Бұл мақалада Walmart негізін қалаушы Сэм Уолтонның бизнес стратегиялары, оның отбасылық мұрасының 2026 жылғы жағдайы және «Америка өнімі» кітабындағы табыс қағидалары талданады.
«Америка өнімі» кітабының тарихи маңыздылығы мен авторлық контекст
Сэм Уолтон өмірінің соңында жазған «Америка өнімі» (Made in America) туындысы – жай ғана мемуар емес, бұл әлемдік бөлшек сауданың конституциясы іспетті. 1990 жылдардың басында, ауыр дертпен арпалысып жүріп, ол өз тарихын өз аузымен айтып кетуді жөн көрді. Оған дейін баспасөз оны «Арканзастың сараң байы» ретінде сипаттаса, бұл кітап Уолтонның шынайы келбетін – қарапайым, бірақ стратегиялық ойлау қабілеті ұшқыр реформаторды көрсетті.
Сол тұстағы Америка экономикасы ірі корпорациялардың үстемдігіне үйреніп қалған еді, алайда Уолтон шағын қалашықтардан бастап, тұтынушының әмиянын үнемдеу арқылы жаңа дәуірді бастады. Ол өз кітабында: «Менің өмірім – табысқа жетудің классикалық жолы емес, бұл үздіксіз ізденіс пен қателіктерден сабақ алудың хроникасы» деп жазады.
Төмен баға стратегиясының экономикалық моделі мен нарықтық логикасы
Сэм Уолтон енгізген басты жаңалық – Discount-ритейл моделі. Оның логикасы өте қарапайым, бірақ орындалуы қиын болды: «аз пайда — көп айналым». Ол тауардың үстеме бағасын төмендету арқылы сату көлемін арттыруға болады дегенді дәлелдеді.
Уолтон кітабында былай дейді: «Егер мен тауарды 80 центке сатып алып, оны 1 долларға қойсам, мен 20 цент пайда көремін. Бірақ мен оны 85 центке қойсам, оны үш есе көп адам сатып алады. Сонда менің жалпы пайдам әлдеқайда жоғары болады». Бұл математикалық есеп бүгінгі Walmart империясының іргетасы болып қала бермек.
Тауар айналымын жеделдету: Заманауи кәсіпкерге арналған практикалық әдіс
Кез келген кәсіпкер Сэмнен қоймадағы тауарды өлі капиталға айналдырмауды үйрене алады. Ол логистикалық шығындарды азайту үшін алдымен орталық қойманы салып, соның айналасына 200-300 шақырым радиуста дүкендерін орналастырды. Бұл «хаб және спица» жүйесі тауардың дүкен сөрелеріне кешікпей жетуін қамтамасыз етті.
Бүгінгі таңда бұл әдіс электронды коммерцияда қолданылады. Уолтонның кеңесі: «Саудадағы ең үлкен қателік – тауардың сөреде шаң басып жатуы. Әрбір сағат – ақша». Ол тауарды жеткізушілермен тікелей сөйлесіп, делдалдарды алып тастау арқылы бағаны тағы да төмендете алды.
Бентонвиллдегі алғашқы дүкен: Тәуекел мен табандылықтың бастауы
1962 жыл. Арканзастың кішкентай Бентонвилл қалашығында Walmart-тың алғашқы дүкені ашылғанда, бәсекелестер оған бір жыл да өмір берген жоқ. Сэм мен оның әйелі Хелен барлық жиған-тергенін, тіпті туыстарынан қарыз алып, осы іске тіккен еді. Ол кезде Сэм жас емес еді, бірақ оның бойындағы энергия жастарды жолда қалдыратын.
Алғашқы күні дүкен алдында халық кезекке тұрды. Сэм өзі есік алдында тұрып, әрбір клиентті қарсы алды. Ол кітабында сол күнгі қорқынышын былай сипаттайды: «Менің ішімде бір дауыс: «Сэм, сен мұны істей аласың» десе, екіншісі «Егер бәрі құрдымға кетсе ше?» деп маза бермеді. Бірақ мен шегінуді білмедім».
Корпоративтік мәдениет пен қызметкерлерді ынталандыру жүйесін талдау
Уолтонның ең үлкен жаңалығы – «Серіктестік» (Associate) ұғымы. Ол өз жұмысшыларын жай ғана жалдамалы персонал емес, компанияның ортақ иесі ретінде сезіндірді. Ол пайданы бөлісу (profit-sharing) бағдарламасын енгізген алғашқылардың бірі болды.
Оның пайымдауынша: «Егер сіз өз қызметкерлеріңізге қамқорлық жасасаңыз, олар клиенттерге қамқорлық жасайды». Бұл жай ғана ұран емес, нақты жұмыс істейтін механизм еді. Walmart қызметкерлері компанияның акцияларына ие болды, бұл олардың жұмысқа деген ынтасын түбегейлі өзгертті.
Бәсекелестерден үйрену: Инсайдерлік ақпаратты тиімді пайдалану жолдары
Сэм Уолтонның қолынан диктофон мен өлшеуіш таспа ешқашан түспейтін. Ол кез келген қалаға барғанда, алдымен бәсекелестерінің дүкеніне кіріп, сөрелердің биіктігін өлшеп, бағаларды жазып алатын. Бірде оны басқа дүкеннен тыңшы ретінде қуып шыққан кездер де болған.
Ол кәсіпкерлерге мынадай кеңес береді: «Бәсекелесіңнің ең жақсы тұсын тап та, оны өзіңе бейімдеп ал». Сэм басқалардың қателігінен де, жетістігінен де үйренуден ешқашан арланбады. Ол тіпті Бразилияға немесе Жапонияға барып, сол жақтың сауда жүйесін зерттеген.
Ньюпорттағы жеңіліс: Сэм Уолтонның ең үлкен сабағы
Сэмнің жолы тек жеңістерден тұрмады. Ол өзінің алғашқы сәтті дүкенін – Ньюпорттағы Ben Franklin франшизасын – келісімшарттағы олқылықтың кесірінен жоғалтып алды. Жалға беруші Сэмнің табысын көріп, келісімді ұзартпай, дүкенді өз баласына алып бергісі келді.
Бұл Сэм үшін ауыр соққы болды, бірақ ол сынбады. «Мен бәрін нөлден бастауға мәжбүр болдым, бірақ бұл жолы мен ешкімге тәуелді болмайтындай етіп өз империямды құруды шештім» дейді ол. Бұл сәтсіздік оның жеке меншік құқығы мен стратегиялық дербестікке деген көзқарасын қалыптастырды.
Мұрагерлер дәуірі: Алиса мен Лукас Уолтонның жаңа бағыттары
2025-26 жылдардағы деректерге сүйенсек, Уолтон отбасы әлі де әлемдегі ең бай әулеттердің көшін бастап тұр. Алиса Уолтон өнер мен қайырымдылыққа ден қойса, Сэмнің немересі Лукас Уолтон капиталды экологиялық жобаларға бағыттауда. Бұл Сэмнің «үнемшілдік» қағидасының жаңа заманғы трансформациясы.
Лукас Уолтонның қоршаған ортаны қорғауға салған 15 миллиард долларлық инвестициясы – компанияның тек пайда табу емес, жаһандық жауапкершілікті де арқалайтынын көрсетеді. Сэмнің мұрасы тек ақша емес, сол ақшаны қалай басқару керектігінде.
Уолтонның ұшағы: Аспаннан басқарылған империя тарихы
Миллиардер болса да, Сэм ескі пикап айдап, өзінің кішкентай ұшағын өзі басқаратын. Ол аспанда ұшып жүріп, жаңа дүкен салатын жерлерді таңдайтын. Егер бір жерден көліктер кептелісін немесе адамдардың жиналған жерін көрсе, демек сол жерде сауда болады деп есептейтін.
Бірде ол ұшағын қондыра алмай, кездейсоқ бір егістікке қонған екен. Ол жерден шыққанда, фермермен сауда туралы әңгімелесіп кеткен. Сэм үшін әрбір кездесу – ақпарат көзі еді. Оның бұл ұшқырлығы мен қарапайымдылығы Walmart-тың жеделдігін қамтамасыз етті.
Walmart және кәсіподақтар: Жұмысшы құқығы мен бизнес мүддесінің қақтығысы
Уолтонның имиджі әрқашан мінсіз болған жоқ. Ол кәсіподақтарға қатаң қарсы болды. Оның ойынша, кәсіподақтар басшылық пен жұмысшы арасына кедергі келтіріп, шығындарды негізсіз арттырады. Бұл мәселе бүгінгі таңда да Walmart үшін өзекті тақырып болып қала бермек.
Тарихи деректер Walmart-тың кәсіподақтардың құрылуына барынша кедергі жасағанын көрсетеді. Бұл Сэмнің «төмен баға» саясатының екінші жағы – қатаң үнемшілдік пен бақылаудың нәтижесі еді. Бұл қайшылық компанияның корпоративтік тарихындағы ең күрделі тараулардың бірі.
Тұрақты даму және экология: Лукас Уолтонның «жасыл» инвестициялары
2025 жылы Financial Times хабарлағандай, Лукас Уолтонның 15 миллиард долларлық ставкасы – бұл ритейл алпауытының экологиялық трансформацияға бет бұрғанын білдіреді. Сэм Уолтон кезінде ресурстарды үнемдеуге шақырса, оның немересі енді планетаны үнемдеуге шақырып отыр.
Бұл инвестициялар жаңартылатын энергия көздеріне және тұрақты ауыл шаруашылығына бағытталған. Бұл Сэмнің «болашаққа инвестиция салу» қағидасының бүгінгі заманға сай жаңартылған түрі. Walmart енді тек сауда орталығы емес, жаһандық экожүйенің маңызды ойыншысына айналуда.
Деректермен жұмыс: Сату статистикасын шешім қабылдауға қалай айналдыру керек?
**Сұрақ:** Сэм Уолтон технологияға қалай қарады? **Жауап:** Ол компьютерлік жүйелер мен спутниктік байланысқа ерте инвестиция салғандардың бірі. Ол әрбір дүкендегі әрбір тауардың қозғалысын нақты уақыт режимінде көргісі келді.
**Сұрақ:** Бүгінгі кәсіпкер одан не үйрене алады?
**Жауап:** Дерексіз бизнес жасау мүмкін емес. Уолтон: «Егер сіз сандарды білмесеңіз, сіз бизнесіңізді білмейсіз» деген қағиданы ұстанды. Ол статистиканы тек есеп беру үшін емес, ертеңгі күнгі сұранысты болжау үшін пайдаланды.
Саудадағы инновация: Технологияның дәстүрлі ритейлді өзгерту күші
Walmart 1980 жылдардың өзінде жеке спутниктік байланыс жүйесін іске қосты. Бұл АҚШ-тағы ең ірі жекеменшік байланыс желісі болды. Осы арқылы Сэм Бентонвиллде отырып, кез келген штаттағы дүкеннің директорымен тікелей сөйлесіп, тауар қалдығын тексере алатын.
Бұл технологиялық серпіліс Walmart-қа бәсекелестерінен ондаған жылға озып кетуге мүмкіндік берді. Уолтон инновацияны жақсы көрді, бірақ ол инновацияның тек нақты пайда әкелетініне ғана ақша салды. Ол үшін технология – мақсат емес, клиентке қызмет етудің құралы ғана еді.
Автордың соңғы күндері және оқырманға жолдаған аманаты
Өмірінің соңында Сэм Уолтон президенттен «Бостандық медалін» алғанда, ол былай деді: «Біз Америкадағы өмір сүру құнын төмендете алдық». Бұл оның ең үлкен мақтанышы еді. Ол өзін миллиардер емес, қарапайым халықтың қалтасын сақтаушы ретінде сезінді.
Оның кітабының соңғы беттеріндегі аманат – тоқтамау, үнемі өзгеріске дайын болу және клиенттің алдында кішіпейіл болу. Ол дүниеден өткенде, Walmart әлемдегі ең ірі компанияға айналып үлгерген еді. Бірақ ол соңғы деміне дейін «қарапайым Сэм» болып қалды.
Уолтон қағидасы: Табыстың практикалық формуласы мен қорытынды
Сэм Уолтонның «Америка өнімі» кітабын оқу – бұл бизнес мектебінің ондаған курсын бітіргенмен тең. Оның он қағидасы (клиентке адалдық, қызметкерлерді бағалау, шығындарды бақылау және т.б.) бүгін де өзекті. Егер сіз үлкен іс бастағыңыз келсе, Сэм сияқты кішкентайдан бастап, үлкен арманға сенуіңіз керек.
Біздің базадағы бұл кітап не үшін оқуға тұрады? Себебі бұл – теория емес, қанмен, термен және шексіз еңбекпен жазылған шынайы тәжірибе. Сэм Уолтон дәлелдегендей: «Табыс – бұл сәттілік емес, бұл дұрыс таңдалған стратегия мен күнделікті қажырлы жұмыстың жемісі». Сіз бүгін өз бизнесіңізде нені өзгертпексіз?
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру