Атақты психолог Альфи Конның тәрбие мен білім берудегі гуманистік көзқарастарын талдаймыз. «Шарт қоймай тәрбиелеу» кітабының өзектілігі мен автордың әлемдік педагогикаға ықпалы туралы баяндалады.
Кіріспе: «Жарайсың!» деген сөздің жасырын қаупі
Сіз балаңызды «жақсы» іс жасағаны үшін мақтайсыз ба, әлде мақтау арқылы оны өзіңізге ыңғайлы қалыпқа салғыңыз келе ме? Көптеген ата-аналар мақтауды мотивация құралы деп түсінеді, бірақ заманауи ойшыл Альфи Кон бұл пікірді түбегейлі теріске шығарады.
Оның пайымдауынша, балаға берілетін кез келген мақтау немесе жаза — бұл оны басқарудың бір түрі. Бүгінгі таңда әлемдік педагогикада Конның идеялары нағыз төңкеріс жасап отыр. Біз балаларымызды кім болып өскені үшін емес, біздің талаптарымызды орындағаны үшін ғана жақсы көруге үйреніп қалған жоқпыз ба?
Неге Альфи Кон бүгін де өзекті?
2026 жылдың табалдырығында әлемдегі психологиялық ахуал күрделене түсті. Адамдардың ішкі еркіндігі мен ментальді саулығы бірінші орынға шықты. Альфи Конның осыдан ондаған жыл бұрын айтқан «шартсыз махаббат» концепциясы қазіргі The New York Times бен The Washington Post басылымдарында қайтадан талқылана бастады.
Білім беру жүйесіндегі стандартты тестілеулер мен «үздік баға» үшін жарысудың зияны туралы пікірталастар Конның еңбектерін қайта парақтауға мәжбүр етіп отыр. Ол — қатып қалған қағидаларға қарсы шыққан батыл дауыс.
«Адамдар үй жануары емес»
2018 жылы NYT бетінде жарияланған мақаласында Альфи Кон: «Адамдар — үй жануары емес», — деп кесіп айтты. Бұл бихевиоризмге, яғни «стимул-реакция» әдісіне жасалған үлкен соққы болды.
Итке тәтті беріп үйреткендей, баланы бағамен немесе сыйлықпен алдау оның ішкі қызығушылығын өлтіреді. Конның айтуынша, сыртқы ынталандыру (марапат) адамның бір нәрсені шын жүректен жақсы көріп істеуіне кедергі келтіреді.
Бағалау жүйесінің қақпаны
Біз неге бәрінің «бестік» алғанын қалаймыз? Альфи Кон мектептегі бағалау жүйесін білімнің өлшемі емес, қорқыныш пен бақталастықтың құралы деп есептейді. Ол «Неге бәріне жоғары баға қоймасқа?» деген сауал тастайды.
Егер оқушы баға үшін ғана оқыса, ол материалдың мәнін түсінуге емес, тек нәтижеге жұмыс істейді. Бұл — білім алудың шынайы мақсатын жоғалту деген сөз.
Табандылық па, әлде дер кезінде тоқтау ма?
Қазіргі қоғамда «grit» немесе табандылықты шектен тыс мақтау белең алған. Алайда, Кон 2014 жылғы мақаласында кейде бір нәрсені жалғастыра бергеннен көрі, оны дер кезінде тоқтатудың (quit) маңыздырақ екенін ескертеді.
Егер іс нәтиже бермесе немесе баланың жанына батса, оны күштеп істету — тұлғаны сындыру. Табандылық — мақсатсыз қасарысу емес, саналы таңдау болуы тиіс.
«Мен сені жақсы көргенім үшін...»
Көптеген ата-аналар: «Менің айтқанымды істесең, мен сені жақсы көремін», — деген астарлы хабарлама береді. Бұл — шартты махаббат. Альфи Кон мұндай қарым-қатынастың бала болашағына балта шабатынын дәлелдеген.
Бала өзін тек жетістікке жеткенде ғана құнды сезінетін болса, ол өмір бойы мазасыздықпен (anxiety) өмір сүреді. Шынайы тәрбие — баланың қателігіне қарамастан оның қасында болу.
Автордың өмір жолы мен құндылықтары
Альфи Кон 1957 жылы дүниеге келген. Ол — тәуелсіз зерттеуші, білім беру мен адам мінез-құлқы бойынша әлемге танымал сарапшы. Оның ұстанған басты құндылығы — демократиялық тәрбие.
Ол ешқашан мемлекеттік мекемелерге тәуелді болған емес, бұл оған жүйені ашық әрі өткір сынауға мүмкіндік берді. Оның әрбір идеясы ғылыми зерттеулерге негізделген.
Отбасы — басты зертхана
Конның екі баласы бар. Оның көптеген тұжырымдары өз отбасындағы тәжірибесінен туындаған. Ол балаларына бұйрық бергеннен көрі, олармен келіссөз жүргізуді, мәселені бірге шешуді жөн көреді.
Ол — өзі жазған принциптерді іс жүзінде қолданатын әке. «Балаңыз сізден қорықпауы керек, сізге сенуі керек», — дегенді жиі айтады.
Бихевиоризммен күрес
Б.Ф. Скиннердің іліміне қарсы шыққан Кон, адамның ішкі табиғаты әлдеқайда терең екенін айтады. Бізді сыртқы күштер емес, ішкі құндылықтар басқаруы керек.
«Шарт қоймай тәрбиелеу» — бұл жай ғана әдіс емес, бұл — өмірлік философия. Ол ата-аналарды баланы бақылаудан бас тартып, онымен серіктес болуға шақырады.
Альфи Конға әсер еткен тұлғалар
Оның көзқарастарының қалыптасуына гуманистік психологияның өкілдері Карл Роджерс пен Абрахам Маслоу үлкен әсер еткен. Сондай-ақ, Джон Дьюидің білім беру туралы идеялары оның еңбектерінде көрініс табады.
Бұл тұлғалар адамды еркін, саналы және өзін-өзі дамытуға қабілетті тұлға ретінде қарастырды. Кон осы дәстүрді заманауи отбасы контекстінде жалғастырды.
«Шарт қоймай тәрбиелеу»: Біздің базадағы басты еңбек
Біздің базадағы ең құнды кітаптардың бірі — «Шарт қоймай тәрбиелеу». Бұл еңбекте автор баламен қарым-қатынастың мүлдем басқа деңгейін ұсынады.
Кітапта мақтаудың неге зиян екені, жазалаудың орнына не істеу керектігі және баланың өзіндік бағалауын (self-esteem) қалай сақтап қалуға болатыны туралы нақты қадамдар жазылған.
Неге бұл кітапты оқуыңыз керек?
Егер сіз балаңызбен жиі жанжалдассаңыз, ол сізді тыңдамайтын болса немесе сіз оған тек айғаймен әсер ете алсаңыз, бұл кітап сізге ауадай қажет. Бұл — техникалар жиынтығы емес, сананы өзгертетін туынды.
Кітапты оқығаннан кейін сіз балаңыздың әрекетіне емес, сол әрекеттің артында тұрған қажеттілікке үңілуді үйренесіз. Бұл — отбасындағы тыныштық пен бақыттың кілті.
Әлемдік деңгейдегі баға
Көптеген әйгілі педагогтар мен психологтар бұл кітапты «тәрбие туралы жазылған ең маңызды еңбек» деп атаған. Мәселен, белгілі тұлғалар оның идеяларын «адамгершіліктің ең жоғарғы шыңы» деп бағалайды.
Тіпті заманауи білім беру реформаторлары Конның мектеп туралы сыни пікірлерін өздерінің бағдарламаларына негіз етіп алып отыр.
Бүгінгі әдеби әлем және Кон мұрасы
2026 жылдың ақпанындағы әдеби ортада, тіпті Харуки Муракамидің жаңа туындылары талқыланып жатқан кезде де, Конның гуманистік идеялары өзектілігін жоғалтпады. Себебі, тұлғаның қалыптасуы — кез келген дәуірдің басты мәселесі.
Writers are being targeted by scams деген жаңалықтар аясында, шынайы әрі адал авторлардың, Кон сияқты зерттеушілердің құны арта түсуде. Оның сөзінде жасандылық жоқ.
Қорытынды: Ертеңге қадам
Альфи Конның идеяларымен танысу — бұл қиын, бірақ өте маңызды жолдың бастауы. Сіз балаңызды басқаруды тоқтатып, оны түсінуді бастаған сәтте нағыз ғажайыптар орын алады.
Біздің базадағы «Шарт қоймай тәрбиелеу» кітабын оқуға кеңес береміз. Бұл — сіздің отбасылық өміріңізге жасаған ең үлкен инвестиция болмақ. Балаңызға берер ең үлкен сыйыңыз — оны сол қалпында қабылдау. Осы жолды бүгін бастаңыз!
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру