Мақала атақты психолог Даниэл Сигел мен педагог Мэри Хартцеллдің «Тәрбиенің ішкі негізі» еңбегіне арналған. Онда ата-ананың өзін-өзі тануы баланың тұлға болып қалыптасуына қалай әсер ететіні ғылыми және практикалық тұрғыда баяндалады.
Кіріспе: Тәрбие – баладан емес, өзіңнен басталады
Көптеген ата-аналар баласының мінез-құлқын қалай өзгерту керектігін ойлап бас қатырады. Бірақ әлемге әйгілі психолог Даниэл Сигел мен тәжірибелі педагог Мэри Хартцелл мәселенің шешімі мүлдем басқа жақта екенін дәлелдеді. Олардың пайымдауынша, баламен дұрыс қарым-қатынас орнатудың кілті – ата-ананың өз ішкі әлемін түсінуінде жатыр.
Бүгінгі таңда Қазақстан қоғамында саналы ата-ана болу тренді қарқын алып келеді. Әсіресе, әлемдік классикалық әдебиеттермен қатар, психологиялық еңбектердің қазақ тілінде сөйлеуі – ұлттық тәрбие мен заманауи ғылымның ұштасуына жол ашты.
Неліктен бұл тақырып бүгін өзекті?
Соңғы жылдары қазақ тілді мектептерде әлемдік әдебиетті оқытуға және гуманитарлық бағыттағы шетелдік бестселлерлерді аударуға ерекше көңіл бөлінуде. Бұл контексте «Тәрбиенің ішкі негізі» кітабы жай ғана нұсқаулық емес, ата-ана мен бала арасындағы үзілген байланысты жалғайтын алтын көпір іспетті.
Біз Муқағали Мақатаевтың поэзиясымен рухтанып, Мұхтар Мағауиннің прозасымен сусындаған халықпыз. Алайда, заман ағымына қарай, бала психологиясының нәзік иірімдерін ғылыми тұрғыда түсіндіретін Сигел мен Хартцелл сияқты авторлардың ой-толғамдары біздің құндылықтарымызды толықтыра түспек.
Сигел мен Хартцелл: Ғылым мен мейірімнің одағы
Даниэл Сигел – Гарвард университетінің түлегі, психиатрия профессоры және нейробиология саласының майталманы. Ал Мэри Хартцелл – өмірінің 40 жылын балалармен жұмысқа арнаған майталман ұстаз. Олардың жолы Сигелдің балалары оқыған мектепте түйіскен. Бірі мидың қалай жұмыс істейтінін білсе, екіншісі баланың жүрегіне қалай жол табу керектігін түсінді.
Олардың серіктестігінен туған «Тәрбиенің ішкі негізі» еңбегі оқырманға «Мен қандай ата-анамын?» деген сұрақтың орнына «Менің балалық шағым қазіргі тәрбие беру стиліме қалай әсер етіп жатыр?» деген терең сауалды қойғызады.
Естеліктердің күші: Өткен күннің бүгінгі жаңғырығы
Авторлардың басты жаңалығы – «интеграция» ұғымы. Егер ата-ана өз балалық шағындағы қиын сәттерді, реніштер мен жарақаттарды қорытып, саналы түрде талдамаса, ол қателіктерді өз баласына еріксіз түрде қайталайды.
Сигел бұл процесті нейробиологиялық тұрғыдан түсіндіреді: біздің миымыз өткендегі шешілмеген мәселелерді «автопилот» режимінде іске қосады. Сіз балаңызға неге айқайлағаныңызды түсінбей қалуыңыз мүмкін, ал шын мәнінде бұл – сіздің ішкі «балаңыздың» жауабы болуы ықтимал.
Ми жұмысы және тәрбие логикасы
Кітапта мидың сол және оң жақ жартышарларының тепе-теңдігі туралы өте қызықты деректер берілген. Бала жылағанда немесе еркелегенде оған логикамен (сол жақ жартышар) ұрсу нәтиже бермейді. Оған алдымен эмоционалды байланыс (оң жақ жартышар) қажет.
Бұл әдістеме қазақ халқының «баланы жастан» деген нақылының ғылыми негіздемесі іспетті. Авторлар ата-аналарға баланың сезімін жоққа шығармай, онымен бір толқында болуды үйретеді.
Өмірлік маңызы: Тәжірибелік кеңестер
Мақаланың оқырман үшін практикалық маңызы зор. Сигел мен Хартцелл ұсынған әдістердің бірі – «Making sense» немесе мағынаны ашу. Бұл өз өміріңіз туралы әңгімелей білу.
Егер сіз өткеніңізді реттеп, одан сабақ алсаңыз, балаңызбен қарым-қатынасыңыз бірден жақсарады. Бұл тек психологиялық жаттығу емес, бұл – отбасылық құндылықтарды сақтаудың заманауи жолы.
Авторлардың бірегей көзқарастары
«Мінсіз ата-ана болу міндетті емес, саналы ата-ана болу маңызды». Бұл – кітаптың алтын арқауы. Авторлар қателік жасаудан қорықпауға шақырады. Ең бастысы – сол қателікті дер кезінде түсініп, баламен арадағы байланысты қалпына келтіру (repair).
Бұл ой сізді мазалай ма? Сіз балаңыздың алдында кешірім сұрай аласыз ба? Осы сұрақтарды оқырман ретінде өзіңізге қойып көріңізші.
Жеке өмір және құндылықтар
Даниэл Сигелдің отбасылық өмірі – оның теорияларының айнасы. Ол өз балаларымен қарым-қатынасында «ақыл-ой көру» (mindsight) қабілетін қолданатынын ашық айтады. Мэри Хартцелл де өз кезегінде отбасындағы мейірім мен түсіністіктің кез келген қатаң тәртіптен жоғары екенін насихаттайды.
Олардың ұстанған басты құндылығы – байланыс. Байланыс болмаған жерде тәрбие де жүрмейді. Бұл деректер авторлардың жеке сұхбаттары мен ашық дәрістерінде жиі айтылады.
Оқуға кеңес берілетін еңбектері
Авторлардың ең ықпалды еңбектерінің тізімі:
«Тәрбиенің ішкі негізі» (Parenting from the Inside Out) – ата-ананың өзін тануына арналған негізгі кітап.
«Whole-Brain Child» – бала миының дамуы туралы практикалық нұсқаулық.
«The Power of Showing Up» – бала өмірінде ата-ананың болуының маңызы туралы.
Бұл кітаптар туралы әлемдік деңгейдегі тұлғалар, соның ішінде атақты психологтар мен жазушылар өте жоғары баға берген. Мысалы, Голди Хоун Сигелдің еңбектерін «әрбір ата-ананың үстел үсті кітабы» деп атаған.
Неліктен біздің базадан оқу керек?
Біздің базадағы «Тәрбиенің ішкі негізі» кітабы – қазақ тіліндегі сапалы аударманың үлгісі. Онда тек құрғақ теория емес, қазақ оқырманының менталитетіне жақын, жүрекке жылы тиетін нақты мысалдар мен жаттығулар жинақталған.
Бұл кітапты оқу арқылы сіз тек балаңызды ғана емес, өзіңізді де қайта танисыз. Бұл – өзіңізге және ұрпағыңыздың болашағына жасалған ең үлкен инвестиция.
Қорытынды: Рухани жаңғыру отбасынан басталады
Даниэл Сигел мен Мэри Хартцеллдің ойлары – бүгінгі алмағайып заманда ата-аналарға бағыт беретін темірқазық. Бала тәрбиесіндегі ішкі негізді нығайту арқылы біз ертеңгі күннің саналы, мейірімді және бақытты ұрпағын қалыптастырамыз. Өзіңізді танудан қорықпаңыз, өйткені сіздің өзгерісіңіз – балаңыздың бақыты.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру