Әлемдік бестселлер авторлары Сэндхил Муллейнатан мен Эльдар Шафир тапшылықтың адам психологиясына қалай әсер ететінін және бұл тұзақтан шығудың жолдарын ғылыми тұрғыда түсіндіреді.
Уақыт пен мүмкіндіктің ұрланған сәттері
Сіз ешқашан ештеңеге үлгермейтіндей, ақшаңыз айдың соңына жетпейтіндей немесе бір мәселені шешемін деп жүріп, маңыздырақ дүниені ұмытып қалғандай күй кештіңіз бе? Бұл жай ғана сәтсіздік емес, бұл — «тапшылық» деп аталатын ерекше психологиялық күй. Әйгілі экономист Сэндхил Муллейнатан мен психолог Эльдар Шафир бұл құбылыстың табиғатын түбегейлі өзгертіп қарастырды.
Неге бұл тақырып бүгін өзекті?
2025 жылдың басында Wall Street Journal басылымы жасанды интеллектінің жұмыс орындарына әсері туралы жазғанда, Муллейнатанның ойлары қайтадан алдыңғы шепке шықты. Технология дамыса да, адамның зейін қою қабілеті — шектеулі ресурс. Біз ақпараттық тасқын мен үнемі бір нәрседен кешігуден қорқу дәуірінде өмір сүріп жатырмыз. Бұл «психологиялық тапшылықты» тереңдете түседі.
Екі алыптың кездесуі: Гарвард пен Принстонның бірлестігі
Сэндхил Муллейнатан — Гарвард пен Чикаго университеттерінің профессоры, мінез-құлық экономикасының жұлдызы. Эльдар Шафир — Принстон университетінің психология бойынша беделді маманы. Олардың достығы мен ғылыми серіктестігі экономикалық деректер мен адам жанының терең иірімдерін тоғыстырды. Бұл тек кабинетте туған ой емес, Science және AAAS сияқты ірі ғылыми алаңдарда мойындалған фундаменталды еңбек.
Туннельдік әсер: Біз нені байқамай қаламыз?
Автоттар «туннельдік әсер» (tunneling) терминін ұсынады. Адам бір нәрседен (уақыт, ақша немесе көңіл бөлу) тарыққанда, оның зейіні тек сол проблемаға ғана бағытталады. Бұл бір жағынан мәселені тез шешуге көмектескенімен, «туннельдің» сыртындағы маңызды мүмкіндіктерді көруге кедергі келтіреді. Оқырман үшін бұл — неге қарыздан құтылудың орнына жаңа қарыз алатынымыздың немесе жұмысбасты адамның неге денсаулығына уақыт таппайтынының ғылыми жауабы.
«Өткізу қабілеті» — сіздің басты байлығыңыз
Кітаптың ең маңызды жаңалығы — «когнитивті өткізу қабілеті» (bandwidth). Тапшылық мидың есептеу қуатын жеп қояды. Зерттеулер көрсеткендей, қаржылық қиындық кезінде адамның IQ деңгейі уақытша 13 пунктке төмендеуі мүмкін. Бұл — ұйқысыз өткен түннің әсерімен тең. Демек, кедейлік немесе уақыт жоқтығы — тек ресурс жетіспеушілігі емес, бұл ақыл-ойдың «салық» төлеуі.
Өскен орта мен құндылықтардың ықпалы
Сэндхил Муллейнатан Үндістанның шағын ауылында туып-өскен. Оның балалық шағында көрген мұқтаждығы кейіннен академиялық қызығушылығына айналды. Ал Эльдар Шафирдің Израильдегі тәжірибесі мен когнитивті психологияға деген құштарлығы осы зерттеуді толықтырды. Олардың ортақ құндылығы — адамды айыптау емес (мысалы, «ол кедей, себебі жалқау»), жағдайды түсіну (мысалы, «ол қате шешім қабылдайды, себебі тапшылық оның миын шаршатты»).
Практикалық маңызы: Тұзақтан қалай шығамыз?
Авторлар «бос орын» (slack) қалдырудың маңыздылығын айтады. Күнделікті кестеңізді 100% толтырмаңыз. Егер форс-мажорға орын қалдырмасаңыз, кез келген кішкентай мәселе сізді «тапшылық туннеліне» лақтырып жібереді. Ақшаны да, уақытты да дәлме-дәл есептемеу — психологиялық саулықтың кепілі.
«Тапшылық» кітабы: Неге оны оқу керек?
«Тапшылық тек материалдық жетіспеушілік емес, ол — сананың жұмыс істеу режимі». Бұл кітап сізге өміріңіздегі ретсіздіктің себебін түсіндіріп қана қоймай, жүйені қалай құру керектігін үйретеді. Біздің базадағы бұл еңбек — қазақ тіліндегі интеллектуалды әдебиеттің жауһары. Ол сізге менеджменттің жаңа деңгейін ашады.
Сарапшылар мен танымал тұлғалардың бағасы
Нобель сыйлығының лауреаты Даниэль Канеман бұл еңбекті жоғары бағалап, оны «адам табиғатын түсінудегі жаңа белес» деп атаған. NPR мен Guardian сияқты басылымдар кітапты «өмірді өзгертетін туындылар» тізіміне қосқан. Бұл тек теория емес, мемлекеттік саясатты (кедейлікпен күрес, білім беру) өзгертуге негіз болған құжат.
Жеке өмір мен расталған деректер
Авторлардың жеке өмірі туралы ашық деректер шектеулі, бірақ олардың академиялық адалдығы мен отбасы құндылықтарына беріктігі белгілі. Олар өз жұмыстарында жеке бастың емес, адамзаттық ортақ проблемалардың шешімін іздеуге басымдық береді. Бұл олардың кәсіби этикасының жоғары екенін көрсетеді.
Оқуға кеңес беретін басқа еңбектері
Сэндхил Муллейнатанның алгоритмдер мен жасанды интеллект туралы соңғы зерттеулері; Эльдар Шафирдің шешім қабылдау психологиясына арналған мақалалары; Олардың «Тапшылық» кітабынан кейін шыққан «Bandwidth» концепциясына негізделген ғылыми жұмыстары.
Біздің базадағы «Тапшылық» кітабының артықшылығы
Бұл кітап — жай ғана кеңес емес, бұл — дәлелденген ғылым. Біздің базадағы нұсқасы сапалы аудармамен және түпнұсқаның барлық маңызды инсайттарымен қамтылған. Оны оқу — өз миыңызға жасалған ең тиімді инвестиция.
Қорытынды: Сіздің «туннеліңіз» қайда апарады?
Муллейнатан мен Шафир бізге қарапайым шындықты айтады: біздің ресурстарымыз емес, сол ресурстарға деген көзқарасымыз өмірімізді анықтайды. Бүгін сіз неден тарығып жүрсіз? Бұл шынымен де ресурс тапшылығы ма, әлде назарыңыздың бір нүктеге қадалып қалуы ма? Бұл сұраққа жауап іздеу — еркін өмірге жасалған алғашқы қадам.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру