ҒАШЫҚТЫҚ ЖЫРЛАРЫ

Ғашықтық сезім — адамзат ғұмырын жалғайтын нәр.

Ол сезім тек ер мен әйелдің арасында болады деп түсіну — қателік. Балаға, анаға, әке мен бауырға, дос пен жарға, туған жер, атамекенге, өнерге деген өлмей ажырамайтын қимастық — осының бәрі, сайып келгенде, ғашықтық.

Поэзияның алтын діңгегі — осы сезім.

Бұл кітап түрлі тілде өлеңмен өрнектелген жырлардан — сезім жырларынан тұрады.

Әр тіл — өзінше құпия әлем. Оның өзіне ғана тән бояулары болады.

Мен осы ғұмырымда сол әр халық ақындарының өзіме ұнаған, өз жүрегіммен үндес шығармаларын туған тіліме өз бояуымен жеткізуді мақсат еттім. Бұл жолда өзім де көп жайларды үйрендім.

Әсіресе Александр Блок пен Пабло Неруданың жырларын аудару үстінде қатты қиналдым. Әр ақынның қадір-қасиетін өз халқымның оқырманына дәл жеткізгім келді. Тіпті әр өлеңнің ырғақ, буындарын да сақтауға тырыстым.

Үлкенді-кішілі әр шығарманы аудару үстінде өзіме сол ақын өз жырын қазақша оқып, кейін маған үкім айтады деген шарт қойдым. Өз бауырластарымды сан жүректердің лүпілімен тілдестірсем деп армандадым.

Бұл кітап,- қалай болғанда да, жүрегімнің қанын, жанымның қуатын берген өз творчествомның бөлінбес бір бөлігі.

Қазақтың өлең сүйер ұрпағы осынау ғашықтық жырларынан әр ақынның жүрек лүпілін сезініп, өзінің жан әлеміндегі тұнып жатқан сәулелер пернесіне үндестік тапса, маған қуат берер мақсат — осы!

шырқады!

тұлпары!

даусы бірак сырнайлы.

анау бір қызға үңілген.

ұялтты балғын аруды.

Үй іші — елес, түн, ырғақ,

терезе түгел жабулы.

Ойланып, айтар сыр бардай

шығарды перде ақыры үн

(ұйқыдан кенет тұрғандай):

Семсерге батыр сүйеніп

ғажап бір сырлар шертеді.

Баурап ап жанын ертегі

перделі сұлу елітеді.

Шақырды биге күмбірлі үн –

Іздесті көзбен бір-бірін.

Ақ тамақ, албырт, асқақ өң!

Еске сап жүзі қыр гүлін,

Тағы да биге! Басқамен!

Іздейді көзбен бір-бірін.

Нұр шашып тұрды гүл ірең,

сөнгенде маңда бар жарық.

Бір нәзік сәуле жібімен

қос жүрек қалды жалғанып.

Есінен танып түр жігіт

не істерге білмей абдырап.

Жырақта сәуле - мұңды үміт,

жүректе түк жоқ ал бірақ.

Шарап құйған шыныдан

Ертегі ұзақ, мас түннің

сәттері өтіп барады.

Перде астында жас кыздың

жарқылдайды

тамағы.

Тұлғасы - тал гүлдеген,

көрсең, шіркін,

күлгенін!

сүйкімдісіз сіз керім!

Бірақ көзден сырды ұғам...

қалғып жатыр сұр жылан.

Диван жақ бұрышта

Пеш қалдырды солғын мұнар –

шоқ табын.

Терезелер сөндірді бар

оттарын.

Кемені айдын ағыстарда

жалмаған.

Тырна ұшады салып таңда

сарнап ән.

Шықпайды - бос алаңдама –

енді Күн!

Мен - ақынмын, маған ғана

сен бүгін!

Ертегімді ұқ, албырт гүлім,

сен менің.

Әкелемін барлық түрін

перденің.

мұз жібіп.

үміткер.

Қабырғадағы көлеңкелер

Король өтіп бара жатыр паңдана,

тәжі ырғалып басында.

Сайқымазақ, күлдіргіші - сарбала

қутыңдайды қасында.

Үкіленген қалпақ киген, керілген

сұлулар да барады.

Шынжыр ұстап келе жатыр сеніммен

батыр жігіт манағы.

Сізге семсер жарасар еді, батырым,

қарашы асқақ тұлғаны!

Кездесуге шақырғандай ақырын

отты жанар ымдады.

Үкіленген қалпағыңыз, жүргенде

жарасымды түрі тым.

Сіз, айтпақшы, не жұмыспен бұл жерге

келіп тұрсыз, жігітім?

сыйлаған-ды бір жігіт!

Мұны әкелген - жүрегімнің ақыны,

текке бірақ күрсінбе.

Сіз өзіңіз ертегінің батыры,

қажет емес гүл Сізге...

Келеке

Қасымды бояп қызылмен

жаныма келіп тұр күліп:

басқамен кетті назданып.

Маңымды жапты түн, міне,

мен қалдым ессіз арбалып.

Көлеңке толған жан-жағым

сиқырлап, арбап сананы...

Бал шарап, сыбыр, арман - үн...

Ауаны кенет жарады

әтештің айқайы - таң әні.

Атшана зулап барады.

Естілді тағы балғын үн:

«Батырым үнсіз тұр неге?

Түсің бұл сенің - қалғыдың,

Естиін деп пе ең бірдеңе?

Меңіреу, мылқау түн - керең,

кереңнен түк те шықпайды.

жырларымның шатастырдым беттерін.

Әуенінен жаңылғандай бар әнім,

ақылымды қарға көміп кеткенің.

Әлгі перде не деп кетті? Бұл неден?

Қайтер ең сен сезіміңді таптаса?

Тек кітапта - ертегі мен жыр деген,

ал өмірде - мылжың, бәрі басқаша.

тек өзіңмен байланысты бәрі де.

Қаталданба, еркелетші, жарығым,

Келемеждеп күлкі етесің несіне.

Ұмыт болған қатерлі оттың жалынын

салма менің есіме!

Болар іс

Қыз бөлмеден шығарып,

жапты есікті жай ғана.

Түк үқпады бұл анық,

жайлы, тыныш айнала.

Қар есіңнен тандырып,

қақпаны да жабады.

Қыз жігітке сәл күліп

жылы жүзбен қарады.

Жел үйірген шұнақ қар

жұлдыздарды жүрді айдап.

Шауып өтті құр аттар –

дүбірледі түнгі аймақ.

көзіне оның құлады.

жете алмай қара пердеге.

Ызадан сосын жарылып

шананы көмді қарменен.

Тұманның тонын жамылып

мұнара салып сәндеген.

Қуады бәрін қағынып,

секем ап көңілі әрнеден.

Даланы кезді сандалып,

долы жел неткен кекті еді.

Ұшқындар жүрді шам жағып

түнекке сәуле сепкелі.

талдырып жерге тепкелі.

ісі жоқ басқа өмірмен.

Билеп жүр екеу перделі,

кірпіктер көзден от күреп –

ғашық боп қалған қос жүрек.

Абыржу

Билеп жүрген біздер ме,

көлеңке ме, елес пе?

Түс секілді күндер де...

Сен ғанасың тек есте.

Не күйдемін — таңданам,

сен де ұға алмай іркілдің.

Бетпердеден баураған

жанары екен бұл кімнің?

Қол ұстасып жүрміз бе –

өңім бе әлде түсім бе?

Жүргендеймін күндіз де

қошқыл түннің ішінде.

Өз жолымнан сен мені

тайдырдың ба шырқап ән?

Құштарлық па мендегі

Ақ дауыл боп бұрқаған?

Алдың, перде, барымды –

өзіңде асқақ ән қалды.

Қайтар маған жанымды,

қасіретімді бал дәмді!

Өлімге бел шешу

Жүрегім өлім сұрайды,

сұрайды менен оңаша.

Өмірден кетсе шырайлы,

өкінер емес ол аса.

Бұлақтай баурап сен мені

әкелдің мынау құрдымға.

Алдымда - тылсым өрнегі,

Қараңғы түнек, түн мұнда.

Көзіңмен мені байладың,

өптің де түннің төрінде.

Өмірдің бұзып қаймағын,

итердің мені өлімге.

Ұқсам да сенің жазаңды,

қуандым тіпті балаша:

Қайғылы мұндай ажалды

қайтемін жүрек каласа?

Отанға деген махаббат

Өлшемі жоқ ана махаббатының,

пір тұтпайды жұрт бекерге - ол киелі.

Аюлар да (ой-санадан мақұрым)

ақымақтау балаларын сүйеді.

Екі жүрек бір-біріне сенімін

өшіргенде, сөнгендей ғой бар шырақ.

Көгершін де жоғалтқанда серігін

отырады көзден жасы тамшылап.

Бірақ, бірақ бір махаббат болады,

ол адамның еркінен тыс күш мүлде:

елге деген махаббатың жоғары

тұрады ылғи бар сезімнің үстінде.

Ол ешқашан жалған емес, түсінем,

елін сүю жадыратар көңілді.

Бүкіл адам сол сезімнің күшімен

өлтірмей жүр жердегі бар өмірді.

Басқа жол жоқ

Қар бораннан шыға алмадым,

қуанамын өлімге.

Сен алдымда бұлаңдадың,

үміт шашып көңілге.

Қара көзің қадалғанда

жанталасып бұлқынам.

Күртік қардан таң-арманға

құлап-тұрып ұмтылам.

Хан, батырлар жерде қалған

жатыр көзі жұмулы.

Мұның бәрі, перделі арман,-

құрбандарың бұрынғы!

Мен тұншығам боран қамап,

шуақ қайда күнгейлі?

Ал жатқандар маған қарап:

«Тіріл қайта! Тұр!»—дейді.

Дауыл - менің жүрегімнің аңсары

Сұқ найзаны, төк терді –

шықсын естен күлкі де!

Самға, түнек от демді,

қар шапанды сілкіле!

жанға жақын жандарды.

Сүйгендерді жат қылдым,

ұмыт бәрі бүгінде.

Жүрегімді лақтырдым –

жатыр тылсым түбінде.

Найза жанар, қадал да

түйре, есімнең танайын.

Өрте мені алауға –

өз еркіммен жанайын!

Қарлы алау

Алау да шапшып аспанға,

мосыда жанды батырым.

Ұшқындар моншақ шашқанда,

жылжыды түндер ақырын.

Серігі қыстың түн деген,

тоқитын өрнек ақ қардан.

Тыныштық, тыншу білмеген

ұйтқиды боран шатқалдан.

Бұралған түтін - сыйлы өрнек,

Ақ аспан, аппақ айдала...

Шалқы да тілің сүйреңдеп

мосыны, жалын, аймала!

сүйгенде сені - жанды үміт.

Сүйіктім болғын сен менің,

сал жігіт, сұлу жанарлым.

Жаныңды қармен емдедім,

мен саған бірақ адалмын.

қанат та байлап ұшырдым.

Жан енді, өрте денеңді,

Ұйтқыған желге қарама!

Күліңді сенің мен енді

ұшырам қарлы далаға.

Фаина

Сен келдің де, көркіңменен

бар сұлуды тасаладың.

Мен өртендім, толқып денем,

оны немен баса аламын?

Балқып аяз, нұрдай қарға

алау жүзің тұр гүл атып.

Тек ат шана зулайды алға

қоңырауын сыңғыратып.

Сені аймалап қыстың демі,

мен құша алмай торығамын.

Жаннат ішік үстіңдегі,

ашып қойдың омырауын.

Сендегі албырт еркіндікті

аңсағандай жел жылайды.

Көркің жаулап кең тірлікті

қызғанғандай жер мұңайды.

Кең даланың ақ құндағы,

от жанарың жалқыдайын.

Мейлі алдасын сәттің бәрі –

сол жанарға шарпылайын!

менен өзге жан білмесін!

Баурап өзің, самал, дала

қиялымнан күй ақтардым:

кең дала мен маған ғана

пердеңді ашқан сияқтандың.

гүл атып, бүршік жарады.

дірілдеп бүгін қарайды.

қалалар өсіп тұр бүгін.

келеді орыс - ұлы адам.

Құтқарып әлем тірлігін

қалды өзі ажал торынан.

Дүние арнап жыр, гүлін

тосады оны жолынан.

Дұшпанды талай жер жұтты,

моласы сонау қалған мың.

Ол біздің өшпес ерлікті

есіне салар жаулардың.

ПОЛЬ ЭЛЮАР

Франция

«Тірлік ету - яғни өміріңді басқалармен бөлісу. Дүниедегі жалғыз тұрағың - бүкіл әлем». Әлемдік ұлы әдебиеттің алтын қорына өз есімін мәңгі жазып кеткен XX ғасырдың даңқты ақыны, француз халқының ұлы Поль Элюар (Эжень - Эмиль - Поль Грендель) осылай деп жазған болатын. Прогресшіл гуманист ақын өз творчествосымен, өз тірлігімен осы өзі айтқан қағидаға берік екенін көрсетті. Бүкіл әлемді өз үйім деп, адамзат баласының тағдырын өз тағдырым деп қараған Поль Элюардың әр өлеңінен, әр жолынан зұлымдық пен әділетсіздікке қарсы адалдық пен бостандық үшін күрестің айбынды үнін естиміз.

Француз халқынын адал ұлы Поль Элюардың (1895— 1952 жж.) өзіндік ерекшелігі мол жалынды жырлары поэзия сүйгіш адам баласының көмескіленбес қажет мұрасы болып қала бермек.

Мен Парижде болғанымда өзім қадір тұтатын Элюардың зиратын іздеп барып, тағзым еттім.

Жүрегіміз кеудемізден сүт бұлағын селдетіп.

Қызыл қанмен, қылышпен

құтқарыңдар фашизмнен, жер көрмеген бұл істен!

Берші қару біздерге,

фашистерді атқылайық, атқылайық біздер де!

Бұлағы едік өмірдің,

Қиял тұнған кеудемізден шарықтайтын көңілді үн.

Достар, бізге қару әкел, қару әкел, жарай ма,

фашистерді құртамыз біз, құртамыз біз қалайда!

Олар аз ғой өлгендерден, бұғанасы қатпаған

қыршын кеткен боздағымыз жазықсызға оқ атпаған.

Біз оларды сүюші едік ес қалмай,

Тек өмірді ойлайтынбыз басқа ештеңе еске алмай.

Қолымызға қару ұстат, басқа ештеңе көрсетпе,

Өлімменен арпалысып өлеміз біз өлсек те!

жандары пәк гүлден де.

Қызын, ұлын ажырата алмадым мен шашынан.

Әрқайсының арқасында винтовка бар асынған.

жау көз ілді тәтті ұйқыға тамсанып.

тағдыр бірақ көбісіне көруді оны жазбады.

Әділетпен тірлік ету -

мәні осы өмірдің,

үлгісі олар шыншыл, адал көңілдің.

Мынау байтақ ғаламда

олар бауыр барлық адал адамға.

ақ айдынға талпынатын бұлақтай.

Қарымта

Мынау соғыста мерт болды:

мың дос пен мың әйел, мың бөбек..

біз санауға не деген жүрдек ек.

Иә, өлікті санай аламыз,

жаңылмай санай аламыз.

Бірақ уақыт зырғуда,

сонау кекті қалай аламыз?

Соғыстан соғысқа дейін

ұмытылар ма екен

мерт болған талай ағамыз...

Егер бір өлі мүсін

есте қалса, былай өтеміз:

біз соғыспен күресіп етеміз

Өмір үшін!

Батырдың жесіріне

Бұл қайғың түсінікті шын естіге:

жұбатып айта алмаймын ешбір әнді.

Ол жұрттың бақыты үшін күресті де,

ал өзі сендік болып кетті мәңгі.

Ел кегін қару етіп ұстады да,

ерлікпен жау біткенді желкеледі.

Дауыл боп тиісті де дұшпанына,

ал саған жас балаша еркеледі.

Бұл қайғы сені, әрине, күйікті етті,

жалғыз-ақ жұбаныш бар біле білсең:

ол сені өле-өлгенше сүйіп кетті,

мәңгіге мекендедің жүрегін сен.

Бақыт қой соны аңсаумен күн кешірген,

өмірге құштарлығы қалды сенде.

Сондай боп (шығарма оны бір де есіңнен)

бас имей кетті ғой ол қайғы-шерге.

Қайғыдан толықсыған шақтарыңда

қолыңа ал тұмар қылып жазғандарын.

Жасың тый, қуат жина, батпа мұңға,

бар әлі жүрегіңде маздар жалын.

Сүй оны тірісіндей өліп-өшіп,

серік қыл оның саған құштарлығын.

Сүйсінсін достарының көңілі өсіп,

елеме біреулердің дұшпандығын.

Асқақ бол — осы болсын шешім шегі,

тағдырдың елең қылма құзы-жарын.

Мейлі жұрт жесір әйел десін сені,

ал өзім ылғи саған қызығамын.

Махаббатым сен едің, жұмбақ күнім сен едің,

жүрегіме ең жақын қымбат гүлім сен едің.

Тағдыр мейлі айырсын, айырды ғой, асылым,

басқа сүйді мені, ал сен кеудемдесің жасырын.

Мейлі кунде көрмейін, шақырмайын сені мен,

бірақ ішім елжіреп, тек өзің деп егілем.

Басқа адамды сүюім азап болды қаншалық...

Ұмыттыра алмады ол тырысса да жан салып.

Сіңіп қапсың каныма, жаңбыр сіңген жердеймін,

сені аңсаймын — ауруым. Оны немен емдеймін?

жалаңаш, үлбіреген.

Неткен кедей, жоқтай бір нұрында айбын,

өшкендей оты-жаны.

Үн шығармай жай ғана сыбырлаймын:

тамырсыз тұрар жылап.

күтім де жоқтың қасы.

шалғын жер жатыр үнсіз.

Неткен керім, табиғат, ғаламатың –

орман, сулар, кешегі қала, затың –

барлығын түрлендірген:

қойдың араластырып жермен, күлмен.

Қарт партизан - маңдайда түнған із бар –

жерді уыстап сәбидей өбектейді:

«Құнары аздау, жетпейді ылғал, тұздар –

нәр беру керек...» - дейді.

Мен сенемін - жарқылдар сенің нұрың,

сен жайлы өлең ұрпағың оқыр әлі.

Болғай деймін саған нәр менің жырым

Эстонның топырағы,

Эстонның топырағы!

Арпалысқан ұрыстар даласында.

Ұйқы деуге бола ма мызғығанды

Өлім менен өмірдің арасында!

Ажал менен соғыстың соқпағында

Өмір, өлім жатқанда жұлқыласып.

Ұйқы қалды көміліп от жалынға,

Кетті адамнан әзіл мен күлкі қашып.

Ол күндердің азабы жанға батқан

Әлем тұрды дірілдеп құз-өткелде.

Ұйқы көрмей қас қағым таңдар атқан

Бас штабта, окопта, күзеттерде.

Кірпік ілмей өтумен күн-түндері,

Қорғады елін советтің солдаттары.

Сол ұйқысыз түндерсіз мүмкін бе еді

Елімізге бейбіт күн орнатпағы.

Мазасыздық қалыпты жүрегімде,

Әлі ұйқысыз өтеді түн дегенің.

Ендеше мен тағы да бұл өмірде

Тектен-текке жер басып жүрмегенім.

Жайып салам жүрегімді

Аңсайды туған үйін қайда да адам,

Қам көңіл табады тек содан емін.

Егерде тірі жүрсе қайран анам,

Мүмкін мен ұлы ақын да болар едім.

Қайрат пен бақыт бердің, өмір, маған,

Кезім жоқ қиындықтан жасырынған.

Мен тудым, қара жерге көмілді анам,

Айырдың, сөйтіп мені асылымнан.

Жан бар ма ұмыттырар оны мүлде,

Аңсаймын әлі көздің жасын сығып.

Бір рет отырмадым өмірімде,

Анамның көкірегіне басым сұғып.

Семья, жылы үйге мен жарымадым,

Алысып жетімдікпен аласұрдым.

Досыма, жарыма да, - жабығарым, -

Жетпейді алақаны анашымның.

Жылар сәтте көргем жоқ жылап тегі,

Жеңілетін жерде де жығылмадым.

Қатал жан деп қалмаңдар бірақ мені,

Өмір өзі үйреткен мұның бәрін.

Өмір, мені жылылау қабылдағын,

Жау емеспіз,,бекер ғой кек сендегі.

Сойылыңа жықпа деп жалынбадым –

Сенің соққың естілеу еткен мені.

Күш қалдырмай бойымда күресерге

Сойылыңның астына алсаң-дағы.

Жабықсам да, кейде мен жүдесем де,

Дауылыңды келемін қарсы алғалы.

Қарманатын еш нәрсе табылмасын,

Мен бәрібір бұқпаймын жыламсырап.

Сауғаласын қорқақтар жанын, басын,

Біз көрерміз қалай да бұған шыдап.

Туған екем құрыштай ғасырда мен,

Болса деп ем терім де қалайыдан:

Тым болмаса қорғансын асыл денем

Соққылар мен өрттердің талайынан.

Мейлі туа бермесін айым да оңнан,

Мүмкін бұған өзім де кінәлымын.

Кездеспесін олжалар дайын жолдан,

Өзгерткені аз мені өмір сынағының.

Мен өйткені басқаша бола алмаймын.

қайтемін өзгені де, өзімді алдап.

Белгілі тым жетісіп жүрмегені.

Демейді «халым нашар», алаңдамай

жылтырап алдауменен күн көреді.

Өтірік күлімдеудің керегі не?

Жасырмай өзің жайлы ештеңені,

Досыңа кездескенде ақтар бәрін:

Керексіз қызыл сөздің кестелері,

Өзіңше ұялғансып ақталғаның.

Кетесің сонда өзің де қайраттанып.

Ісіңді жөнде, әйтпесе - тағы да сын,

Бойдағы бар күдіктен арыл, емде:

Шындықпен, тек шындықпен арыласың

Кездескен көлденеңнің бәрінен де.

Жетінші майда өлгем мен,

Жеңіске жақын қалғанда.

Жалғыз оқ тиіп кеудемнен

Жеткізбей кеткен арманға.

Жақындап жау да бір адым,

Қызған шағы еді ұрыстың.

Жат жерге сонда құладым,

Көрінбей қалды күміс күн.

Мықты екем тегі мен деген,

Мәңгіге көзді жұмбаппын.

Қансырап шын-ақ өлген ем –

Жетінші күні тіл қаттым.

Күн шықты қайта, жел тұрды,

Қуаныш қандай сондағы!

Өмірге қайта келтірді

Аялы жанның қолдары.

Сол жандар сақтап қалады

Тоқтатпай тірлік арынын.

Төсекте жатып, жаралы,

Тыңдағам Жеңіс дабылын.

Қарайды күліп күн өрден

Жердегі әлсіз көшетке.

Қасірет шегіп түнерген

Командир жатты төсекте.

Қем-кетік толды, сынақ та,

Қатер де бітпегенменен.

Мен аман қалдым, бірақ та

біткен жоқ майдан

кеудеден.

ЛЕВ ОШАНИН

Мұхтар Әуезовты еске алу

Жылдар зулап, жастық та тарағандай.

Әлі есімнен кетпейді бір жай ғана:

Москвада, жарқырап дала маңдай

Мұхтар отыр жанымда шыңдай дара.

бар әлемнен жиналған мұнда бүгін.

Халық деген — болмастай сына қағып –

тыпырлайды алдында әр қақпаның.

Континенттер тыңдайды -тына қалып

сан тілдегі өнердің саңлақтарын.

Сан тілдегі сан сұмдар сұрақтарын

тау тасындай жаудырды залдан бізге.

Мұхтар жаққа қараймын –

қуат, жалын

және терең ой жатыр арман жүзде!

Асып-сасқан мен жаққа бір қарады

мейіріммен, далалық даналықпен –

жаным кеңіп, өңімнен нұр тарады!

Е-е, осындай болса ғой аға біткен...

Жылдар жерде зулайды асықтырып,

жанын ұрлап Мұхтардай есті ағаның...

Қазақ жерін мен бүгін басып тұрып

сол данышпан тұлғаны еске аламын.

Батырды салды сынға бек:

таратсын жұртқа отты әділ

жақсы іске жаратуға деп.

Ғасырларды кешіп ұрыншақ,

адамзат жетті бұл күнге.

Лаулаған отқа тығын сап,

Бекіту бірақ мүмкін бе?!

Алауды жырлар жан да көп,

Әркімді бірақ жуытпа:

Прометей ұрлап алған от

Джорданоны құртқан. Ұмытпа!

шашып, таңға иығыма асылған.

ант-су ішкен... кетерде.

Чурайвна, асыл жан!

Ол күлімдеп өткенде,

бұлбұлдар да естен танған көктемде.

Ұшып келем,

тақымымда - махаббаттың пырағы.

Кенет... сонау аспаннан

екі жұлдыз Купалаға құлады.

Айдалада бір жапалақ жылады.

Досым — жарау қара атым,

тезірек ұш, кезің қанат қағатын!

Білмей келем

жаным неге жылым-мұңға батқанын

шығарымда тағамды да таппадым...

Қалып артта көк белдер

таң атарда бал еріннен өбкен жер –

қақпасына аттың басын тіредім.

Арғы жақта - күлкі, шаттық шулары,

Музыка ойнап, ән мен бидің думаны,

мұнысы не, атым, бар ма білерің?

Кенет есік ашылды да шалқадан

шыға келді қалқажан:

қалыңдықтың фатасы бар басында!

Мені көріп шағаладай шыңғырды,

күйшілердің әуені де қылғынды.

Тізгін мұз боп алақанға жабысты,

Ей, жүйрігім, жақын етіп алысты

асығыппыз жат тойына жетуге!

Ей, Маруся, сертің қайда,

қайда сезім сол адал?

Қайда, қайда куә болған гүл кестелі орамал?

Бірдеңе деп күбірлейді о-дағы,

маған қарай аппақ қолын созады.

құлақ салма «Кешір» деген үніне!

Қайғы-мұңды қара жерге лақтырып,

Жүрегімде арлан-ыза жатты ұлып –

гуслидің ішегі үзіліп өшті үні.

Осы ма еді махаббат пен дос құны?!

Әтеш біткен айқай салды шақырып.

қиқу салып өткенде!

Неке орамал жамылып,

басқа қызға - басқа аруға табынып,

өтіп бара жатам, сонда сағынба!

Атым, айтшы: осы біз

тұрмыз кімнің

терезесі жанында?

сосын, демін бір алып жиналды алыс кетуге.

көкжиекке барайын, енді өздерің болыңдар.

күмістеген тал, жыңғыл, алтын басты бидайды.

қақпа алдында жарқылдап өзің жүрсең болғаны.

Бар бейнетті сіз көрген көтермейміз, сынама,

қалсаң болды біздермен, ортамызда жүр, ана!

Аппақ шашты тағдырдың дәл өзіндей тым сұлу

кетіп бара жатты ана жүзінде жоқ күрсіну.

Қурай да гүлдер жан жібіп.

Қоштасып соның бәрімен

ұштыңдар қайда, құстарым?

Алдарың аяз, сәні кем,

біліңдер мұнда қыс барын.

жусан да, мүк те тастағы.

Көсем құс анау білер ме?

Қарт көсем ойлы, жол алда!

Қомдады сомдап қанатын.

Түк емес сынды оларға

жұлдызды ғалам, қара түн.

Қаншама ғасыр мұңды азап

шексе де таймай ұшқан кім?

Сол қанатында бір ғажап

құпия сыр бар құстардың.

Қанша күз жерден, жаз ақты

құстардан тынбай қиял-үн.

Елетпей мезгіл, азапты

тартатын күші-ай ұяның!

бізге енші қып бөлген кезде мырзалығы асқан-ды.

Менің қара топырағым, әйел сынды, құнарлы,

тарихтардың қыспағында сыналды.

Қайыстырған шақта біздің сары даланың жонын дән,

сыңғырлайды орақтарым күлкі-әзілден соғылған.

Ауылымды көрші менің - түк еместей жұмағың:

Тоған. Тоғай. Жасыл орман. Өзен. Әнші құрағым.

Жаңа туған айым қандай, сұлу қыздың қасындай,

осы жерге басылмайды кұмарым.

Менің далам - ішкішті емес шеттерінен есірген –

өңкей алып батыр ұлдар өсірген.

Европа жау тигенде тыпырлаған кездерде

мен ем аман алып қалған нөпірден.

Қаным менің оттай өртер жанассаң.

Татарлар да бір кездері бағы асқан

салқын тартқан қанын жасарту үшін

менің сұлу қыздарыма таласқан.

достың қолын мен ешқашан қақпадым.

әуендерім күш құяды қаныңа.

Дін уағыздап кезген емен жер шарын,

туған өлкем - сатылмайтын ар шамым.

Күнім үшін қүрбан етіп тілімді,

қолтығына кіргенім жоқ баршаның.

Қандай бақыт - әлем атты қоғамнан

орныңды алып, еркіндікке оранған.

Тек біреуге - Отансызға -

мен қарыздар болғам жоқ,

ешқашан да бола алман!

Туған жер

Қайда жүрсем, өзіңе оралғанша асықтым,

әлем шексіз болса да, саған ғана ғашықпын.

Сен сарайсың құздағы құлата алмас ғасыр да,

көкшіл аспан күмбез боп төңкерілген басында.

Сол күмбезге ұя сап көгершін боп қонар ма ем,

бар ләззат, бақытты алар едім содан мен.

Қай жақтарға ұшсам да, оралар ем қайтадан,

саған деген сезімді мақтанышпен айта алам.

Өлсем, сенің қойнауың — тыныстайтын бесігім,

жүрегімде мәңгілік тұрар сенің есімің.

ұстатпай ағып жатқандай.

Менің де жаным қаңтардай

өзіңнен ғана тапты нәр.

Жылуың сенің жалтармай,

жүректі Күн боп қаққылар.

Жүрегім - дабыл. Күн - суық.

Тамшыға не жоқ бұл шақта?!

Бұрқасындарға тұншығып,

аязға тоңып тұрсақ та!

ашуың тектес әр қыспен.

Ерудің осы мәні не?

Жылусыз мен де семер ем.

Құбылыстардың бәріне

сенбеймін бірақ неге мен?

Жанымның мұзы тым қалың,

еруі де оның қиын-ды.

Жүректі қинап түрғаным,

сұрақтар шырмап миымды.

Тамшыда ой жоқ бұл жайлы –

сорғалап жатыр мүң қалмай.

Ал мені аяз тырнайды

қасірет төніп тұрғандай.

«шірігі» деп сүңгітетін қойнына.

Бір аяқпен секіретін

су ақсын деп дүңгірлеген құлақтан.

Күнді шалды кенет оның жанары,

аузын ашып қарады:

велосипед мініп зулап барады!

Есі шықты.

Керемет боп көрінді Күн жас ұлға:

Тым болмаса, отырайын қасыңда?!

Ағатай-ау, сен де қызғанасың ба?

...Поэзия, алтын Күнім, ән қылык,

Сен баураған әлеміңнен таң күліп

қанша жастың кеудесінде жанды үміт!

Құпияңа талпынады әр бала

күнбағыс боп қалу үшін мәңгілік!

Әулет балладасы

Әулетімнің жүз жолы бар - жүз үміт,

Жасы жүзде, тармақтары - жүз әлем.

Біздің көне табалдырық мүжіліп,

табандардың тапауынан тұр әрең.

Болғанымен тауым асқақ, жерім кең,

Әр соқпағым - тарихымның парағы.

Мына ғасыр жүз Дауылға жегілген

боз үйімді солқылдатып барады.

Қара жаңбыр нөсерлетіп, тосса сыз –

Нұр кейпімді суалтуды ойлайды.

Бірақ менің қаным ешбір қоспасыз,

ол ешқашан қасиетін жоймайды.

Үрім-бұтақ - немереде енді үміт,

тәй бас, батыл жүр, ұлым!

Жалғыз аяқ соқпақтармен сен жүріп,

жалға менің әулетімнің ғұмырын!

Жүз ғасырлық заман жүгін кешті ауыр,

тұқымымды жүдетті де сан қырғын!

Құрта алмайды, қырқа алмайды еш дауыл

тамыр-нәрін туған әулет-халқымның.

келе жатты бала жыл.

Жасқа және кәріге

базарлық бар бәріне:

мұрты барға жұрт қарар!

Бидайы бар, тұзы бар,

көйлек те бар қызығар.

Кирилл атты ағаға

қанат тиді сары ала.

мына қанат құрғырың!

шыға келді қос қанат.

Ал ағайдан күй кетті,

жүрегін мұң билепті.

Әй, Жаңа жыл, Жаңа жыл,

мазағың ба жаңа бұл?

біреуге ажал сыйладың.

Жұртқа сыйлап Күн, Айын –

кешіре гөр, құдайым –

бұған қанат бергені!

Әйелі де жерледі:

«Адам сынды басқалар:

байлығы бар, ақша бар,

салқын тисе, балы бар,

байпақ, тоны, шамы бар...

қанаттарын қырықты.

Жұлдыз біткен күліпті.

Сүйтіп ағай тыныпты.

Кескен қанат бүлікті

салып, қайта шығыпты.

Күнде шауып қанатын,

үй төбесін жабатын.

Қырқа берді қалғанын –

бүтіндеді шарбағын.

көк аспанды армандап.

тағдыр неткен ала бұл!

Қанат беріп ал бұған,

өміріне салды лаң.

Мұнан асқан жалғанда

бақытсыздық болған ба?!

Қанат жерде қалды жай...

О, тағдыр-ай, тағдыр-ай!

Пикассоның көз жасы

Жаз думаны басталды - хан базардай,

Қызыл-жасыл дүние тұр құлпырып.

Айналаға қарайсың көз жаза алмай,

Жымыңдасқан жапырақ күнге ұмтылып.

Шаттық. Күлкі. Адамдар қол қысады –

бір-бірінің саусағын сындырар ма...

Дүкендердің ашылды мол құшағы,

Кітаптардың толқыны жылжыды алға.

Кенет шулы дүкенді дір еткізіп,

бір ғажайып сәулелер нұр сепкені!

Мөлдірлігі кетердей жүректі үзіп

Пикассоның көз жасы жылт еткені!

Қыз жылайды жұлдыздай өң-іреңі,

Жер... егіліп тұрғандай ол да, сірә.

Бәрі толқын-қайғыға көміледі,

Біз де батып барамыз көз жасына.

Балалар да жылап тұр, ағаштар да,

Жанарынан ананың жас құлайды.

Жасын төгіп найзағай жүр аспанда,

Дүниені өксітіп басты қайғы.

Уақыты жоқ жылауға басқа адамның –

тек талантқа берілген көз жасы да:

Олар «Король Лирі» боп тас заманның,

Жылайды жай түсердей өз басына.

Одессаға тірелді от кемесі,

Қайда тоқтар - белгісіз барар мекен.

Жарқ етті де алдымен өтті елесі,

Қапелімде көз жазып қалар ма екем.

Пайғамбарлар ызамен сыбырлады:

«Жынды ғой ол, іздеме, жүргін жырақ».

Жыр азабы секілді ғүмырдағы,

Ғажайып боп мені арбап тұрды бірақ.

Ал жүректе—Пикассо, жер бетіне

сыймай ылғи жаныма жыр төгіліп...

Қара күрте жарасып келбетіне,

«Юманите» қалтадан тұр көрініп.

Дүниеге жас толы қадап жанар,

қышқыл шындық - бояуы дара тарлан:

нұр былғаған балағы ағал-жағал,

өзі - Жердің көз жасы жаңа тамған!

Арамен жолдастық

Ара кеше ызыңдап оқша ағатын,

Отыр бүгін бүрісіп алаңдамай.

Қозғай алмай мұздаған қос қанатын

Мүсәпірсіп қарайды маған қарай.

Ұзатайын дедім де ғұмыр жасын,

Жүрегімнің тұсына салдым еппен.

Жаны кіре бастады жылынғасын,

Маужырады елестеп балды көктем.

Жеңді бойлап жүрді де, ол абайсыз

Секірді кеп, шырқауды сағынады.

Жер де қатқыл сұп-сұрғылт көгорайсыз,

Жел де ысады жаралы тәнін әрі.

Кеудешесі алтыннан, әтірлеген,

Жасқану бар араның өңінде әлі.

Шала-жансар мүлгімейді әр бұрышта.

Алдында оның тұрғандай жүзімді бақ,

Қарсы ұшады аязды қарлы қысқа.

Алтын пияз балладасы

Алып-сатар базарлардың алтын дидар ханымы,

Жанарларға жас алдырған жақындатпай жалыны.

Бүкір кемпір Горпинаның мойнына асылып,

Қыздар тағар бұрымының семгендігін жасырып.

Ол - бұрымда ақ түймедей миллион көзді арбайды,

Жарқыраған ажарының азабында бар қайғы.

Ол - жерасты шіркеулердің күмбезіндей жарқырап,

Құдай деген бір жаны үшін шырқырайды қалтырап.

Өтпес Пышақтың дүлейі - оның жалғыз ғана азабы,

Содан кейін газ құшақта От сотқардың мазағы.

Алтын пияз - ауылдағы базарлардың ажары,

Солдаттардың қалтасында жатар тартып жазаны.

Студенттің аждаһадай Аранының құмары.

Былқ-сылқ еткен Қартобыңның бәсекелес - құрдасы,

ас бөлмеден шықпас Тұздың жаны бірге мұңдасы.

Ол кішкене - Жанна д'Арк, киіп сауыт, қалқанын,

Микробтар әлемінің шығаратын талқанын.

Тәмпіш мұрны Петрарканың Лаурадай нәзігі –

Қолдан тіккен дорбасында бірге жүрер азығы.

Қайда екен сол алтын ару, елемей ме оны жұрт,

Біреулердің құрсағында жатыр ма әлде торығып?..

Не боларын білмей елде тардырының ертеңгі

отырғанда, мүмкін жаны Майға шыжып өртенді.

Мерекелік дастарқанда байлық Мырза көлкіген

Нан-патшаның салтанатын асырды ма көркімен?

қалайды алтын сақиналар жапқанын.

Өлералды жанталасу басталады сол шақта:

ақ шарбыдай іш көйлегі жыртылып...

Аппақ дене лыпасыз да шырайлы,

зорлық көрген тағдырына жылайды.

Алтын пияз - ол үзілген бақшасынан Ананың,

мекен етіп тіршіліктің аралын.

Ұйпа-тұйпа жұмарланған күйінде

Қорқыныштың күшағында жүмады енді жанарын.

Қыз саусағы

Құдайым-ай, саусақтардың басында

Қаншама әуен, айқай бар!

Күйген саусақ, азап шеккен жасында –

Нәзік қолды байқаңдар.

Құдайым-ау, қаншама үлпіл, діріл бар

Қайғы-мүңды саусақта!

Сол саусақтан тарайтындай ғұмырлар,

тар қапаста қалсақ та.

Нұр шашатын сәулелерім таңдағы,

Сипағаны өбкеннен де тәттірек.

Сүйкімді жан өмірімді жалғады,

Көкірегінде - ақ тілек.

Саусақтар-ай жүз тілде де тіл қатқан.

Үні бірақ ішінде.

Азаптадым,

Салдым талай сынаққа -

даналығы үшін бе...

Көз ілемін шуағымен бес күннің,

Саусақ-жұлдыз бас жағымда жанасты.

Саусақ балы... қанша ләззат кештірдің

Әрі тәтті, әрі ащы...

Неткен сұмдық түсінбеу:

бір-біріне жаны жат құдды бөтен,

сөйте тұра құшақтап аймаласқан.

Түсіну де дәл сондай сұмдық екен –

әр қимылдан, қабақтан, жай қарастан.

Жаралаймыз жанды біз:

Ұғыспаудан жүректі жылатқан ем,

Көп түсінсек -

қайғысы ол да бастың.

Сенің нәзік жаныңды бірақ та мен

ұқпасам да, ұқсам да қорламаспын.

Кінә тағып түрлі кеп.

Өсектер де бітпеді

найзағайдай тілгілеп.

Мені жерлеп кінәлап,

тарап жатады сөз деген.

Ту сыртымнан тұра қап,

Атқылайды көзбенен.

Сөйткен сайын нықталам,

Қажымаймын тіпті де.

Жасай алмай түк маған

Әуре боп жүр жұрт, міне.

Асқақ қарап талайдың

мысын мұрттай құртқан ем.

Мысқыл жүзбен қараймын

айтақтасқан жұртқа мен.

Түк емес қой мазақтар

десем де одан азбаймын:

Кейде іштегі азаптан

Құлап кете жаздаймын.

көре алмайды, білмедім.

Бұрқасын жел жолды үрлеп

жүріп келем зорға мен...

Өркөкірек болғым кеп

аңсап кетем сонда мен...

Бұлақ-ескерткіш жайлы әндер

Туған жердің бұйырмай беткейі де,

мекен болды жат елдің құба белі.

Көйлегі де қалды ғой жетпей үйге —

көз жасымен анасы жуар еді.

Ескерткіш тұр ауылда оған деген.

Аттамаңыз, көрсеңіз бас бұрыңыз.

Білесіз бе, көп бізде олар неден —

қу соғыстан қалған бұл дәстүріміз.

Ақ шашты ана ертемен күнде тұрып,

жанына кеп жылайды, сырласады.

Балғын мүсін тұр үнсіз гүлге тұнып,

ал ананың қайғысын кім басады?

Күнде ана мен баласы осы жерде

кездеседі, бір-бірін жұбатады.

Ол бір қалпы — тұр төсін тосып елге,

жасыл жаңғақ жанында бүр атады...

Күндіз-түні сыңғырап,

шапқылайды мың бұлақ.

Егінші одан сусын ап,

далада іске құлшынад.

Қыздар суға барғанда

көзін салады армандап.

асыр салар шапқылап.

жатады ылғи алға асып.

Қаза болған ерлердің

қанына оны теңгердім.

Ағады ылғи көз ілмей,

дәл өмірдің өзіндей.

татпа мына бұлақтан — ар алдында хақың жоқ.

Жоқ! Сені көргім келмейді!

Жанарым егер іздесе,

көзімді жұмам мен мейлі.

Аузымда тұрса есімің

қырқамын тілді тісіммен.

«Атама, жоқ еш кешірім!»

Ал егер жүрек шыңғырса?

Ойламай сені бір таңым

атпаса, күнді түн қылса,

жүректі қалай қырқамын?

Сықылықтап күлген болам мына мен

қасіретімді сен көрмесе екен деп.

Түнде жалғыз елжірер ем, жылар ем —

таңмен бірге жасты тыям жетер деп,

Күлем солай. Ойламасын деп сені:

«Жүрегін мен кеттім мәңгі мекендеп».

әлденені ыңылдаймын ән салып.

Сондағы ойым тек - өзіңе сездірмеу

сені ойлаумен жүргенімді тамсанып.

аспанды да, жерді де, бөлектеме!

Теңіз, өзен, таулар мен сағым далам –

бәрін түгел бермесең, көнед деме!

Тұтас берсең жүрмейді көңіл налып,

сонда ғана шалықтап өтер едім.

Берме маған бақытты бөліп жарып,

қайғыны да түгел бер – көтеремін.

Бір-ақ заттың жартысын қалар едім,

онсыз менің көңілім - жетім бала:

берсең болды - үлбіреп алау ерін

өзің жатқан жастықтың шетін ғана...

түк елемей,өлгенді қадірлеген?

Ішіседі адамдар, бүгіледі.

сонсоң жерге енеді жалын денең.

Өліп тынып, тапқан соң қоныс күйлі,

егілер сөз айтады-ау дұрыстап бір...

Ажал неге ерте алды Маяковскийді,

тапаншаны қолына кім ұстатты?

Емес пе еді ол үшін сыйың - бақыт,

қайтып құрмет тұтпаған мүсінді ана!

...Тірі адамдар өмірді қиындатып,

Құрметтейді өлгенің үшін ғана.

Қайтып тынсын көңілім алаңдамай:

жан досым жүр бір келмей маған қарай.

Жат біреулер өмірі мені ұқпаған

опыр-топыр жүреді келіп маған.

Оған да жат бір жүрген кісілері.

Мұны өзі де жап-жақсы түсінеді.

түсініксіз бір өкпе екен бізде,

қайғырамыз сол үшін екеуміз де.

Қайтып тынсын көңілім алаңдамай:

сүйіктім жүр бір келмей маған қарай.

Мойнымды орап білегі

басқа әйел жүр, менен ол сый күтпеді,

сүйіктімнен ұрлады сүйтіп мені.

Айтыңдаршы, құдай-ау, қарлығашым

жат иыққа білегін салды ма шын?..

Мені ұрлатып алған соң ызаланып,

біреуді о да ұрлайды-ау бұза-жарып,

жан жүрегі жат жанды жақын қылып.

Көрсеткендей болады батыл қылық.

Өмірі солай өтеді, жорта кұшып,

Іштей бірақ өзімен арпалысып.

О, не деген көп еді көлгірсіген

таныстықтар, достықтар... Мен күрсінем...

Жын ұрғандай боп кетем осылардан,

содан қайғы жаныма қосып алғам.

О, кел біреу құртуға

жаны жаттың жақын боп күлетінін,

жақын жанның жат болып жүретінін.

жынданыпты дейтіндей тосын адам:

сәл нәрседен қайғырып, тыншымадым,

ұялмастан ұялып қымсынамын.

Жұрт қуанса сазарып солғын өтем,

әлде қажып шаршаудан болды ма екен?..

дүкенші қыз өлшеді тамағымды.

Метрлікті нәзік қол олақ ұстап,

жатыр менің мойнымды орағыштап.

Сәл шаршаған жүзінде мүңы бардай,

мүмкін ол да жүр шығар тыным алмай.

Аяп кеттім соншалық, шыдамадым,

жаным ашып мен әрең жыламадым...

Кейде кітап аламын қолыма мен,

жете алмаймын ешқашан соңына мен:

жанарымда іркіліп қақ бұлағы,

оқытпайды әрі қарай, жаптырады.

Өнерден де кейде мен қауіптенем.

маған жаттай ойын мен сауық деген.

Мені жұрттар мыжиды, жек көреді,

аз біледі өмірді деп келеді.

Жұрт қорықса, көрсетпей оң қабағын,

мен ендеше жәй адам болмағаным.

Түкке тұрмай кетсем мен шын-ақ құрып,

неге мұнша қиналам жылап тұрып?!

Мен досымды жерлегем.

Мен досымды жерлегем. Ашынамын.

Бұл сырымды өзгеден жасырамын.

Жұрттар үшін ол әлі тірі бірақ,

жанында әйел. Жүрген жоқ міні құрап.

Жұрттар үшін - бөлінбес біз бір егіз,

өйткені әлі күнбе-күн бір жүреміз.

Тамаққа да бір барып, бір ішеміз.

Сол баяғы достарша күлісеміз.

Мен үшін ол өлімен тең екенін,

еш адамға айтпаймын неге екенін.

Ұрыспадым, мен оған.

Не өкпемді ұқтырып қабағыммен,

тек ішімнен өлдіге санадым мен.

Таза көңіл талпынған ақ үмітпен,

үнсіз ұғыс, жақындық - бәрі біткен.

Бұл не сұмдық –

тірі адамды өлді деу? Естідің бе?

Қаза болған жоқ еді-ау ешкімім де...

Көп жолдасты осылай жерледік біз,

содан ерте есейдім мен де еріксіз.

Ұйқта, жаным...

Қақпа жабық. Толқындар келіп қашып,

қайта-қайта шарбақты соққылайды.

Долы теңіз жанынан көбік шашып,

жалмағандай Күнді де от шырайлы.

Ұйқта, жаным...

Жанымды азаптама,

тау мен дала - бәрі де көз ілді ғой.

жапырақтар жұтады ағын демін.

Ал мен саған жалынам үн шығармай,

сыбырлаймын: «Ұйқташы, жаным менің...»

Ұйқта, жаным...

Жаныңа мұң екпесін

ренжісіп, келіспей қалғанымыз.

Елестетші: бәрі ертең түн өткесін

ұмыт болып, жайнайды жан-жағымыз.

Ұйқта, жаным...

Кеп қалар таң да ұрланып.

Жасың тыйып, түсіңде күлімдеші.

Гүл тергендей куаншы, бал-бұл жанып,

жүрегіңді жылатып түңілмеші.

Ұйқысырап сөйледің –

жатқан жоқ па түсіңе ешкім еніп,

дөңбекшуден әлде сен шаршадың-ау?

Онда ұйқыға ораншы, кетсін еріп

жүрегіңде өңіңнен қалса қырау.

Ұйқта, жаным...

Кім екен тынышыңды алған –

деңбекшіген теңіз бе? Бұла жел ме?

Әлде көңілің қалды ма бір сұмдардан,

әлде айыпты оңбаған — мына мен бе?

Ұйқта, жаным...

Жазбайсың ғой бұл түні, сені ұғамын,

жыр да мұндай сәттерді түйсінеді.

Естисің бе - кешірші мені, жаным,

тым болмаса түсіңде сүйші мені.

Ұйқта, жаным...

ұмыт сосын өкпелі кешті мүлде.

Жер үстінде көз ілу қиындады,

ұйқта, жаным, сонда да...

Естідің бе?

Теңіз әлі тасырлап тынши алмай,

жапырақтар жұтады ағын демін.

Ал мен саған жалынам үн шығармай,

сыбырлаймын: «Ұйқташы, жаным менің...

Ұлыма

Жақсы оқып, шаттанғаннан, жасқа жанар.

толардай қуантпадың, балам, әлі.

Күлімдеп арт жағымнан басқа аналар

қызыға маған ешбір қарамады.

Қарт әжең күңкілдейді — ашынды анық:

«Күнімен доп куғызып... бір ұлыңды...»

Көрші әйел есік кақты ашуланып,

шамасы, айтар сенің қылығыңды.

Рас, сен әжең сырқат жатқанында

кетпейсің ойыныңа тағы басып.

Қиналып, күйзелген бір шақтарымда

байқап қап отырасың жаның ашып.

Тәттіңді қарамастан ақ, қарасын

Бере сап тұрасың бір жолдасыңа.

Балаға таяқ жеген жақ боласың,

ұқсатам сонда сені қолбасына.

Жаныңа үңілемін сонда сенің

(не болам сенен үміт сөнсе, күнім).

Анаңа ол да бақыт, сол да сенім —

бір сәуле жүрегіңнен көрсе бүгін.

Қөрдім де сол сәулені, түңілмедім,

адалдық күтсін сенен түбінде елің.

Нұр шашсын десең күңгірт іңірлерім,

даңқың да, талантың да болмас. Мейлі.

Әйтеуір Адам болғын, ұлым менің!

Қартаюдан қорықпаймын.

Қорқатыным — әлем тіршілігіне,

шаттығына, бақытына, сосын күрсінуіне

алаңдамай, керең жан боп қалудан тек қорқамын.

қартайғанда солай естен танудан тек қорқамын.

далаңдаған бір кемпір боп қалам ба деп қорқамын.

деп қорқамын.

Мен өлімнен корықпаймын.

Жаныма ылғи нұр берген,

жылытқызған, табыстырған талай тәтті түндермен,

жырларымның рақатын сезінбеуден қорқамын...

өзгелерге жаным ашып езілмеуден қорқамын.

қайғыны да сезсін деп қинағаны.

басқаның да сезсін деп жылайтынын.

Бұл емірден жасқанбай алсын бәрін,

өзі сыйлап жан үнін басқаларға.

Бақыттының, мүңдының бар сырларын

ұға білсін, жүрсін деп бастап алға.

Қайғысына жаттың да жылай білсін,

күйіп-жанып көрсін деп жанталасып.

Шырқай білсін биікке, құлай білсін,

отырмасын деп пешке арқа басып.

Келмей жүрген қолынан талай ердің

асқақ, мұңды әуеннен танбасын деп.

Жүрек оты Жердегі бар әйелдің

менің ғана жырымда лауласын деп.

деп махаббат бақытын сыйламады.

жол көрсетіп түсті алға.

алғаш орыс тілінде.

ағысын.

аялады күн нұры.

Фрунзе айтты Ленинге:

ел бақытты бұл жерде,

Қызыл тулар аясында

Бұхара еркін гүлдеуде.

ұялаған жақсы арман.

Лениннің томдарын.

естідім де, таныдым.

биіктерге жеткізген.

аңсайды атар таң жайлы.

асқақтаған үні еді:

«Менің халқым — әлемдегі

бостандықтың тірегі».

осы тілде айтамыз.

Россия анамыз.

жыр етеді шаттанып.

Өзіңменен қатар басып

көреміз біз нұрларды,

Біздің ана тілімізде жырлап асқар тұлғаңды.

бұдан былай көзім көрмей, ешкімге де ермеймін.

Бұдан былай мына менің өзімде де күмән бар –

сендер де енді мені алдымен отпен, қанмен сынаңдар!

Мені әлі де шошытады пасықтықтың мұз демі,

елестейді мені алдаған адамдардың жүздері.

Жылмың қағып келсеңдер де, енді сенбен достай шын,

мені алдай алмайсыңдар бұдан былай ешқайсың!

Өр мұхиттан басталатын өзім туған кең Үнді,

алдауменен таптадыңдар, топырағымды, елімді.

Мұның бәрін ұғып тұрмын, әттең, әттең, кеш мүлде...

Қаным сіңген, терім сіңген мынау байтақ жерімді

бұдан былай таптатпаймын ешкімге!

жұпарын жұттым қанбай.

Шыңдарға жармасып Күн,

биікті ұқтырғандай.

Мұңды едім, күлкі, бақыт

ұмытқан көптен мені.

Жаныма нұр кұлатып

келгендей көктем кері.

Күй кештім дәл осындай,

жанымды жанап ақ күн.

Мен сонда дара шыңдай

биіктеп бара жаттым.

Көмілдім асқар сынды

нұрына шуақ таңның.

Баяғы жас қалпымды

кешкендей қуаттандым.

келіспеймін мұныңа, бұл — мен үшін жат ұғым.

Ә дегеннен шарапқа қанамын деп ойлама,

көз іліп ап, тағы бас жазамын деп ойлама.

Әйел — қорған, мәрмәрдан өрілетін қатарлап,

күзетеді оны тек батылдық пен махаббат.

Қақпа соқса біреулер — достар да бар, қас та бар,

сақтамасаң қорғанды — иемденер басқалар.

Әйел деген — құзар шың, шығармайтын басына,

табындырған екенсің — сақта ендеше, жасыма!

Бұлақ ойнап, ол шыңның айналғанын гүл баққа

көргің келсе, аймала, жылуыңмен құндақта.

Жоғалтпайды ол сенімін, естіртпейді ез үнін,

өрлік мұзын әйелдің еріткенше сезімің.

Махаббаттың шарабын іше алады сең жібіп

өр сезімін әйелдің балқыта алған ер жігіт!

Биіктер

Өседі биік шынарлар

сұңғыла көкке бас сұғып.

Қызыға қарар ұландар

көзінен кейде жас шығып:

биіктік тылсым екенін.

Қаншама биік өссең де,

шырқауың алда түрғандай.

Өс, өрле, шыңға жет сен де,

биіктікті аңса муңданбай!

көрінер сонда төбе боп.

далаға сіңген жаңбырдай.

Құрта алмай заңын қай күш те,

тау елін сүйген Күн, аспан.

Біреуге қайғы — жай түссе,

ел болып бірге жыласқан.

Жазбаған заң бар тауларда,

қайғы ортақ мұнда, той да ортақ.

Арына тиген жауларға

қайтатын бірге ойран сап.

Жау келсе, тауды мұз құрсап,

тұрмайды бұлттай түнермей.

Дос келсе — жаны жұп-жұмсақ

жайылған мақпал кілемдей.

Таулы елде сондай заңдар бар

жазылмай жеткен біздерге.

Томда деп ойлап қалмаңдар —

ол заңдар суда, кұм, жерде.

Жеңе алмай уақыт, шаң, бүлік,

өлмейтін сондай заңды ұқтым.

Ол заңдар жасар мәңгілік

қанында әрбір таулықтың!

Күн мен махаббат

Күн шықпайды түндерде, бұл — ақиқат қашаннан,

Күнді тіле, жалбарын — бәрі әшейін бос арман.

Таң атады кезінде, Күн де шығар сыланып,

шығар сәтте еш нәрсе сала алмайды бүғалық.

Махаббат та дәл сондай — тілегеннен келмейді,

тұтанбайды — сүйген боп көріне бер сен мейлі.

Келген кезде махаббат ұмыттырар бар жайды,

қос жүрекке бір ұшқын жол салады, жалғайды.

Сонда екеуі қарайды дауылға да жасқанбай,

сонда екеуі мәңгі бір ару Қүн мен аспандай.

ұшқынындай жарқыраған көздердің.

Мәңгілік от — Күн нұрынан аумаған

ескерткіші жалындаған кездердің.

Күнде өтемін мәңгілік от жанынан,

жүрегіме саркылмайтын нәр алып.

Мәңгі бақи өшпейтін бұл жалыннан

батырлардың даңқы жятыр таралып.

Қорғағандар туған жердің намысын,

аңыз болып қалды бізге от күндер.

Жер үстінде ұрпақтардың бағы үшін

тіршіліктің отын жағып кеттіңдер.

Мәңгілік от, сөнбе, сөнбе, алаула —

жайып жатсың сен ерлікті ғажайып.

Мен келемін жалыныңа қарауға

жүрегімде кетсе жылу азайып.

Жыр оқысам

Жыр оқысам жадырайды қабағым,

жыр оқысам нұрланадьі жанарым.

Мен өмірдің ләззатын, қызығын

жақсы жырдың жолдарынан табамын.

Әрбір күннің кайталанбас жыры бар,

әр жүректің айта алмайтын сыры бар.

Білетіндер тіршіліктің қадірін

жақсы жырдың жолдарынан ұғынар.

Жыр оқысам, жаңа ашылған гүлдеймін,

көктемдегі сәулесі мол күндеймін.

Жыр оқысам, ынтығамын өмірге,

қайғыруды, жабығуды білмеймін.

сенде менің ақыл-ойым ержеткен.

сен құшақсың мені күткен бейне бір.

Сені аңсасам — көңілде жыр шумағы,

сені аңсасам — жаксы өлеңнің туғаны.

Өшпесе екен ошағыңда жанған от,

бітпесе екен көк түтіннің будағы.

жаудың бәрі қуылсын.

жігіттер түгел жиылсын!

аш жанынан түңілсін.

қалжырап жерге бүгілсін.

қайғы жерден қуылсын!

жауға карсы сал мені!

Атылыпсың оқ болып

О, бауырым! Жүрегіңде шоқ сеніп,

кеттің жарық дүниеден жоқ болып.

Бірақ сенің атың қалды еліңде,

сенің даңқың өшпек емес емірде,

сен жауыңа атылыпсың оқ болып.

Сені еске алсам қиналамын мен бүгін,

бірақ қайта жұбатады ерлігің.

Сен атаның орындапсың арманын,

туған жерде ескерткіш боп қалғаның,

бізге мақтан сенін, өлмес ерлігің.

Ерте өтсең де жүрегіңде шоқ сөніп,

сен мәңгіге кете алмайсың жоқ болып.

Жыры болып қалдың бүгін ақынның,

серті болып қалдың туар батырдың,

қас жауыңа атылдың да оқ болып.

кешкізетін тірліктің белестерін.

тағдырыңа басыңды иер едің.

Жер жетеді,

шынында үй жетеді

(қу тіршілік не деген бейнет еді) .

Қару беріп қолыңа біреу сені

көздеп көр деп,

атуға үйретеді.

қару ұстау, үйрену адамды атып.

АРДАҚ ЕЖЕНОВА

Ардақ Еженова өз өлеңдерін орыс тілінде жазады. Бұл оны туған халкының қадір-касиетінен, тілі мен қанынан жырақтаткан емес. Ардақтың өлеңдерінен біздің шалқар даламыздың жусан жұпары аңқиды, ай маңдай арғымақтармен жарысқан самалы еседі.

қайталайды ентігіп:

«О, біз бүгін қандай қызық ойнадық!

Тағы ойнағым келеді!»

Ал кешкісін кино көрсе, ойланып

актерлардың ойынына сенеді.

бәрінде — ойын, қараңдар!

жүріп жатыр, жүріп жатыр ойындар.

құдай өзі келсе де жасқанар ма!

революцияны өзіміз жасағандай.

Түсінеді ол өмірдің заңдылығын:

өзі бір кез жастықтың жан жылуын

берген сонау дауылды кезеңдерге -

уақыт солай бұйырды — салды жүгін.

Он жетіде

мектеп ашты ауылда тың арналы,

он тоғызда колхоз деп ұрандады.

Мезгіл солай сынады жас шағында,

балапаннан шыңдалған қыран жаны.

Уланбаған жас шақта мұң-шерменен

сұлулыққа, шындыққа кім сенбеген?!

Сол сеніммен келеді ол әлі күнге

жек көрумен жандарды бүрсеңдеген.

Қаратпайтын тосқауыл — күз, желге де

әкем үшін сенімі — жүзген кеме.

Жер нәр алар көктемнің жаңбырындай

сол сенімді сіңірді ол біздерге де!

мендегі санаға да:

соны білгін.

бұрқан-талқан ететін өміріңді.

мен де солай тербелуші ем жасымда.

әткеншегім ұшса дейді шарқ ұрып.

тастағысы келмегендей құндағын.

Бала қыздар тербеледі,

білмейді

Жердің де өзі шыр айналып түрғанын.

тұтқындадың, тұрып қалдым.

Сенсіз жүрсем, жетер қайғым -

енді өзіңнен кете алмаймын.

Жанарымен қамауға алған

сендей сұлу – талайға арман.

Сол жанардан сыр аңдаймын,

шідерлеулі шұбардаймын.

Сүйіскенге дейін

Қолым тиіп, жас денең

дір етті – күш бұл қандай?!

Шымырлады тас төбем,

денемді ток ұрғандай.

Қол – қаруы қиялдың,

тарта қойдым түсініп.

Сен қымсынып ұялдың,

мен де тұрдым қысылып.

Тағдырмен кездесу

Билеп жүрдік. Жанарыңыз

қадалады.

Жазық маңдай,

неткен сұлу жамалыңыз,

саусағыңыз нәзік қандай!

Би биледік тіл қата алмай,

көзімізден жұлдыз ағып.

Сөйлесуге мен бата алмай,

бір бозарып, бір қызарып.

Сәл жымиып бір күлесіз,

деміңізден көктем есіп:

тіл қатсам да, сене алмадым:

"Күрсінгенім – сіздің жұпар

деміңізбен демалғаным…"

Айтып алып қысылдым мен:

"Береді,- деп, - жауап қандай?.."

Ол жылытты түсін бірден,

көңілінде таң атқандай.

Ұнаттың ба – күлімдедің,

жанталастым соны ұққым кеп.

Өзіме - өзім күбірледім:

"Тағдырыма жолықтым!" – деп.

Сол бір түн

Түн жып-жылы. Есімде:

жүрек тулап бұлқынды,

сол көктемнің кешінде

бірге өткіздік бір түнді.

Мен рахат күйдемін,

бұдан тәтті сәт бар ма!

Ұйқы қайда – сүйгенің

құшағыңда жатқанда!

Атпаса екен таң бүгін,

тоқтатар ма ем уақытты.

Ұйқылы-ояу қалғыдым,

құшағыма ап бақытты.

Армандарды жалғатып

кештім сезім өртін мен.

Екеумізде бар бақыт

басталған-ды сол түннен.

лапылдаған жарылыстан.

шын махаббат – сезім деген!

Арман-бақтай жұмақтағы

қос жүректің гүл атқаны.

Бақыт құсы ұя салып

біздің үйге тұрақтады.

Жас отау

Қарапайым көктемнің қарапайым күні еді,

көк аспанда алтын Күн бұрыңғыдай күледі.

Адамдар да көшеде күндегідей шұбырған,

ал біз үшін… дүние қайта гүлдеп түледі.

Қос жүректің дірілі талықсытып денені,

махаббаттың толқыны тербеткендей кемені.

Әдеттегі көктем-күн гүлбағындай жұмақтың,

махаббаттан мас болып екі ғашық келеді.

Қандай көркем дүние, нұрын құйған Күн қандай,

гүлдің бәрі жұпарын бізге шашып тұрғандай.

Бәйгедегі тұлпардай шапқылайды қанымыз,

шәрбатына ләззаттың мейіріміз тұр қанбай…

бар дүние қарайды екеумізге қызығып!

Бүгін алғаш ашылды жас отаудың түндігі

шаңырақтан төгілді мейірімді Күн нұры.

Екі жүрек қосылып ақ сезімге оранған,

жастанғаны – боз жусан, шымылдығы – қыр гүлі.

Азаппенен алысқан о қаншама күн өтті!

Күдік, үміт жарысып жүректерді жүдетті.

Соның бәрі өтті де, ұмыт болды бүгінде –

арманымның аруы отауыма гүл екті!

Армандаған, аңсаған өтті күндер бұлдырап,

жас отаудың төрінен ән шалқиды сыңғырап.

Күн мен әлем, көл, орман бұрыңғыдай бәрі де,

жас отаудың ішінде

өмір бүгін – бір жұмақ.

қанымызды біздің төкпекке.

Тасаға дұшпан тірелді,

біздерге елші жіберді,

қабағы қатып түнерді.

Батырлар біздің жиылды.

Тасалап келді жылғаны,

жауласу жанын тырнады,

ағайыншылық қылмады.

жан-жақтан әскер кұйылды.

бет алар бізге олар да.

Қелісім жасап сынады,

серттесіп уәде қылады,

ханнан көмек сұрады.

Басмылдар да жиылды.

халыққа сонда қиын-ды.

Өмір деген – махаббат

Өмір - сүю үздігіп,

құштарлықта жалын бар.

Қызу қанды қыз-жігіт,

ләззатына қаныңдар!

Өмір деген –

бір ғажап

махаббаттан тұрады.

Жан ғұмыры – мұңды азап,

табылмаса сыңары.

Өмір – үнсіз мұңдану

"Хош!" – дегенде сүйіктің.

Бір суынып, бір жану,

қайғысымен күйіктің.

бұлбұл үні таңдағы.

Өмір – жанды жырлатып,

өлең жазу түн қатып.

Махаббаттан нәр алып

өмір сүру – шын бақыт!

исің жұпар, шырын-балдай тәтті едің.

Ортамызда құлыншақтай құлдырап

қызық еді былдырлаған сәттерің.

Сен туғансың күздігүні Мәскеуде,

қуаныштан толды менде жас кеуде.

Есім шығып келе жаттым жүгіріп,

сау емеспін, ішкен емен мас деуге.

Бақыт нұры басқандай ма көзімді,

ұшып – қондым, адам едім төзімді.

Алып шықты перзентхана алдына

құндақталған қуыршақтай өзіңді.

Құдай берген бақыт еді ол бізге,

біз шалқыдық - мұхитпыз ба, көлміз бе…

Әке болып сезінуді сен маған

алғаш рет сезіндірдің сол күзде.

Саған бүгін қараймын да, балғыным,

Еске аламын өткен күннің барлығын.

"Лексуспен" сырғанай бер, ұмытпа

бұл өмірде ор-жар барын, жан Нұрым!

Елге оралу

Біз оралдық туған елге,

ортасына дос, бауырдың.

Білім алдық өзге жерде,

нанын жедік басқа ауылдың.

Ата жұртты аңсап келдік,

даласы кең, асқары – шың.

Туған елге барсақ дедік

жаңа өмірді бастау үшін.

Тербетеді дала жанды,

асқақ күй мен жыр отаны.

Құшақ жайды Қарағанды –

Отанымның бір отауы.

Көркейтеміз бұл қаланы,

өмір кешіп сәнді, мәнді.

Ертеңіміз нұрланады,

біз біргеміз енді мәңгі.

Қыран самғап шыңдарына

ұя салар қиясына.

Кең даланың ұлдары да

оралады ұясына!

Кек және кешірім

Өкпе шоғын тұтандырмай

біз сараңбыз кешіруге.

Мейірімді ол жұтар құмдай,

жұтар ақыл шешімін де.

Ашу қысса қанды буып,

шығар жанның есі мүлдем.

Жан-дүниең жаңғырығып

тазарар тек кешіріммен.

Ыза - жалын, ашу - тамұқ,

сені азаппен сынары анық.

Сен өртенсең жасың тамып,

тек мейірім шығар алып.

лақтыр бәрін құрдымдарға.

Кешір, уды төкпе өңештен,

есең кетсе бір есерде.

Жандарыңнан өкпелескен

кешірімді сұра сен де.

деп білсең.

Ұмыттың ба түндерді, жалындаған кезіміз?

Түсінбедім жоғалтып алдық екен нені біз?

Өмір сүрдім сен үшін, еркелеттім баладай,

көңіліңді табам деп, өзіме де қарамай.

Ауырғанда өбектеп, қатерлерден қорғап ем,

бақытты әйел мен едім әлемдегі сонда мен.

Көк теңізде көлбеңдеп кемеміздің желкені

өмір кештік. Ал бүгін соның бәрі – ертегі.

еске аларсың дірілмен сүйгенімді аймалап.

Сезім деген – жас шыбық, өсірмесең құлатпай,

қаңғып кетер Махаббат жетім қалған лақтай.

Қызғаныштың қалқаны

Бір дерт бар дүниеде сақтанатын,

қырқатын қыршынынан бақ қанатын.

Қызғаныш – оның аты,

шалдыққанның

жүрегі қараулықпен тапталатын.

жат болып мөлдір сезім, дір еткен үн.

темірге айналасың таты қалың.

қураған қу сүйектей жұртта қалған.

Қызғаныш – менмендіктің төл баласы,

менмендік – теңіз, жұтпа сор жағасы.

Жақсыны көре алмайды кердең адам –

өлтіріп тынады оны өз жарасы.

Азапқа салма бекер шыбын жанды,

ұмтыл тек ақ тілекпен ғұмырға алғы.

Бір қалқан тапсам деймін

қызғаныштан

сақтайтын мейірімнің нұрын мәңгі.

Есімде бала шағым. Алда — мұрат.

Сыры мол өмір — әлем ашты есігін.

Сен жайлы ойламаппын онда бірақ,

Отаным — Өзбекстан, ақ бесігім!

Қараушы ем қойды екен деп неге тағып

алқадай қадалғанда көгіме Күн.

Бүкіл жер Өзбекстан деп аталып,

бар әлем Отаным боп көрінетін.

Еске алып сол кезімді, мұңданамын,

мен бекер шексіздікті күтеді екем:

Отаным — таусылмайтын құндақ әнім –

сонау бір таумен ғана бітеді екен.

Әлемде - бүгін білдім, аңқау да едім –

қанша отан, қаншама елдер бар ақ таңдай!

Содан ба — жүрегіме дарқан жерім

күн сайын жақын тартып баратқандай.

Ал бүгін бақытыңа күндер айғақ,

баяғы мұңды үніңнен күлкі басым.

Туысқан халықтармен бірге жайнап,

Отаным, күннен-күнге құлпырасың.

өзбектің ерте гүлдер даласынан.

Әлемнің картасында нұрлы мекен –

ұлы деп аталмапты бекерге елім.

Балалық болжамдарым шындық екен –

әлемдей елім байтақ екен менің!

Көкпар

Батырлар шықты тебініп,

жалтылдап аттың жанары.

Баурайды жұртты тек үміт,

жүректері де жанады.