Мақала дәстүрлі «тісті қайрап шыдау» концепциясының күні өткенін дәлелдеп, ғылым мен элиталық спорт тәжірибесіне сүйене отырып, нағыз психологиялық тұрақтылықты қалыптастырудың соны жолдарын талдайды.
«Тісті қайрап шыдау» мифінің аяқталуы: Біз неге қателестік?
Спорт залындағы құлақ тұндырар айқай, «ауырсыну болмаса, нәтиже де жоқ» деген суық лозунгілер сізге таныс па? Біз ондаған жылдар бойы мықтылықты тек эмоцияны тұншықтыру және физикалық шектен аттап өту деп түсіндік. Алайда, заманауи ғылым мен элиталық спорт тәжірибесі бұл ескі мектептің «соқыр төзімділігі» адамды тек күйзеліске ұшырататынын айқын көрсетіп отыр.
Белгілі спорт ғалымы әрі бапкер Стив Магнесс өзінің «Ішкі арнаңда жетістікке жет» (ағылш. Do Hard Things) атты еңбегінде осы токсикалық мықтылық концепциясын тас-талқан етеді. Ол нағыз төзімділіктің қатыгездікте емес, керісінше, дискомфортпен саналы түрде келісімге келуде жатқанын алға тартады. Осы орайда сауал туындайды: біздің психикамыз шынымен қалай жұмыс істейді және неге ескі әдістер бүгінде тиімсіз?
Президенттік фитнес тестерінің көлеңкесі: Психологиялық жара
Жақында [LINK url="https://www.nytimes.com/"]The New York Times[/LINK] басылымында жарық көрген «Президенттік фитнес тесттерінің оралуы ауыр естеліктерді жаңғыртты» атты мақала қоғамда үлкен пікірталас тудырды. Онда балаларды норматив тапсыруға мәжбүрлеу олардың спортқа деген ынтасын қалай өлтіретіні ашық жазылған. Бұл тек спорт емес, бұл — жүйенің адам еркіне жасаған қысымы.
Стив Магнесстің зерттеулері дәл осы мәселенің тереңіне бойлайды. Оның пайымдауынша, сыртқы қысым мен үрей арқылы қалыптасқан «мықтылық» өте морт келеді. Магнесс өз кітабында: «Қорқыныш пен ұятқа негізделген мотивация қысқа мерзімде нәтиже бергенімен, ұзақ мерзімді перспективада адамның ішкі өзегін бұзады» — деп кесіп айтады. Бұл — фитнес тесттерінің тарихи қателігін ғылыми тұрғыдан дәлелдейтін ең қуатты дәйектердің бірі.
Олимпиадалық желаяқтың үнсіздігі: Түйсік пен есептің арпалысы
Магнесс жастайынан спортқа бейім болып өсті, оның талантында шәк болған емес. Жоғары сыныпта оқып жүргенде-ақ ол бір мильді 4 минут 1 секундта жүгіріп өтіп, Американы дүр сілкіндірді. Бірақ осы феноменальды жетістіктен кейін басталған психологиялық қысым оны іштей шытынатып жібере жаздады. Ол рекордтардың емес, өз қорқыныштарының тұтқынына айналды.
Ол жаттығу кезіндегі ішкі күйзелістерімен қалай күрескенін бүгінде тебіреніспен еске алады. Өзінен жоғары нәтиже талап еткен сайын, денесі оған бағынудан қалды. Дәл осы тығырыққа тірелген сәтте ол үлкен жаңалық ашты: денені күштеп бағындыру мен оның сигналын түсініп, ағынмен бірге қозғалудың айырмашылығы жер мен көктей екен. Бұл оқиға оның бүкіл өмірлік философиясының іргетасына айналды.
Неліктен әр демалыста ұзақ жүгіру міндетті емес?
Canadian Running Magazine жақында ғана «Неліктен әр демалыс сайын ұзақ қашықтыққа жүгірудің қажеті жоқ?» деген тақырыпта сараптама жариялады. Бұл заманауи көзқарас Магнесстің жаттығу философиясымен тікелей үндеседі. Біз неге әрқашан санның соңынан жүгіріп, сапаны ұмытып кетеміз?
Оның жүйесінде жүктеменің сапасы мен мөлшері арасындағы алтын теңгерім (баланс) бәрінен маңызды. Магнесс кітабында: «Біз көп жұмыс істеуді жақсы жұмыс істеумен шатастырамыз. Кейде ең қиын нәрсе — тоқтай білу» — деп жазады. Осы мысал арқылы ол құрғақ цифрлардан гөрі, физиологиялық демалыстың стратегиялық маңызын ашып береді.
Ыстықпен жаттығу: Дененің жасырын резервтерін ояту
The New York Times зерттеушілері ыстық ауа райында жаттығудың күтпеген пайдасын жария еткенде, Магнесс оқырмандары бұған таңғалған жоқ. Себебі ол термореттеу мен физиологиялық төзімділікті арттыру қадамдарын бұрыннан айтып келеді. Бұл — жай ғана терлеу емес, бұл — адаптация өнері.
Тәжірибелік мән мынада: денені біртіндеп дискомфортқа (мысалы, жылуға) үйрету қан плазмасының көлемін ұлғайтып, жүректің жұмысын жеңілдетеді. Бұл — жай ғана физикалық процесс емес, бұл — адамның өз шекарасын қауіпсіз кеңейтуінің нақты моделі. Кішкентай қадамдар үлкен өзгерістерге жол ашады.
Ми – қорғаушы ма, әлде шектеуші ме?
Нейробиологиялық тұрғыдан алғанда, біздің миымыз шаршау сигналын қалай береді? Осы тұста екінші бір маңызды сауал туындайды: миды қатал түрме күзетшісі ретінде көреміз бе, әлде қамқор қорғаушы ретінде ме?
Магнесс кітабында былай деп түсіндіреді: «Ми бізге 'тоқта' деген сигналды физикалық шекке жеткендіктен емес, қауіпсіздік үшін, энергия қорын сақтап қалу үшін алдын ала береді». Егер біз бұл сигналды қорқыныш емес, жай ғана ақпарат ретінде қабылдасақ, шектеушіні сенімді серіктеске айналдыра аламыз. Бұл — сананың биологияны жеңуі емес, онымен тіл табысуы.
Фитнес-инфлюенсерлердің «тірі қалу» нұсқаулығы: Алдау мен ақиқат
Canadian Running Magazine-нің фитнес-инфлюенсерлер туралы мақаласы әлеуметтік желілердегі жалған мотивацияның қаншалықты зиян екенін әшкерелейді. Камера алдында «ешқандай ауру, ешқандай жеңіліс» деп айқайлау — шындыққа жанаспайтын, зиянды иллюзия.
Магнесс мұндай арзан шоулардың құрбаны болмауды ескертеді. Оның айтуынша, шынайы биологиялық прогресс — бұл шулы стористер емес, бұл — тыныш әрі жүйелі жұмыс. Жалған мотивация көпіршігі жарылған кезде адам депрессияға түседі, ал өз ішкі арнасын (inner drive) тапқан адам кез келген трендке тәуелсіз өмір сүре алады.
Дискомфортпен бетпе-бет: Бір сәт тоқтап, бақылау
Стивтің жеке өміріне үңілсек, оның ата-анасынан дарыған еңбекқорлық қасиеті бүкіл мансабының темірқазығы болғанын көреміз. Оған Виктор Франкл сияқты тұлғалардың еңбектері қатты әсер етті. Франкл айтқандай, тітіркендіргіш пен реакция арасында бос кеңістік бар, біздің еркіндігіміз де сонда.
Өзінің шектен тыс шаршаған бір сәтін ол кітабында былай сипаттайды: «Стимул мен реакцияның арасында кеңістік бар. Нағыз төзімділік — қолайсыздықты сезінген сәтте үрейге бой алдырмай, сол кеңістікте онымен бірге болуды үйрену». Бұл — жай ғана сөз емес, бұл — қиындық кезінде дүрбелеңге түспей, жағдайды сырттай бақылау өнері. Стив осы өнерді меңгергенде ғана нағыз еркіндікке қол жеткізді.
Ішкі монологты қайта бағдарламалау техникасы
Оқырман өміріне практикалық маңызын тигізетін ең күшті құрал — ішкі монологты басқару. Магнесс стресс кезінде өзіңмен сөйлесудің бірнеше ғылыми негізделген әдісін ұсынады. Бұл сіздің миыңызды қиын сәтте қайта жүктейді.
Біріншіден, «Мен шаршадым, менің қолымнан келмейді» деген бірінші жақтағы үрейді тоқтату керек. Оның орнына өзіңді үшінші жақтан атау қажет: «Стив, қазір саған қиын болып тұр, бірақ бұл — қалыпты жағдай». Бұл қарапайым лингвистикалық ауысым мидағы эмоция орталығын тыныштандырып, логикалық ойлауға жауап беретін префронталды қыртысты іске қосады.
Эго мен нәтиже: Неліктен біз тым қатты тырысамыз?
Брэд Стулбергпен бірге жазған «Peak Performance» және «Құмарлық парадоксы» кітаптарында авторлар жетістікке жету жолындағы басты кедергі — біздің эгомыз екенін айтады. Эго бізді икемсіз етеді, ал икемсіздік — сынудың басы.
Біз нәтижеге тым қатты байланған кезде, қателік жасаудан қорқып, бойымызды үрей билейді. Психологиялық талдау көрсеткендей, эгоның құлы болған адам икемділігін жоғалтады, ал икемсіздік — кез келген стресстік жағдайда сынудың басты себебі. Нағыз мықтылық — өз осалдығыңды мойындай алуда.
Біз өзімізді алдауды тоқтатқанда, шын мәнінде не нәрсеге қабілетті боламыз?
Стив Магнесстің еңбектері мен заманауи ғылыми зерттеулер бір нәрсені айқын көрсетеді: біздің шекараларымыз біз ойлағаннан әлдеқайда кең. Бірақ оған жету жолы бұрынғыдай зорлық-зомбылыққа емес, терең саналылыққа негізделуі тиіс.
Егер біз дискомфортты дұшпан емес, өсудің катализаторы ретінде қабылдасақ ше? Жалған мықтылықтың маскасын шешіп, өз әлсіздіктерімізбен бетпе-бет келгенде, бізді қандай жаңа белестер күтіп тұр? Бұл сұрақтың жауабы әркімнің өз ішкі арнасында жасырылған. Таңдау — өз қолыңызда.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру