КУИНН ЖӘНЕ КРОУЛИГЕ
Илон Маск
Anna Crowley Redding
Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).
20 px
1.85
0.30 px
0.95 em
1-ТАРАУ. САУЫТТЫ ШЕШУ
Актер Кіші Роберт Дауни өміріндегі ең үлкен мүмкіндікке ие болды. Ол комикс кейіпкері, Темір адам ретінде танымал миллиардер-данышпан Тони Старктың рөлін алған болатын.
Старк — үйреншікті суперқаһарман емес. Ол табиғаттан тыс күштермен тумаған. Ол — кемшіліктері бар, қайсар, жігерлі және мақсатқа ұмтылғыш жан. Капитан Америкадан сұрап көріңіз.
Фильмнің бір әсерлі көрінісінде Капитан Америка Тони Старкқа қарсы келеді. Ол Старктың айналасында ақырын басып, оның кемшілігін бетіне басу үшін сұрақ қояды: «Сауыт киген дәу жігітсің. Оны шешіп тастасаң, кімсің? » Старк мүдірместен және Капитан Америкаға бұрылып та қарамай жауап береді: «Данышпан, миллиардер, плейбой, филантроп».
Осы төрт сөз кейіпкерді сипаттап қана қоймай, Кіші Роберт Даунидің алдында тұрған орасан зор міндетті де айқындады. Дауни Тони Старкты шынайы етіп көрсетуі керек еді. Ал бұл сол төрт сөзді: данышпандықты, миллиардерлікті, плейбойлық пен филантроптықты бейнелеу дегенді білдірді.
«Темір адам» фильмінің режиссері Джон Фавромен отырып, Дауни рөлді талқылады. Оған Старктың мінез-құлқын терең түсіну керек болды: Тони Старкқа не қозғау салады, оның амбицияларына не түрткі болады, қандай данышпан қиялды шындыққа айналдыра алады? Себебі кейіпкерді түсінсең, оған айнала аласың, Тони Старкты осылай ғана жандандыруға болады.
Даунидің ойына бір идея келді. Ол өмірдегі нағыз Тони Старкпен уақыт өткізгісі келді. Оның ойында бір адам бар еді. Тұлғасы мен өмірі Тони Старктың болмысын, оның орасан зор жетістіктерімен қоса толық бейнелейтін бір адам. Егер Дауни сол адаммен уақыт өткізіп, оны зерттеп, оның ойлау жүйесін түсінсе, рөлді керемет сомдап шығатынына сенімді болды.
Ол адам — Илон Маск еді.
Отыз бес жасында Илон үлкен дәулет жинап үлгерген және әлемдегі ең ықпалды адамдардың біріне айналу жолында еді. PayPal, Tesla және SpaceX сияқты компанияларымен ол технологияның шекарасын кеңейтіп, инновациялар мен серпілістерге жол ашты. Ол үш ірі салаға: банкинг, автомобиль және ғарыш саласына өз таңбасын қалдырды. Оның өршіл идеялары соншалықты қиял-ғажайып көрінгенімен, адамдар оған күлетін, бірақ ол мүмкін еместі орындаған кезде күлкілері сап тыйылатын.
Шындығына келсек: Тони Старк сияқты Илон да Голливудтың ең жарқын кештеріне барып тұратын. Илон Telegraph репортеріне өзінің тек 10 пайызы ғана плейбой екенін түсіндірді. Қалған 90 пайызын ол нық сеніммен «инженер» санатына жатқызды.
2007 жылы Кіші Роберт Дауни Илонға қоңырау шалып, көп ұзамай SpaceX штаб-пәтерінде Илонның өзімен бірге жүріп, оны бақылап, сөйлесіп, ой-пікір алмасты. Бұл уақыт Дауниге рөлді мінсіз сомдауға мүмкіндік берді.
ҚАРАП КӨРІҢІЗ! Marvel франшизасының келесі бөлімі «Темір адам 2» фильмінде Илон тіпті камео (танымал адамның фильмдегі шағын рөлі) ретінде де көрінеді.
Илон Масктың «Темір адам 2» фильміндегі камеосы. (© Marvel Studios. )
Солай десе де, Илон мен комикс кейіпкерінің арасында үлкен айырмашылық бар еді. Тони Старктың өмірбаяны жарқын болатын: танымал кәсіпкердің мұрагері, вундеркинд бала бірінен соң бірі жетістікке жетіп, әкесінің компаниясын басқарып, оны жаңа деңгейге көтереді.
Илонның өткен өмірі ондай жарқын болған жоқ. Оның балалық шағы қараңғы, ауыр және қатал еді. Илон үйдегі эмоционалды қысымға да, мектептегі физикалық шабуылдарға да төтеп беруге мәжбүр болды. Оңтүстік Африканың Претория қаласында буллингке (қорлық көрсетуге) ұшыраған мектеп оқушысы ретінде ол мұрагер де, медиа жұлдыз да болған жоқ. Жоқ, Илон жай ғана аман қалуға тырысты.
Илон Маск 2004 жылғы 19 наурызда. (Фото: Paul Harris/Getty Images. )
ЕСІМІ: Илон Рив Маск ЛАҚАП АТТАРЫ: Данышпан бала, Мускрат (Ондатра) ТУҒАН КҮНІ: 28 маусым, 1971 жыл МЕКЕНЖАЙЫ: Претория, Оңтүстік Африка АЛҒАШҚЫ КОМПЬЮТЕРІ: Commodore VIC-20, 10 жасында КІТАП СӨРЕСІ: Дуглас Адамстың «Автостоппен Галактикаға саяхат» кітабы және Айзек Азимовтың «Қор» (Foundation) сериясы. ОЙЫН СӨРЕСІ: Dungeons & Dragons
ҚИЯЛДАР МЕН ҚОРҚЫНЫШТАР
Оңтүстік Африкадағы кішкентай бала кезінде-ақ Илонның басқалардан ерекше екені байқалды. Илонның анасы Мэй Маск ұлының зеректігін бірден байқаған. «Ол нәрселерді басқа балаларға қарағанда тезірек түсінетін сияқты көрінді», — дейді ол.
Бірақ ол тағы бір нәрсені байқады — Илонның мінез-құлқындағы оны алаңдатқан бір ерекшелік. Илон кенеттен алысқа қарап, қиялға шоматыны соншалық, ол транстық күйге түсіп, ешкім оның назарын аудара алмайтын. Бұл әңгіме кезінде немесе адам көп жерде орын алуы мүмкін еді. Анасы уайымдап, «Илонның есту қабілеті нашар ма? » деп қорықты.
Мэй оны дәрігерден дәрігерге апарып, себебін анықтауға тырысты. Дәрігерлер де мұны байқады. Ол кейде ешкім жете алмайтын басқа әлемде жүргендей көрінетін. Илон көптеген тексерулерден өтті. Соңында дәрігерлер оған ота жасауды ұйғарды. Олар аденоидтарды (мұрын-жұтқыншақ бездері) алып тастаса, Илон жақсырақ естиді деп үміттенді.
АДЕНОИДТАР: Аденоидтар — нәрестелер мен жас балалардың иммундық жүйесінің бір бөлігі. Мұрын жолдарының артқы жағында, құлаққа жақын орналасқан аденоидтардың қызметі — ағзаға түсетін вирустар мен басқа да микробтармен күресу. Бірақ кейде инфекциямен күресу барысында олар ісініп кетеді. Әдетте микроб жеңілген соң, олар қалыпты күйіне қайта келеді. Бірақ егер аденоидтар тым үлкен болып кетсе немесе қабынса, олар Евстахий түтіктерін бітеп, тіпті есту қабілетіне әсер етуі мүмкін.
Бірақ отаның ешқандай әсері болмады. Сол кезде оның есту қабілетінің мүлдем жақсы екені анықталды. Мәселе оның санасында еді. Илон ойға терең шоматыны сонша, ол өз идеяларына зейін қойып, әрбір егжей-тегжейге үңілгенде, қалған әлемнен мүлдем ажырап кететін.
Оның көз алдында кино ойналып жатқандай болатын, бұл Илонға мәселені көрнекі түрде шешуге мүмкіндік беретін. Бұл кәдімгі қиялдың күшейтілген түрі сияқты еді: ол идеяларды көріп қана қоймай, оларды виртуалды түрде сынақтан да өткізе алатын.
«Мидың көрнекі ақпаратты өңдеуге арналған бөлігін — көзімнен келетін бейнелерді өңдейтін бөлікті — менің ішкі ойлау процестерім иеленіп алатын сияқты», — деп түсіндірді Илон биограф Эшли Вэнске. «Қазір назарымды қажет ететін нәрселер көп болғандықтан, мұны жиі істей алмаймын, бірақ бала кезімде бұл жиі болатын. Мидың келетін бейнелерді өңдейтін үлкен бөлігі ішкі ойлауға жұмсалады».
Бұл Илонның ерте жастан байқалған жалғыз қасиеті емес еді. Ережелерді батыл әрі табандылықпен бұзуға бейімділігі алты жасар Илонды анасының алдында қиын жағдайға қалдырды. Бәрі Илонның анасы оны жазалағаннан басталды: Илонға немере ағасының туған күніне баруға тыйым салынды.
Илонның реакциясы да анық болды. Үйде қалу? Інісі мен қарындасы кешке бара жатқанда ма? Жоқ, болмайды. Ол жазадан құтылу жолын іздеп, ойлана бастады. Кенет — оның велосипеді! Ол сол жерге велосипедпен бара алады. Илон анасына кешке міндетті түрде баратынын кесіп айтты. Оған анасының көлігімен апаруы керек емес. Ол велосипедімен — өзі барады.
Илон бұл оқиғаны Компьютерлік тарих мұражайында адамдарға толы зал алдында айтып берді. Жұрт оның әр сөзін ұйып тыңдады. Ол анасына жоспарын айтып қойып, үлкен қателік жібергенін түсіндірді. Өйткені ол жоспарын айтқан бойда, анасы ұлына қарап, өтірік айта салған. «Ол маған велосипед айдау үшін куәлік керек екенін, полиция мені тоқтататынын айтты», — деп түсіндірді ол.
Алты жасар бала үшін полициямен істес болу өте қорқынышты көрінді. Сондықтан велосипед жарамайды. Илонның ойынша, бір ғана нәрсе қалды: жаяу бару керек. Тек мәселе мынада: немере ағасының үйі жақын жерде емес еді. Шын мәнінде, кеш қаланың екінші шетінде — шамамен он екі миль (шамамен 19 шақырым) жерде болатын.
Бір адым, сосын тағы бір адым — Илон жүре берді. Жүре берді. Соңында жүрді. Шамамен төрт сағаттан кейін жеңіс жақын еді. Немере ағасының үйіне бірнеше орам қалғанда, ол анасының інісі мен қарындасын алып кештен шығып жатқанын көрді. «Ол менің жолда келе жатқанымды көріп, зәресі ұшты», — деді ол.
Илон бар күшімен немере ағасының ауласына қарай жүгірді. Ол ағашқа өрмелеп шығып, бұтақтардың арасына тығылып алды да, түсуден бас тартты. Оның бұл тәуелсіздік пен әділетсіздікке қарсы сезімі мызғымас еді.
Екі жылдан кейін, Илон сегіз жасқа толғанда, ата-анасы ажырасты. Илон інісі Кимбал және қарындасы Тоскамен бірге анасымен қалды. Модель және диетолог Мэй Маск күн сайын таңертең ерте тұрып, модельдік жұмыстарымен, салауатты өмір салты туралы дәрістерімен айналысатын және өз бизнесін жүргізуге қажетті құжаттарды реттейтін. Ол балаларының соңынан шықпайтын ана болған жоқ, оған уақыты да болмайтын. Және ол балаларының тәуелсіз болғанын, оның үлгісіне қарап еңбектің не екенін түсінгенін және өз жолдарын табуға еркіндік алғанын қалады.
Бұл Илонның бос уақыты көп болуына әкелді, ол көбіне бақылаусыз жүрді. Ол бұл уақытты текке жіберген жоқ. Кимбал одан бір жасқа ғана кіші еді, сондықтан олар бірлесіп іс қылды. Екі бала зымырандарға назар аударды. Олар тек зымырандар туралы оқып қана қоймай, оларды жасап, жарылғыш заттардың қалай жұмыс істейтінін түсінуге тырысты. «Барлық саусағымның аман қалғанына таңғаламын», — деді ол Rolling Stone журналына.
Илон Кимбалмен бір нәрселерді жармағанда немесе мотоцикл теуіп жүрмегенде, кітап оқитын, кейде күніне он сағат бойы оқитын. Көбіне отбасымен дүкенге барғанда, Илон кенеттен жоқ болып кететін. Бір сәтте осында тұрса, келесі сәтте оны таппай қалатын — анасы немесе бауырлары ең жақын кітап дүкенін тексермейінше. Оны дүкеннің ең соңында, еденде отырып, кітапқа бүтіндей беріліп кеткен күйінде табуға болатын.
Илонның анасы тіпті баратын адамы болмаса, оны кешкі асқа да бірге апаратын. «Мен оны қызықты адамдармен таныстыруға әкелетінмін, егер олар қызық болмаса, ол үстел астына кітап тығып алып оқитын», — дейді ол.
Илон үшін кітап оқу жай ғана ермек емес еді. Ол ақпаратты орасан зор көлемде қабылдап, кітаптарды «жұтып» қоятын және әрбір егжей-тегжейді жадында сақтайтын. «Мені кітаптар тәрбиеледі», — деп түсіндірді ол Rolling Stone журналына. «Кітаптар, содан кейін ата-анам».
Және комикстер. Әдетте комикс дүкеніне кіргенде, біреуін таңдап, ақшасын төлеп, үйге оқуға алып кетесің. Бірақ Илон комикс дүкеніне кіргенде, оларды сол жерде бірден оқып тастайтын. Бір-екеуін емес. Ол бәрін оқитын. Сөредегі әрбір комиксті. Дүкендегі әрбір комиксті. Бәрін. Ол бәрін жақсы көрді, бірақ «Доктор Стрэндж», «Бэтмен», «Жасыл Шам», «Супермен» және тіпті «Темір адам» оның сүйіктілері болды. «Комикстерде олар әрқашан әлемді құтқаруға тырысатын сияқты көрінеді», — деді Илон.
Қолына түскен ғылыми-фантастикалық кітаптарды оқи отырып, Илон ұқсас тақырыпты байқады. Оның сүйіктілері Айзек Азимовтың «Қор» сериясы, Роберт Хайнлайнның «Ай — қатал қожайын» және Дж. Р. Р. Толкиннің «Сақиналар әміршісі» болды. «Бір кезде мектеп кітапханасында да, ауылдық кітапханада да мен оқымаған кітап қалмады», — деді ол.
Төртінші сынып оқушысы екі кітапхананың барлық қорын тауысса не істейді? Алдымен Илон кітапханашыларды жаңа кітаптарға тапсырыс беруге көндіруге тырысты. Ал жаңа кітаптар келгенше, ол өзінің қанықпайтын білімге құштарлығын басу үшін... бүкіл «Британника энциклопедиясын» басынан аяғына дейін оқып шықты.
Ол ақпаратты жақсы көрді, әлем туралы және ондағы барлық нәрсені білгенді ұнатты. Илонның өзі «сөйлейтін энциклопедияға» айналды. Егер отбасында бір сұрақ туындаса, олар жауап алу үшін Илонға жүгінетін. Қарындасы Тоска оған «Данышпан бала» деген лақап ат берді.
Алайда, кейде айналасындағы адамдар сөйлескенде кейбір фактілерді қате айтып қалуы мүмкін еді. Бірақ Илон әрқашан дұрыс жауапты білетін және оларды бірден түзететін. Өзіңіз ойлағандай, бұл оған дос табуға көмектеспеді. Оның кіші бауырлары танымал болып, достарымен жиі ойнаса, Илонда достар болған жоқ.
Бірақ достарының жоқтығы Илонды тоқтатпады. Ол өзін қызықтырған кез келген тақырып бойынша ақпарат жинауды жалғастыра берді. Достардың жоқтығы оның терең қиялға шомуын тоқтатқан жоқ. Достардың жоқтығы оған ғылыми-фантастикалық романның мұқабасын ашып, оқиғаға бүтіндей еніп кетуге кедергі болмады. Шындығында, кітаптар мен қиялдар Илонға өзін жалғыз сезінбеуге көмектесті.
Ата-анасының ажырасқанына екі жыл болған еді. Илон жалғыз тұратын әкесі туралы ойлана бастады. Оған бұл өте мұңды, тіпті әділетсіз көрінді. «Әкемді аядым», — деп түсіндірді Илон Rolling Stone журналының тілшісі Нил Страуссқа. «Ол өзі жалғыз, өте мұңды көрінді. Сондықтан мен оған серік бола аламын деп ойладым».
Оның ойынша, анасының қасында үш баласы бар еді. Илон әкесінің қасына барып тұруды әділеттілік деп санады. Соңында ол да, інісі Кимбал да Эррол Масктің үйіне көшті.
Эррол дарынды инженер, кәсіпкер және изумруд кенішінің ортақ иесі еді. Оның үйінде Илонның оқу құмарлығын қандыратын кітаптар көп болатын. Әкесінің құрылыс нысандарына барғанда, Илон мен Кимбал жеңдерін түріп тастап, іс үйрену мүмкіндігін пайдаланды. Құбырларды зерттеп, сантехниканы үйренді. Ерітінді араластырып, кірпіш қалауды үйренді. Олар өздерінің біліктілік тізіміне сым жүргізуді, терезе орнатуды және басқа да жұмыстарды қосты.
Бұл практикалық тәжірибе Илонның оқығандарымен, процестерді көз алдына елестете алу қабілетімен және зеректігімен ұштасқанда, ол күрделі тапсырмалар мен инженерлік тұжырымдамаларды туа біткендей, анық түсінетін болды. «Басқалар үшін өте қиын нәрсе мен үшін оңай. Біраз уақыт бойы мен бұл нәрселер бәріне белгілі, өте анық нәрселер деп ойладым», — деді ол. «Мысалы, үйдегі сымдардың қалай жұмыс істейтіні, автоматты ажыратқыш, айнымалы ток пен тұрақты ток, ампер мен вольт деген не, жарылғыш зат жасау үшін отын мен тотықтырғышты қалай араластыру керек — мұны бәрі біледі деп ойлайтынмын».
Әкесімен бірге тұрудың тағы бір артықшылығы — саяхаттау еді. Эррол балаларын әлемнің түкпір-түкпіріне таңғажайып демалыстарға апарды. Бірақ Илонның бәрінен де барғысы келген жері — Америка еді. Комикстердің әрбір бетін парақтағанда, оқиғалардың бәрі АҚШ-та өтетіндей көрінетін. Егер сюжет жақсылық пен жамандықтың күресі туралы болса, онда сол шайқастың сахнасы — Америка болатын.
Илон оны өз көзімен көргісі келді. Америка кез келген нәрсе мүмкін болып көрінетін жер еді. Ол Оңтүстік Африкадағы апартеид (Оңтүстік Африкадағы нәсілдік кемсітушілік жүйесі) ортасына мүлдем қарама-қайшы болатын.
АПАРТЕИД: Тек ақ нәсілді адамдардың мүддесі үшін құрылған институционалдық сегрегация және кемсітушілік жүйесі. 1948 жылы заң жүзінде бекітілген бұл жүйе қара нәсілді оңтүстік африкалықтардың сұмдық жағдайдан құтылуына мүмкіндік бермеді. Илонның балалық шағында апартеидке қарсы халықаралық наразылық күшейді. Бұл Оңтүстік Африканың ішінде наразылықтар, көтерілістер мен қақтығыстар жиі өліммен аяқталатын қауіпті кезең еді. Апартеид заңдары 1991 жылы жойылды.
Соңында, он жасында Илон әкесімен бірге еркіндік еліне сапар шегу үшін ұшақта отырды. Америка оның үмітін ақтады. Көшеде костюм киген суперқаһармандар жүрмесе де, Илон қонақүйден таңғажайып нәрсе — ойын автоматтарын тапты.
Илонда видео ойын ойнатқышы бар еді, бірақ ол өте қарапайым болатын. «Оның картридждері болған жоқ», — деді ол. «Онда тек төрт ойын ойнауға болатын».
Бірақ сол кезде Америкадағы көптеген қонақүйлер мен мотельдердің жеке видео ойын залдары болатын. Бір қаладан екінші қалаға саяхаттағанда, Илон ойын бөлмесін табуды бірінші кезекке қоятын. Тесікке тиындарды салып, түймелерді жылдам басып, қимылдарын жетілдіре отырып, Илон жай ғана ойын ойнап қойған жоқ, ол үлкенірек сұрақтардың жауабын іздеді. «Бұл ойындар қалай жұмыс істейді? Оларды қалай бағдарламалауға болады? Компьютерлерді қалай бағдарламалайды? Ойындарды қалай жасайды? »
Оңтүстік Африкаға оралғаннан кейін көп ұзамай, Илонға видео ойындар, компьютерлер және олардың қалай жұмыс істейтіні туралы сұрақтарына жауап іздеуге алғашқы мүмкіндік туды. Келесі жолы сауда орталығына барғанда, Илон бірден электроника дүкеніне тартты. Онда жаңа электронды құрылғы — үй компьютері келген екен.
«Мен «оу» дедім», — деп түсіндірді Илон. «Маған ол міндетті түрде керек болды, сондықтан әкемнен компьютер алып беруін өтініп, соңынан қалмадым». Жиған-терген ақшасының бәрін жинап, Илон әкесінен жетпей тұрған соманы қосуын сұрады.
РЕТРО-ДЕРЕК! Commodore-VIC 20 ЖАДЫ: 5 килобайт ШЫҚҚАН ЖЫЛЫ: 1980 жыл ТАРИХЫ: Бір миллион данасы сатылған алғашқы компьютер, үй компьютерлері нарығында хит болды. Бұған дейін компьютерлер тек бизнеске, университеттерге және мамандарға сатылатын. Бұл компьютер отбасылар мен балаларға ойын және білім алу үшін арналған. КЕРЕК-ЖАРАҚСЫЗ БАҒАСЫ: $299. 95 АРТЫҚШЫЛЫҒЫ: Дыбыс пен түс ЖАРНАМАЛАҒАН АДАМ: Уильям Шатнер, Капитан Кирк рөліндегі актер!
Commodore VIC-20. (Фото: Evan Amos. )
Көп ұзамай Илонның үйінде Commodore VIC-20 пайда болды. Онымен бірге BASIC бағдарламалау тілінің нұсқаулығы мен жаттығу дәптері келді. «Барлық сабақтарды аяқтауға алты ай кетеді деп жоспарланған болатын», — деді Илон.
Бірақ он жасар Илон үшін ше? Бұған оған үш күн ғана кетті. Ол ұйықтаған жоқ, бірақ жаңа компьютерін бағдарламалауды толық меңгеріп шықты. «Бұл мен көрген ең қызықты нәрсе сияқты көрінді», — деді ол. Илон өз ойындарын бағдарламалауға кірісті. Ол бұған таңғалуын тоқтата алмады. «Сен осы командаларды тересің, сосын экранда бірдеңе болады. Бұл керемет! »
Екі жылдан кейін Илон Blastar деп аталатын ойын жасады. «Бұл ойында, — деп жазды Илон сипаттамасында, — сіз өлімге әкелетін сутегі бомбалары мен күй сәулелік машиналарын тасымалдап бара жатқан жатпланеталық жүк кемесін жоюыңыз керек». Илон ойынның кодын технологиялық журналға 500 долларға сатты. Бұл оның жаңа технологияны игеріп, оны жетілдіріп, сол дағдыларымен ақша табудағы алғашқы тәжірибесі еді.
ОЙЫН ЖАЛҒАСУДА! Содан бері Google инженері бұл кодты алып, ойынды онлайн тегін ойнауға болатындай етіп жасады: [LINK url=”blastar-1984. appspot. com”]blastar-1984. appspot. com[LINK].
Сырттай қарағанда, Илонда бәрі болды: әдемі зәулім үй, ақша, жақсы мектептегі орын, жеке компьютер (ол кезде бұл үлкен салтанат еді) және балаларымен білімі мен уақытын бөлісетін әке. Бәрі мінсіз көрінетін. Бірақ ішкі жағдай басқаша еді — ол оқиға әлі күнге дейін қараңғы әрі ауыр.
«Бұл жақсы естілуі мүмкін», — деді Илон. «Жақсы сәттер болмады емес, болды, бірақ бұл бақытты балалық шақ емес еді. Бұл қасірет сияқты еді».
Илонның айтуынша, басты мәселе әкесінде болған. «Ол өте жаман адам еді», — деп ағынан жарылды Илон Rolling Stone журналына. «Сіз тіпті елестете алмайсыз. Әкемнің мұқият ойластырылған зұлымдық жоспарлары болатын. Ол зұлымдықты жоспарлайтын».
Биограф Эшли Вэнске Илон былай деді: «Ол өмірді тозаққа айналдыруға шебер — бұл анық. Кез келген жақсы жағдайды жаманға айналдыра алады. Ол бақытты адам емес», — деп түсіндірді ол. «Біреудің қалай ондай болатынын білмеймін. Бұл туралы артық айту тек қиындық тудырады». 19
Тіпті Илонның анасы да сұхбаттарында бұл туралы егжей-тегжейлі айтудан бас тартты. «Онымен ешкім тіл табыса алмайды. Ол ешкімге жақсылық жасамайды. Мен ешқандай оқиға айтқым келмейді, өйткені олар жан түршігерлік»,20 — деді ол Вэнске.
Мектепте де Илонның жағдайы оңай болмады. Ол мачолық (ер адамның өктемдігі мен күшін дәріптейтін) мінез-құлықты және жас жігіт болудың дәстүрлі стереотиптерін бағалайтын Оңтүстік Африкада өсті. Бірақ Илонды спорт немесе атлетикалық іс-шаралар қызықтырмады. Ол технологияға, компьютерлерге, ойындарға және ғылыми фантастикаға қызықты.
Беделді жеке мектепте оқығанына қарамастан, Илон бұзақылардың нысанасына айналды. Олар оны жай ғана мазақтап қоймаған.
«Мен көптеген жылдар бойы сыныптағы ең кішкентай әрі жасы кіші бала болдым», — деді ол. «Мектептегі топтар мені аңдып жүретін — тура мағынасында аңдыды! »21
Бірде мектепте Илон Кимбалдың жанында, бетон баспалдақтың басында отырғанда, бір топ бұзақы артынан байқатпай келеді. Топ Илонды көздеп алған еді. Әрбір дыбыссыз қадамымен бұзақылар Илонға жақындай түсті. Ақыры, олардың қолы жетті. Бір бала Илонның басынан қатты тепкені соншалық, соққы екпінімен ол баспалдақтан домалап, ең төменгі жағына дейін әр басқышқа соғылып түсті.
Олар мұнымен тоқтамады. Баспалдақпен төмен түскен балалар Илонға тап беріп, ол есінен танып қалғанша сабады. Ол ауруханада есін жиды.
Барар жері болмаған Илон кітаптарға бой ұрды. Ол Дуглас Адамстың «Автостоппен Галактика бойынша жолсерік» (Hitchhiker’s Guide to the Galaxy) кітабын ашты. Бірақ Илон оны көңіл көтеру үшін оқыған жоқ. Ол өте маңызды сұраққа жауап іздеді: Өмірдің мәні неде?
КІТАП СӨРЕСІ! «Автостоппен Галактика бойынша жолсерік» — Дуглас Адамстың комедиялық ғылыми-фантастикалық сериясының алғашқы кітабы. Алғаш рет 1978 жылы BBC радиошоуы ретінде таратылған бұл оқиға Жердің жойылуынан (немесе бұзылуынан) кейінгі жағдайларға негізделген және еріксіз ғарыш саяхатшысының басынан кешкендері арқылы заманауи қоғамды келемеждейді. Мәдени феноменге айналған бұл оқиға телехикая, бейнеойын, фильм, комикстер мен пьесаларға бейімделген.
«Бұл маңызды бір жайтты ашып берді: көп жағдайда сұрақ қою жауап табудан қиынырақ болады. Егер сіз сұрақты дұрыс тұжырымдай алсаңыз, онда жауап ең оңай бөлігіне айналады. Сонымен, ғаламды жақсырақ түсінген сайын, қандай сұрақтар қою керектігін де жақсырақ біле аламыз. Сонда „Өмірдің мәні неде? “ дегенге барынша жақын келетін кез келген сұрақты түсінуге ақыры жақындай аламыз. Сондықтан мен сана мен білімнің ауқымы мен көлемін қаншалықты кеңейте алсақ, соғұрлым жақсы болады деп ойладым»,22 — деді кейін Илон.
Бұл оның барынша көп білім алуға деген құштарлығын оятқан үлкен жаңалық болды. Илонның бос уақыты кітап оқумен, комикс беттерін парақтаумен, «Зындандар мен айдаһарлар» (Dungeons & Dragons) ойынын ойнаумен және компьютер алдында отырумен өтті.
ОЙЫН БАСТАЛДЫ! «Зындандар мен айдаһарлар» (Dungeons & Dragons) — үстел үстінде ойналатын фэнтезилік рөлдік ойын. Кейіпкердің рөліне енген ойыншылар қиындықтарды шешуді, қазына іздеуді және білім алу жолындағы шайқастарды талап ететін эпикалық қияли шытырман оқиғаларға аттанады. Илон орта мектепте оқып жүргенде, бұл ойынның танымалдылығы артып, дүние жүзінде миллиондаған ойыншылары болды.
«Зындандар мен айдаһарлар» нұсқаулығы мен ойын фигуралары. (Фото: Мэнди Пурсли.)
Өмірдің мәні туралы толғану көмектесті. Бірақ мына жағдай да әсер етті: Илон кенеттен бой алып, алты футқа (шамамен 183 см) дейін өсті. Илон бұзақылардың ең мықтысының тура бетінен періп жібергеннен кейін, олар бұдан былай мәселе тудырмайтын болды.
«Бұл маған сабақ болды», — деді Илон. «Егер сен бұзақымен соғысып жатсаң, оған жағына алмайсың. Сен бұзақының мұрнынан періп кеп жіберуің керек». 23
Бейнеойын кодын сату кәсіпкерлік әлеміне жасаған алғашқы қадамы болса, он алты жасында Илон мен оның інісі Кимбал бұл іске білек сыбана кірісуге дайын еді. Олар бейнеойындар залын ашуды ұйғарды. Илон өзінің орта мектебінің жанынан өте қолайлы жер тапты. «Бізде жалдау шарты болды, жеткізушілер де болды»,24 — деп түсіндірді ол.
Бірақ оның қолында жоғы — рұқсат қағазы еді. Полиция бұл туралы естіп қалып, оны бірден ескертті... бұл тағы бір нәрсенің — әкесінің рұқсатының жоқтығына алып келді.
«Ата-анамыздың ештеңеден хабары болған жоқ. Олар білген кезде, әсіресе әкем қатты ашуланды»,25 — деді Илон.
Ондаған жылдар өткен соң, Илон мен Кимбал конференция сахнасында бірге отырып, ойын залдарына не болғанына әлі де өкініш білдірді.
«Ата-анамыз білгенде, оны тоқтатып тастады — бұл өте өкінішті болды, өйткені ол өте табысты болар еді»,26 — деді Кимбал. Ойын залы жұмысын бастамай жатып тоқтатылса да, Илон мен Кимбалдың бірлесіп жұмыс істеуге деген қызығушылығы сақталып қалды.
Бірақ олардың балалық шағы аяқталып келе жатты, Илон өз өмірінің негізгі ісін бастау үшін Оңтүстік Африкадан кететін уақыт келді деп шешті.
«Мен оқыған кітаптардағы — „Сақиналар әміршісі“ (The Lord of the Rings) мен „Қор“ (Foundation) сериясындағы кейіпкерлер әрқашан әлемді құтқаруды өз борышы санаған»,27 — деді ол.
Илонның ішінде бір үлкен нәрсе — миссия пісіп жетілді. Және бұл миссия ол оқып жүрген кітап беттерінен туындады: Күтпеген кейіпкер адамзатты құтқару үшін мүмкін емес жағдайлардан шығады. Илон өмірінің келесі кезеңі Оңтүстік Африкада өтпейтініне сенімді болды. Ол өз ізденістерінің мекенін білді: Америка. Бірақ ол жерге қалай жететінін білмеді.
Масктармен танысыңыз
Мэй Маск 2018 жылғы Marie Claire Fresh Faces кешінде. (Фото: Ричард Шотвелл/Invision/AP.)
АТЫ: Мэй Маск (қыз күнінде Халдеман), Илонның анасы ТУҒАН КҮНІ: 19 сәуір, 1948 жыл ҚАЛА: Реджайна, Саскачеван, Канада INSTAGRAM: mayemusk
Мэй кішкентай кезінде ата-анасымен және үш бауырымен бірге Оңтүстік Африкадағы Преторияға көшіп келген. Ол да бұзақылықтың не екенін жақсы біледі. «1843» журналына берген сұхбатында ол математикаға өте зерек болғаны соншалық, жоғары сынып оқушыларына есеп шығару жолдарын көрсету үшін оны жиі сабақтан шақырып алатынын айтып берді. Бұл танымал болудың жолы емес еді. Бірақ бұзақылар оны іздеп келгенде, Мэйдің құпия қаруы — егіз сыңары болды. Кей атлетикамен айналысатын және бұзақыларға тойтарыс бере алатын еді. Қазірдің өзінде апалы-сіңлілі екеуінің байланысы өте тығыз.
Мэй он бес жасында модель болып жұмыс істей бастады. Колледжде ол диетология мамандығы бойынша диплом алды. Мэй 1970 жылы Илонның әкесіне тұрмысқа шығып, үш балалы болды. Ол модель әрі диетолог ретінде жұмысын жалғастырып, сонымен бірге өзінің түйіндемесіне тағы екі магистрлік дәрежені қосты.
2017 жылы CoverGirl косметикалық компаниясы Мэйді ресми CoverGirl (бренд бет-бейнесі) деп атады. Жетпістен асқан шағында ол егде жастағы әйелдердің құндылығы, стилі және тартымдылығы туралы стереотиптер мен кедергілерді бұзды. Өзі айтқандай, #БәріЕндіБасталуда (#JustGettingStarted).
2-ТАРАУ ҰШУ
Өзі оқыған комикстердегі кез келген суперқаһарман сияқты, Илонға өзі шын қалайтын нәрсеге — Америкадағы жаңа мекенжайға қол жеткізу үшін жоспар керек болды. Бірақ оның жоспарлары ешқашан жүзеге аспайтындай көрінетін. Дауласып, түсіндіріп, келіссөз жүргізіп, Илон ата-анасын Америкаға көшуге көндіруге бірнеше жыл бойы тырысты. Бір кездері сәті түскендей де көрінді. Илонның әкесі ақыры Американы жаңа үйіне айналдыруға келіскен еді. Бірақ соңында Эррол ойынан айнып қалды. Бұл үлкен соққы болды.
Эррол ойынан айныса да, Илон бұл мақсатынан ешқашан таймады.
«Қандай да бір керемет технология туралы оқысам, ол әдетте Америка Құрама Штаттарында немесе кеңірек айтқанда, Канаданы қосқандағы Солтүстік Америкада болатын. Сондықтан мен ең озық технологиялар бар жерде болғым келді»,28 — деді ол.
Егер Илон Оңтүстік Африкада қалса, өзі сенбейтін режим үшін міндетті әскери қызметті өтеуге мәжбүр болар еді.
«Менің армияда қызмет етуге қарсылығым жоқ, бірақ Оңтүстік Африка армиясында қара нәсілді адамдарды басып-нышумен айналысу — уақытты жақсы өткізудің жолы болып көрінбеді»,29 — деп түсіндірді Илон.
Бірақ ол басқа елге қалай көшіп, жаңа өмір бастай алар еді? Нақтырақ айтқанда, Америкаға тұруға, оқуға және жұмыс істеуге қалай келеді? Ол американдық емес, оңтүстікафрикалық болды. Иммиграциялық заңдар жай ғана келіп, қоныстануға рұқсат бермейтін.
Бұл туралы ойлана келе, Илонның назары анасына ауды. Ол жас кезінде Оңтүстік Африкаға көшіп келгенімен, негізінен канадалық еді. Ал оның әкесі американдық болатын! Илон атасы арқылы азаматтық ала алар ма еді? Бұл үміт тез арада сөнді, өйткені оның анасының қолында американдық паспорт болмады.
Иммиграциялық заңдарды зерттей отырып, Илон шешім іздеуін жалғастырды. Мүмкін ол тікелей Америкаға көше алмас, бірақ Канада ше? Илон егер ол Канада паспортын алса, кейін Америка Құрама Штаттарына иммиграциялану оңайырақ болады деп есептеді.
Азаматтық туралы заңның егжей-тегжейін қазып отырып, он жеті жасар Илон Оңтүстік Африкадан шығудың жолын тапты. Оның анасы Канадада туғандықтан, балалары Канада азаматтығын алуға құқылы болды. Оған тек анасының Канада паспортын алу үшін құжаттарды толтыруы қажет еді, содан кейін ол да ала алар еді. Илон формаларды толтырып, бірден поштамен жіберді. Бір жылға жуық уақыт өткен соң, Илонның паспорты ақыры келді.
«Канада паспортын алғаннан кейін үш аптаның ішінде мен Канадада болдым». 30
Бұл оңай шаруа емес еді. 1989 жылы Илон бұл сапарға шыққанда, шын мәнінде интернет болған жоқ. Баратын жеріңізді Google-ден іздей алмайтынсыз. А нүктесінен Б нүктесіне жетуге көмектесетін Google Maps та болмады. Іс жүзінде, егер сіз саяхаттағыңыз келсе, әдетте кәсіби туристік агентке жүгінетінсіз. Бірақ Илонның ондай мүмкіндігі болмады. Әкесі бұл сапарды қаржыландырған жоқ; ол тек Оңтүстік Африкадағы оқуы үшін ғана ақша төлейтін. Егер Илон Канадада жетістікке жеткісі келсе, бәрін өзі шешуі керек еді: не істеу керек, қай жерге қоныстану керек және ол үшін ақшаны қайдан алу керек.
Мэй конвертті мөрлеп, Монреальдағы ағасына Илонның келетіні туралы хат жіберді. Илонның оның жанында қалғаны жақсы болар еді. Ол жауап күтті, бірақ Илонның Канадаға ұшағы ұшқанға дейін ешқандай жауап келмеді.
Илонның ұшағы қонды, енді ол баяғыда жоғалып кеткен ағасын табуы керек еді. Таксофонның ұясына тиындарды сала отырып, Илон сол кезде телефон нөмірін табу үшін бәрі істейтін нәрсені жасады: операторға қоңырау шалды. Бірақ оператор Илонның ағасы туралы ешқандай дерек таба алмады.
ӨТКЕНГЕ ОРАЛУ! Ұялы телефондар пайда болғанға дейін, үйден, жұмыстан немесе мектептен тыс жерде қоңырау шалу керек болса, қоғамдық <span data-term="true"> таксофондарды </span> (тиынмен жұмыс істейтін ақылы телефон) пайдалану керек еді. Олар әуежайларда, қонақүйлерде, кейбір көше қиылыстарында және басқа да адам көп шоғырланған жерлерде ыңғайлы орналасқан. Сіз тұтқаны құлағыңызға басып, автотұрақ есептегіші сияқты тиындарды сала бастайсыз. Неғұрлым көп ақша салсаңыз, соғұрлым ұзақ сөйлесе аласыз. Әңгіме ортасында телефон уақытыңыздың таусылып жатқанын ескертеді, бұл адамдардың қалталарын, сөмкелері мен әмияндарын шұғыл түрде қосымша тиындар іздеп ақтаруына әкелетін! Бірақ ақшаңызды үнемдегіңіз келсе, қосалқы нұсқа болды: <span data-term="true"> «collect» </span> (алушы төлейтін) қоңырау шалу. Оператор қоңырауды жалғап, екінші жақтағы адамнан ақысын төлеуді сұрайды. Егер сіз ата-анаңызға қоңырау шалып жатсаңыз, бұл ең дұрыс жол еді.
Илон Оңтүстік Африкадағы анасына қайта қоңырау шалды.
«Илон Масктан төлемі алушы тарапынан жасалатын қоңырау. Қоңырау ақысын төлейсіз бе? »
Илонның анасы қоңырауды қабылдады. Сол кезде ол Илонға жаңалықты айтты. Илонды қабылдауы тиіс ағасы Миннесотаға көшіп кетіпті. Миннесотаға.
Енді не істеу керек? Илонның бір рюкзагі, кітаптарға толы чемоданы және екі мың доллары болды. Бұл ақша көпке жетпейтін еді.
Илон Монреальдан жастар хостелін тауып, ең арзан кереуеттің ақысын төледі. Бірақ оған тез арада жоспар керек болды. Ол әлемнің жартысын айналып өтіп, ақшасыз, отбасысыз келді және бұдан былай не істейтінін білмеді.
СІЗ ДЕ КҮНІНЕ БАР ЖОҒЫ 1 ДОЛЛАРҒА ИЛОН МАСК БОЛА АЛАСЫЗ
Монреальды аралап жүріп, Илонның басына идеялар келе бастады. Ол Канадада бұрын-соңды көрмеген басқа да алыс туыстары тұратынын білді, бірақ олар Монреальға жақын емес еді. Олар Саскачеван провинциясында тұратын.
Саскачеван — саяси наразылық ретінде апартеидтен қашқан және Оңтүстік Африкада ол кезде мүмкін болмаған үлкен экономикалық мүмкіндіктерден үміттенген оңтүстікафрикалықтардың үлкен қауымдастығының мекені болды.
Қарастырылған барлық нұсқалардың ішіндегі ең арзаны — бүкіл елге жарамды автобус билетін сатып алып, отбасын табуға тырысу еді.
Шамамен екі мың мильден кейін Илон Саскачеванға өтіп, Свифт-Каррент деп аталатын шағын қалашықта автобустан түсті. Илон тағы да таксофонға тиын салып жатты.
Ол екінші аталас бауырының нөмірін терді. Илонның келе жатқанын ешкім білмеді. Оның дауысын ешкім танымайтын еді. Бірақ Илон біреудің тұтқаны көтеруін күте отырып, туыстық байланыс оған тұрақ табуға көмектеседі деп үміттенді.
Оның жолы болды. Бұл жолы бауыры телефонды көтерді. Көлікпен жетіп алған Илон көп ұзамай есік алдынан табылды және оған қонақ бөлмесінен орын берілді.
Илон Масктың Саскачеванда өткізген уақыты туралы твиттері (скриншот 2019 жылғы 8 наурызда алынған).
Енді баспана мәселесі шешілді. Кейін оған ақша керек болды. Ол Канада топырағына шамамен екі мың доллармен аяқ басқан еді. Оның біраз бөлігі хостелдерге жұмсалды. Біраз бөлігі автобус билетіне кетті. Біраз бөлігі тамаққа жұмсалды. Бұл ақша оны алысқа апармайтын еді.
Сондықтан ол өзін асырау үшін және болашақта білім алуға ақша жинау үшін жұмыс табуы керек болды.
Мұқият ойлана келе, Илон аман қалу үшін ең аз дегенде қанша ақша керек екенін білгісі келді. Тамақ өнімдерінің құнына зерттеу жүргізіп, хот-догтар мен апельсиндерді көтерме бағамен сатып алу арқылы бұл шығынды күніне бір долларға дейін азайтуға болатынын есептеді. Хот-догтар мен апельсиндер. Дәмді-ақ.
«Біраз уақыттан кейін хот-догтар мен апельсиндерден шынымен жалығуға болады»,31 — деп кейін Нил Деграсс Тайсонмен сұхбатында Илон қалжыңдады. Кейде ол макарон, жасыл бұрыш және тіпті үлкен банкідегі томат соусын қосып тұрды.
«Сонымен, егер мен күніне бір долларға өмір сүре алсам», — деп түсіндірді ол, «айына отыз доллар табу өте оңай». 32 Илон жұмыс іздеп есіктерді қаға бастады. Ол фермада жұмыс істеп, көкөніс өсірді және астық күреді. Ванкуверге (Британдық Колумбия) барып, ағаш кесумен айналысып, шынжырлы ара ұстады. Осы бірқатар кездейсоқ жұмыстардың ішіндегі ең табыстысы ағаш тілу зауытының қазандық бөлмесін тазалау болды. Бірақ бұл нағыз қорқыныштың өзі еді.
Қорғаныс костюмін киіп алған Илон қазандыққа жету үшін тар жер асты туннелімен еңбектеп өтті.
«Содан кейін күреу керек, сіз әлі де ыстық буы шығып жатқан құмды, қойыртпақты және басқа қалдықтарды өзіңіз келген тесіктен қайтадан күреп шығаруыңыз керек. Шығар жол жоқ. Тесіктің екінші жағындағы біреу оны арбаға тиеуі керек», — деп түсіндірді Илон. «Егер сіз ол жерде отыз минуттан артық қалсаңыз, қатты қызып, өліп кетесіз». 33
Жақсы жағы — ол сағатына он сегіз доллар тапты.
Илонның аздап ақшасы болған соң, ол колледжге оқуға түсті.
Көп ұзамай анасы қонаққа келді. Үлкен ұлын көрумен қатар, Мэйдің өз миссиясы болды — Канаданы зерттеп, сонда көшу жоспарын құру.
Ал Оңтүстік Африкада Илонның он бес жасар қарындасы Тоска да іске кірісті. Анасы қалада болмаған кезде, Тоска отбасылық үйді сатылымға шығарып, сатып жіберді. Содан кейін жиһаздар мен анасының көлігін сатты. Мэй Оңтүстік Африкаға оралғанда, Тоска анасынан мәмілені аяқтау үшін құжатқа қол қоюын сұрады.
Куинс университеті. Кингстон, Онтарио. 1841 жылы негізі қаланған. Оқу орнының ұраны — Sapientia et Doctrina Stabilitas, «Даналық пен білім — заманыңның тұрақтылығы».
Куинс университетіндегі Онтарио Холл. (Фото: Шин.)
Илон Онтариодағы Куинс университетінде сабағын бастағанда, анасы мен қарындасы үш сағаттық жердегі Торонтодан шағын пәтер жалдады. Ал Кимбалға келетін болсақ, оның мектепті бітіруіне әлі бір жыл бар еді және ол оқуын аяқтау үшін Оңтүстік Африкада қалды. Бірақ күмән болмасын: оқуы аяқталған бойда Кимбал да Канадаға көшуді жоспарлады.
Илон колледж қалашығындағы өмірге тез үйреніп кетті. Электромобильдер, ғарыш немесе кез келген басқа интеллектуалды тақырыптар туралы сөйлесіп, ол өзін жайлы сезінді. Ол оның «бәрін білетін фактілер машинасы» сияқты сөйлесу стиліне қарсы емес басқа студенттермен танысты. Оның білімі мен талпынысы бұл жерде ерсі көрінбеді. Ол кампустағы ең танымал адамға айналмаса да, өзіне лайықты орта мен осы жолды бірге бөлісетін достар тапты. Илон бөлмелесі Навайд Фарукпен жақын дос болды, ол да шетелде өскен және стратегиялық ойындарға қызығатын. Қолдарында контроллер ұстап, олар бірге ойын ойнап сағаттар өткізетін.
Қосымша табыс үшін Илон компьютерлер мен олардың бөлшектерін сататын шағын бизнес құрды. Ол клиенттердің қажеттіліктеріне қарай «өңделген» ойын машиналарын немесе дүкендердегі бағадан арзан түсетін қарапайым мәтіндік процессорларды құрастырып берді. 34 «Мен олардың мұқтаждықтарына сәйкес келетін нәрсе жасай алатынмын», — деп түсіндірді ол тілшіге. Ал егер адамдарда компьютермен мәселе туындаса, ол оны әрқашан жөндеп бере алатын.
Көп ұзамай оның назарын тағы бір нәрсе аударды: кездесулер. Екінші курста Илонды жаңадан түскен сұлу студент Жюстин Уилсон баурап алды.
«Ол ақылды әрі интеллектуалды еді. Оның таэквондодан қара белбеуі болды, аздап богемалық стильді ұстанатын және кампустағы ең тартымды қыз болатын»,35 — деді ол биограф Эшли Вэнске.
Ол онымен қалай танысу керектігін ойластыруы керек болды. Илон өзіне тән мінезбен тез арада жоспар құрды.
Оның жатақханасының сыртында күтіп тұрып, оған «кездейсоқ» жолығып қалды. Ол әңгімеге тартуға тырысып, тіпті балмұздақ жеуге кездесуге келісімін алды.
Бірақ ол келмеді. Ол оқумен тым бос болмады. Сондықтан Илон достары арқылы оның қандай балмұздақты жақсы көретінін біліп алып, ол студенттік орталықта кітаптардың арасында отырғанда балмұздақты өзі жеткізіп берді. Ол мұнымен тоқтап қалған жоқ. Оған раушан гүлдерін, кітаптарды (өйткені ол жазушы болғысы келетін) жіберіп тұрды. Жюстин оның бұл әрекеттеріне тәнті болып, екеуі кездесе бастады.
Осы уақытта Кимбал да Канадаға жетіп, Куинс университетіне оқуға түсті. Қайта табысқан ағайынды Масктар әлемді бағындыруға дайын болды. Олар егер бизнесте үлкен жетістікке жеткің келсе, оны қазірдің өзінде ірі компанияларды басқарып отырған адамдардан үйрену керек деп шешті. Сонымен, олар маңызды адамдардың тізімін жасаудан бастады. Газеттерді мұқият қарап отырып, олар бизнес көшбасшылары мен шешім қабылдайтын адамдардың есімдерін жазып алды. Содан кейін олардың әрқайсысына «суық қоңыраулар» (алдын ала келісімсіз жасалатын қоңыраулар) шалып, түскі асқа, кешкі асқа немесе кофеге кездесуге тырысты. Олар лекция залында отырып ала алмайтын білімді сарапшылардан тікелей сұрап білгісі келді.
Олар спорт командаларының иелеріне, бизнес-репортерлерге, бас директорларға (CEO) және көптеген банк басшыларына қоңырау шалды. Олардың бірі, Scotiabank-тен Питер Николсон, ағайынды Масктардың әуесқойлығын, талпынысын және батылдығын керемет деп есептеді.
«Мен осындай батылдығы мен тапқырлығы бар балалармен түскі ас ішуге толықтай дайын болдым», — деп еске алды Николсон тілшіге берген сұхбатында. 36
Қуанып кеткен Илон мен Кимбал Николсонмен кеңесу үшін үш сағаттық пойыз сапарына шықты. Басқарушыға сондай әсер еткені соншалық, ол Илонға жазғы тағылымдама ұсынды.
Сол жазда Илон тағылымдамашы деңгейіндегі міндеттерін атқарып қана қоймай, банк ісінің барлық егжей-тегжейлерін бойына сіңірді. Және бұл ақпарат оның басында босқа тұрмады. Илон оны талдап, бүкіл банк саласына жаңа көзқараспен баға берді. Илон үшін банктер икемді де, инновациялық та емес еді. Оның пікірінше, олардың бизнестегі жаңа әрі тың идеяларының жоқтығы жіберіп алған мүмкіндіктер арқылы ақша жоғалтуға әкеліп соқтырды.
«Барлық банктердің істегені — басқалардың істегенін қайталау болды. Егер қалғандары жартастан секірсе, олар да солармен бірге секіретін еді. Егер бөлменің ортасында үйіліп жатқан алтын болса және оны ешкім алмаса, олар да алмас еді»,37 — деді ол.
ИЛОН МАСК: БОЛАШАҚТЫ ҚҰРАСТЫРУШЫ
Элон сонымен қатар нағыз кеңседе жұмыс істеудің қарапайым сабағын да меңгерді: егер кеңседегі кофеқайнатқышта «ТЕК БАСШЫЛАР ҮШІН» деген жазу болса, тағылымдамашы — ол қаншалықты өзіне сенімді немесе дарынды болса да, және арнайы кофе ыдысының болуы қаншалықты ақылға қонымсыз көрінсе де — оны қолданбауы керек. Ешқашан. Егер ол тағылымдамашы Элон сияқты сол кофе ыдысынан ұрттағаны үшін айқай естігісі келмесе.
Жаз аяқталғанда, Элон үлкен өзгерістерге дайындалып жатты. Екі жылдық үздік оқуынан кейін, Элон Пенсильвания университетіне оқуға түсуге өтініш берді. Ол тек қабылданып қана қоймай, шәкіртақы алып, 1992 жылы оқуын ауыстырды.
Пенсильвания университеті, немесе Penn, — Филадельфиядағы Айви лигасы (АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы сегіз беделді жекеменшік университеттің бірлестігі) мектебі. 1751 жылы есігін айқара ашқан оқу орны өзінің алғашқы президенті, Элонның кумирлерінің бірі Бенджамин Франклиннің білім беру принциптеріне негізделген. Wharton (Уортон) — университеттің бизнес мектебі.
Джон М. Хантсман Холл, Пенсильвания университетіндегі Уортон мектебінің бас ғимараты. (Фото: WestCoastivieS. )
Бұл Канададағы анасын, ағасы мен қарындасын қалдыру дегенді білдірді. Сондай-ақ бұл сүйіктісі Жюстинмен арадағы қашықтықтағы қарым-қатынасты білдірді. Бірақ бұл оның, ақыры, Америкаға жеткенін де білдірді.
АМЕРИКА
Жаңа мекен, жаңа мәселелер. Элон жаңа елде өзін асыраудың жолын табуы керек еді. Тіпті шәкіртақысы болса да, Элонның әлі де шығындары болды.
Ол өзінің жаңа бөлмелесі Адео Рессиге жүгінді және олар жоспар құра бастады.
Нью-Йорк қаласының тумасы Адео Ресси 1994 жылы туған қаласына оралып, қала бойынша онлайн нұсқаулық жасап, оны America Online компаниясы сатып алды. Ресси табысты компаниялар құруды жалғастырды және XPRIZE қорының директорлар кеңесінде қызмет етті. Бүгінде ол болашақ кәсіпкерлерді (бизнес бастаушы тұлғалар) дайындайтын Founder Institute компаниясының бас директоры.
Адео Ресси Start-up Festival 2014 фестивалінде сөйлеп жатыр. (Фото: Eva Blue. )
БІРІНШІ ҚАДАМ: Үлкен үй жалдау. (Олар өз қажеттіліктеріне сай он бөлмелі үй тауып, жалдау ақысына жақсы келісім жасады.) ЕКІНШІ ҚАДАМ: Онда апта ішінде тұру. ҮШІНШІ ҚАДАМ: Аталған үйді демалыс күндері түнгі клубқа айналдыру.
Иә, солай, түнгі клуб.
Қоқыс пакеттері терезелерді қарайтып, қараңғыда жарқырайтын бояулар қабырғаларды нұрландырды, ал басс дауысы сырттағы жерді сілкіндіретіндей қатты шықты. Ал кіру бағасы? Бір адамға бес доллар, бұл сусындарды қамтыды. Оларда келген бес жүзден астам адамға жететін сыра мен желе-шоттар болды.
Бірақ қателеспеңіз, бұл Элонның көңіл көтергісі келгендігі емес еді. Бұл бизнес болатын. «Осы кештер кезінде біреу сергек болуы керек еді. Мен колледждегі оқуымды өзім төлеп жаттым және бір түнде бір айлық жалдау ақысын таба алатынмын», — деді ол.
Егер Мэй ұлын көруге қалаға келе қалса, Элон оған аяқ киім қорабын, алдыңғы есіктің алдынан отыратын орын және жұмыс берді: ақша жинау.
Элон өз қарқынын тауып жатты. Оның кәсіпкерлік рухы дамыды, оқуы да солай болды.
Ол екі дәрежеге ие болды — бірі Уортон мектебінің экономика саласында, екіншісі физика саласында. Ол күн энергиясы, кітаптарды цифрландыру және энергия сақтау саласындағы жаңа жетістіктер туралы еңбектер жазды. Бұл ол дамытқысы және зерттегісі келген өте болашаққа бағытталған идеялар еді. 1990-жылдары күн энергиясы қарапайым адамның ойында бірінші орында емес еді. Әлем әлі де мұнайға байланған болатын, ал климаттың өзгеруі көптеген үйлердегі кешкі ас үстіндегі әңгіме тақырыбы емес еді. Ақыр соңында кітаптарды цифрландыру бойынша ауқымды жобаны бастаған Google компаниясы тіпті тағы төрт жыл бойы құрылмайтын еді.
Дегенмен, Элон бұл тақырыптарды тек түсініп қана қоймай, оларды бизнес-жоспарларға айналдыру қабілетімен терең зерттеді.
Элон колледжден кейін не істейтінін, қай жерде өзгеріс жасағысы келетінін ойлай бастағанда, бұл идеялар оның ойында болды.
«Менің ойымша, адамзаттың болашағына көбірек әсер ететін салалар қандай екенін ойладым. Үш сала — Интернет, тұрақты энергия және ғарышты игеру болды».
Бірақ, теория жүзінде, сіз бұл нәрселердің бәрімен бір уақытта айналыса алмайсыз, солай ма? Сондықтан Элон біреуін таңдады: тұрақты энергия. Және ол мұны электромобильдерге дейін тарылтты. Ол электр көліктеріне арналған батареяларды сақтауға назар аударды. Өйткені, егер электромобильдер алыс қашықтықтарға... айталық, көрші қалаға дейін баратын болса немесе күні бойы жүруге жететін қуаты болуы керек болса, батареяларды жақсарту қажет еді.
Оның назары конденсаторларға (электр энергиясын жинақтайтын құрылғы) ауды, олар қуаттырақ болғанымен, технологиялық серпіліс болмаса, көбірек энергия сақтай алмайтын. Ондай жағдайда конденсаторлар өте қызықты болуы мүмкін еді! Элон дәл осындай серпілістің әлеуетін көрді.
Егер сіз Элоннан конденсаторлар туралы сұрауды жоспарласаңыз, дайын болыңыз. Ол олар туралы кез келген уақытта, таңқаларлық техникалық егжей-тегжейлермен және шынайы қуанышпен айта алады. «Сонымен, мен зерттеген сала — жетілдірілген конденсаторлар, яғни негізінен энергия тығыздығы батареялардан асатын конденсаторлар еді. Өйткені олардың қуат тығыздығы өте жоғары, бірақ энергия тығыздығы төмен», — деді ол сұхбатында ешқандай жазбасыз. «Сондықтан, егер сіз энергия тығыздығы батареяға жақын, бірақ өте жоғары қуат тығыздығы және шексіз дерлік циклдік өмірі бар конденсатор жасай алсаңыз, онда сізде энергия сақтау мен мобильді қосымшалар үшін тамаша шешім болар еді». Енді соны үш рет жылдам айтып көріңіз!
Солай болса да, бұл серпіліс үлкен «егер» еді және табысқа апаратын жол кепілдендірілмеген болатын. Элон табыстың мүмкін екеніне де сенімді емес еді. Жылдар өткен соң сұхбатында айтқанындай, сіз бір нәрсені бастағанда, «табыстың ең болмағанда мүмкіндіктердің бірі екенін анықтау қажет. Өйткені сәтсіздік — бұл сөзсіз мүмкіндіктердің бірі».
Ол мұны дұрыс жасағысы келді. Бұл оның болашағы еді — ол көптеген қымбат уақытын инвестициялауды талап етті. Жылдар өтуі мүмкін еді. Егер сіз қате нәрсені таңдасаңыз, ол уақытты қайтара алмайсыз.
Ол идея мен зерттеу диссертация үшін жақсы тақырып болар деп ойлады, бірақ бұл соңында не пайда әкеледі? «Сонымен, сіз білім ағашына бірнеше жапырақ қосасыз», — деді ол күліп, — «ал ол жапырақ: «Жоқ, бұл мүмкін емес» дегенді білдіреді». Бұл өкінішті болар еді. Ал Элонның ұмтылысы адамзатқа мағыналы үлес қосуға бағытталған еді. Бұл туралы ойланатын нәрсе көп болды. Және оған көбірек ақпарат қажет еді.
Бақытқа орай, 1994 жылғы соңғы колледж жазы келгенде, оның Кремний алқабында екі тағылымдамасы дайын болды — бұл нақты әлемдік тәжірибененің үлкен дозасы еді. Ояу жүрген әр сағатында жұмыс істей отырып, Элон күндерін Pinnacle Research Institute деп аталатын компанияда электромобильдерге арналған ультраконденсаторларға назар аударумен өткізді. Содан кейін, ол ауысым аяқталғанда, ол Rocket Science! деп аталатын бейне Ойындар жасаушы компаниядағы жұмысына бағыт алды.
Жаздың соңында, ол не үйренгені, не көргені және бұдан әрі не істегісі келетіні туралы ұзақ сөйлесетін уақыт келді. Ал мұндай әңгіме үшін Кимбалмен бірге ескіше жол сапарынан артық формат жоқ. Екі ағайынды ескі көлік сатып алды. Шынын айтқанда, бұл BMW еді — бірақ ол жиырма жылдық ескі және күйі де керемет емес еді. Бірақ ол жарады.
«Біз Кремний алқабынан Филадельфияға жол сапарына шықтық», — деп еске алды Кимбал. Күле отырып, ол былай деп қосты: «Мен Элоннан кішімін, бірақ екеуміз де мектепті бір уақытта бітірдік — өйткені мен одан әлдеқайда ақылдымын! » Шындығында, Кимбал Элонның қос мамандығы олардың мәреге шамамен бір уақытта жетуіне себеп болғанын айтты.
Колледжден кейінгі жоспар тек Элонға ғана емес, Кимбалға да қажет еді. Мүмкін олар бірге істей алатын бір нәрсе бар шығар. Олардың әңгімесі тез арада дамып келе жатқан технологияға — Интернетке ауды. 1990-жылдардың басында Интернет жаңа еді, мүмкіндіктерге толы болатын.
Көптеген америкалықтар оның не екенін де білмейтін, оны не үшін пайдалану керектігін айтпағанда. Өмір қағазға негізделген еді.
«Егер сіз көптеген ақпаратқа қол жеткізгіңіз келсе, мысалы, Конгресс кітапханасына барар едіңіз», — деп түсіндірді Элон. «Егер сіз кітаптар бар жерде физикалық түрде болмасаңыз, ол ақпаратқа қол жеткізе алмайтынсыз».
Ақша қажет болғанда, сіз банкке немесе банкоматқа барып, оны шешіп алатынсыз. Егер сізге телефон нөмірі қажет болса, қағаз телефон кітапшасын ашып, оны іздейтінсіз. Егер сіз фильм көргіңіз келсе, кинотеатрға барып, билет сатып алатынсыз. Егер жаңа киім қажет болса, дүкенге барып, оны сатып алатынсыз. Өмір негізінен бетпе-бет өтетін. Сіз өзіңіз сенетін немесе беделі жоғары адамдармен және жерлермен бизнес жасайтынсыз.
Интернеттің мұның бәрін қаншалықты түбегейлі өзгертетінін ешкім білген жоқ.
Элон мен Кимбал елді аралаған сол жол сапарының көп бөлігін идеялар, Интернетке негізделген әлеуетті бизнестер туралы сөйлесумен өткізді. Идеялар талқысы жол сапарымен де, Кимбал Квинс университетіне оралғаннан кейін де тоқтаған жоқ, ол жылдың қалған бөлігінде жалғасты.
Элон Интернет және оның барлық мүмкіндіктері туралы неғұрлым көп ойлаған сайын, оның дамуының жарылысын жіберіп алғысы келмеді.
Бірақ Элон Стэнфорд университетінің PhD бағдарламасына қабылданған болатын. Бұл технологиялық қозғаушылар мен сілкілеушілердің меккесінде материалтану инженериясы бойынша докторлық дәреже дегенді білдірер еді. Егер сіз дот-ком миллиардері болғыңыз келсе, бұл нағыз уақыт пен нағыз орын еді. 1990-жылдардағы Стэнфорд, Кремний алқабының жүрегінде.
«Интернет пайда болды және бұл: «о, жақсы, Интернет. Мен табыстың ықтимал нәтижелердің бірі екеніне сенімдімін» деген сияқты болды. Сондықтан мен PhD оқып, оның қалай болып жатқанын тамашалай аламын немесе оған қатысып, оны құруға көмектесе аламын», — деп түсіндірді Элон.
Стэнфорд университеті Сан-Францискодан отыз бес миль оңтүстікте, Кремний алқабының жүрегінде орналасқан. Мектеп технологиялық компаниялардың инкубаторы ретінде белгілі. Yahoo! , Google, Cisco, Hewlett-Packard және басқалары Стэнфордтың залдары мен жатақханаларында (немесе маңайдағы гараж пәтерлерінде! ) басталған.
1995 жылы Элон Пенсильвания университетіндегі бакалавриатын бітіріп, Стэнфордқа бет алды. Және магистратурадағы оқуының екінші күнінде Элон шешім қабылдады. Ол куәгер ретінде шетте тұрғысы келмеді. Ол оның бір бөлігі болғысы келді.
Сонымен, дәл сол жерде ол кетіп қалды. Екінші. Күні.
Бұл батыл қадам еді. Стартап (жаңадан құрылған компания) үшін оқуды тастау. Және бұл ғана емес, көптеген адамдар тіпті түсінбейтін технологияға негізделген стартап. Элонның кейбір шәкіртақылары болғанына және мектептегі өмір сүру шығындарын жабу үшін кештер өткізгеніне қарамастан, ол әлі де колледжде 110 000 доллар қарыз жинап үлгерген еді.
Қауіпсіз жол Стэнфорд дәрежесі болар еді.
Бірақ Элон ең қызықты технологиялық жетістіктердің бірін жай ғана бақылап отырғысы келмеді. Ол үлкен тәуекелге баруға және мүмкін емес нәрсеге ұмтылуға дайын болды.
КІТАП СӨРЕСІ! Дж. Р. Р. Толкиннің «Сақиналар әміршісі». Элонның болашақ туралы көзқарасы мен ондағы оның рөліне ол оқыған кітаптар қатты әсер етті. Бұл фэнтези сагасы Элонның өскендегі сүйікті кітаптарының бірі болды. Элонды шабыттандырған көптеген оқиғалар желісі сияқты, бұл кітаптар сериясында әлемді құтқару үшін барлық қиындықтарға қарсы тұрған қаһармандар тобының эпикалық шайқасы баяндалады. Алғаш рет 1954–55 жылдары үш том болып жарық көрген сага барлық уақыттағы ең көп сатылатын романдардың біріне айналды және бүгінде де танымал болып қала береді.
Масктармен танысыңыз
Тоска Маск. (Фото: Bloomberg/Contributor/Getty Images. )
АТЫ: Тоска Маск, Элонның қарындасы ТУҒАН ЖЫЛЫ: 1974 ЖЕРІ: Претория, Оңтүстік Африка
Масктар әулетінің кенжесі Тосканың да отбасына тән кәсіпкерлік рухы мен таланты бар. Ол табысты кинорежиссер және продюсер, сондай-ақ роман-новеллалардан бейімделген түпнұсқа фильмдер мен басқа да мазмұндарды тарататын Passionflix атты жазылымды кинокомпаниясын құрды. Тосканың Лос-Анджелесте егіз балалары бар және ол үш баласы кішкентай кезінде үйден жұмыс істеген анасы Мэйден шабыт алған. Анасы оған қажырлы еңбектің құндылығын үйретті және бизнесті басқаруды жақыннан көруге мүмкіндік берді.
Тоска өзінің үлкен ағасы туралы не ойлайды? «Элон болашаққа барып келіп, бізге не тапқанын айтып берді».
3-ТАРАУ ЖАЗУҒА ҚАРСЫ ЖҮРУ
Элон мен Кимбал Интернетпен айналысуға дайын болып, Кремний алқабына қоныстанған кезде, Элон тағылымдамасын еске түсіре бастады. Онда ерекше көзге түскен өте ыңғайсыз сәт болды. Кеңсеге бір жігіт келді. Ол «Сары беттер» (Yellow Pages) сатушысы еді.
ӨТКЕНГЕ ОРАЛУ! «Саусақтарыңыз жүрсін». Бұл «Сары беттер» деп аталатын жарнамалық алпауыттың ұраны еді.
«Сары беттер» бизнестердің телефон нөмірлері мен мекенжайларының тізіміне толы алып телефон кітапшасы болатын. Ауыр қағаз кітапты ашып, сіз саусағыңызды бағандар бойымен өзіңіз іздеген бизнеске жеткенше жүргізе алатынсыз — осылайша «саусақтарыңыз жүрсін» деген сөз шыққан.
Егер төбеңізден су ақса, шатыр жабатын компаниялардың тұтынушылық рейтингтерін білу үшін жүгінетін Интернет болмаған. Сіз «Сары беттерді» ашып, тізімнен біреуін таңдайтынсыз.
Сіз өз бизнесіңіздің әліпбилік тізімін тегін ала алатынсыз. Бірақ көбірек назар аудартқыңыз келсе ше? Сіз парақтың бір бөлігін немесе тіпті бүкіл парақты алып жатқан жарнамаға көбірек ақша жұмсай алатынсыз. Ал телефон компаниясы барлық тұтынушыларына телефон кітапшасының тегін көшірмесін беретін, бұл оны жарнама беру үшін өте танымал орынға айналдырды.
Сонымен, Элон «Сары беттердің» сату өкілінің тізімдердің, жарнамалардың және тарифтердің барлық түрлі нұсқалары туралы қалайша абдырап айтып жатқанын көрді. Содан кейін жігіт мүлдем жаңа нұсқа — онлайн тізім туралы айтуға мәжбүр болғанда, сөздік апат орын алды.
Сиқыр! Бұл 1990-жылдар еді. Веб әлі сәби кезеңінде болатын. Тіпті ұлттық жаңалықтар агенттіктері оны көрермендеріне түсіндіруге қиналатын. Және бұл сатушы да оны түсінбегені анық. Бірақ Элон түсінді.
Әрине, әлі веб-беттер көп болмаған шығар. Және вебке қосылу өте қиын еді, әдетте стационарлық телефон желісі арқылы жүзеге асатын. Бірақ Элон мен Кимбал осы «Сары беттер» оқиғасын талқылап жатқанда, кенеттен оларда бір идея туды.
Егер сіз бизнестерге тікелей картамен байланысты онлайн тізімдерді ұсына алсаңыз ше? Осылайша, тұтынушылар бизнесті таба алады, оның қайда орналасқанын көріп, кезең-кезеңімен бағыт ала алады. Есіңізде болсын, бұл Google Maps-тан көп уақыт бұрын болған, сондықтан бұл өте болашаққа бағытталған тұжырымдама еді.
Интернетте өз іздерін қалдыруға дайын Элон мен Кимбал «Сары беттерден» бастады — оларды онлайн түрінде ауыстыру арқылы.
БОЛУЫ МҮМКІН ЕДІ. Элон веб-браузерімен танымал Netscape атты интернет алпауытына жұмысқа орналасуға өтініш берді. Бірақ Netscape Илон Маскті алып қалу мүмкіндігін жіберіп алды. Элон ешқашан жауап алмағанын айтады. Сондықтан ол біреумен жеке сөйлесіп көруді ұйғарып, түйіндемесін қолына алып, тікелей Netscape штаб-пәтеріне барды. Бірақ Элон тек вестибюльге дейін ғана барды. Оны қобалжу билеп, ол артына бұрылып, есіктен шығып кетті. Бүгінде Netscape жұмысын тоқтатқан.
Оларға жаңа компания үшін атау керек болды және Global Link Information Network деген атауды ойлап тапты. Ол аса тартымды емес еді. Ал 1990-жылдардағы интернет компанияларына тартымды атау қажет болатын. Ақыр соңында, бұл екі жүз жылдық компания емес, озық технология еді. Сондықтан ақшалары болған бойда, олар жақсырақ атау ойлап табуға көмектесу үшін маркетингтік фирманы жалдап, Zip2 атауына тоқтады.
Элон жобаның кодын жазумен айналысса, Кимбал сату мен маркетингті өз мойнына алды. Оларда идеяны ұсынуға қажетті тәжірибе және оны Интернеттің не екенін және оның көбірек тұтынушы жинауға қалай көмектесетінін енді түсіне бастаған адамдарға түсіндіру қабілеті болды.
Осылайша, 1995 жылы Zip2 ресми, нақты стартапқа айналды. Элон мен Кимбал бизнеске шексіз берілгендікпен қарады, жиі түнде жұмыс істеп, мүмкіндігінше аз ақша жұмсады. Олардың кеңсесі нағыз қорқыныш еді. Ол шағын куб болатын. Лифт жоқ. Әжетханалар сенімсіз еді. Және оларда бір компьютер болды. Біреу. Күндіз ол Zip2-нің арнайы веб-сервері болса, түнде Элон оны бағдарламалау үшін пайдаланды.
Бұл біраз қиындық тудырды, әсіресе Маск ағайындылары осы шағын кеңседе тұрғандықтан. Бақытқа орай, ол күн сайын душ қабылдауға болатын YMCA-ға дейін жаяу жүретін қашықтықта болды. Бұл сондай-ақ олардың сенімсіз көлігіне тәуелді болмауын білдірді!
ЖОЛ САПАРЫ ТУРАЛЫ ЕСКЕРТУ! Zip2 кеңсесі Пало-Альто, Калифорния, Шерман даңғылы, 430 мекенжайында болған. Пейдж Милл Роуд пен Эль Камино Реал қиылысына міндетті түрде назар аударыңыз. Дәл осы жерде Элон мен Кимбалдың ескі BMW-інің дөңгелегі түсіп қалған. Тіпті ось жолға қадалып қалған.
«Біз алғаш бастағанда, менің ойымша, біздің амбицияларымыз өте төмен болды. Бұл жалдау ақысын төлеуге жететін ақша табу ғана еді», — деді Элон.
«Мен үшін ең жаманы», — деді Кимбал, — «күніне үш рет Jack in the Box-тан тамақтану болды». Олар мәзірден таңдаған тағамдарын алмастырып отыруға тырысты. Кимбалдың айтуынша, түнгі сағат 3-тегі Jack in the Box-қа бару кезінде, ол шаршап-шалдыққан күйі милкшейк ішіп отырған. Сол кезде ол оның ішінен біртүрлі нәрсені байқаған. Бірақ ол милкшейктен бас тартуға немесе барып басқасын алуға ниетті болмаған. Ол стақанға қолын салып, белгісіз ластықты алып шығып, иығынан асыра лақтырып жіберген де — сенсеңіз де, сенбесеңіз де — шейкті ішуді жалғастырған.
Элонның жүрген жерлерінен алыс емес жерде тағы бір болашақ кәсіпкер болды: Ларри Пейдж. Стэнфордтың PhD студенті Ларри жақын арада Google-ға айналатын технологиямен жұмыс істей бастайтын. Ларри мен Элон жақын дос болды және осы күнге дейін солай қалады. Достықтың сол алғашқы күндерінде олар керемет емес кеңселерде жұмыс істеуді талқылайтын. Ларри Пейдж бен Google негізін қалаушы Сергей Брин Google-дың алғашқы кеңселерін жатақханада, содан кейін гаражда құрған. 2018 жылға қарай Ларри Пейдждің байлығы 54,3 миллиард долларды құрады. Google-дың бас компаниясы Alphabet 749 миллиард долларға бағаланды.
Дегенмен, олардың стартап шығындары олардың <span data-term="true">«періште» инвесторлардан</span> (жобаның бастапқы кезеңінде қаржылай қолдау көрсететін ауқатты тұлғалар) алған алғашқы ақшасынан тез асып түсетін еді.
«ПЕРІШТЕ» ИНВЕСТОР. Сіз компанияны алғаш бастағанда, оны қаржыландыру үшін ақша қажет. Осы жерде «періште» инвесторлар пайда болады. «Періште» инвесторлар — жобаны бастау үшін сізге ақша беретін бай адамдар. Кейде достарыңыз бен отбасыңыз «періште» инвесторларға айналады. Кейде басқа кәсіпкерлер бұл рөлді өз мойнына алады. «Періште» инвесторлар өз инвестициялары үшін не алады? Әдетте, олар компанияның шағын бөлігін немесе үлестік капиталды алады.
«Біз кездескен венчурлық инвесторлардың (тәуекелі жоғары жаңа жобаларға капитал салатын мамандар) жартысынан көбі Интернеттің не екенін білмеді және оны пайдаланбаған еді», — деді ол. «Олар тікелей: «Бұл үкімет пен университеттер пайдаланатын нәрсе емес пе? » деп сұрайтын».
Элонның жауабы? «Әзірге солай».
Бір кезде бір басқарушы «Сары беттердің» ауыр көшірмесін алып, оны Элон мен Кимбалға қарай лақтырып жіберіп: «Сендер шынымен Интернет мұны алмастырады деп ойлайсыңдар ма? » — деп айқайлады. Кимбал оған қарап: «Бұл жігіт бітті», — деп ойлағанын еске алады.
Ағайынды Масктар аз адам түсінген және көрген нәрсені шынымен түсінді. Және олар берілмеді.
Бизнесті жандандыру үшін есіктің бәрін қағып, Zip2-нің жаңадан кеңейтілген сату тобы қайта-қайта «жоқ» деген жауапты естіді. Ешкім тіркелмеді. Бірақ олар көшелерді кезуді жалғастырды, презентациялары мен ұсыныстарын жетілдірді және соңында кейбір автосалондар Zip2 қызметін сатып алды.
Ақыры айырмашылық жасаған ерекше нәрсе не болды? Бұл Элон еді. Бизнес иелері жай ғана кез келген онлайн бизнес-анықтамалықты сатып алған жоқ, олар Элонға, оның бизнесті табысқа жеткізуге деген адам айтқысыз ұмтылысына сенді.
Адамдардың Интернеттің мүмкіндіктерін түсіне бастағаны да көмектесті.
Біз жоғарыда айтқан Netscape веб-браузер компаниясы есіңізде ме? Netscape 1995 жылдың тамызында биржаға шықты және оның акцияларының бағасы жыл соңына қарай күрт өсті.
«Содан кейін біреу Интернеттің не екенін білсе де, білмесе де, Интернетте қалай болғанда да ақша табуға болатынын түсінді», — деп түсіндірді Элон.
ӨТКЕНГЕ ОРАЛУ! Netscape өзінің Navigator веб-браузерін 1994 жылдың желтоқсанында іске қосты және ол тез арада вебті шарлаудың таңдаулы жолына айналды. Компания тоғыз айдан кейін биржаға шыққанда, акциялар 28 доллардан ұсынылды. Бірнеше сағат ішінде оның бағасы бір акция үшін 74,75 долларға дейін көтерілді. 1995 жылдың желтоқсанына қарай акциялар 171 долларға дейін сатылды.
Ағайынды Масктар 1996 жылдың басында инвестицияның келесі кезеңін іздеуге кірісті. Бір аптадан соң Zip2 компаниясы Mohr, Davidow венчурлық капитал фирмасынан (жаңа бизнеске инвестиция салатын ұйым) 3 миллион доллар инвестиция тартты. Үш миллион доллар.
«Біз оларды жынды деп ойладық. Олар мұны не үшін істеді екен? » — деді Илон жылдар өткен соң Кимбалмен бірге күліп. «Олар біздің кеңседе ұйықтап жүргенімізді байқамаған ғой, анық! »
1997 жылғы 3 қаңтардағы Zip2. com (Internet Archive-тың Wayback Machine сервисі арқылы).
Бірақ бұл ақша белгілі бір шарттармен келді. Ол шарттар компанияны кім басқаратынын анықтайтын еді және ол адам Илон болмайтын. Бас директор (CEO) болудың орнына, Илон техникалық директор (Chief Technology Officer — технологиялық дамуға жауапты басшы) болып тағайындалды.
ЖОЛСАПАР ТУРАЛЫ ЕСКЕРТУ! Жаңа ақша жаңа әрі үлкенірек кеңсе дегенді білдірді. Олардың жаңа мекенжайы: Пало-Альто, Кембридж авеню, 390.
Көп ұзамай Жюстин мен Мэй жаңа кеңсеге ат басын бұрды. Мэй қызметкерлердің бизнес туралы әңгімелерін тыңдап отырып, керемет идея айтты: Неге кері бағытты да көрсетпеске! Олар солай жасады. Бұл пайдаланушылар арасында үлкен сұранысқа ие болды. (Олардың дәл сол уақытта келгені жақсы болды. Кейінірек компанияның тез өскені сонша, кеңсеге үстелдерді тым тығыз қойғандықтан, әйелдер әжетханасына баратын жол бөгеліп қалған еді. )
Компания ұлғайған сайын команда ойын ережесін өзгертетін жоспар құрды. Олар газет компанияларын нысанаға алды.
Ол кезде газеттер медиа әлемінің шыңында болатын. Тәулік бойы жұмыс істейтін жаңалықтар арналары саусақпен санарлық еді. Көптеген адамдар таңертең үйіне келетін газетке жазылатын немесе жұмысқа бара жатқанда сатып алатын. Егер сізге терең зерттелген репортаж керек болса, газет оқитынсыз. Көптеген адамдар күніне бірнеше газет оқитын.
Бірақ газеттер тек жаңалықтардан тұрмайтын. Соңғы беттерінде classified ads (тақырыптық хабарландырулар — автокөлік сату, жұмысқа орналасу немесе пианино үйрету сияқты қысқа хабарламалар) болатын. Бұл хабарландырулар газет сатып алудың басты себебі еді және олардан түсетін ақша газеттер үшін негізгі табыс көзі болды.
Бұл бүкіл бизнес-модельдің астан-кестені шығайын деп тұрды.
Интернеттің адамдарға әлемде не болып жатқанын жеткізуде әлеуеті зор еді. Газет басып шығарудың қажеті жоқ. Жаңалықтарды таспаға түсіріп, теледидардан көрсету үшін физикалық түрде монтаждаудың да керегі жоқ. Интернет әлем бұрын-соңды көрмеген жылдамдықты ұсынды.
Адамдар ол кезде интернетті қалай пайдалану керектігін енді түсіне бастаса да, бір нәрсе анық еді: бұл жаңа технология газеттерге үлкен қауіп төндірді. Егер сіз әлемде күндізгі сағат 14:00-де не болғанын білгіңіз келсе, неге ертең таңға дейін күтуіңіз керек?
Егер газеттер интернеттің артықшылығын пайдалануды үйренбесе, олар тарих қойнауына кетер еді. Газеттерге ең алдымен өз веб-сайттарын ретке келтіру керек болды. Олар сайтты жай ғана виртуалды визитка емес, хабарландырулары бар толыққанды виртуалды газет ретінде көруге тиіс еді.
Илон мұны түсінді. Ол және Кимбал өз технологияларының көмектесе алатынын білді.
Zip2 өз бағдарламалық жасақтамасын тікелей газет компанияларына сатты. Бұл бүкіл елдегі газеттерге өз жарнама берушілері үшін жеке хабарландырулар тізімін жасауға мүмкіндік берді. Осылайша газеттердің онлайн нұсқалары маңызды бола бастады. Ең бастысы, газеттерге «велосипедті қайта ойлап табудың» қажеті болмады. Zip2 мұны олар үшін жасап қойған еді.
Бұл үлкен жетістік болды. Zip2 клиенттерінің қатарына New York Times және бүкіл елдегі газеттерге иелік ететін Hearst пен Knight Ridder сияқты ірі медиа компаниялар қосылды.
1999 жылы Zip2 компаниясы Compaq Computer-ге 307 миллион долларға сатылды. Илон бұл мәміледен 22 миллион доллар, ал Кимбал 15 миллион доллар табыс тапты.
Сатылымға дейінгі төрт жыл өте ауыр болды. Жұмыс сағаттары, күш-жігер, мәселелерді шешу — бәрі қажытты.
«Мен мұны былай елестетемін: мен төрт жыл бойы торда соққы жеген ит сияқты болдым, сосын олар мені босатып, алдыма қалағаныңша жейтін стейктерді қойғандай болды. Бұл өте оғаш сезім еді», — деп түсіндірді Кимбал. Ол бұл компанияны өмірлік ісім деп ойлаған екен. «Сосын саған алып жүруге ыңғайлы сөмкелермен толы ақша береді». Кимбал Кремний алқабынан кетуге дайын еді.
Заттарын жинап, Кимбал Шығыс жағалауға бет алды. «Қалағаныңды істеуге қаржылық мүмкіндігің жеткілікті болғанда не істейсің? Мен әрқашан аспаздықты үйренгім келетін, сондықтан Нью-Йорктегі елдегі ең үздік аспаздық мектептердің біріне оқуға түстім», — деді ол.
Компанияның сәтті болғанына қуанса да, Илон да ауыр кезеңді бастан өткерді. Біріншіден, өзін CEO емес, техникалық директор еткен қаржылық мәмілеге қарап, ол мұндай жағдайдың енді қайталанбауына бекінді. Ол бұдан былай тек басшы болуы керек еді. Оған тек технологияны қадағалау аздық етті. Ол бүкіл процесті басқарғысы келді.
Енді оның мұндай талап қоюға сенімі де жеткілікті еді. Қалай болғанда да, ол ағасымен бірге Zip2-ні ештеңесіз бастап, енді мультимиллионерге айналды. Оның үстіне, ағайынды Масктар адамдардың интернетті пайдалану тәсілін өзгертті.
ИЛОННЫҢ ЕҢ ҮЛКЕН ШЫҒЫНЫ: McLaren F1 спорттық көлігі. Бағасы? 1 миллион доллар. Бірінші болып Жюстин мінді. Бірақ — абайлаңыз! — көлікті сатып алғаннан көп ұзамай, PayPal негізін қалаушылардың бірі Питер Тильге мақтанып көрсетемін деп, оны қиратып алды.
Күміс түсті McLaren F1. (Фото: Джо Ченг. )
Енді банк есебінде қомақты қаржысы бар жиырма жеті жастағы Илонның алдында үлкен сұрақ тұрды: Әрі қарай не істемек?
АРАЛДАҒЫ ЖҰМАҚ ЕМЕС
Мен миллиондарымды не істейтінімді білемін. Мен фантастикалық идеясы бар компания ашамын: онлайн-банкинг. Банк қызметі, бірақ тек интернет арқылы.
Бұл идея мүлдем күтпеген жерден шықты. Ол кезде банкинг дегеніміз — ғимаратқа барып, бетпе-бет жасалатын шаруа еді. Бұл күнделікті немесе апталық жоспардың бір бөлігі болатын. Сіз банкке барып, қолыңыздағы қағаз чегіңізбен ішке кіретінсіз. Сосын аптасына бірнеше рет көретін қызметкерлерге жымиятынсыз. Кезек келгенде олар сізді атыңызбен шақыратын. Содан кейін ғана олар сіздің қағаз түріндегі ақшаңызды қозғалта бастайтын. Ол кезде бәрі солай жұмыс істеді. Жеке кездесу. Сенім. Репутация. Банкоматтар (ATM) қолданыста болғанымен және ақшаға қолжетімділікті жеңілдеткенімен, бұл технология әлі жаппай қабылданбаған еді. Және банкоматқа бәрібір жаяу немесе көлікпен бару керек болатын. Егер мәселе туындаса, оны тірі адаммен тез шешу үшін банктің ішіне кіретінсіз.
Бұл ақша ғой, сондықтан ешкім тәуекелге барғысы келмеді.
Бірақ 1999 жылы тағы бір нәрсе болып жатты: Интернет деген жаңа дүние шынымен үлкен күшке айнала бастады. Бір жыл бұрын Ларри Пейдж бен Сергей Брин Google-ды іске қосты. Amazon төрт жыл бойы онлайн кітап сатып жатты. Басқа да e-commerce (электронды коммерция — интернет арқылы тауар сатып алу-сату) дүкендері барлық жерде пайда бола бастады.
ТЕРМИНДЕР ТУРАЛЫ ЕСКЕРТУ! Егер сіз әңгіме арасында «e-commerce» деген сәнді терминді қосып айтсаңыз, сіз заманауи адам болып көрінетінсіз! Дегенмен бұл жай ғана заттарды сатып алу және сату үшін компьютерді пайдалану дегенді білдіреді!
Соған қарамастан, онлайн сатып алған заттар үшін төлем жасау қиын әрі қорқынышты еді — бұл brick and mortar (дәстүрлі — физикалық ғимараты бар) мекемелердегі тәжірибеден мүлдем өзгеше болатын. Біріншіден, таңдау аз еді. Сіз чек жазып, оны поштамен жібере аласыз. Немесе біреуге телефон арқылы несие картаңыздың нөмірін айта аласыз, бірақ бұл қауіпті көрінетін. Сіз тек арғы жақтағы адам оны ұрлап кетпейді деп үміттенетінсіз.
Немесе ең батыл қадам: Несие картаңыздың нөмірін компьютерге теріп, онлайн төлем жасайсыз. Ешқандай адам қатыспайды. Бұл көптеген адамдардың батылы бармайтын қадам еді.
Тіпті банктердің өздері де бұл мәселені клиенттер үшін қалай шешу керектігін білмеді.
Бұл Илон үшін таңсық емес еді.
Оның колледждегі тағылымдамасын есіңізге түсіріңізші, ол кезде ол басшылардың кофешәйнегін пайдаланбауды үйренген еді. Дәл сол жерде ол банк индустриясы жаңа технологиялар мен жаңаша ойлаудың алдыңғы қатарында емес деген қорытындыға келген. Тағылымдама кезінде оны қатты ренжіткен нәрсе кенеттен орасан зор мүмкіндік болып көрінді.
Енді банк есебі ақшаға толы кезде, ол Zip2-ден алған табысының жартысынан көбін — 12 миллион долларды интернет банк ісін төңкеріс жасайды деген идеяға тігуге дайын болды.
САУЫТТЫ ШЕШІҢІЗ: Кәсіпкерлер өз стартаптарына жеке ақшасын салуы керек пе? Бұл сұрақ Илонға конференциядағы сөзінде қойылды. Оның жауабы: «Мен жасап жатқан ісіңізге өз капиталыңызды салған жөн деп санаймын. Мен "өзгенің ақшасы" дегенге сенбеймін. Егер сіз өз активтеріңізді тәуекелге тігуге дайын болмасаңыз, онда басқалардан мұны сұрамауыңыз керек».
1999 жылы Илон толықтай онлайн өзіне-өзі қызмет көрсететін банк — жаңа компания ашуға шешім қабылдады. Адамдар үйінен немесе кеңсесінен шықпай-ақ ағымдағы және жинақ шоттарын аша алады, депозиттер салып, ақша ала алады және оны қозғалта алады. Егер сізде интернетке қосылған компьютер болса, банк шотыңызға кіре аласыз.
Илон жаңа компаниясын X. com деп атады. Адамдар оны жынды деп ойлады. Егер адамдар интернет арқылы кішкентай заттарды сатып алуға жүрексінсе, олар өздерінің бүкіл банк шоттарын қалай сеніп тапсырмақ? Күмәнмен қараушылар үшін ешкім онлайн банк қызметін пайдаланбайтындай көрінді. Илонның банк саласындағы тәжірибесі тек тағылымдамамен шектелетінін айтпағанда. Бірақ Илон банк индустриясының күрделілігінен қорыққан жоқ. Ол бұл компанияны сәтті етіп, бүкіл саланы өзгерте алатынына сенді.
Илон банк ісін барынша көп оқу арқылы меңгере бастады. Ол негізін қалаушылар ретінде мықты инженер мен екі қаржы маманын тартты және компанияны аяғынан тік тұрғызу үшін тәжірибелі команда жалдады. Алайда, сайт іске қосылмас бұрын, компания ашылғаннан кейін небәрі бес айдан соң, мінез-құлық пен философиялық келіспеушіліктерге байланысты оның серіктестері кетіп қалды.
ЖОЛСАПАР ТУРАЛЫ ЕСКЕРТУ! X. com-ның алғашқы кеңсесі Пало-Альто, Юниверсити авеню, 394 мекенжайында орналасқан.
Абыржыған Илон компанияны қайта құрып, жаңа инженерлер жалдады және өзін толығымен жұмысқа арнады. Соңында, 1999 жылдың 25 қарашасында — Алғыс айту күнінің алдындағы түнде — сайт іске қосылды. X. com әлемдегі алғашқы онлайн банктердің бірі болды. Илон үшін үйге барып, күркетауық жеп, отбасымен уақыт өткізу мүмкін емес еді. Жоқ, мерекелік ас күте тұруға тиіс. Илон келесі қырық сегіз сағатты кеңседе өткізді. Ол бәрі ойдағыдай жұмыс істеп жатқанына және кез келген мәселенің тез шешілетініне көз жеткізуі керек болды. Жақсы жағы? Илонның кеңседе тәулік бойы болуы оның инженерлеріне отбасыларымен бірге бірнеше сағат өткізуге мүмкіндік берді.
2000 жылғы 1 наурыздағы X. com (Internet Archive-тың Wayback Machine сервисі арқылы).
ШЫНДЫҚ: Кейде ауыр жұмыстың иісі жағымсыз болады. X. com-ның алғашқы қызметкерлерінің бірі Джули Анкенбрандттың айтуынша, кеңседен тердің, дене иісінің және — дайын болыңыз — кешегі пиццаның иісі шығып тұратын.
Адамдар ақшасын онлайн банкке сеніп тапсыра ма деген тәуекелге келсек, Илонның айтқаны дұрыс болып шықты. Адамдар онлайн банк қызметін пайдаланды және әлі де пайдаланып келеді. Компания қарқынды дамып, ежелгі әдет-ғұрыпқа заманауи реңк қосты: адамнан адамға электронды төлем жасау. Оған дейін біреу сізге чек жазып берсе және сіз оны банкке өткізсеңіз, оның өңделіп, шотыңызда көрінуі үшін бірнеше күн кететін. Бұл мүлдем басқаша еді. Бұл лезде болатын.
«Веб-сайт жұмыс істей бастаған алғашқы айдан кейін-ақ бізде жүз мың клиент болды», — деп түсіндірді Илон Khan Academy-дегі Сал Ханмен болған әңгімесінде.
САУЫТТЫ ШЕШІҢІЗ: Компания ашқыңыз келе ме? Илонның айтуынша, адамдарға көзбен көре алатын нәрсені неғұрлым тез ұсынсаңыз, соғұрлым жақсы. Сұлба болсын, макет болсын немесе демонстрация болсын, адамдардың сіздің жобаңызды немесе өніміңізді елестетуіне жол табыңыз.
«Басында сізге немесе сіз істеп жатқан іске сенетін адамдар аз болады. Бірақ уақыт өте келе, сіз ілгерілеген сайын, дәлелдер жинақталып, көбірек адам сізге сене бастайды».
Илон өз компанияларымен бос болмаған кезде, Жюстин баспагерлер тез арада сатып алатын романдар жазуға көңіл бөлді. Олар алыс қашықтықтағы қарым-қатынасты сақтап қалды, енді Жюстин де Кремний алқабына келді. Олар бірге тұрып, болашақты бірге құра бастады.
2000 жылдың қаңтарында Илон мен Жюстин үйленді. Басқалар Илонды данышпан, жігерлі және тынымсыз адам ретінде көрсе, Жюстиннің оның кім екені туралы қосымша мәліметі болды.
«Меніңше, адамдар оның өскенде қаншалықты қиындық көргенін түсінбейді. Мен де жалғызсыраған бала болдым, ол да жалғызсыраған бала болды, мені оған тартқан нәрселердің бірі осы еді. Меніңше, ол жалғыздықты — соның ішінде өзіңді қалай қалыптастыру керектігін түсінеді», — деді ол журналист Том Джунодқа.
Жұмысқа оралсақ, шиеленіс жаңа деңгейге көтерілді. Кремний алқабының тағы екі кәсіпкері — Питер Тиль мен Макс Левчин Confinity деп аталатын басқа компанияда ұқсас концепциямен жұмыс істеп жатқан еді. Екі компания қатал бәсекелеске айналды. Бірақ сол жылдың көктемінде, 2000 жылдың наурызында, олар күш біріктіруге келісіп, компаниялар бірікті.
НАЗАРДА: Джереми Стоппельман X. com инженері болған. Кейін ол Yelp шолу сайтының бас директоры (CEO) болады.
Илон кеңейтілген X. com-ның ең ірі акционері болып қала берді және сонымен қатар бас директор болды. Компанияның көп ұзамай бір миллионнан астам клиенті болғанына қарамастан, кеңсе мәдениеті үлкен қиындыққа тап болды. Бірігу нәтижесінде бір компания пайда болған шығар, бірақ қызметкерлердің қарым-қатынасы тұрғысынан бұл — екі қарсылас жоғары мектептің оқушыларын келіспеушіліктерін ұмытып, бір бақытты отбасы болуға мәжбүрлегенмен бірдей болды. Бұл жақсы нәтиже бермеді. Олар барлық нәрсеге, соның ішінде бизнесті жүргізуге арналған ең жақсы бағдарламалық жасақтамаға дейін келіспей қалды. Жағдайдың нашар болғаны сонша, Confinity негізін қалаушы Питер Тиль компаниядан мүлдем кетіп қалды.
Илонның ішкі мәселелері көп компанияны басқарып отырғаны аздай, оның әлі бал айына апармаған жаңа келіні де бар еді. Олар «келісемін» деп айтқаннан бері тоғыз ай өткен болатын. Сондықтан қыркүйек айында жас жұбайлар Сиднейге (Австралия) баратын ұшаққа отырды.
Ұшақ ұзақ ұшу кезінде ауада болғанда, Илонның бір топ қызметкері өз жоспарларын іске асырды. Олар оны бас директорлықтан алып тастап, компанияны басқаруға Питер Тильді қайта әкелді. Жюстин мен Илон ұшақтан түсіп, не болғанын білгенде бал айы бірден аяқталды. Бірақ Илон ештеңені өзгерте алмады.
Питер компанияға жаңа атау берді: PayPal. Илон директорлар кеңесінің мүшесі ретінде PayPal-дың кеңесшісі болып қалды және компанияға ақша салуды жалғастырды.
Питер Тиль мен Илон Маск 2000 жылдың 20 қазанында X. com корпоративтік штаб-пәтерінде. (Фото: AP Photo/Paul Sakuma. )
2002 жылдың шілдесінде eBay PayPal-ды 1,5 миллиард долларға сатып алды. Илон салықтардан кейін 180 миллион доллар табыс тапты.
Адамдар Илоннан енді не істейтінін сұрай бастады.
Алыстағы арал, пальма ағаштары ма? Жоқ.
Аралдар тізбегі мен олардың арасында жүзетін алып яхта ма? Жоқ.
Ақшасын барлық қыңырлығына жұмсау ма? Жоқ.
Жылдар өткен соң ол өз таңдауын былай түсіндірді. «Жай ғана жағажайда жату идеясы ең нашар нәрсе сияқты көрінеді. Мен үшін бұл сұмдық естіледі. Мен жынданып кетер едім. Маған өте қатты іш пыстырарлық болар еді». Оған ерте зейнетке шығудың қажеті жоқ еді. Оған жұмыс та керек емес еді. Оған адамзат үшін тағы да өзгеріс жасау керек болды.
ҚЫЗЫҚТЫ ДЕРЕК: Илон «Демалыс сені өлтіреді» десе, ол шынымен солай ойлайды. Жоқ, шынымен. Ол өзінің безгек ауруынан (малярия) өле жаздаған кезі туралы айтып отыр. Ол Жюстинмен бірге Оңтүстік Африкаға саяхаттағанда, Илон безгектің ең қауіпті түрін жұқтырып алды. Ол өліп қала жаздады, бірақ Калифорнияның қарқынды терапия бөлімінде он күн жатқаннан кейін аман қалды. Оның толық сауығуына алты ай кетті.
Масктармен танысыңыз
Кимбал Маск (сол жақтан екінші) және оның әйелі Кристиана Маск (сол жақтан үшінші) 2018 жылғы Дүниежүзілік экономикалық форумда. (Фото: Foundations World Economic Forum/Boris Baldinger. )
АТЫ ЖӨНІ: Кимбал Маск, Илонның ағасы
ТУҒАН КҮНІ: 20 қыркүйек, 1972 жыл
ТУҒАН ЖЕРІ: Претория, Оңтүстік Африка
Zip2 сатылғаннан кейін Кимбал Нью-Йоркке өзінің сүйікті ісі — тамақ пісірумен айналысу үшін көшті. Ол Француз аспаздық институтына оқуға түсті, оны бітіргеннен көп ұзамай Кимбал 11 қыркүйектегі τροрлық шабуылдардың куәсі болды.
Ол Дүниежүзілік сауда орталығының жанында тұратын және бірден өрт сөндірушілерге тамақ пісіре бастады, олар үйінділердің арасынан аман қалғандарды іздеп, өртті сөндіріп жатқанда оларды тамақтандырып отырды. «Бұл өрт сөндірушілер сіз елестете алмайтын ең ауыр жерлерден келетін, олар отырып тамақ ішіп, қайтадан нақты әлемге оралатын», — деді ол. Кимбал алты апта бойы күн сайын сол жерде болды. Бұл өте маңызды тәжірибе болды, өйткені ол қауымдастық пен тағам арасындағы тығыз байланысты өз көзімен көрді — бұл байланысты ол өте маңызды деп санайды. Осындай байланысты басқа жерлерде құру оның миссиясына айналды.
Оның көзқарасының негізгі өзегі — жергілікті жерде өсірілген, мықты қауымдастық сезімімен дайындалған және бөлісілген тағам.
Кимбалдың азық-түлік революциясын бастауға бағытталған күш-жігері «фермадан үстелге» концепциясын тікелей мектептерге жеткізуді де білдіреді: мектеп аулаларында бақшалар жасап, оқушыларға ғылымды үйрету және оларды тамақтандыру. Ол сырттан әкелінетін тамақ беретін жансыз асханалардан айырмашылығы, жергілікті өнімдер арқылы қауымдастықпен байланыс орнататын және мектептерді үнемі қолдайтын мейрамханалар желісін бастады. Оның идеясы — бақша, мейрамхана, фермер және тұтынушының бәрі өзара байланысты.
Бүгінде Кимбал Колорадода тұрады және үш баланың әкесі. Ол сонымен қатар Tesla және SpaceX директорлар кеңесінің мүшесі.
Кимбалдың кәсіпкерлерге беретін кеңесі Илон екеуінің досы айтқан сөзге негізделген: Бизнес бастау — бұл шыны шайнап, тұңғиыққа қараумен бірдей. Сондықтан, өзіңізге шынымен ұнайтын нәрсені таңдаған дұрыс, дейді Кимбал. «Бұл өте маңызды сабақ. Өзіңіз құмар болатын іспен айналысыңыз, өйткені не істесеңіз де, егер ол өзгеріс әкелетін болса, оны істеу өте қиын болады. Сондықтан бұл іске деген құштарлығыңыз болуы керек».
4-ТАРАУ. БІР ПЛАНЕТА ЕШҚАШАН ЖЕТКІЛІКТІ ЕМЕС
Жер планетасын «Алтын шаш» (Goldilocks Planet) планетасы деп атауға болады — тым ыстық та емес, тым суық та емес, суы жеткілікті, органикалық молекулалар бар, тіршілік үшін таптырмас орын — бірақ планетаның болашағы ертегідегідей емес.
Жерге тіршілікті жоя алатын астероид соғылу қаупі бар. Ал жаһандық жылыну планетаны адамдардың өмір сүру ортасы жойылатындай дәрежеде қыздыруы мүмкін. Сондай-ақ ядролық соғыс немесе адам қолымен жасалған басқа да апаттар қаупі бар. Егер бұл ойлануға жеткіліксіз болса, жүздеген миллион жылдан кейін күн Жердегі мұхиттарды қайнатып жібереді.
Илон үшін бұл оқиғалардың миллиондаған жылдан кейін немесе елу жылдан кейін болуы маңызды емес, сондай-ақ бұл мүмкіндіктің аз немесе көптігі де маңызды емес.
«Яғни, егер жеткілікті уақыт берсеңіз, жаман бір нәрсе болуы әбден мүмкін», — деді ол. Илон мұны үлкен мәселе деп санайды.
Бұл мәселе оны көптеген жылдар бойы мазалап келеді. 2001 жылы ол өз уақытын неге жұмсайтынын ойлана бастағанда, осы мәселе туралы жиі ойлайтын. Илон бұл туралы неғұрлым көп ойлап, зерттеген сайын, жалғыз шешім бар екеніне көзі жете түсті: Адамдар басқа планеталарды отарлауы керек. Және олар Марстан бастауға тиіс.
2001 жылғы 6 маусымда Hubble ғарыш телескопы түсірген Марс бейнесі. (Фото: NASA және Hubble Heritage Team [STScI/AURA]. )
«Егер біз көппланеталы түр болсақ, бұл динозаврлардың басынан өткендей, адам қолымен жасалған немесе табиғи бір ғана оқиғаның біз білетін өркениетті жойып жіберу мүмкіндігін азайтар еді», — деді Илон Rolling Stone журналына берген сұхбатында. «Қазба деректерінде жаппай қырылудың бес оқиғасы тіркелген. Адамдар бұл нәрселерді түсінбейді. Егер сіз тарақан, саңырауқұлақ немесе губка болмасаңыз, онда сіз... » Сөзін басқаша айтқанда, сізде ешқандай үміт жоқ.
ТОҚТА, ҚАНДАЙ ҚАЗБА ДЕРЕКТЕРІ? Егер сіз палеонтологтармен (ежелгі тіршілікті зерттейтін мамандар) сөйлессеңіз, бұл термин жиі кездеседі. Бұл қазба деректері (fossil record — шөгінді жыныстардан табылған қазбалардан алынған барлық ақпарат) дегенді білдіреді. Жинақталған бұл жаңалықтар бізге тіршілік тарихы туралы айтып береді.
Мұндай күрделі мәселе, осындай үлкен қауіп және жағдайды құтқару үшін қажетті алапат күш-жігер... Илон үшін бұл таныс сюжет еді. Ол бала кезінде жүздеген (мүмкін мыңдаған) ғылыми фантастикалық романдар мен комикстерден мұны қайта-қайта оқыған. Оған физика саласындағы білімді, компания басқару тәжірибесін және сенімділікті қосыңыз... Илон ұшуға дайын еді.
ОАЗИС
Сонымен енді не болмақ? Бұл Илонның коллеждегі ескі бөлмелесі әрі түнгі клубтардағы серігі Адео Рессимен (Adeo Ressi) болған әңгімесінің түйіні еді.
Олар демалыс күндерін Нью-Йорктің бай-бағландар ойын-сауық мекені — Хэмптонста өткізген болатын. Манхэттенге қайтар жолда олар Марс туралы әңгіме-дүкен құрды. Басында Адео Илонды қалжыңдап тұр деп ойлады.
Бірақ жол соңында Илонның мүлдем әзілдеп тұрмағаны белгілі болды. Илонға көбірек ақпарат қажет еді. Ол кітаптарға бас қойды. Ғарыш, Марс немесе оған қалай жетуге болатыны туралы оқымаған кездерінде, ол әлемнің жетекші аэроғарыш мамандарына хабарласып, оларды сұрақтардың астына алатын.
Ол NASA (National Aeronautics Space Agency — АҚШ-тың ғарыш бағдарламаларына жауапты ұлттық агенттігі) мекемесіне жүгінді. Мағынасы бар, иә? Бұл агенттік ғарышқа қатыстының бәрімен синоним болатын. Ақыр соңында, адамзатты Айға қондырған да осы агенттік еді.
«Мен неге Марсқа әлі күнге дейін адам жібермегенімізді түсінуге тырыстым. Өйткені Аполлоннан кейінгі айқын қадам адамдарды Марсқа жіберу болуы керек еді». 67
NASA сайтының астаң-кестеңін шығарып іздегенімен, ол ештеңе таппады.
Бұл оны қатты таңғалдырды.
Бірақ NASA-ның неліктен Марсқа басқарылатын миссияны толық қарқынмен жүргізбегенін түсіну үшін 1986 жылғы 28 қаңтарда болған оқиғаларды еске түсіру керек. Флорида штатындағы Канаверал мүйісінде «Челленджер» (Challenger) ғарыш кемесіне мінген жеті экипаж мүшесі қол бұлғап қоштасты. Әлем бұл оқиғаға ерекше қызығушылық танытты, өйткені экипаж мүшелерінің бірі мектеп мұғалімі Криста Маколифф (Christa McAuliffe) еді.
Бүкіл ел бойынша сыныптарға теледидарлар орнатылып, оқушылар зымыранның ұшуын тамашалай алды. Өз мұғалімдерінің тарих жасағанына куә болу үшін мектеп залына жиналған Кристаның шәкірттерінен артық қуанған ешкім болмады.
Кеменің қозғалтқыштары оталғандағы қол шапалақтаулар мен қуанышты айқайларды, ғарыш кемесінің көкке көтерілгенін тамашалаудағы тебіреністі елестетуге болады.
Ұшудың бір минуты мен он үш секунды өткенде «Челленджер» жарылып кетті. Ғарыш кемесі тікелей эфирде бөлшектеліп қалды. Жаңалықтар тілшілері үнсіз қалды. Оқушылар шошып, аң-таң болып қарап тұрды. Бірақ жарылыстың жойқындығы ешқандай күмән қалдырмады. Ешкім аман қалуы мүмкін емес еді.
ҒАРЫШТАҒЫ АПАТТАР МЕН СӘТСІЗДІКТЕР
1967 ЖЫЛҒЫ 27 ҚАҢТАР: Ұшу алдындағы сынақ кезінде «Аполлон-1» командалық модулінде электр тогынан өрт шықты. Қаза тапқандар: астронавттар Вирджил «Гас» Гриссом, Эдвард Уайт және Роджер Чаффи.
1986 ЖЫЛҒЫ 28 ҚАҢТАР: «Челленджер» ғарыш кемесі ұшырылғаннан кейін жетпіс үш секундтан соң жарылды. Қаза тапқандар: астронавттар Фрэнсис «Дик» Скоби, Майкл Смит, Джудит Резник, Эллисон Онизука, Рональд Макнейр, Грегори Джарвис және мұғалім Криста Маколифф.
1993 ЖЫЛҒЫ 22 ТАМЫЗ: Құны 813 миллион доллар болатын «Mars Observer» зонды Марс орбитасына кірер алдында жоғалып кетті. Болжамды себеп: клапанның тесілуі.
1999 ЖЫЛҒЫ 23 ҚЫРКҮЙЕК: Құны 125 миллион доллар болатын «Mars Climate Orbiter» Марс орбитасына Қызыл ғаламшардың бетіне тым жақын кіргенде жоғалды. Себебі: инженерлердің өлшем бірліктерін ағылшын жүйесінен метрикалық жүйеге айналдыра алмаған математикалық қателігі.
2003 ЖЫЛҒЫ 1 АҚПАН: «Колумбия» ғарыш кемесі Жер атмосферасына қайта кіру кезінде бөлшектеліп қалды. Қаза тапқандар: астронавттар Рик Хасбанд, Уильям Маккул, Калпана Чавла, Лорел Кларк, Дэвид Браун, Майкл Андерсон және Израильдің тұңғыш астронавы Илан Рамон.
Бұл ауыр әрі драмалық апат жұртшылық пен АҚШ үкіметіне ғарышқа саяхаттың қауіп-қатері туралы сабақ болды.
Сұмдық шындық белгілі болған сайын, адамдарды ғарышты зерттеуге қызықтыру қиындай түсті, бұл ғарыш агенттігінің қаржыландырылуын сақтап қалуды да қиындатты.
NASA-ның ғарыш кемелері бағдарламасы екі жылдық үзілістен кейін қайта басталғанымен, ғарышқа саяхатқа деген құлшыныс бәсеңдеді. Ресейліктерді ғарышта жеңуге бағытталған ортақ мақсат жоғалғаннан кейін, ұлт басқа нәрселерге көңіл бөлді.
Бірақ он бес жылдан кейін Илон американдықтардың шекараны кеңейтіп, Марсқа ұмтылуы керектігіне сенімді болды. Сонымен Илон мен Джастин заттарын жинап, Американың аэроғарыш өнеркәсібінің орталығы — Лос-Анджелеске көшті.
Илон бес мың долларға чек жазып, Mars Society (Марсты зерттеу және қоныстандырумен айналысатын коммерциялық емес ұйым) қаражат жинау кешіне қатысты, онда ол басқа да ғарыш әуесқойларымен танысып, мүмкіндігінше көбірек ақпарат іздеді. Ол адамдардың Жерде қалып қою мәселесін шешілуі тиіс кішігірім тапсырмаларға бөлді. Тізімнің басында жұртшылықтың қолдауына ие болу тұрды. Оның оқуы, зерттеулері мен таныстығы біріге келе, ол жоспар құрды.
MARS SOCIETY: Бұл Марсты зерттеу және қоныстандырумен айналысатын коммерциялық емес ұйым. Оны 1998 жылы аэронавтика және астронавтика магистрі, ядролық инженерия докторы Роберт Зубрин құрған.
«Мен "Марс оазисі" (Mars oasis) деп аталатын идеяны ойлап таптым. Оның мәні — қонған кезде ылғалданатын дегидратацияланған гелі бар тұқымдары бар шағын жылыжайды жіберу. Сізде қызыл фонда жасыл өсімдіктер болады», — деп түсіндірді ол. «Жұртшылық бұрын-соңды болмаған жетістіктер мен жоғары дәрежелерге жауап береді. Бұл Марстағы алғашқы тіршілік болар еді. Тіршілік таралған ең алыс қашықтық және сізде қызыл фондағы жасыл өсімдіктердің керемет кадры болады». 68
Инженер, интернет маманы, кез келген тақырып туралы ұсақ-түйек мәліметтерді жатқа айта алатын кәсіпкер болғанына қарамастан, Илонның жұртшылықты өз мақсаттарына жұмылдыру қабілеті де болды. Сондай-ақ ол кескіннің құдіретін түсінді.
Бір ғана кескін жұртшылықтың ойын, назарын өзгертіп, олардың бойына батылдық ұялата алады. Ал ғарыштағы қорқынышты әрі жойқын апаттардан кейін, үлкен батылдықсыз Марсқа бару мүмкін емес еді.
Енді ол өз банктік шотына қарап, бұған өз ақшасы жете ме, жоқ па, соны анықтауы керек болды. Ол бүкіл ісі сәтсіз аяқталса да, ақшасының жартысын жұмсауға бел буды.
Илон мұның тәуекел екенін білді. Ақыр соңында, аэроғарыш саласы миллиондаған долларды таңғы ас секілді жұтып қояды. Оның ақшасы тек тиын-тебен ғана еді. Бірақ егер нәтижесінде жұртшылық ғарышты зерттеу туралы қайтадан ойлана бастаса, бұған қызықса, ол мұны жеңіс деп санайтын еді. Егер ең жаманы ақша жоғалту болса, ол бұған шыдай алар еді.
Сонымен ол іске кірісті.
Біріншіден, оған зымырандар сатып алу керек болды. Ал олар арзан емес еді.
«Boeing Delta II зымыранының әрқайсысы алпыс бес миллион доллар тұратын еді», — деді Илон. Ол екеуін алғысы келді. «Сонда мен: "Ой, бұл менің бюджетімнен асып кетті", — деп ойладым». 69
2001 жылғы 7 сәуірде «Mars Odyssey» ғарыш кемесін тасымалдаған «Boeing Delta II» зымыраны. (NASA/KSC фотосы.)
ЖОЛ
Калифорниядан мыңдаған шақырым жерде Илон қабырғалары жұмсақ қапталған бөлмеде отырды. Бұл жүйке ауруханасы емес еді. Бұл орыстар оны зымырандар туралы сөйлесуге алып келген жер болатын.
«Сен адамдармен сөйлесесің, олар басқаларды таниды, көп ұзамай сен Ресейдің зымыран күштерімен сөйлесіп отырасың»,70 — деді ол.
Илон ұшаққа мініп, бірнеше ICBM (Intercontinental ballistic missile — құрлықаралық баллистикалық зымыран) сатып алу үшін Ресейге ұшты. Жай ғана ICBM емес, Ресей флотындағы ең үлкендерін таңдады. Ол оларды әрқайсысын 10 миллион долларға сатып алудан үмітті болды.
«Олар мені аздап жынды деп ойлады. Бірақ кейін PayPal туралы оқып: "Жақсы, ол жынды екен, бірақ ақшасы бар", — деді»,71 — деді Илон. Ол өзімен бірге Адео Рессиді және Марсты зерттеу кезінде танысқан ғарыш маманын ала келді.
«Ол кезде ол жақта әлі де "жабайы батыс" заманы еді», — деп түсіндірді Адео Esquire журналына. «Яғни, жол жиегінде өліп жатқан адамдар болатын. Бізді бірнеше рет қару кезеніп тоқтатып, полицияға пара беруге мәжбүрледі. Еш себепсіз. Тек "бізге ақша беріңдер" деді». 72
Келіссөздер Ресейге екінші және үшінші рет баруды талап етті. Бірақ 2002 жылғы ақпандағы сол үшінші кездесу Илонның жолын өзгертті. Орыстардың бірі Илонға айқайлай бастады, айқайлағанда аузынан сілекейі шашырап жатты. «Бұл оғаш тәжірибе болды»,73 — деді ол сол сәтті күле еске алып.
Бірақ сілекей шашыраған сол сәтте оның ойына бір нәрсе келді. Зымырандарның бағасы ақылға қонымсыз, ойдан шығарылған еді. Бұл санның оларды шынайы жасау құнына ешқандай қатысы жоқ болатын.
Неге жай ғана зымыранды, әлемдік деңгейдегі зымыранды өзіміз жасамасқа және оны аз ақшаға жасамасқа?
Сондай-ақ оған Американың жігері мәселе емес екені түсінікті болды.
«Мен өзімнің алғашқы тұжырымымда, яғни жігер жетіспейді деген пікірімде қателескен екенмін. Шын мәнінде, мен Америка Құрама Штаттарында ғарышты зерттеуге деген үлкен жігер бар деп ойлаймын. Өйткені Америка — негізінен зерттеушілер ұлты», — деп түсіндірді ол. «Ең бастысы — жолдың болуы... Мен жол үстінде жұмыс істеуім керек». 74
Илон Америка Құрама Штаттарына ұшып бара жатып, зымыран жасау, ғарыш, қозғалтқыштар туралы жинаған барлық ақпаратын алып, компьютерінде тере бастады. Ол зымыран жасаудың нақты құнын есептеу үшін кесте құрды. Бірінші жауап беретін сұрақ: Зымырандар неге сонша қымбат?
Келесі, зымыран жасау үшін маған қандай материалдар қажет?
Мұны істеудің ең тиімді жолы қандай?
Ол қалай жобалануы керек?
Бөлшектер қайда жасалады?
Егер зымыран алюминийден, титаннан, мыстан, көміртекті талшықтан жасалған десеңіз, Илон түсіндіргендей, «сіз оны бөлшектеп: "осы компоненттердің барлығының шикізаттық құны қандай? " деп айта аласыз. Егер олар еденде үйіліп жатса және сіз сиқырлы таяқшаны сілтеп, атомдарды қайта орналастыру құнын нөлге теңестіре алсаңыз, онда зымыранның құны қанша болар еді? »75
Илон зымыран сатып алудан зымыран жасауға көшті. Бұл оның тез арада зымыран ғылымының маманы болуы керектігін білдірді. Зымыран. Ғылымы.
Әрине, ол бала кезінде модельдік зымырандарды жарып көрген. Содан кейін физика бойынша диплом алды. Бірақ бұл аэронавтика немесе астронавтика саласындағы диплом емес еді. Илон тағы да үлкен білім шыңын бағындыру алдында тұрды — және оған бірден кірісті.
КІТАП СӨРЕСІ! Илон мыналарды және басқаларын оқыды. Джон Д. Кларктың «Тұтану! Сұйық зымыран отындарының бейресми тарихы» (Ignition! An Informal History of Liquid Rocket Propellants); Роджер Р. Бейт, Дональд Д. Мюллер және Джерри Е. Уайттың «Астродинамика негіздері» (Fundamentals of Astrodynamics).
Адео аң-таң болды. «Мен: "Ей, достым. Сократтық әдісті қолданайықшы. Орыстардың мені алдап кеткені — зымыран ұшыру компаниясын құру дегенді білдірмейді", — дедім». 76
Адео және Илонның басқа да шын жанашыр достары оны бұл істен бас тартуға көндіру үшін жиналды. Тым көп ақша. Тым үлкен тәуекел. Зымыран компаниясы? Сен бе? Жоқ.
«Менің бір досым маған зымырандарның жарылып жатқан видеосын көрсетті»,77 — деді Илон. Ол достарына алғыс айтып, өз жоспарларымен алға жылжитынын білдірді.
Осы кәсіби қарбаластың ортасында Илон он жылға созылған сапарын аяқтады. Помона Фэйрплекстегі (Pomona Fairplex) басқа үш жарым мың иммигрантпен бірге Илон орнынан тұрды. Джастиннің қолдауымен Илон оң қолын жүрегіне қойып, азаматтық ант берді. Ол енді тек Америкада тұрып жатқан жоқ еді. Енді ол американдық болды.
Ал 2002 жылғы мамырда Джастин Невада Александр Маск есімді ұлды дүниеге әкелді.
Ерлі-зайыптылар жаңа туған нәрестемен өмірге үйреніп жатқанда, Илон зымырандар, ғарыш, аэронавтика туралы кітаптарды бірінен соң бірін оқуын жалғастырды. Жаңадан әке болған ол мамандармен сөйлесуді де тоқтаппады. Қолына түскен әрбір ақпаратқа терең бойлай отырып, ол келесі қадамға көмектесу үшін жоғары деңгейлі команда жинады.
2002 жылғы маусымда мерекелік мариачи тобының әуенімен Илон «ғарыш технологиясын түбегейлі өзгерту, түпкі мақсаты — адамдардың басқа ғаламшарларда өмір сүруіне мүмкіндік беру» миссиясымен SpaceX (Space Exploration Technologies — зымырандар мен ғарыш кемелерін жасаумен айналысатын жеке компания) компаниясын құрды. 78
Көп ұзамай PayPal-дан түскен қаражат осы көп сатылы миссияны қаржыландыратын болады. Біріншіден, SpaceX зымыран жасауы керек, содан кейін зымыранды тапсырыс берушілердің спутниктерін ғарышқа ұшыру үшін пайдалануы қажет. Бұл табыс компанияны Марсқа жетудің түпкі мақсатына жақындату үмітімен көбірек зерттеулер мен әзірлемелерді қаржыландыруы тиіс еді.
САПАР ТУРАЛЫ ЕСКЕРТУ! SpaceX-тің алғашқы штаб-пәтерінің мекенжайы: 1310 East Grand Avenue, Эль-Сегундо, Калифорния. Оның жетпіс бес мың шаршы фут аумағы аса көз тартпайтын, бірақ Илон тез арада жалтыраған бетон едендер мен аппақ қабырғалар арқылы оған заманауи кейіп берді.
«Менің SpaceX-ті сәтсіздікке ұшырайды деген үмітпен бастағаным оғаш көрінуі мүмкін. Бірақ есіңізде болсын, менің бастапқы мақсатым қаржылық тұрғыдан сәттілік мүмкіндігі нөлге тең қайырымдылық миссиясын орындау болды», — деп түсіндірді Илон қызыл фондағы жасыл өсімдіктер туралы фото идеясына тоқталып. «Бұл іс жүзінде осы мақсатқа жасалған қайырымдылық болар еді. Сондықтан одан жақсы кез келген нәтиже — жеңіс». 79
SpaceX есігін ашқаннан кейін үш ай өткен соң, Гвинн Шотвелл (Gwynne Shotwell) есімді механик-инженер сонда жұмыс істейтін досына жолығып, мекемені аралауға келді. Бұл аралау жұмысқа айналды. Гвинн тез арада жұмысқа қабылданып, он бірінші қызметкер болды.
Оның жұмысы SpaceX-тің спутниктерді орбитаға тасымалдау сияқты қызметтерін сату болды, бірақ бұл SpaceX өзінің алғашқы зымыранын жасағанға дейін бірнеше жыл бұрын еді.
«Зымырандарды сату — бұл қарым-қатынас орнату және осы тұтынушылармен байланыс жасау. Сататын зымыраныңыз болмаған кезде, командаңызды, бас директорыңыздың іскерлік қабілетін сату өте маңызды — бүгінде мұны сату қиын емес — және негізінен, оларда туындаған кез келген техникалық мәселені немесе кез келген алаңдаушылықты дереу шеше алатыныңызға көз жеткізу керек», — деп түсіндірді Гвинн Крис Андерсонмен TED Talk сұхбатында. 80
Енді Илонның күш-жігері тек NASA-ға қолдау көрсету емес еді. Бұл Марсқа өз жолымен бару және жұртшылықты алдымен рухымен, содан кейін тән-тәнімен бірге ала кету туралы болды. Бұл табысты технология мен табысты сатуды талап етті.
ҚАЙҒЫ
2002 жылы PayPal сатылымы жарияланып, Илон нөлден зымыран жасау мәселелерін шешуге кіріскен кезде, Илонның отбасылық өмірінде ауыр жағдай орын алды.
Илон мен Джастин айтып жеткізу мүмкін емес қайғыға тап болды. Олардың ұлы он апталық кезінде SIDS (Sudden infant death syndrome — нәрестенің кенеттен өлімі синдромы) салдарынан қайтыс болды. Олар Неваданы бесігіне ұйықтауға жатқызып, оны абайлап арқасына жатқызған болатын. Ұйықтап жатқан баласының халін білуге келгенде, оның тыныс алмай жатқанын көрді. Невада дереу ауруханаға жеткізілді. Өмірді қолдау аппаратында өткізген үш ауыр күннен кейін ешқандай үміт қалмады. Оны құтқару мүмкін емес еді.
Медициналық топ Неваданы Джастиннің қолына берді, ол ұлымен қоштаса алды. Бұл орны толмас қаза еді.
Илон үшін мұны еңсерудің жалғыз жолы — жұмысқа, зымыран жасаудың күрделі мәселелеріне және компания құруға берілу болды.
«Ол қараңғы жерлерде ұзақ бола алмайды», — деп түсіндірді Джастин Esquire журналына Илонның мінезінің осы тұсын сипаттай отырып. «Ол тек алға ұмтылады және бұл оның өзін-өзі сақтау механизмі деп ойлаймын». 81
Илон SpaceX үшін аптасына 7 күн, тәулігіне 24 сағат қолжетімді болды, инженерлік мәселелерге жеке қатысты, тіпті қажет болған жағдайда жеңін түріп тастап, кейбір жұмыстарды немесе сынақтарды өзі орындады. Ол енді технологияны да, мәселелерді де жақсы түсінді. Оның тәжірибесі, идеялары мен болжамдары зерттеулер мен әзірлемелерде, сондай-ақ өндірісте өте маңызды болды.
КІТАП СӨРЕСІ! Ким Стэнли Робинсонның «Қызыл Марс» (Red Mars) кітабы. Бұл ғылыми-фантастикалық роман 1993 жылы жарық көріп, Илонға үлкен әсер қалдырды. Негізінде бұл кітап Қызыл ғаламшарды қоныстандыру үшін ғылым, технология және инженерия тұрғысынан не қажет екенін зерттейді.
ТОНИ СТАРКҚА ХАБАРЛАСУ
Зымыран зауытын үлкен өнеркәсіптік аймаққа орналастырудың бір артықшылығы — ғимараттың үлкен жүк қоймаларымен жабдықталуы. Бұл Илонның жұмысқа тек өзінің (жөнделген) McLaren-імен келумен шектелмеуін білдірді. Қандай қарапайым десеңізші! Жоқ, ол өз көлігін зауыттың ішіне айдап кіре алатын еді! Міне, бұл нағыз мәлімдеме!
Илон SpaceX-ті бастағандағы мақсаты — алғашқы зымыранды он бес айда ұшыру болды, яғни... білесіз бе, нөлден бастап толық дайын зымыранға дейін он бес ай ішінде.
Оның жоспары шамамен былай болды. Зымыран жасауға бірінші кезеңнен, таза парақтан бастап келу. Зымыранның не екенін және оның қалай пайда болатынын қайта қарастырып, содан кейін ең жақсы жолды таңдау. Бұл 2002 жылдың маусым айында зымыран компаниясын ашуға алып келді! Содан кейін оған өте қиын әрі күрделі инженерлік мәселелерді шешу үшін бірлесіп жұмыс істейтін жоғары деңгейлі инженерлер, компьютер мамандары, машинистер, дәнекерлеушілер, электриктер, сату командасы және басқа да қызметкерлер тобын жинау керек болды және 2003 жылдың қарашасына дейін аталған зымыранды бүкіл әлемнің қошеметімен ұшыруы тиіс еді!
Мұның бәрі он бес айда. Қателеспеңіз, бұл өте қатал кестені талап ететін өршіл мақсат еді. Илон мен оның командасы тәулік бойы дерлік жұмыс істемек болды.
Айта кетерлігі, дүйсенбіден жұмаға дейін сағат 20:00-де команда жұмысты тоқтатып, компьютерлерінің алдына отырып, бастықпен бірге аздап көңіл көтеретін — виртуалды әлемде Quake III Arena және Counter-Strike ойындарында бір-біріне қарсы ойнайтын. Виртуалды оттан қашуға тырысқандарымен, олар жиі Random9, яғни Илон Масктан жеңіліп қалатын.
ҒАРЫШТАҒЫ СИЫРЛАР
Веб-камераны орнатып жатқан SpaceX командасы әрбір қозғалысты түсіріп алуды қалады.
Олар Техастың шалғай аймағындағы мал фермаларымен қоршалған үш жүз акрлық сынақ алаңында зымыран қозғалтқыштарын сынап жатқан еді.
Сиырлар бәрін таңғалдырды. Әрине, өте қатты дыбыс шығаратын әрі от шашатын зымыран қозғалтқышы да керемет. Бірақ сиырлар...
Бұл әр кез қайталанатын. Қозғалтқыш оталғанда, сиырлар табын болып жинала бастайды. Бір-бірін итеріп, бұзауларын бір топқа жинайды — содан кейін ересек сиырлар оларды қоршап, күзетіп тұрады. Әр. Кез.
Аздап әзіл-қалжың атқарылып жатқан өте жалықтыратын жұмысқа көмектесті. Зымыран қозғалтқыштарын әзірлеу инженерлерге діріл, температура, қуат және басқа да өнімділік көрсеткіштерін бақылауға және өлшеуге мүмкіндік беру үшін оларды үнемі іске қосуды талап етеді. Деректерді талдай отырып, олар Калифорнияда нені қайта жасау керектігін анықтады, ал қозғалтқыштар Техаста қайта сынақтан өтетін.
SpaceX зымыранды ұшу алаңынан көтеруге қуат беретін Merlin қозғалтқышын және блоктың екінші сатысын қуаттандыратын Kestrel қозғалтқышын жасаумен айналысты.
LINGO ALERT! Fairing (Обтекатель/қаптама): Ұшу алаңында тұрған зымыранның жүгі төбесіндегі тұмсық конусының ішіне орналастырылады. Бұл конус жұқа металл қабықпен — обтекательмен жабылған. Орбита кезінде қабық ашылып, ғарыш кемесінен бөлінеді және құлап қалады.
Merlin қозғалтқыштарының жақыннан көрінісі (© SpaceX).
SpaceX обтекательді, жанармай бактарын және зымыранның қалған бөлігін өндірумен айналысып жатқанда, сол бір өршіл ұшыру күні нақты ұшусыз-ақ өтіп кетті.
2003 жылғы ақпанда NASA тағы бір ғарыш кемесінің апатына ұшырады. «Колумбия» ғарыш кемесі Жер атмосферасына қайта кіру кезінде Техас аспанында бөлшектеліп қалды. Шаттл бағдарламасы екі жылға тоқтатылды, бірақ бұл апат бағдарламаның соңы болды. 2004 жылы президент Халықаралық ғарыш станциясы құрылысы аяқталғаннан кейін қалған ғарыш кемелерінің жұмысын тоқтататынын жариялады. (Соңғы шаттл ұшуы 2011 жылдың шілдесінде болды. ) Ғарыш станциясына қажетті заттар Еуропа және Жапония ғарыш агенттіктері басқаратын ұшқышсыз жүк кемелерімен жеткізілетін болды, ал астронавттар ресейлік ғарыш кемелеріне мінуге мәжбүр болды. Әрине, егер SpaceX көмектесе алмаса.
Сәтті зымыран ұшыру маркетингтік және медиалық дүрбелең тудырар еді. Бірақ SpaceX әлі дайын емес болатын.
Соған қарамастан, Илон үкіметтің назарын аудару жоспарын ойлап тапты. Өйткені Америка Құрама Штаттарының үкіметі өте маңызды әлеуетті клиент еді. SpaceX-тің нақты ешқандай зымыран ұшырмағанына қарамастан, бұл сату мәселесі болатын және Илон оны түсінді. Демонстрация жасау керек!
Сонымен, 2003 жылғы желтоқсанда Илон өзінің зымыран прототипін Вашингтондағы Федералды авиация басқармасының штаб-пәтерінің алдына қойып, әлемге «Жұлдызды соғыстардағы» Хан Солоның «Мыңжылдық сұңқарының» (Millennium Falcon) құрметіне аталған Falcon 1 зымыранын таныстырды.
Оның бұл үлкен сапарының жалғасы одан да үлкен хабарландыру болды. SpaceX екінші, қуаттырақ зымыранмен жұмыс істей бастайды.
Масктармен танысыңыз
Джастин Маск. (PatrickMcMullan/Contributor/Getty Images фотосы.)
ЕСІМІ: Джастин Маск (қыз күніндегі тегі Уилсон)
ТУҒАН КҮНІ: 1972 жылғы 2 қыркүйек
ТУҒАН ЖЕРІ: Питерборо, Онтарио, Канада
ЖҰМЫСЫ: Жастар мен ересектерге арналған ғылыми-фантастика, фэнтези және қорқынышты оқиғалар авторы
ВЕБ-САЙТЫ: JustineMusk. com
ЖАРЫҚ КӨРГЕН КІТАПТАРЫ: BloodAngel (2005), Uninvited (2007) және Lord of Bones (2008)
КЕРЕМЕТ СЫЙЛЫҚ: Автор ретінде Джастин кітаптарды жақсы көреді. Бір жылы Илон оған «Мақтаныш пен алданыш» (Pride and Prejudice) кітабының он тоғызыншы ғасырдағы нұсқасын сыйға тартты.
Масктардың тағы бес ұлы дүниеге келді: 2004 жылы егіздер Гриффин мен Ксавье және 2006 жылы үшемдер Дамиан, Саксон және Кай.
Жұп 2008 жылы ажырасты. Бес ұлына бірлесіп қамқоршылық жасай отырып, Жюстин жазуын жалғастыруда, TED-те сөз сөйлеп, өзінің жұмысы, өмірі және жол-жөнікей түйген ойлары туралы блог жүргізеді.
5-ТАРАУ
ЕКІ КОМПАНИЯ және ЖЕРЛЕУ РӘСІМІ
2002 жылдың шуақты Калифорния жазында жерлеу шеруінің алдынан волынканың мұңды даусы естілді. Ақ катафалк пен көліктердің ұзын тізбегі кильт киген музыканттың соңынан баяу, салтанатты түрде жылжып келе жатты. Қаралы қауым көліктерінен түсіп, гүл шоқтары қойылған шатырдың астына жиналды. Жұрт тынышталып, қоштасу сөзін тыңдады.
«Ол өз уақытынан бұрын қайтыс болды», — деді бір адам. «Әрі денсаулығы өте жақсы еді». 82
Бірақ бұл жерлеу рәсімі адам үшін емес еді. Оның орнына қаралы қауым General Motors компаниясының EV1 (әлемдегі алғашқы жаппай шығарылған заманауи электромобиль) электромобилінің «өлімін» атап өту үшін жиналған болатын.
1990 жылдардың аяғында шығарылған EV1 тек шектеулі тұтынушыларға жалға берілді. Бұл жүргізушілер жай ғана жаңа көлікке ие болған жоқ. Олар адамдардың планетада жүріп-тұру тәсілін өзгертуге — адамзаттың мекенін қиратпайтын жолды таңдау қозғалысына қосылды.
EV1-дің пайда болуы Илонның назарынан тыс қалмады. «Мен ірі автомобиль компаниялары электромобильдерді дамытады деп ойладым, өйткені бұл анық дұрыс қадам еді»,83 — деп түсіндірді Илон. Калифорния штаты тіпті 1998 жылға қарай сатылатын көліктердің аз ғана пайызының зиянды қалдықсыз болуын талап еткен еді. Сондықтан 1996 жылы әлемдегі ең ірі автомобиль компаниясы EV1-ді таныстырғанда, Илон келесі кезекте EV2, 3 және 4 шығатынына сенімді болды. Ол қатты қателескен еді.
2002 жылы сот процестері Калифорнияны ережелерін жұмсартуға мәжбүрлегенде, көлік өндірушілер электр көліктерін шығаруды бірден тоқтатты. Бірақ олар мұнымен тоқтап қалған жоқ. Тіпті жақын да келмеді. «GM барлық EV1-ді қайтарып алып, оларды кішкентай текшелерге айналдырып, жаншып тастады»,84 — деді Илон.
EV1 иелері көліктерін өздерінде қалдыруға тырысты; оларды сатып алу үшін компанияға чектер де жіберді, бірақ GM ақшаларын кері қайтарды.
«Бұл — ақылға сыйымсыз нәрсе. Кез келген компанияның тұтынушылары сол өнімнің жойылуына байланысты шырақ жағып, қаралы жиын өткізгенін соңғы рет қашан естіп едіңіз? » Ол кідірді. «Әсіресе GM өнімі үшін! »85 Ол бұған қатты таңғалды.
Илон тағы бір нәрсені байқады. Берілген, адал EV1 тұтынушылары жай ғана басқа толық электрлі көлікті сатып ала алмайтын еді. Нарықта оған ұқсас ештеңе болмаған.
САЯХАТҚА ШЫҚҚЫҢ КЕЛСЕ: Бірнеше EV1 АҚШ-тың түрлі мұражайларында, соның ішінде Вашингтондағы Смитсон ұлттық Америка тарихы мұражайында қойылған.
«Мұны мүлдем ессіздік қылатын нәрсе, — деді Илон сұхбатында, — бәрібір бір күні мұнай таусылады. Мұнайдың шексіз қоры бар емес қой. Ол таусылады. Сондықтан біз қандай жағдай болмасын, көліктің тұрақты тәсіліне көшуіміз керек екенін білеміз». 86
Есіңізде болсын, Илон электромобильдер туралы әлі колледжде оқып жүргенде ойлаған. Тіпті кездесуге шыққанда да ол қыздарға электромобильдер туралы тоқтамай айтатын.
«Бұл ең жақсы стратегия болмаған шығар»,87 — деп күліп мойындады ол жылдар өткен соң.
Иә. Бірақ электромобильдерге деген құштарлықтың терең болғаны анық, енді Илон «эврика» сәтін бастан кешті. «Мұны істеуге болатынын көрсететін жаңа автомобиль компаниясы қажет»,88 — деді ол. Бұл көліктің жүру қашықтығы үлкен, өнімділігі жоғары және сыртқы түрі керемет болуы керек дегенді білдірді.
Зымыран жасау ісіндегідей, Илон айналасынан сұрастырып, оқып, бұл идеяны санасында зерттей бастады.
Батареяның құны басты мәселе болды. Бірақ Илон анықтағандай, батарея технологиясындағы жаңа жетістіктер үлкен үміт күттірді. Олай болса, ол электромобильдерді жасаудың жаңа жолдарын қарастыруға бола ма деп ойланды.
Екінші жағынан, Илон дәл сол сәтте... зымыран ғылымымен айналысып жатқан еді.
Автомобиль өнеркәсібі де, аэроғарыш өнеркәсібі де алпауыттар болатын. Екі салада да серпінді өзгерістер жасау, екеуінің де күнделікті жұмысын басқару мүмкін емес болып көрінді.
«SpaceX-пен айналысып жүргендіктен, егер мен электромобиль компаниясын ашып, оны басқаруға тырыссам, екі компанияны бірдей жүргізу өте қиын болатынын білдім»,89 — деді ол. Шексіз жұмыс апталары, екі түрлі ұжымды басқару, екі компанияның да ең күрделі мәселелерін шешу.
Бірақ 2004 жылы тағы бір нұсқа пайда болғандай көрінді. Илон электромобильдермен айналысатын стартап туралы естіді. Олардың мақсаты? Литий-ионды батареяларды пайдаланып, толық электрлі, жоғары деңгейлі спорттық көліктер жасау. Әзірге бәрі жақсы. Бірақ одан да кереметі не? Компания Илонның бала кездегі кумирлерінің бірі — Никола Тесланың құрметіне аталған еді.
1856 жылы туған Никола Тесла (айнымалы ток жүйесін ойлап тапқан өнертапқыш) әйгілі өнертапқыш болған. Оның қызығушылығы бала кезден — тәжірибе жасаудан, құрастырудан және идеяларын сынаудан басталған. Ересек жасында оның электр энергиясы, сымсыз технология және басқа да көптеген салалардағы жаңалықтары оның есімін әйгілі етіп, адамзат прогресіне маңызды үлес қосушыға айналдырды. Өмірінің соңғы жылдарында оқшауланып, оғаш мінез көрсеткен Тесла сексен алты жасында Нью-Йоркте жалғыз әрі кедейлікте қайтыс болды. Бірақ оны жерлеу рәсіміне екі мыңнан астам адам келді. Оның көрегендігі мен қосқан үлесі өз уақытынан әлдеқайда озық еді.
Илон негізін қалаушылар — Мартин Эберхард және Марк Тарпеннингпен кездесті. Илон сияқты, бұл екі адам да өздерінің NuvoMedia компаниясын ашып, миллиондаған табыс тапқан болатын — бұл компания 1998 жылы әлемдегі алғашқы портативті электронды кітаптардың бірін шығарған еді. Олар өз стартаптарын екі жылдан соң 187 миллион долларға сатты.
САЯХАТҚА ШЫҚҚЫҢ КЕЛСЕ: Ол кезде Tesla Motors 1960 жылдардағы ескі кеңсе ғимаратында орналасқан болатын, олардың кеңсесі бірнеше үстелге ғана жететін. Сіз Tesla-ның кішігірім бастамасы болған Калифорния, Менло-Парк, 845 Оук-Гроув авеню мекенжайынан өтіп кете аласыз.
Илон сияқты, Марк пен Мартин де арал сатып алып, демалудың орнына, шешуді қажет ететін мәселені іздеуге кірісті.
Олар көп ұзамай мұнай мәселесіне тоқталды. Марк Таяу Шығыстағы саясатқа мұнайдың қалай әсер ететінін өз көзімен көрген еді. Ал Америка Құрама Штаттарында мұнайдың негізгі қолданылу аясы қандай? Миллиондаған жанармай жұтатын «құбыжықтар», яғни автомобильдер.
Егер мәселе осы болса, оның шешімі қандай? Электромобильдер. Жай ғана электромобиль емес, люкс класты спорттық көлік — бұл 2003 жылы мүлдем естілмеген нәрсе еді.
Ол кездегі электромобильдердің беделі төмен болатын: олар арзанқол, «жасылдарға» арналған және сүйкімсіз көрінетін. Күшейтілген гольф арбасын елестетіңіз. Сіз жолдағы ең керемет адам ретінде сезіну үшін оны жүргізбейтінсіз. (Ең болмаса, планетаны құтқаруға тырысқаныңыз үшін үлкен ұпай жинайтынсыз. )
Марк пен Мартин Илонның алдында отырып, оны өз компаниясына инвестиция салуға көндіруге тырысты. Әдетте мұндай кездесулер былай өтеді: Сіз өз идеяңызды, жоспарыңызды, технологияңызды таныстырасыз. Сізге сұрақтар жауады. Сосын ақша сұрайсыз. Бұл өте стресті және ыңғайсыз жағдай.
Бірақ бұл кездесу басқаша болды. Марк бұл процестен рахат алып отырғанын түсінді.
«Үстелдің арғы жағындағы адам бұдан да сорақы ессіздікпен айналысып отыр, — деді ол Илон туралы. — Ол зымыран жасап жатыр! Бұл керемет еді». 90
Күн соңында Илон 6,5 миллион доллар берді, бұл оны Tesla-ның ең ірі инвесторына айналдырды.
Илонның үлкен инженерлік және кәсіпкерлік тәжірибе әкелгені айтпаса да түсінікті. Сонымен қатар ол байланыстар да әкелді. Илон Дж. Б. Страубел есімді адаммен таныс еді.
Илон Дж. Б. -мен бірнеше ай бұрын, оның әріптесі Илонға электр ұшақтары туралы идеясын ұсынуға келгенде танысқан болатын. Түскі ас кезінде Дж. Б. өзінің жаңашыл идеясы туралы айтып қалды.
Ол кезде электромобильдер бір зарядпен тым алысқа бара алмайтын. Жұмысқа немесе досыңыздың үйіне баруға болады, бірақ электромобиль ұзақ сапарға жарамайтын. Дж. Б. -да бұл мәселені шешудің жолы болды.
Дж. Б. Стэнфорд университетінде энергетикалық жүйелер инженериясын оқып жүргенде, ескі Porsche-ні электромобильге айналдырып, электр көлігінің үдеуі бойынша әлемдік рекорд орнатқан еді. Соған қарамастан, ол тек отыз миль қашықтықты жүріп өте алатын. Бұл мәселені шешу Дж. Б. -ның басты мақсатына айналды.
Колледжден кейін Дж. Б. гибридті автомобиль компаниясында қозғалтқыштармен айналысты, содан кейін электрмен жұмыс істейтін ұшақ жасайтын компанияға ауысты. Бірақ бір күні Стэнфордтың күн сәулесімен жүретін көліктер командасындағы ескі достары литий-ионды батареялар (заманауи электроникада қолданылатын қуатты аккумулятор түрі) туралы сөйлесе бастады.
«Біз он мың батарея ұяшығын біріктірсе не болатынын ойладық. Есептеп көрсек, онымен мың мильге жуық жол жүруге болатынын түсіндік»,91 — деді Дж. Б.
Дж. Б. Илонға осы идеяны айтқан болатын. Илонға бұл ұнады, сондықтан Tesla негізін қалаушылармен кездескеннен кейін, ол Дж. Б. -ны олармен жолығуға үгіттеді. Марк пен Мартин оны бірден жұмысқа алды.
Шынын айтқанда (TBH): Страубел кішкентай кезінде үйінің жертөлесін зертханаға айналдырып, құрастырумен, химиялық заттарды араластырумен және тәжірибе жасаумен айналысқан. Оның бетіндегі тыртық сұйықтықтарды бір ыдыстан екіншісіне құюға деген өмірлік қызығушылығының дәлелі — бірде жарылыс болып, шыны сынықтары оның бетіне тиген.
Дж. Б. Страубел (оң жақта) 2012 жылы Tesla-ның Deloitte тізіміндегі ең жылдам дамып жатқан технологиялық компаниялар арасында бірінші орын алуына байланысты Deloitte Technology Fast 500 марапатын алуда. (Фото: Стив Юрветсон. )
Мартин бас директор (CEO) болып тағайындалды. Марк қаржы директоры болды, ал Дж. Б. технологиялық директор болды. Ең ірі акционер ретінде Илон директорлар кеңесінің төрағасы болып сайланды.
Иэн Райт та негізін қалаушылардың бірі болды. Оны Марк пен Мартин шақырды, бірақ ол тек бір жыл ғана қалды. Tesla-дан кеткеннен кейін де ол электр көліктері саласында жұмысын жалғастырды.
Tesla ірі автомобиль компаниялары бас тартқан нәрсені істегелі жатыр еді... жүргізушілерге өздерін оғаш сезінбейтіндей толық электрлі көлік сыйлау. Олардың мақсатты нарығы: люкс көліктерін айдайтын табысы жоғары адамдар.
Илон сәтсіздіктің болуы әбден мүмкін екенін тағы да білді. Бірақ SpaceX-тегідей, ол тәуекел етпеу үшін бұл мәселенің маңыздылығы тым жоғары деп есептеді.
ӘЖЕҢНІҢ АВТОМОБИЛЬ КОМПАНИЯСЫ ЕМЕС
Автокөлік өнеркәсібі жаңадан келгендерді құшақ жая қарсы алуымен танымал емес. Ford Motors? 1908 жылы Model T сата бастады. General Motors? Бір ғасырдан астам уақыт бойы көлік сатып келеді. Honda Motor Company? 1948 жылы негізі қаланды. Тізім жалғаса береді. Бұл компаниялардың АҚШ бойынша алып кампустары, өндірістік нысандары мен сату залдары бар. Тек бір ғана Ford құрастыру зауыты бес миллион шаршы футты алып жатыр.
Tesla Motors, керісінше, ортаға жаңадан қосылған бала сияқты еді. Бірақ Tesla олардың қасында да емес еді. Американың автокөлік өнеркәсібінің жүрегі Детройт, Мичиган штаты болатын.
Барлығы Tesla сонда көшіп барып, маңызды байланыстар орнатады және үздік мамандарды жинайды деп ойлады. Олар қателесті. Tesla шын мәнінде мамандарды жалдап жатты, бірақ оларды Детройттан емес, Кремний алқабынан жинады.
Тағы бір нәрсе. Ірі автокөлік компаниялары өз көліктерін дилерлік орталықтар арқылы сататын, бірақ Tesla-ның зерттеулері адамдардың автодилерлермен араласқанды жек көретінін көрсетті. Сондықтан Tesla басқа жолды таңдап, көліктерін тікелей тұтынушыға сататын болды.
Tesla сіздің әжеңіздің автомобиль компаниясы болмайтын еді.
Илонның инвестициясы олардың аяққа тұруына жеткілікті болды. Бірақ оларға басқа инвесторлар қажет еді. Ал басқа инвесторларды тартудың жолы қандай? Өз идеяңызды көрсету арқылы қайда бара жатқаныңызды дәлелдеу. Оларға прототип (өнімнің алғашқы сынақ үлгісі) жасау керек болды.
Бұл көлік адамдарды таңғалдыруы тиіс еді. Сәнді, тартымды, озық дизайн мен таңғажайып өнімділік. Алдағы міндет айқын болды: әлемге электр көлігінің толықтай және керемет бола алатынын дәлелдеу. Олардың алдында көп жұмыс күтіп тұрды.
ШӨЛЕЙТ
2004 жылдың тамызында Илон жол талғамайтын көліктің (RV) руліне отырып, Невадаға бет алды. Әрине, оның уайымдайтын екі стартапы болды, бірақ Burning Man фестивалінің уақыты келген еді. Және ол оны өткізіп алғысы келмеді.
Burning Man — Невада шөліндегі алып шара. Бұл уақытша қауымдастықты келушілердің өздері тұрғызады. 2004 жылы отыз бес мың адам келді. Мақсаты? Қауымдастық құру, әлеуметтік мәселелерді талқылау, өзіңді еркін көрсету және он принципті сақтау, мысалы: өзіне-өзі сену, өзін-өзі көрсету, инклюзивтілік және «ешқандай із қалдырмау». Шөл дала адамдар келгенге дейін қалай болса, солай қалуы керек! Шөлдің қатал жағдайында уақытша қауымдастық құру үшін топтық жұмыс пен ынтымақтастық өте маңызды. Сол жылы олар шаңды дауылға, жаңбырға және қатты ыстыққа төтеп берді. Іс-шара жыл сайын өсіп келеді, сонымен қатар бұл Илонның ескі досы, Google-дың негізін қалаушы Ларри Пейдждің де сүйікті орны.
Бақытқа орай, Илонның бірнеше сағаттық сапарында қасында серігі болды: Оңтүстік Африкалық немере інісі Линдон Рив.
Илонның анасының егіз әпкесі болған, оның Илон, Кимбал және Тоскамен жасты үш ұлы мен бір қызы бар еді. Илонның балалық шақтағы ең бақытты естеліктерінің бірі — немере ағаларымен бірге ойнап, бұзықтық жасаған кездері. Илон бала кезінде баруға тыйым салынған туған күн есіңізде ме? Ол Рив бауырларының бірінің туған күні болатын.
Енді олар ержетті және сөйлесетін тақырыптары көп еді. Илон сияқты, Рив бауырлары да кәсіпкер болатын. Бұл олардың қанында бар еді. Линдон өзінің алғашқы компаниясын бар болғаны он жеті жасында ашқан. Содан кейін ол үлкен ағасы Русқа қосылу үшін Калифорнияға көшіп, Everdream атты бағдарламалық қамтамасыз ету компаниясын ашты, ол «компанияларға компьютерлерін қашықтықтан басқаруға»92 мүмкіндік беретін. Көп ұзамай оның ағасы Питер де қосылды.
Бизнесті дамытқаннан кейін, олар жұмыстың соңғы кезеңі туралы ойлана бастады, бұл бизнесті үлкенірек компанияға сатып, әрі қарай жылжуды білдіретін.
Дәл осы соңғы бөлім — әрі қарай не істеу керектігі — Линдонды сол сапарда қатты ойландырды.
Шексіз жолдармен жүріп келе жатып, Илон мен Линдон уақыт өткізу және жоспар құру үшін түрлі идеяларды талқылады. Илон сияқты, Линдон да жай ғана компания ашқысы келмеді. Ол өзгеріс әкелетін іспен айналысқысы келді.
Илонның бір идеясы болды: күн энергиясы.
«Электромобильдерің болса да, теңдеудің екінші жағы болуы керек, энергияны тұрақты түрде қалай өндіреміз? »93 — деп түсіндірді Илон. Және бұл сұрақтың жауабы күн энергиясы болды.
Илонның пікірінше, күн энергиясы саласы панельдерді мүмкіндігінше көп шатырларға қалай орнату керек деген басты мәселені шешудің орнына, панель технологиясын жетілдіруге тым көп көңіл бөліп отырған еді. Оны қалай жасайсың? Сосын не болады? Оларды біріктіріп, күн энергиясы желілерін құруға бола ма? Және сол желіні басқаруға бола ма? 94 Бұл соңғы сұрақ Рив бауырларының тәжірибесіне сай келетін.
Линдон бұған қатты қызығып, ағасы Питермен сөйлесе бастады.
Илон немере інілеріне, егер олар компанияны басқарса, ақшалай және кез келген бағыт-бағдар беруге уәде берді. Ол олардың кәсіпкерлік талантына сенді.
Енді бұл мәселе шешілген соң, олар Burning Man фестивалін тамашалай алды.
КІРПІШТЕН КІРПІШ ҚАЛАП
Tesla-ға көлік құрастыру және өсіп келе жатқан ұжымды сыйғызу үшін үлкенірек жұмыс орны қажет болды. Олар тез арада он мың шаршы футтық өнеркәсіптік ғимаратқа көшті — оларда тек бір құрал-сайман жәшігі, IKEA жиһаздары және бірнеше компьютер ғана бар еді. Бірақ бұл орын ұзақ уақыт бос тұрмады.
САЯХАТҚА ШЫҚҚЫҢ КЕЛСЕ: Tesla-ның алғашқы көлік жасайтын орнын көріңіз: Сан-Карлос, Калифорния, Коммершиал-стрит, 1050.
Қойма тез арада тиісті көлік көтергішпен, станоктармен және жарықпен жабдықталды. Қабырғалары мен едені ақ түске боялды. Кенеттен бұл жер жұмысқа толып, жандана бастады.
РЕСМИ МИССИЯ: Tesla-ның миссиясы — әлемнің тұрақты энергияға көшуін жеделдетіп, ілгерілету.
Кірпіштен кірпіш қалағандай, команда бірден «мул» (rolling test platform — жүретін сынақ платформасы) жасауға кірісті. Тоқтаңыз, кірпіш деді ме? Иә. Батарея кірпіштері. Инженерлер литий-ионды батарея ұяшықтарын мұқият жинап, «кірпіш» деп аталатын блоктарға желімдеді. Бұл бұрын-соңды жасалмаған нәрсе еді.
Көліктің негізгі қаңқасы үшін олар люкс спорттық көлігіне жүгінді. «Біз қатты өзгертілген Elise шассиін қолдандық»,95 — деді Илон.
1995 жылы жасалған Lotus Elise екі орынды люкс спорттық көлігі болатын. Ол жылдам ғана емес, сонымен қатар сәнді де еді.
Электрлік жетек үшін олар AC Propulsion атты шағын компанияның технологиясын қолданғысы келді.
КӨЛІК БӨЛШЕКТЕРІ: Шасси (көліктің тірек қаңқасы). Трансмиссия (беріліс қорабын осьтерге қосып, қуатты дөңгелектерге жеткізеді).
Tesla инженерлері мен дизайнерлері көлік корпусының дизайнымен айналысты. Және, әрине, осы компоненттердің барлығы бір-біріне сәйкес келуі, дұрыс жалғануы және аяқталуы керек еді.
2005 жылдың қаңтар айының соңына қарай Tesla-ның прототипі дайын болды — оны алты ай ішінде небәрі он сегіз қызметкер жасап шықты.
Tesla-ның келесі директорлар кеңесінің отырысында Илон сынақ көлігінің руліне отырды. Ол инновациялық технологияның не істей алатынын және оның спорттық көлікте өзін қалай сезінетінін көрсеткісі келді (бұған дейінгі электромобильдердің спорттық емес сезімінен айырмашылығы).
Кеңес мүшелері таңғалды және команда технологияны келесі деңгейге көтеруге және өздерінің алғашқы моделі — Roadster-ді жасауға қосымша қаржы ала алды. Кеңес компанияға тағы 13 миллион доллар инвестиция салды; Илон оның 9 миллион долларын өзі салды.
Сол жазда команда батарея кірпіштерінде үлкен мәселе бар екенін анықтады. Бұл Мартин Эберхардтың 4 шілдедегі мерекелік отырысында болды. Әңгіме арасында мынадай сұрақ туындады — егер осы батареялардың бір бөлігі өртеніп кетсе не болады? Осындай сұрақ туындағанда инженерлер не істейді? Әрине, олар оны өртеп көреді. Қорытындысында: батарея ұяшықтары + қызу = жарылыс. Олар шошып кетіп, бұл батареяларды салқындатудың жолын табу керек екенін түсінді.
Бұл мәселені шешу көптеген тәжірибелер мен жарылыстарды қажет етті, бірақ олар оны шешті. Сондай-ақ, батареяларды өртеп, көңіл көтеруге тырыспаңыз. Бұл өте қауіпті. Соңында Tesla инженерлері өрт сөндіру бөлімі бақылайтын жарылыс аймағында тәжірибе жасады.
Tesla командасы электромобильдерді толығымен жаңадан жасап шығуға ұмтылып жатқанда, SpaceX Falcon 1-ді ұшыруға дайын болды.
Илон сияқты мәселені қалай шешуге болады?
Илонның мәселелерді шешу жолы оның оқыған кітаптарынан, физика саласындағы дайындығынан және инженерлік тәжірибесінен туындайды.
Илон Канадада қалай аман қалу керектігін түсінгенде, ол өзінің ең сүйікті кітабы «Галактика бойынша автостоппен саяхат» (The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy) кітабынан алған сабақтарына сүйенді. Дуглас Адамстың классикалық туындысының басты тақырыбы — «Дүрлікпе» (Don’t panic) деген сөздер.
Бұл дегеніміз, мәселемен, қиындықпен немесе кедергімен кездескенде: «Қап, мен қазір тығырыққа тірелдім», — деп айтпа. Оның орнына: «Мұнда мәселе бар; мен оны қалай шешемін? » — деп айт.
Есіңізде болсын, Илон бұл кітапты алғаш рет өмірдің мәнін іздеп жүргенде оқыған. Сол кезде кітап оған мәселені шешудің тағы бір сабағын үйретті: Сұраққа жауап беруге тырыспас бұрын, дұрыс сұрақ қоюды үйрену керек. Сол сияқты, егер сізде жауап болса, сізге әлі де оның сұрағын табу керек.
Илон дұрыс сұрақты тапқаннан кейін, ол физикадағы Алғашқы принциптер (күрделі мәселені ең негізгі, бөлінбейтін шындықтарға дейін ыдыратып талдау әдісі) деп аталатын идеяға жүгінеді. Алғашқы принциптерді қолдана отырып, сіз мәселені оның ең қарапайым формасына дейін азайтасыз. Мысалы, күн сайын тамақтануыма қанша ақша кетеді? Немесе зымыран жасау шын мәнінде қанша тұрады?
Содан кейін сіз мәселені шешу қайда апарса, сонда барасыз, тіпті зерттелмеген аумақтарға да кіресіз.
«Адамдардың бірдеңені алғашқы принциптер негізінде ойлап табуға тырысуы сирек кездеседі, — деп түсіндірді Илон. — Олар: "Біз мұны істейміз, өйткені бұл әрқашан осылай жасалған", — дейді. Немесе: "Мұны ешкім жасаған емес, демек бұл жақсы емес болар", — деп істемейді. Бірақ бұл ойлаудың ессіз жолы. Сіз дәлелдемені нөлден бастап құруыңыз керек — физикада "алғашқы принциптерден" деген тіркес қолданылады. Сіз негіздерге қарап, содан өз ой-қорытындыңызды жасайсыз, содан кейін шешіміңіздің жұмыс істейтінін немесе істемейтінін көресіз. Және ол адамдардың бұрын істегенінен өзгеше болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін». 96
6-ТАРАУ
ДҮРЛІКПЕ
SpaceX жасаған алғашқы зымыран 6 миллион доллар тұрады — Илонның айтуынша, бұл ұқсас зымырандардың төрттен бір бөлігі ғана.
Бұл алғашқы жеңіс еді. Енді ол оны ұшыруы керек, мүмкіндігінше оны жарып алмай істеу керек.
Орбитаға жеткіңіз келе ме? Сізге кем дегенде сағатына 17 500 миль жылдамдықпен жүру керек болады. Аполлон-10 миссиясы Айға жету үшін сағатына 24 989 миль жылдамдықпен ұшқан!
2005 жылы Тынық мұхитының ортасында, Гавайиден шамамен екі мың миль қашықтықта Илон мен оның командасы Маршалл аралдарындағы кішкентай ғана нүкте — Кваджалейн атоллын (сақина тәрізді маржан аралы) иеленді. Ол жер олардың ұшу алаңына айналды.
Зымыранды Тынық мұхитының ортасындағы маржан рифінің тар жолағына қалай жеткізуге болады? SpaceX екі нұсқаны қолданды: баржа және балама ретінде C-17 әскери-көліктік ұшағы.
Бұл кезде Илон зымыранның ішкі-сыртқы құрылысын бес саусағындай білетін. Оның айтуынша, ол сызбасыз-ақ бүкіл құрылғыны қайтадан сызып шыға алатын деңгейге жеткен. Бұл сәтке жету үшін Илон бастапқыда жоспарлағаннан екі жыл артық уақыт кетті. Бірақ сол сәт туды. Әлемге SpaceX-тің не істей алатынын көрсететін уақыт келді. Илон мен Кимбал ұшырылымды өз көздерімен көру үшін бірге ұшып барды.
2005 жылдың 26 қарашасында ұшу алаңында бактар сұйық оттегімен толтырылды. Түнгі сағат үш болатын. Команда ұшу алаңынан шамамен жиырма алты миль қашықтықта орналасқан миссияны басқару орталығында өз орындарына жайғасты.
Жоспар қандай? Бірінші саты ұшып шығып, сағатына 6 850 миль жылдамдыққа жетуі тиіс. Содан кейін зымыранның екінші сатысы от алып, жылдамдықты сағатына 17 000 мильге дейін арттыруы керек еді.
ТЕРМИНДЕР СӨЗДІГІ! Ұшу алаңында зымыранды көргенде, сіз көбіне көп сатылы зымыранды көріп тұрсыз. Зымыран бір-бірінің үстіне қойылған немесе орталық зымыранның бүйірлеріне бекітілген, әрқайсысының өз қозғалтқышы мен отыны бар жеке бөліктерден тұрады. Бөліктер кезекпен іске қосылып, ғарыш кемесі орбитаға немесе одан әрі жоғарылаған сайын салмақты жеңілдету үшін ажыратылады (немесе тасталады). Жердің тартылыс күшінен шығып кету оңай емес.
Алты сағаттық ұшу терезесі басталды. Ұшу алдындағы тексерулер басталды. Бірақ кенеттен миссия тоқтатылды. Мәселе туындады.
Бұған оттегі багының клапаны себеп болды. Команда бұл мәселені шешуге тырысқанда, басқа да ақаулар табылды. Енді алғашқы ұшырылым бірнеше айға кейінге шегерілді.
«Мен дедлайндарды (белгіленген мерзімдерді) жақсы көремін. Олардың жаныңнан зулап өтіп бара жатқандағы ысқырған дыбысын жақсы көремін», — деген екен кезінде «Галактика бойынша автостоппен саяхат» авторы Дуглас Адамс. Ол мерзімдерді сақтамауымен танымал еді. Енді Илон да сондай күйге түсті. Әділдік үшін айтсақ, Илон мүмкін емес мерзімдерді өзі белгілеген болатын. Бұл (негізінен сүйіспеншілікпен) «Илон уақыты» (орындалуы екіталай мерзімдер) деп аталып кетті.
Кваджалейн атоллындағы Falcon 1 шағын зымыран-тасығышы. (Қорғаныс саласындағы озық зерттеу жобалары агенттігінің [DARPA] фотосы. )
ҚАЙТАДАН ІСКЕ КІРІСУ
2005 жылдың 24 наурызы — Кваджалейндегі басқару бөлмесінде Илон ары-бері жүріп, оның шәркейінің еденге соғылған дыбысы белгілі бір ырғақ тудырды. Falcon 1 жанармаймен толтырылып, ұшуға дайын тұрды. Ұшу алдындағы тексерулер басталды. Барлық жүйелер «ДАЙЫН» (GO) күйінде. Merlin қозғалтқышы от алды. Falcon 1 аспанға қарай ақырды. Зымыранға бекітілген камера оның көтерілуін түсіріп жатты, жоғарылап барады, жоғарылап барады, содан кейін... апат. Зымыран айнала бастады. Қозғалтқыштың үстінде өрт шықты. Енді бүкіл құрылғы Жерге құлап бара жатты. Ол ұшу алаңына құлады.
Арқаларына ауа баллондарын асынып, сүңгуір маскаларын киген SpaceX қызметкерлері зымыранның қалдықтарын іргелес рифтен балық аулағандай жинап алды.
Илон өз командасын жұбатты. «SpaceX мұнымен ұзақ айналысады және қандай қиындық болса да (come hell or high water), біз мұны жүзеге асырамыз», — деді ол.
Ұшырылым сәтсіз болса да, SpaceX жеткілікті прогреске қол жеткізгені соншалық, компания Халықаралық ғарыш станциясын қамтамасыз ететін жүк кемесін жасау бойынша NASA келісімшартына үміткерлер қатарына енді. Тамыз айында NASA SpaceX-ке әзірлеуді бастау үшін 278 миллион долларлық келісімшарт берді. Бұл SpaceX үшін үлкен жеңіс еді. Бұл жоба Falcon 9 зымыраны мен Dragon капсуласының жасалуына алып келеді. Бірақ қазіргі уақытта SpaceX-ке әлі де өзінің алғашқы зымыранын жерден көтеріп, орбитаға сәтті шығару керек еді.
Осы арада үйде Джастин мен Илон үшемді дүниеге әкелді. Енді олардың бес ұлы болды. Джастин өзінің алғашқы «BloodAngel» романын жарыққа шығарды. Сонымен қатар ол өзінің блогында олардың жиі қызықты болатын жеке өмірлерін егжей-тегжейлі жазып отырды: сәнді түнгі өмір туралы әңгімелер арасында Леонардо Ди Каприо сияқты Голливуд жұлдыздарының есімдері аталып қалатын. Бірақ сыртқы жылтырдың астында Илон мен Джастиннің некесінде қиындықтар туындаған еді.
«Неваданың өлімі мені бірнеше жылға созылған депрессия мен алаңдаушылыққа алып келді», — деп еске алды ол «Marie Claire» журналына жазған мақаласында. Осы мақалада Джастин некелері ыдырай бастағанда, өзін шығармашылық амбициясы, интеллектісі мен жетістіктері үшін емес, жай ғана «сәнді әйел» (trophy wife) ретінде сезінгенін ашық айтты. Илон не нәрсенің дұрыс болмай жатқаны туралы өз көзқарасын ешқашан жария талқылаған емес, тек қарым-қатынастарының «тұйыққа тірелгенін» (on the rocks) ғана айтты.
Джастин терапевтпен сөйлесе бастағанда, Илон зымыранды орбитаға шығару үшін зор қысым астында болды, ал Tesla-ға әлемді таңғалдыратын прототип қажет еді.
ДҮРКІРЕТУ
Илон Tesla-ны тікелей басқармаса да, ол көлікке, оның инженериясына, технологиясына және сыртқы түріне кері байланыс беруге өте белсенді қатысты. Сондай-ақ ол көліктің жұртшылыққа қалай таныстырылуы керектігінің маңыздылығы туралы өз пікірлерін білдірді. Ол үлкен әсер қалдыру (make a splash) үшін тек бір ғана мүмкіндік болатынын түсінді.
Сынақтар жүргізіп, түзетулер енгізе отырып, команда бәрін — аэродинамиканы, қозғалтқыш өнімділігін, дизайнды, аккумуляторды салқындатуды және т. б. мұқият тексерді. Ақырында, бірнеше прототип дайын болды. Команда әлемді электромобильдердің жаңа дәуірімен таныстыруға дайындалды.
2006 жылдың шілдесінде сол сәт туды. Tesla салтанатты шара ұйымдастырып, үлкен хабарландыру жасауға уәде берді. Оған сол кездегі губернатор Арнольд Шварценеггер сияқты мәртебелі қонақтар көлікке көз жүгірту үшін қатысты. Баспасөз де күтіп тұрды. Tesla Roadster көпшілік назарына ұсынылғанда, олардың үміті ақталды.
Илон айтқандай: «Бүгінгі күнге дейін барлық электромобильдер нашар (sucked) болатын».
Илон Маск пен Мартин Эберхард Tesla Roadster-ді таныстыруда, 19 шілде, 2006 жыл. (Гленн Кениг/Los Angeles Times Getty Images арқылы түсірген фото. )
Содан кейін шыққан тақырыптар бәрін таңғалдырды.
«Tesla Roadster нөлден 60-қа дейін дыбыссыз төрт секундта жетеді», — деп жазды «Washington Post». «Wired» журналы тегіс қара Roadster-ді жай ғана: «БАТАРЕЯЛАРЫ ЖИНАҚТА» деген тақырыппен көрсетті.
Осы жаңалықтардан кейін электромобильдердің «ескі, арзан және бюджеттік» деген беделі аяқ асты болды. Енді қоршаған орта туралы мәлімдеме жасайтын керемет сәнді көлікке ие болу мүмкін екені түсінікті болды. Халықтың реакциясы өте зор еді.
Көпшіліктің қиялын жаулап алған Tesla нағыз құмарлыққа айналды. Бұқаралық ақпарат құралдары одан жалықпады. Жұлдыздар мен шамамен 100 000 доллар тұратын Tesla Roadster-ді сатып ала алатын кез келген адам алдын ала жарна төлей бастады.
Айта кету керек, көлікті көрсету қызықты болды. Енді Tesla командасына оларды шығару және жеткізу керек еді. Оңай сияқты, иә?
КҮН
Сол хабарландырудан бір ай өткен соң, Илон тағы бір компанияда тағы бір белесті бағындыруға дайын болды. Ағайынды Райвтармен «Burning Man» фестиваліне барған сапары есіңізде ме? Олардың үлкен идеясы шөлдегі ақыл-ой шабуылынан зерттеу мен бизнес-жоспар арқылы нақты тірі компанияға дейін екі жылдық жолдан өтті: ол — SolarCity.
2006 жылдың тамызында Питер мен Линдон Райвтар SolarCity компаниясының негізін қалады, ал Илон қаржылық инвестор болды. Компанияның үштен біріне иелік ете отырып, ол компанияның ең ірі акционері және төрағасы болды.
SOLARCITY: 2012 жылдың 13 желтоқсанында Илон мен Линдон Райвтың шөлдегі идеясы жарқырады. SolarCity ашық акционерлік қоғамға айналды. Бір акция үшін 8 доллардан басталған алғашқы жария орналастыру (IPO) сауданың бірінші күнінде-ақ 59 пайызға дейін өсті.
Питер Райв, Илон Маск, Линдон Райв және NASDAQ өкілі Брюс Ауст SolarCity-дің алғашқы жария орналастыруында. (Марк Вон Холден/AP Images фотосы. )
Илонның алғашқы пікірлері мен сұрақтарына сүйене отырып, ағайынды Райвтар күн панельдерін шатырларға орнату мәселесін шеше бастады. Ол кезде үйіңізге күн панельдерін орнатқыңыз келсе, жұмыстың көбін өзіңіз істеуіңіз керек еді. Шатырыңыз қанша энергия өндіре алатынын есептеп, панельдерді қайдан сатып алу керектігін біліп, содан кейін оларды орната алатын адамды табуыңыз қажет болатын. Плюс, бәрін алдын ала төлеу керек еді. Қысқасы, бұл өте қиын шаруа болатын.
Райвтар бүкіл процесті жеңілдетуге шешім қабылдады. SolarCity сіздің күн энергиясының әлеуетін өз бағдарламалық жасақтамасымен талдайды. Содан кейін SolarCity панельдерді сатып алып, оларды орнатады. Тұтынушылар оларды көптеген жылдар бойы жалға алады (лизинг). Қосымша артықшылықтардың ішінде, үйіңізді сатқан жағдайда жалға алу құқығын жаңа иесіне беру мүмкіндігі болды.
Олар бұл қызметті бизнеске де ұсынды.
SolarCity, Tesla, SpaceX, өзінің қиын некесі мен бес кішкентай ұлына әке болу арасында Илонның істері бастан асатын. Бірақ ол колледжде оқып жүргенде өзін қызықтырған нәрселерге: Интернетке, электромобильдерге, ғарышқа және тұрақты энергияға деген ынтасын жоғалтпады.
Және ол өз ерік-жігерінің арқасында өзгеріс енгізуге бел буды.
Гвинн Шотвелл. (NASA/Ким Шифлетт фотосы. )
ЕСІМІ: Гвинн Шотвелл, SpaceX президенті
Кішкентай кезінде Гвинн Шотвеллдің «көлік қалай жұмыс істейді? » деген сияқты сұрақтары көп болатын. Гвинннің суретші анасы үшінші сынып оқушысының сұрақтарына жауап бере алмады, бірақ ол әрқашан қолдау көрсетіп, Гвиннге сол сұрақтарға жауап бере алатын кітап берді. Механикалық және инженерлік бөлшектерге үңілген сайын Гвинннің қызығушылығы арта түсті.
Содан кейін оның тағдырын шешкен кездейсоқ кездесу болды. Гвинннің анасы оны Әйел инженерлер қоғамы өткізген іс-шараға алып барды. Гвинн көпшілік алдында сөйлеп тұрған инженерге тәнті болды. Сөйлеуші жай ғана инженер емес, әйел инженер еді. «Мен сөйлеген механик-инженерге ғашық болдым», — деп түсіндірді Гвинн TED Talk кезінде. «Ол өте маңызды жұмыс істеп жатты және маған оның костюмі ұнады! »
Гвинн сол кезде өзінің де механик-инженер болатынын шешті. Және ол оған қол жеткізді: оның колледжден кейінгі алғашқы жұмысы Chrysler Motors компаниясында механик-инженер болу еді.
Бүгінде Гвинн — SpaceX президенті. Егер сіз SpaceX ұшырылымдарын көрсеңіз, сәтті ұшырылым болған кезде Гвинннің орнынан қалай атып тұрғанын жиі көре аласыз!
САУЫТТЫ ШЕШУ: Илонмен он алты жылдан астам уақыт бірге жұмыс істеу қандай? Гвинн мұны TED Talk-та айтып берді. «Ол әзілқой және негізінен, ештеңе айтпаса да, ол сізді ең жақсы жұмыс істеуге итермелейді. Оған бір сөз айтудың қажеті жоқ. Сіз жай ғана керемет жұмыс істегіңіз келеді», — деді ол және онымен жұмыс істегенді ұнататынын айтты.
7-ТАРАУ
ЗҰЛЫМДЫҚ
2007 жылдың 21 наурызында SpaceX-тің аралдағы бекетінде Илонның назары Falcon 1-де болды. Келесі ұшыру мүмкіндігі туды.
Бес, төрт, үш, екі, бір, ҰШТЫҚ!
Falcon 1 атолл үстінен жоғары көтерілді. Бірінші саты жоспарланғандай ажыратылды. Екінші саты зымыранды алға итерді. Содан кейін зымыранның ұшы ажыратылды. Басқару бөлмесінде жеңілдік орнады. Бәрі дәл жоспарланғандай болып жатты... бірақ соңына дейін емес.
Зымыран кенеттен бөлшектеніп, жарылып кетті. Ұшырылым сәтсіз аяқталды.
SpaceX қызметкерлері мәселені тағы да талдап, себебін тапты және оны түзету үшін жоғары қысым астында жұмыс істеді. Айта кету керек, Илон бұл іске қанша ақша салса да, ол шексіз емес еді. SpaceX-ке тез арада сәттілік қажет болды.
Оның үстіне Илон Tesla-ға да орасан зор ақша жұмсап жатқан еді. Осы уақытқа дейін оның жеке қаражатының шамамен 100 миллион доллары осы екі компанияда «күйіп» кеткен болатын. Оған жеңіс керек еді.
ҚИЫНДЫҚ ҚАШАН ДА ЖАЛҒЫЗ КЕЛМЕЙДІ
Калифорниядағы үйде Tesla-ның жағдайы мәз емес еді. Әлемдегі ең таңғажайып электромобильді жеткізу 2006 жылға жоспарланған болатын... ол 2007 жылға... кейін 2008 жылға сырғыды.
Прототип жасау — бір бөлек. Жылдар бойы жүре алатын және тұтынушыларды қанағаттандыратын, тіпті қуантатын көлік жасау — мүлдем басқа нәрсе.
Roadster-ді жобалауда бірінен соң бірі инженерлік мәселелер туындады. Енді шешілмейтіндей көрінген трансмиссия ақауы шықты. Бұл Tesla командасына жаңа көзқарас қажет екенін білдірді — немесе көпжылдық алапат еңбектен кейін ешкім естігісі келмейтін сөздерді айту керек болды — оларға бәрін басынан бастау керек еді.
«Бізге негізінен толық қайта іске қосу (reboot) жасауға тура келді», — деді Илон. Және бұл әлемдегі ең маңызды әрі сенімді газеттердің бірі «New York Times»-тың назарынан тыс қалмады. Саладағы және блогтар мен авто-сайттардағы қауесеттер тұтынушылардың өз Roadster-лерін ешқашан ала алмайтыны туралы болды. Мұндай хабарлар Tesla-ға өз мүмкіндігін дәлелдеу үшін көбірек күш салуға итермеледі.
Roadster-ді жүргізу үшін қанша литий-ионды батарея қажет болды? 6 831
2007 жылдың аяғында американдық экономиканың құлдырай бастауы жағдайды одан сайын қиындатты. Жылжымайтын мүлік құны күрт төмендеп, адамдар үйлерін сақтап қалу үшін күресіп жатты. Несие алу қиындады. Автокөлік өнеркәсібіне үлкен соққы тиді. Өйткені, баспанасыз қалу қаупі төніп тұрғанда, жаңа көлік сатып алу мүмкін емес еді. Ұлы рецессия басталды.
Tesla Roadster-ді жұртшылыққа жеткізу үшін күресіп жатқанда, ол басшылық өзгерістерінен өтті және Илон күнделікті үлкен мәселелерді шешуге көбірек араласа бастады — тіпті қажетті құралды сатып алып, зауытқа жеткізу үшін өзінің жеке ұшағымен әлемді шарлап кеткен кездері болды. Ол аккумулятор жинақтарын, электроника мен трансмиссияны әзірлеуге терең енді.
Бұқаралық ақпарат құралдары Tesla-ны сынаудан жалықпады. Танымал «The Truth About Cars» блогы «Tesla-ның өлімін күту» (Tesla Death Watch) атты айдар ашты. Tesla-ның қиындықтары әлі бітпеген еді. Илон медианың сүйіктісінен медианың «соққы алатын қабына» айналды.
«Бұл өте жаман болды (super sucked)», — деді ол.
ROADSTER-ДІҢ ҚҰПИЯ АТЫ: DarkStar (Қара жұлдыз). Ол 3,7 секундта сағатына 60 миль жылдамдыққа жететін. Roadster өндірісі 2012 жылы аяқталғанға дейін Tesla 2 500-ге жуық көлік сатты.
Roadster-лер ақыры 2008 жылдың наурыз айында тұрақты өндіріске енді. Бірақ бастапқы бизнес-жоспар Roadster-ді екі жылда 25 миллион долларға жасау болған. Енді олар бұл процеске төрт жарым жыл жұмсап, шығын 140 миллион долларға жақындады. Tesla мен Илонның қиындықтары әлі алда еді.
Tesla Roadster (© Tesla Motors Inc. ).
Илон уақытын Лос-Анджелес, Силикон алқабы және Кваджалейн арасында бөліп жүргенде, оның отбасылық мәселелері ушыға түсті. 2008 жылдың маусымында Илон ажырасуға және ұлдарын бірлесіп тәрбиелеуге өтініш берді. Ажырасу туралы ақпарат БАҚ-та кеңінен жарияланды, ал Джастиннің блогы оның даулы күреске айналған сапарын баяндады. Кез келген адам оны оқи алатын.
Илон оны тоқтатудың түпкілікті себебін ешқашан ашқан емес. Заңгерлер егжей-тегжейлерді пысықтап жатқанда, Илон өз компанияларына, балаларына және болашаққа назар аударды.
Досымен Лондонға барған сапарында екі адам клубқа барады. Илон ол жерде онша көңілді болмады және кеткісі келді. Ол жерде болғанына небәрі он минут қана болған. Бірақ дәл сол он минутта бәрі жақсы жаққа қарай күрт өзгерді. Біреу Илонды 2005 жылғы «Pride & Prejudice» («Тәкәппарлық пен соқыр сенім») фильміне түскен жиырма екі жастағы актриса Талула Райлимен таныстырды. Ол осы кездесуге дейін Илон туралы ешқашан естімеген еді. Илон мен Талула түні бойы сөйлесті. Ол оған өзінің зымыраны мен Roadster-дің суреттерін көрсетті. «Мен бұл жігіт жас актрисалармен көп сөйлесе бермейтін шығар деп ойладым, ол өте қобалжып тұрғандай көрінді», — деді ол.
Бірақ ол оны кездесуге шақыра алмайтындай қобалжыған жоқ. Келесі күні екеуі тағы да кешкі ас ішті. Одан кейінгі күні олар түскі асқа кездесті. Илон Штаттарға оралғаннан кейін олар электронды пошта арқылы байланысып тұрды. Екі аптадан кейін Талула Илонға бару үшін Лос-Анджелеске ұшып келді.
АҚШ топырағына аяқ басқаннан кейін бес күн өткен соң Илон оған тұрмысқа шығуға ұсыныс жасады. Ата-анасының таңғалғанына қарамастан, Талула өзінен он төрт жас үлкен, ажырасып жатқан, бес баласы бар және екі мүмкін емес дерлік қиын компанияны басқарып отырған, бірақ өзі қатты жақсы көріп қалған адамға «иә» деді.
Масктармен танысыңыз
Илон Маск пен Талула Райли 2012 жылғы Экологиялық сыйлықтарды тапсыру рәсімінде. (Kathy Hutchins / Shutterstock. com фотосы. )
ЕСІМІ: Талула Райли
ТУҒАН КҮНІ: 26 қыркүйек, 1985 жыл
ТУҒАН ЖЕРІ: Хартфордшир, Біріккен Корольдік
Талула Райли — актриса және жазушы, HBO-ның «Westworld» телесериалында және «Thor: The Dark World» (2013), «Inception» (2010), «Pride & Prejudice» (2005) сияқты фильмдерде ойнаған. Талуланың алғашқы «Acts of Love» романы 2016 жылы жарық көрді.
ҮШІНШІ РЕТ СӘТТІ БОЛАР, ИӘ?
Кваджалейн, Маршалл аралдары, 2 тамыз, 2008 жыл — SpaceX-тің аралдағы командасы Falcon 1-ді ұшырудың үшінші әрекетіне тағы да жиналды.
ТЕРМИНДЕР СӨЗДІГІ! Ғарыш кемесінің бортында жүк немесе жолаушылар болуы мүмкін. Екеуі де пайдалы жүктеме (payload) деп аталады. Пайдалы жүктеме — бұл ақша әкелетін нәрсе. Компаниялар жүкті бортқа орналастыру үшін төлейді. Жолаушылар саяхат үшін төлейді.
Бұл жолы оларда ақша төлейтін тұтынушылар болды. Пайдалы жүктемеге NASA мен АҚШ Қорғаныс министрлігінің спутниктері кірді. Сонымен қатар бортта күл де болды. Жай ғана күл емес, Falcon 1 бортында 208 адамның сүйегінің күлі болды, олардың арасында астронавт Гордон Купер мен «Star Trek» сериалындағы Скотти рөлімен танымал актер Джеймс Духан бар еді. Күл ғарышқа шашылуы керек болатын.
T минус бес. Төрт. Үш. Екі. Бір. Нөл. ТОҚТАТУ. Иә, T минус нөлде ұшыру процесі тоқтап қалды. Бірнеше сағаттан кейін тағы да көру керек болды.
Бұл жолы қозғалтқыштар от алып, зымыран орбитаға қарай ұмтылды. Ұшырылымның веб-трансляциясын көріп отырған Калифорниядағы команда штаб-пәтерде қуана айқайлады.
SpaceX өз штаб-пәтерін Хоторнға (Калифорния) көшірді.
SpaceX штаб-пәтері, Хоторн, Калифорния. (© SpaceX. )
Содан кейін екінші саты от алмады. SpaceX ұжымын үнсіздік пен тіпті көз жасы басты. Үшінші ұшырылым сәтсіз болды. Спутниктер шығарылмады. Күл мұхитқа құлады.
Илон өз командасының алдында батыл болып көрінуге тырысты, бірақ үшінші сәтсіз ұшырылымның салдары өте ауыр еді. Олардың мүмкіндіктері таусылып бара жатты.
Ғарышқа ұшу технологиясын дамыту арзан емес. Оның тағы бір ұшырылымға ғана жететін ақшасы қалды.
SpaceX-тің ұшырылымдарын тек ол ғана емес, АҚШ үкіметі де мұқият бақылап отырған еді. Илон егер келесі ұшырылым сәтті болса, SpaceX-ке спутниктерді ғарышқа шығару үшін өте тиімді мемлекеттік келісімшарттар берілетінін білді.
Қысым күшейді. Илон төртінші ұшырылымның міндетті түрде сәтті болатынына сенімді болды. Егер олай болмаса, Илонның ғарыш туралы арманы аяқталады. Компания жабылады. Сәтсіздік — нұсқа болуы мүмкін еді, бірақ берілу — ешқашан.
ОРБИТА
Кваджалейн, Маршалл аралдары, 28 қыркүйек, 2008 жыл — Falcon 1 ұшуға дайын болды. Веб-трансляция басталды. Бір қызметкердің айтуынша, штаб-пәтердегі көптеген SpaceX жұмысшылары кері санақ басталғанда қобалжығаннан жүректері айнып тұрғандай болды. Илон басқару бөлмесінен бақылап отырды. Оның ағасы да қасында болды.
Илон Маск Falcon 1 ғарыш кемесінің ұшуын бақылауда. (Alex Coester/AP Images фотосы. )
Кимбал SpaceX-тің алғашқы инвесторы болған. Бірнеше жылдан кейін ол Илонмен бірге сахнада сұхбат бергенде: «Сәтсіздіктер керемет болды. Үлкен жарылып жатқан зымырандарды көру — ғажайып көрініс! » — деді. Илон ыңғайсызданып отырғанда, Кимбал қатты күліп, сөзін жалғастырды: «Мен: «Егер менің қолымнан келетіні тек осы зымырандардың жарылғанын көру болса, бұл компанияға салған әрбір тиыныма тұрарлық! » — дедім».
Илонның досы әрі бұрынғы бірге тұрған курстасы Адео егер бұл ұшырылым сәтсіз болса, Илонның бизнес-мектептерде сәтсіздіктің мысалы ретінде оқытылатынын білетін.
«Бәрі осы ұшырылымға байланысты болды», — деді ол. «Бұл оның дәулетінен де маңызды еді — бұл оның беделі еді».
Илон қозғалтқыштардың от алып, Merlin қозғалтқышынан жалынның шыққанын, Falcon 1-дің ұшу алаңынан көтерілгенін бақылап тұрды. Бәрі қуана айқайлады. Бірінші сатының ажырауы? Сәтті! Екінші сатының от алуы? Сәтті! Обтекательдің (зымыран ұшындағы қорғаныс қабығы) ажырауы? Сәтті!
Ақырында, түс сияқты, Falcon 1 орбитаға жетті. Миссия орындалды!
Falcon 1-дің сәтті ұшырылымы, қыркүйек, 2008 жыл. (© SpaceX. )
«Ұшырылым сәтті болғанда», — деді Кимбал, — «бәрі еңіреп жылап жіберді. Бұл менің өмірімдегі ең тебіреністі сәттердің бірі болды».
Илон басқару бөлмесінен шығып, қазіргі уақытта 500 адамға жеткен ұжымына сөйледі. «Біздің қолымыздан келмейді деп ойлаған адамдар көп болды — өте көп — бірақ айтылғандай, «төртінші рет — сәттілік» (the fourth time is the charm), солай емес пе? »
Содан кейін Илон бүкіл әлемге ескерту жасады. Бұл алдағы көптеген қадамдардың алғашқысы еді.
КІТАП СӨРЕСІ! Уолтер Айзексонның «Бенджамин Франклин» туындысы.
Илон неге бұл кітапты жақсы көреді: «[Бенджамин Франклин] кәсіпкер болған және бәрін нөлден бастаған, шын мәнінде, қашып кеткен бала сияқты». Франклин өзінің баспа бизнесін құрып, ғылым мен саясаттағы басқа да қызығушылықтарын қуып, Американың Негізін қалаушы әкелерінің біріне айналды. «Ол — мен ең қатты сүйсінетін адамдардың бірі», — деді Илон. «Франклин өте керемет адам».
БІРАҚ ТОҚТАҢЫЗ, БҰЛ ӘЛІ БӘРІ ЕМЕС
Илонның қоржынында сәтті ұшырылым болғанымен, бұл кассаға сиқырлы түрде ақша құйып жіберген жоқ. SpaceX өсуге және көбірек клиенттерді тартуға дайын еді. Бірақ бұл бір күнде болатын шаруа емес, ал қызметкерлерге жалақы төлеу керек болды.
Tesla-да ақшаның тез таусылғаны сонша, шұғыл шаралар қолдануға тура келді. Илон өзінің барлық қолма-қол ақшасын салып, бас директор (CEO) қызметін атқарып, қазан айында қызметкерлерді қысқартатынын жариялады.
Ол өз компанияларын осы экономикалық құлдыраудан аман алып шығуға бел буды.
«Бұл екі балаң болған сияқты. Не істейсің? Біреуінің сәттілік ықтималдығын арттыру үшін барлық ақшаңды жұмсайсың ба? Әлде екеуін де аман алып қалуға тырысасың ба? » — деп түсіндірді Илон.
Бұл өте үлкен тәуекел еді, өйткені оның өміріндегі барлық нәрсе күйреп жатқандай көрінді. Жюстин оның Талуламен сөз байласқанын білді. Бұл жаңалық өте ауыр тиді.
«Tesla туралы үнемі жағымсыз мақалалар және SpaceX-тің үшінші сәтсіздігі туралы оқиғалар шығып жатты. Бұл қатты ауыр тиді. Өмірің дұрыс болмай жатқанына, көлігің жүрмей жатқанына, ажырасу процесінен өтіп жатқаныңа және осының бәріне үлкен күмәнмен қарайсың», — деді ол биограф Эшли Вэнске. «Мен бұдан шыға аламыз деп ойламадым». Шын мәнінде, ол бәрі бітті деп ойлады.
Желтоқсан айына қарай Tesla банкроттық алдында тұрды.
Tesla қызметкерлері қолдарында бар ақшаларын инвестиция ретінде ұсынды, Кимбал да, Илонның достары да, соның ішінде Google негізін қалаушы Сергей Брин де Tesla-ны аман алып қалуға тырысты.
Илон өзінің негізгі миссиясын: планетаны құтқарудан кем емес мақсатын тірі сақтап қалуға тырысты. Жердің шектеулі мұнай қорын жер астынан айдап шығуды тоқтату үшін оның берген жауабы Tesla еді. Ал Tesla-ның аман қалуы минут сайынғы құмар ойын сияқты көрінді. Планеталық апаттан құтылу үшін Илонның берген жауабы SpaceX еді. Оған да күмәнмен қарады. Илон үшін маңызды нәрсенің бәрі қауіп астында болды.
«Бұл жай ғана Илонның қиындыққа тап болуы емес еді», — деп түсіндірді Кимбал Esquire журналына. «Жеке банкроттық күнделікті талқыланатын тақырып болды. Tesla адамдар ақшасын төлеп қойған көліктерді жеткізуге тиіс еді. Банкроттық ол істеген істен гөрі оңайырақ болар еді. Ол Tesla-ны тірі сақтау үшін қолында бардың бәрін салды». Басқа кез келген адам баяғыда беріле салар еді.
Ал бос уақытында, ажырасу процесі оның отбасылық өмірін қиын жағдайға және жұртшылықтың назарына қалдырды. Илон мен Талула мерекелерді Кимбалмен және оның отбасымен өткізу үшін Боулдерге (Колорадо штаты) демалуға баруды ұйғарды.
Содан кейін, Рождествоға екі күн қалғанда, NASA SpaceX-ке құны 1,6 миллиард доллар болатын келісімшарт берді. Миллиард.
Келесі күні, Рождество қарсаңында, Tesla компанияны аяғынан тік ұстап тұратын <span data-term="true"> венчурлық капиталды</span> (ұзақ мерзімді өсу әлеуеті бар стартаптарға берілетін инвестиция) қаржыландырудың жаңа кезеңін аяқтады.
Венчурлық капитал — бұл ұзақ мерзімді өсу әлеуетін көретін инвесторлардың стартаптарға беретін қаржысы. Ол жеке ангел-инвесторлардан, инвестициялық банктерден немесе венчурлық фирмалардан келуі мүмкін. Венчурлық фирмалар әдетте ангел-инвесторларға қарағанда үлкенірек сомада инвестиция салады. Стартаптар өте тәуекелді болғандықтан, көптеген фирмалар инвестиция салмас бұрын due diligence (тиісті тексеру — бизнестің заңдылықтары мен қаржылық жағдайын жан-жақты зерттеу) деп аталатын үлкен зерттеу жүргізеді. Олар бизнес-модельге, осы уақытқа дейін не істелгеніне, өнім үшін қандай нарық бар екеніне және т. б. қарайды — мұның бәрі ақшаны неге салып жатқандарын түсіну үшін жасалады. Өз инвестицияларының орнына венчурлық фирмалар стартаптағы үлкен үлеске ие болады және маңызды шешімдерде өз сөзін айтқысы келеді. Кейде олар компанияны қалай басқару керектігі туралы кеңес те береді.
Илон көзіне жас алды. Сонда ғана оның есіне түсті. Рождество. Талула. Сыйлық. Илон Маск — әйгілі өнертапқыш, реформатор және кемеңгер — өз компанияларын құрдымнан құтқарумен айналысқаны сонша, жаңа қалыңдығына Рождестволық сыйлық сатып алуды да ұмытып кетіпті.
Оған сыйлық алатын жер іздеп көше бойымен жүгіріп келе жатқанда, оның жалғыз нұсқасы онша керемет емес еді. Бұл кәдесый дүкені болатын. «Олар жабылуға жақын еді», — деді ол. «Мен тапқан ең жақсы нәрсе — кокос ұстаған пластик маймылдар болды, анау «жамандықты естімеймін, көрмеймін» дейтін маймылдар».
Жаһандық экономикалық дағдарыс жалғасып жатқанда, General Motors та, Chrysler де 2009 жылы банкроттыққа өтініш берді, ал АҚШ үкіметі автокөлік өнеркәсібін құтқару үшін шамамен 80 миллиард доллар жұмсады. Бірақ басында аяққа тұрып кетуі екіталай болған Кремний алқабының Tesla стартапы Ұлы Рецессиядан аман қалды.
Көлік, мені үйге апар!
Бүгінгі таңда барлық жаңа Tesla көліктері автопилот жабдықтарымен жабдықталған. Компания атап өткендей: «Біздің зауытта шығарылған барлық Tesla көліктері, соның ішінде Model 3 те, адам жүргізушісіне қарағанда қауіпсіздік деңгейі айтарлықтай жоғары, толық өзін-өзі басқару мүмкіндігіне қажетті жабдықтарға ие».
Tesla клиенттері автопилот бағдарламалық жасақтамасының түрлі деңгейлерін сатып ала алады немесе олардың моделінде дайын болуы мүмкін. Мұны қолданба ішіндегі сатып алу сияқты елестетуге болады. Толық өзін-өзі басқару әлі қолжетімді болмаса да, көлік жүргізушілерге кептелісте жүруге, апаттардан аулақ болуға және тас жолға қауіпсіз шығып-түсуге көмектесу үшін көп нәрсе істей алады.
Камералар жиынтығын, ультрадыбыстық сенсорларды және радарды пайдалана отырып, автопилот мониторлары көлік айналасында не бар екенін анықтайды. Борттық компьютер бұл ақпаратты жасанды интеллекттің (AI) көмегімен өңдейді. Tesla сонымен қатар жолақты ауыстыру, жылдамдықты жүргізу жағдайларына сәйкестендіру, тас жолдардан шығу, бүйірлік соқтығысу туралы ескерту, төтенше жағдайда тежеу, алдыңғы соқтығысу туралы ескерту және көлікті сізді алып кетуге шақыру сияқты басқа да қызықты функциялар үшін жақсартылған автопилотты ұсынады. Көлік тар гаражға қойылған ба? Шақыру батырмасын басыңыз, сонда көлік сол жерден өзі шығады, сіз отырып алып, жолға шыға бересіз. Бірақ автопилоттың нақты ескертуі бар: жүргізуші мұқият болуы және қажет болған жағдайда әрекет етуге және басқаруды қолға алуға дайын болуы керек. Tesla сонымен қатар толық өзін-өзі басқаратын автопилотты шығаруды жоспарлап отыр.
8-ТАРАУ
ҚАЙТА ОЙЛАП ТАБЫЛҒАН ДОҢҒАЛАҚ
Илон SpaceX пен Tesla-ны сол қиын жылдардан алып шыққанда, Tesla жаңа модель — Model S жоспарымен де жұмыс істеп жатқан еді.
MODEL S-ТІҢ БАҒАСЫ: 78 000 ДОЛЛАР.
Сол бір сұмдық 2008 жылы бір жақсы жаңалық болды. Илон өзі таба алған ең жақсы көлік дизайнерін жалдады: Франц фон Хольцхаузен есімді адам.
Франц фон Хольцхаузен (алдыңғы жақта) Илон Маскпен бірге. (Фото: Jurvetson. )
Бала кезінде Франц дәптерлері мен сурет қағаздарын көліктердің эскиздеріне толтыратын. Ересек жасында ол Volkswagen-нің символына айналған Beetle (Қоңыз) моделін қайта жасауға көмектесті. Түпнұсқа 1939 жылы шыққан және 1960-жылдары танымалдықтың шыңына жеткен еді. Жаңа Beetle 1997 жылы шығып, АҚШ нарығын жаулап алды — бұл көлік күтпеген мегахитке айналды. VW-де сегіз жылдай жұмыс істегеннен кейін Францтың мансабы оны General Motors-қа, содан кейін Mazda-ға алып келді. Осы жолда ол көліктерді жобалау кезінде экологиялық таза материалдарды ескере бастады.
Енді Франц өзінің айқын таланты мен тәжірибесін Model S-ті жобалауға жұмсай алар еді. Көлік ерекше болуы керек еді. Ол футуристік, бірақ әлі де қолжетімді көрініске тоқтады — бұл сіз айдап жүргіңіз келетін және өзіңізді де, заттарыңызды да бір жерден екінші жерге тасымалдай алатын көлік болуы тиіс еді.
SpaceX зауытының бұрышындағы шатырда жұмыс істей отырып, Франц пен оның командасы іске кірісті. Небәрі үш айдың ішінде олардың қолында жұмыс істейтін дизайн болды және прототип қалыптаса бастады. Әлемдегі ең жақсы спорттық көліктердің сезімінен, сонымен қатар отбасылық өмірдің талаптарынан шабыт алған — шынын айтайық, екі орынды көлік төрт адамнан тұратын отбасы үшін шатырға кімді байлау керек деген мүмкін емес таңдауды білдірер еді — Model S жақсы қарқынмен дамып жатты.
ТЕРМИНДЕР! Model S-тің кодтық атауы WhiteStar (Ақ жұлдыз) болды.
Әр жұма сайын Францпен және дизайн тобымен кездескен Илон әрбір детальды, «көліктің әрбір нюансын» мұқият қарап шығатын. «Әрбір бампер, әрбір қисық сызық, көліктің әрбір кішкентай бөлшегі. Не дұрыс. Не бұрыс. Содан кейін бұл инженерлік қажеттіліктермен, эргономикалық қажеттіліктермен, нормативтік талаптармен сүзгіден өтуі керек», — деп түсіндірді ол. Ол «жақсы өнім» шығару үшін әрбір миллиметрге мән беру керек деп сенді. Басқаша айтқанда, олар мінсіздікке ұмтылды.
2009 жылдың көктемінде баспасөз бен шақырылған қонақтар SpaceX штаб-пәтеріне жиналды. Тони Старкқа лайықты зауыт аясында Model S мақтанышпен көрсетілді. Бұл алғашқы люкс класындағы толық электрлі седан еді. Көлік әлі бітуге жақын да емес еді, бірақ Илон тағы да бұқаралық ақпарат құралдарын таңғалдырып, жұртшылықты таныс сюжетке тартты: Илон мүмкін емес нәрсені шындыққа айналдырып жатты. Roadster сияқты, Model S-ке де тапсырыстар ағылып келді.
Tesla Model S. (Фото: Tesla Motors, Inc. )
Басқа көлік өндірушілер де Tesla технологиясына назар аударды. Mercedes өндірушісі Daimler төрт мың Tesla батарея жинағына тапсырыс беріп, оларды өз көліктеріне орнату үшін Германияға алып кетті. Кейін Tesla Daimler-дің Smart көлігіне арналған батареялармен де қамтамасыз етті.
«Алюминий орамдары мен пластик түйіршіктері кіреді де, көліктер шығады», — деп түсіндірді Илон стартап әлемін зерттейтін журналист Сара Лэсиге. «Біз нағыз ауыр өндіріспен айналысамыз. Біз барлық көлік инженериясын, барлық күштік агрегат инженериясын, барлық бағдарламалық жасақтаманы жасаймыз, сонымен қатар көліктің стилі мен дизайнын да өзіміз жасаймыз».
Осы жарқын пресс-шарадан бір жыл өткен соң, Tesla электр батареяларын жасауды жалғастыру және Америка Құрама Штаттарында электр көліктерін құрастыру үшін АҚШ үкіметінен орасан зор несие алды. Жасыл энергия несиесі 465 миллион долларды құрады.
Tesla тез арада автокөлік зауытын сатып алды. 2010 жылы Ұлы Рецессия өз зардабын тигізгеннен кейін, автокөлік зауытын өте тиімді бағаға алуға болатын еді. 5,3 миллион шаршы футтық нысан үшін 42 миллион доллар төлеп, Tesla енді Model S шығаратын орынға ие болды.
Иә, 42 миллион доллар тиын-тебен сияқты естілмейді, бірақ бұрын Toyota мен GM-ге тиесілі болған бұл зауыт бір кездері миллиард доллар тұрған болатын. Кенеттен 42 миллион доллар онша көп емес болып көрінді.
ЖОЛ КӨРСЕТКІШІ! Tesla зауыты Фримонтта (Калифорния), 45500 Fremont Boulevard мекенжайында орналасқан. Tesla штаб-пәтері Пало-Альтодағы 3500 Deer Creek Road мекенжайына көшті.
Бұл әлемнің мұнай мәселесін шешудегі тағы бір маңызды қадам болды. Жоспар бойынша, Roadster-ден түскен ақша Model S-ті қаржыландыруы керек еді, ол Model X-ті қаржыландырады, ал ол өз кезегінде қарапайым халықтың қалтасы көтеретін көлікке жол ашады — теледидарлар мен смартфондардағы сияқты. Бірінші модель шығады және әдетте ол көпшілік үшін қолжетімсіз болады. Бірақ уақыт өте келе жаңа модельдер шыққан сайын бағасы төмендейді.
ХАЛЫҚТЫҚ
2010 жылы 29 маусымда Нью-Йоркте Tesla маңызды белеске жетті: жария компанияға (акциялары биржада еркін сатылатын компания) айналды. Илон сауда алаңының үстіндегі өз орнын алды. Талула оның қасында күлімсіреп тұрды. Екеуі де оның ұлдарын құшақтап алған. Tesla командасының басқа мүшелері де олардың қасына жиналды.
Илон Маск 2010 жылдың 29 маусымында NASDAQ сауда-саттығының ашылу қоңырауында Tesla-ның алғашқы жария ұсынысын тойлауда. (Фото: Mark Lennihan/AP Images. )
Илон NASDAQ-та ашылу қоңырауын соққанда, халық айғайлап қошемет көрсетті. Небәрі он сегіз ай бұрын Tesla күйреу алдында тұрған еді. Ал қазір ше? Илон мен Tesla командасының мүшелері қол шапалақтап, күлімсіреп, қолдарын бұлғап, мерекені тойлап айғайлап жатты. Tesla ресми түрде жария компания болды. Акциялар бір данасы 17 доллардан ұсынылды. Tesla 1956 жылғы Ford-тан кейін биржаға шыққан алғашқы америкалық автомобиль компаниясы болды.
Мерекелеуге себептер мұнымен біткен жоқ. Сол жылдың соңында, қыркүйек айында жеке ұшақтар мен тікұшақтар Шотландияның таулы аймағындағы шағын қалашыққа үйлену тойының қонақтарын әкелді. ХІІІ ғасырда салынған тас соборға жиналған қонақтар қалыңдық пен күйеу жігіттің келуін күтті. Илон мен Талула ақ түсті Rolls-Royce-пен келіп, жұртты таңғалдырды. Ерлі-зайыптылар ант беріп, ертегідегідей ат арбамен кетіп, жақын маңдағы қамалда таң атқанша биледі. Илон мен Талула ақыры ерлі-зайыпты болды.
Tesla өзінің алғашқы тоқсандық пайдасы туралы хабарлағаннан кейін, акция бағасы 2013 жылдың шілдесінде 130 долларға жетті. 2018 жылы Tesla акцияларының бағасы тіпті 383 долларға дейін көтерілді.
Кремний алқабында Tesla командасы көлікті дамытуға бар күшін салды. Илонды риза ету оңай емес еді. Прототиптер жасалғаннан кейін ол оларды кейде демалыс күндері бойы айдайтын, содан кейін өзгертулер тізімімен көлікті қайтарып беретін.
«Tesla — бұл хардкорлы технологиялық компания. Біз шынымен де күрделі инженериямен айналысамыз. Компанияның негізгі құндылығы — күрделі мәселелерді шешу үшін көп еңбек еткенде ғана болады», — деп түсіндірді Илон. Ол Tesla көліктерінің мінсіз болуын қалады. Нүкте.
КІТАП СӨРЕСІ! Уолтер Айзексонның «Эйнштейн: Оның өмірі мен ғалам» атты кітабы Альберт Эйнштейннің қиын жолы мен таңғажайып үлесі туралы баяндайды. Илон бұл кітаптан көп нәрсені үйренді.
БӘРІ КҮРДЕЛІ
Илон зымырандар бағасының тым жоғары екенін қалай білгені есіңізде ме? Ол зымыран жасауға арналған бөлшектер туралы да осындай жаңалық ашты. Олардың бағасы тым қымбат еді. Илон мұны тітіркендіргіш деп тапты. Егер бір нәрсені жасау бірнеше тиын тұрса, оны сатып алу мыңдаған доллар болмауы керек. Мұндай жағдайда Илон не істейді? Бөлшектерді өзі жасайды.
Сонымен SpaceX өз бөлшектерін шығара бастады. Tesla Tesla зауытында басқа жақтан келген бөлшектерді жай ғана жинап қоймайтыны сияқты, SpaceX те солай істеді. Зымыран компаниясы мүмкіндігінше көп бөлшекті өзі жасайтын болды, бұл ғарышқа шығу құнын төмендетуді жалғастыра берді.
Бұл тәсілдің қаншалықты жаңа жол ашқанын айтып жеткізу қиын. Бұл Илонның қалыптасқан жағдаймен келіспейтін, заттардың неге солай екенін үнемі сұрайтын бұрынғы қасиеті еді. Егер бұл сұраққа жақсы жауап болмаса, ол жаңа жол іздейтін.
Мұндай деңгейдегі шектен тыс инновация орасан зор интеллектуалды және физикалық қуатты талап етті. Және бұл көбінесе қатал шындықпен бетпе-бет келді: бір тәулікте небәрі жиырма төрт сағат бар. Ал теория бойынша, сіз соның бір бөлігінде ұйықтауыңыз керек.
Илон түнде алты сағат ұйықтауға тырысты. Смартфонына байланған ол SpaceX пен Tesla-дан келген электрондық хаттарды кеңсеге бара жатқанда да, төсекте жатқанда да немесе әжетханада отырғанда да оқып, жауап бере алатын.
Балаларына қамқорлықты бөлісу көбінесе оларды жұмыс іс-шараларына бірге алып келуді білдіретін.
«Оларға бұл ерекше әсер қалдырмайды», — деді ол.
2012 жылды қарсы алғаннан кейін, бір твит Илонның жеке өміріне қайтадан назар аудартты. «@rileytalulah Бұл таңғажайып төрт жыл болды. Мен сені мәңгі сүйемін. Сен бір күні біреуді өте бақытты етесің».
Илон мен Талула ажырасты. Forbes журналына берген сұхбатында Илон Талулаға деген сезімі суып кеткенін мойындады. Олар алты ай бойы бөлек тұрған.
«Алыста болу сезімді күшейте ме, жоқ па екенін білу үшін бірнеше ай бөлек тұрдық, өкінішке орай, олай болмады», — деп жалғастырды ол. «Мен оны әлі де жақсы көремін, бірақ оған ғашық емеспін. Мен оған шын мәнінде қалағанын бере алмаймын». Жюстиннен айырмашылығы, Талула ажырасуды көпшілік алдында талқыламады, ол мен Илон әлі де өте жақын дос болып қалды.
Келесі кезекте халықаралық назар Tesla-ға ауды. 2012 жылдың ақпанында Калифорния губернаторы Джерри Браун Лос-Анджелестегі сахнаның ортасында тұрды. Браун Калифорнияның ерекше инновациялық мәдениеті мен керемет дизайнға деген таланты туралы шабыттана сөйледі. Жиналған жұрт басты оқиғаға дайын болып, қошемет көрсетті.
Сахнаға «ешнәрсе мүмкін емес емес деген идеяны алға тартатын адам» ретінде таныстырылған Илон шықты.
«Біз Tesla-ны әлемде өзгеріс жасау үшін құрдық. Әлемге тұрақты көлік өте қажет», — деді ол аудиторияға. «Мәселе мынада, егер сіз тартымды электр көліктерін жасамасаңыз, егер сіз бензинді көліктерден кем түспейтін емес, олардан жақсырақ электр көліктерін жасамасаңыз, онда бұл жүзеге аспайды».
ДАУЫСТЫ ҚАТТЫРАҚ ШЫҒАРЫҢЫЗ! Tesla айдап келе жатып сүйікті ойнату тізіміңізді тыңдауға дайын болғанда, дыбыс деңгейі он бірге дейін көтеріледі. Бұл сан классикалық «This is Spinal Tap» фильміне сілтеме ретінде таңдалған.
Сахнада ол өзін еркін сезініп, өз ойын дәлелдеп, өз көзқарасын сатып жатты. Tesla миссиясының үлкен суреті туралы асқақ армандарды айтса да немесе техникалық бөлшектерге терең бойласа да, оның жеткізу мәнерінде сенімділік, техникалық білім және шексіз құлшыныстың үйлесімі бар ерекше «Илон қолтаңбасы» пайда болды. Бұл көрініс оның бұзақылардан жәбір көріп, дос таба алмай қиналған мектеп күндерінен мүлдем басқаша еді.
2012 жылдың сәуірінде Илон Маск әлемдегі ең бай адамдардың қатарына қосылып, байлығының көп бөлігін қайырымдылыққа жұмсау туралы «Giving Pledge» (Беру анты) құжатына қол қойды. Бұл идея екі жыл бұрын Билл мен Мелинда Гейтс және Уоррен Баффет бастаған қырық миллиардер-филантроптар тобы өте бай адамдарды көбірек, ертерек және ақылдырақ беруге шабыттандыруды ұйғарған кезде басталған. Әлемдегі ең бай 183-тен астам адам мен ерлі-зайыптылар бұл антқа қол қойды.
«Егер сізде минивэннен де функционалды, жол талғамайтын көліктен де стильді және спорттық көліктен де өнімділігі жоғары көлік болса қалай болар еді? » — деп сұрады Илон кідіріп. «Бұл — Model X! »
Би клубының музыкасы мен жарықтары қосылды. Франц Model X-ті сахнаға айдап шықты, көліктің ішінде алты инженер мен дизайнер болды. Олар шығуға дайындалғанда, есіктер жарқанаттың қанаты сияқты жоғары қарай ашылды.
Tesla Model X. (Фото: Tesla Motors Inc. )
Техникалық тұрғыдан олар «сұңқар қанаттары» (falcon wings) деп аталады. Оларды қалай атасаңыз да, олар шоудың көркі болды. Иә, Model S әлі жеткізілмеген еді. Бірақ бұл онша маңызды емес сияқты көрінді. Клиенттер жанкүйерлер еді және олар күтуге дайын болды.
Жылдамдықты сағатына 60 мильге дейін 2,9 секундта көтеретін Model X үш қатарлы орындықтарға жеті ересек адамды сыйдыра алады. Үшінші қатардың артында зат сақтайтын орын бар және Илон «фраңк» (frunk) деп атайтын — көліктің алдыңғы капотының астындағы жүк орны бар, өйткені ол жерді алып тұрған газ қозғалтқышы жоқ. Жеткізу 2015 жылы басталды.
ЗАРЯДТАЛҒАН
2012 жылдың сол жазында Илон Model S-ті айналып өтіп, еңкейіп, есіктерін ашып, әрбір детальды мұқият тексерді. Көлікті жасаған ерлер мен әйелдер мақтанышпен, көздеріне жас алып қарап тұрды.
Әрбір көлікті тексергеннен кейін Илон оларды жаңа иелеріне тапсырды — сапасына, шеберлігіне және дизайнына сенімді болды.
Бұл бұқаралық ақпарат құралдары түсіріп алған және шақырылған қонақтар қошемет көрсеткен салтанатты сәт болды. Кешігулер алғашқы Model S көліктерін жеткізу кем дегенде бір жарым жылға кешіккенін білдірді, бірақ бұл бәрібір жүзеге асты. Сол алғашқы иелері седандарын үйлеріне айдап кетті. Илон мен оның командасы көптеген автокөлік мамандары мүмкін емес деп ойлаған уәдені орындады. Ол кешікті, бірақ жасады.
КҮМӘНДАНУШЫЛАР, ОЛАРДЫ ШОРТ-СЕЛЛЕРЛЕР (акция бағасының төмендеуіне бәс тігетіндер) ДЕП ТЕ АТАЙДЫ. Акция бағасы көтеріледі деп сатып алып, ақша табатын инвесторлар бар. Сондай-ақ Tesla-ның болашақтағы сәтсіздігіне үлкен ставкалар жасаған шорт-селлерлер де болды.
Күзде Илон Tesla бизнесін кеңейтті. Енді ол тек көлік жасап қана қоймай, оларды зарядтаумен де айналыса бастады. Есіңізде болсын, Илон Tesla-ның дәстүрлі бензинмен жүретін көліктерді алмастырғанын қалады, сондықтан олар тек жақсы көрініп қана қоймай, дәстүрлі көліктер істей алатынның бәрін, соның ішінде алыс қашықтықтарды да еңсеруі керек еді.
Бір зарядпен үш жүз миль жүру — бұл шын мәнінде үлкен өзгеріс еді, егер сізге бүкіл елді басып өту немесе тіпті Лос-Анджелестен Сан-Францискоға бару керек болмаса. Бұл мәселені шешу үшін Tesla өз көліктеріне арналған зарядтау станцияларын жасауды ұйғарды. Олар Калифорнияда солтүстікке қарай Сакраментоға дейін алты станциядан бастады, онда Tesla иелері жол ортасында небәрі отыз минуттық аялдамамен қуаттай алатын. Және бұл тегін болды. Осы жазба жазылған уақытта Солтүстік Америка, Азия, Еуропа және Таяу Шығыста 1300-ден астам Supercharger станциялары бар. Tesla сонымен қатар жүргізушілерге жол бойындағы зарядтау станцияларының орналасқан жерлері көрсетілген навигацияны ұсынды.
Жолдарда Tesla көліктері көбейген сайын, 2017 жылдан бастап компания Supercharger Supercharger (электромобильдерді жылдам қуаттау станциясы) желісін өмір бойы тегін пайдаланудан ақылы жүйеге көшіре бастады. Енді жаңа сатып алушыларға жыл сайын шамамен мың миль жүруге жететін тегін қуаттау несиесі беріледі. Бұл лимит таусылған соң, олар әр қуаттау үшін аздаған ақы төлейді. Дегенмен, бұл әлі де бензинге қарағанда арзанырақ. Tesla бұл табысты қуаттау станцияларын күтіп ұстауға және кеңейтуге жұмсайды. Сонымен қатар, компания кейде түрлі акциялар аясында өмір бойы тегін қуаттау мүмкіндігін ұсынып тұрады.
Рочестердегі (Нью-Йорк) Tesla Supercharger станциялары.
Осынау жетістік пен кеңею ұлттық масқараға әкеледі деп ешкім ойламаған еді. Бірақ Барак Обама мен губернатор Митт Ромни арасындағы президенттік дебатты тамашалаған Америка мен бүкіл әлем жұртшылығы күтпеген жағдайға куә болды. Tesla бұл жерде «жеңіліс тапқан» компания ретінде аталып кетті.
АҚШ үкіметінен алынған несие есіңізде ме? Қызу пікірталас кезінде Ромни Обаманың «жасыл энергияға» берген несиелерін еске салды. Tesla мұндай несие алған жалғыз компания емес еді. Басқа да бірқатар жасыл энергия компаниялары алған болатын, олардың кейбірі тіпті банкротқа ұшыраған еді.
Ромни Обамаға шүйлікті: «Бірақ ұмытпаңыз, сіз Solyndra, Fisker, Tesla және Ener1 сияқты күн мен жел энергиясына 90 миллиард доллар бөлдіңіз, бұл елу жылдық жеңілдіктерге тең. Менің бір досым: «Сіз тек жеңімпаздар мен жеңіліс тапқандарды таңдамайсыз, сіз тек жеңіліс тапқандарды (losers) таңдайсыз», — деді. Демек, бұл Американың энергетикалық қауіпсіздігін қамтамасыз ететіндей саясат емес». 126
Осылайша, бүкіл әлем көз тігіп отырған сәтте Tesla-ға «жеңіліс тапқан» деген таңба басылды. Сұмдық-ай. Бұқаралық ақпарат құралдары бұл сөзді іліп әкетті. Бір айдан соң Ромни сайлауда жеңіліп қалды.
Ал келесі көктемде Илон ұлттық телеарнаға шығып, қорытындыны жариялады. Tesla сол несиені толық көлемде, белгіленген мерзімнен тоғыз жыл бұрын127 және пайыздарымен бірге қайтарған еді.
«Сайып келгенде, АҚШ салық төлеушілері бұл несиеден жиырма миллион доллардан астам пайда көрді»,128 — деді ол Bloomberg телеарнасына берген сұхбатында.
Илон ол несиені қайтарғанды өте жақсы көрді. Бұл оның сыншыларының қателескенін дәлелдеп берді.
Батарея таусылғанда не істеу керек?
Невада штатындағы Спаркс қаласында орналасқан Tesla Gigafactory. (Фото: Tesla Motors Inc. )
Tesla-ның литий-ионды батареяларға деген сұранысы әлемдік ұсыныстан тез арада асып түсті.
Батареялардың уақытында жетпеуі көлік өндірісін кешіктірді.
2014 жылы Илон тағы да шөл далаға оралып, Tesla өз батареяларын шығаратын зауыт салу үшін қолайлы орын іздей бастады.
Таныс болыңыз: Gigafactory <span data-term="true">Gigafactory</span> (батареялар шығаратын ауқымды зауыт), Невада штатындағы Спаркс қаласында, Электрик авеню көшесінде орналасқан.
Құны 5 миллиард доллар болатын зауыт кезең-кезеңімен салынуда, бірақ толық аяқталған кезде оның жалпы көлемі 5,8 миллион шаршы футты құрайды. Бұл қаншалықты үлкен? Оның ішіне екі жүзден астам Ақ үй сиып кетеді.
TED Talk конференциясында Илоннан энергияны пайдаланғанымыз үшін кінәлі сезінбейтін болашаққа жету үшін қанша Gigafactory қажет екенін сұрады. Бұл әлемде қазір қазба отынымен жұмыс істейтін барлық нәрсені қуаттандыруға жететін литий-ионды батареялар деген сөз. Илон еш ойланбастан: «Шамамен жүзге жуық. Он немесе мың емес. Сірә, жүз болар»,129 — деді. 2018 жылғы жағдай бойынша Қытай мен Еуропада Gigafactory зауыттарын салу жоспарланған.
9-ТАРАУ ӘРИНЕ, МЕН СЕНІ ӘЛІ ЖАҚСЫ КӨРЕМІН
2013 жылдың жазында Илон үшінші үйлену тойына дайындалу үшін ортағасырлық костюм киді. Көп ұзамай ол асыл тастармен безендірілген, ортағасырлық үлгідегі жібек көйлек пен бас киім киген қалыңдығына сүйсіне қарап тұрды. Талула мен Илон неке қию үстеліне екінші рет бет алды.
Бір-бірінен бөлек жүрген уақытта Талула түрлі фильмдерге түсіп, тағы біреуіне сценарий жазумен айналысқан еді. Олар ажырасқаннан кейін де достықтарын үзбеген болатын. Бұл достық қайтадан махаббатқа ұласты. Енді Лос-Анджелеске Маск ханым болып оралған ол жазушылықты, актерлікті және бес өгей ұлын тәрбиелеуді қатар алып жүруге тырысты.
Илон әлі де ұзақ уақыт жұмыс істеп, екі компанияны басқарып, SolarCity директорлар кеңесінде қызмет етіп, басындағы толассыз идеялар тасқынын реттеп жүрді. Ол жиі түн ортасында ұйықтамай, бөлме ішінде ары-бері жүріп, идеяларын ойластырып, оларды қағазға түсіретін немесе өзіне электронды хаттар жазатын.
Сол кездегі жұмыс кестесін сипаттай отырып, ол былай деді: «Дүйсенбіде SpaceX-те жұмыс істеймін. Сосын дүйсенбі түні шығанақ аймағына (Bay Area) ұшамын. Сейсенбі және сәрсенбі күндері Tesla-да боламын. Сәрсенбі түні кері ұшамын. Бейсенбі мен жұманы SpaceX-те өткіземін». 130 Ал демалыс күндері ше? Ол сенбі күні таң ертемен тағы да әуежайда болып, күнін Tesla-да өткізеді... сосын жексенбіні SpaceX-те өткізу үшін Лос-Анджелеске оралады. Бұл өте көп жұмыс еді, бірақ Илонның әлемінде демалуға уақыт жоқ болатын.
Тіпті сол тамыз айында, үйлену тойынан бір ай өткен соң, Илон планетада жүріп-тұрудың жаңа тәсілін — көліктің бесінші түрі болып табылатын hyperloop <span data-term="true">hyperloop</span> (вакуумдық туннельдегі жоғары жылдамдықты көлік жүйесі) жобасын жариялады.
Бұл жоғары жылдамдықты пойыз сияқты, бірақ соқтығысудан қорғалған, ауа райына төзімді және әлдеқайда жылдамырақ. Ол гиперілмекпен Лос-Анджелестің орталығынан Сан-Францисконың орталығына отыз минутта жетуге болатынына сенімді еді.
Ол сұхбаттарында бұл идея туралы айта бастағанда, адамдар кейде оның шынайылығын сұрайтын. Бұл ақылға сыймайтын нәрсе сияқты көрінді.
Илон байсалды еді. Тек бұл жобаны өз кестесіне сыйғыза алмайтын. Дегенмен, бұл идея оның адамзатты бензиннен құтқару туралы түпкі мақсатына жетуге көмектесетін үлкен әлеуетке ие болатын, ал бұл істі кешіктіруге болмайтын еді.
Сондықтан оны жүзеге асыру үшін тағы бір компания ашудың орнына, ол технологиялық қауымдастықтағы басқалар бұл идеяны іліп әкетіп, дамытады деген үмітпен не нәрсенің мүмкін екенін егжей-тегжейлі сипаттайтын ашық құжат жариялады. Солай болды да. Hyperloop One деп аталатын стартап жоғары жылдамдықты вакуумдық туннельмен саяхаттауды тез арада дамытуға кірісіп, соңында Невадада сынақ полигонын салды. Кәсіпкерлер мен инженерлердің тағы бір тобы Hyperloop Transportation Technologies компаниясын құрды.
Илонның түпнұсқа құжатын мына жерден оқи аласыз[LINK]
Илонның айналысатын істері онсыз да жеткілікті еді. SpaceX зымырандарды орбитаға шығаруды меңгеріп алған болатын. 2012 жылдан бері ол үлкен Falcon 9 зымыраны мен Dragon жүк капсуласын пайдаланып, NASA үшін Халықаралық ғарыш станциясына алты рет жүк жеткізді. Компания сонымен қатар Falcon 9 көмегімен серіктерді де орбитаға тұрақты түрде шығарып тұрды.
Бірақ Илонның шөл далада меңгергісі келген тағы бір нәрсесі болды — зымыранды қондыру. Ғарышқа ұшу құнын сол зымырандарды қайта пайдалану жолын табудан артық ештеңе төмендете алмайтын еді. Ал бұл үдеткіштердің (boosters) Жерге оралып, қатты жерге (terra firma) ақырын қонуы керек дегенді білдірді. Тұрақты сынақтар жүргізіліп жатты. Зымыранды Жерге қалай қайтаруға, оның жылдамдығын бәсеңдетіп, тігінен қондыруға болады?
SpaceX-ке суға қонудың да жолы қажет еді. Илонның бұған берген жауабы — дрон-кеме, яғни қашықтан басқарылатын қону алаңы болды. SpaceX-ке екі кеме қажет еді. Атлант мұхитындағы кеме «Just Read the Instructions» (Нұсқаулықты оқысаңызшы), ал Тынық мұхитындағысы «Of Course I Still Love You» (Әрине, мен сені әлі жақсы көремін) деп аталды.
«Just Read the Instructions» дрон-кемесі. (© SpaceX. )
Тіпті зымыранды құрлыққа қауіпсіз қондырудың өзі өте қиын еді, SpaceX-тің бір комментаторы бұл мәселені былай сипаттады: «Эмпайр-стейт-билдингтен қарындашты ұшырып, оны ауада кері бұрып, төмен түсіріп, қатты дауыл кезінде жердегі аяқ киім қорабына қондырумен тең». 131 Иә, бар болғаны осы.
КІТАП СӨРЕСІ! Иэн М. Бэнкстің 1988 жылы жарық көрген «Ойындар шебері» (The Player of Games) ғылыми-фантастикалық романы, оның «Мәдениет» (Culture) топтамасының бөлігі. Бұл кітапта жоғары жылдамдықты вакуумдық пойыздары, адам мен машина симбиозы бар әлем сипатталады... және онда «Of Course I Still Love You» және «Just Read the Instructions» деп аталатын екі ғарыш кемесі бар. 2018 жылы Илон салынып жатқан үшінші дрон-кемесінің де «Мәдениет» сериясынан шабыт алып, «A Shortfall of Gravitas» (Салмақтылықтың жетіспеушілігі) деп аталатынын жариялады.
ҚОНУДЫ СӘТТІ ОРЫНДАУ
ДҮЙСЕНБІ, 21 ЖЕЛТОҚСАН, 2015 ЖЫЛ 20:29 (Шығыс стандартты уақыты) Канаверал мүйісі, Флорида.
SpaceX-тің Канаверал мүйісіндегі ұшуды басқару орталығы. (© SpaceX. )
Ұшуға 20 секунд қалды.
40-шы ұшыру кешеніндегі ашық түнгі аспан астында басқару бөлмесінің дауыс зорайтқыштарынан кері санақ командалары естіліп жатты. Илон компьютерлеріне үңілген зымыран ғалымдары, инженерлер мен сарапшылар тобының артында тұрды. Олардың алдындағы экрандарда ұшу алаңында тұрған Falcon 9 зымыраны тікелей эфирде көрсетіліп жатты.
Т минус он. Тоғыз. Сегіз. Жеті.
Ұшыру үшін бәрі мінсіз болуы керек еді. Барлығы бәске тігілді. Осыдан алты ай бұрын ғана соңғы зымыран ұшырылымы жойқын сәтсіздікпен — жарылыспен аяқталған болатын.
Енді олар тағы да осында.
FALCON 9 СИПАТТАМАСЫ ЗЫМЫРАН КЕЗЕҢДЕРІ: Екі БИІКТІГІ: 229 фут ДИАМЕТРІ: 12 фут ҚОЗҒАЛТҚЫШТАРЫ: 9 Merlin қозғалтқышы
Алты. Бес. «Ұшуға рұқсат».
SpaceX зымыран тарихында жаңа бет ашуға бірнеше секунд қалды. Мақсат? Зымыранды орбитаға ұшыру, серіктерді орналастыру, содан кейін зымыран үдеткішін қайта пайдалану үшін Жерге қондыру — бұл бұрын-соңды жасалмаған ерлік еді.
Көптеген зымырандар — жобалауға, салуға және сәтті ұшыруға миллиондаған доллар жұмсалатын зымырандар — шын мәнінде... болашақтағы қоқыс қана. Әр зымыранды тек бір рет қана пайдалануға болады. Ол былай болады: зымыран ұшады. Аспанға көтерілген сайын зымыран үдеткіштері пайдалы жүк бөлігінен кезең-кезеңмен бөлінеді. Кейбіреулері Жерге құлап, мұхитқа батады. Басқалары орбитада қалып, Жерді айналып жүрген миллиондаған пайдасыз және қауіпті қоқыстардың қатарын толықтырады. Бұл онша жақсы жоспар емес еді, бірақ басқа таңдау болған жоқ.
Falcon 9 туралы бәрін білгіңіз келе ме? Қорықпаңыз, оның пайдаланушы нұсқаулығы бар[LINK]
Қайта пайдалануға болатын орбиталық зымыран технологиясы бұрын болмаған. Осы сәтке дейін... үміт бар.
Елдің екінші шетінде, Калифорния штатындағы Хоторн қаласындағы SpaceX штаб-пәтеріне қалың жұрт жиналды. Олар кенеттен үнсіз қалып, Канаверал мүйісіндегі әрбір қимылды алып экраннан тамашалап отырды.
Төрт. Үш. Екі. Бір.
Falcon 9 қозғалтқыштары гүрілдеді. Шаң мен түтін бұлтының арасынан алаулаған зымыран ұшу алаңынан көкке көтерілді.
«Ұшу басталды».
Falcon 9 аспанға атылды.
Илон шығуға бет алды. Алқынып жүгіріп, ол оның ұшқанын көру үшін далаға шықты.
Жоғары қарап, ол Falcon 9-дың жалындаған шұғыласының көзден ғайып болып, кішірейе бергенін көрді.
Аспан тас қараңғы еді. Енді ол күтуі керек. Үдеткіш бөлініп, Жерге орала ма?
Илон күтіп тұрғанда даладағы динамиктер арқылы миссияны басқару орталығын тыңдады. Ол аспаннан оралатын зымыранның сәулесін іздеді.
Толқып тұрған жалғыз ол емес еді. Калифорниядағы жұрт қолдарын айқастырып, үнсіз тұрды. Кейбіреулері ауыздарын жауып алды. Көбінің жүзінен қобалжу байқалды.
Қызметкерлер SpaceX штаб-пәтерінен ұшырылымды тамашалауда. (© SpaceX. )
Содан кейін Канаверал мүйісінің аспанында дыбыс соққысы (sonic boom) естілді. Зымыран Жерге қайтып келе жатқан еді.
FALCON 9 ОРБИТАҒА ДЕЙІНГІ ҚАШЫҚТЫҚ: 398 миль КӨЛБЕУЛІК: 47 градус
Кенеттен алыстан жарық пайда болып, Жерге жақындаған сайын үлкейе берді.
Бұл жолы тарих жасала ма? Олар зымыранды қондыра ала ма? Зымыран үдеткіші алаулап, ұшу алаңына жақындаған сайын жылдамдығын азайтты. Кенеттен от ағынының арасынан қону тіреулері шықты.
«Falcon қонды».
Falcon 9-дың бірінші кезеңінің қонуы. (© SpaceX. )
САЯХАТШЫЛАРҒА ЕСКЕРТУ! 2016 жылдың сәуірінде орнатылған сол алғашқы қайтып келген үдеткіш Хоторндағы SpaceX штаб-пәтерінде тұрақты көрмеге қойылған.
Басқару орталығы қуаныштан жарылды. Гвинн орнынан атып тұрды. Қызметкерлер бір-бірін құшақтап, секіріп, айғайлап, соңында «USA! USA! USA! » деп ұрандатты. Олардың есінде бір ғана нәрсе болды: бірнеше жыл бұрын әлемнің жетекші ғарыш мамандары SpaceX-тің бұл мақсатына жететініне сенбеген еді.
Бүгінде компания сіздің тамашалауыңыз үшін жарылыстардың сәтсіз кадрлар жинағын жасап қойды. youtu. be/bvim4rsNHkQ
Ғарыш индустриясы өзгерді. Осыдан он үш жыл бұрын ғана зымыран туралы кітаптар оқып жүрген «интернеттегі жігіт» негізін қалаған компания тарих жасады.
«Бұл — революциялық сәт. Бұрын-соңды ешкім үдеткішті, орбиталық деңгейдегі үдеткішті бүтін күйінде қайтарған емес»,132 — деді Илон журналистерге. Олар мұны жасады. Ғарышқа саяхат жасауда төңкеріс жасады. Мүмкін емес нәрсені орындап, аспан әлемін бұрын-соңды болмағандай ашты.
SpaceX 2016 жылы мұхитта қалқып жүрген баржаға үдеткішті қондырды, ал 2017 жылдың наурызында алғаш рет бұрын ұшқан үдеткішті қайтадан орбитаға шығарды.
БӘРІ ДЕ БАС ЖОСПАРДЫҢ БІР БӨЛІГІ
Елестетіп көріңізші, жұмыс күнінен кейін Tesla-ңызбен үйіңізге келесіз. Оны гаражға қойып, қуаттау үшін розеткаға қосасыз. Бірақ бұл энергия электр компаниясынан емес, үйіңіздің шатырындағы күн панельдерінен келіп, дәл сол жерде сақталып тұр. Егер Tesla осының бәрін — қабырғадағы қуаттағышты, батарея қоймасын және шатырдағы күн панельдерін қамтамасыз етсе ше? Мұндай тұтас көзқарас Илонның ойында бұрыннан бар болатын.
2016 жылы Tesla SolarCity компаниясын сатып алу арқылы осы мақсатқа қарай қадам басты. SolarCity күн энергиясы индустриясындағы ең ірі орнатушыға айналған еді. Ол кезге дейін SolarCity қырық бес мыңнан астам ғимаратқа панельдер орнатқан болатын. Оның клиенттер базасы қарқынды өсіп жатты.
Мұның бәрі Илонның кем дегенде он жыл бұрын Tesla сайтында жарияланған бас жоспарының бір бөлігі еді. Жоспардың соңғы абзацында негізгі мақсаттар тайға таңба басқандай жазылған:
Спорттық көлік жасау. Одан түскен ақшаға қолжетімді көлік жасау. Содан түскен ақшаға одан да қолжетімді көлік жасау. Жоғарыдағыларды істей отырып, нөлдік шығарындылы электр энергиясын өндіру нұсқаларын ұсыну. Бұл туралы ешкімге айтпау.
ТЕРМИНДЕР! Tesla Powerwall — шатырында күн панельдері бар үйлерге арналған батарея. Күн панельдері энергияны жинап, сақтау және тұтыну үшін оны Powerwall-ға жібереді.
Tesla Powerwall. (Фото: Tesla Motors Inc. )
Бұл келісімге Илон мен оның ағайындары сияқты бәрі бірдей қуана қойған жоқ. Сыншылар SolarCity-дің өсуі үшін қарызға батқанын бірден айтты. Басқалары негізін қалаушылар Линдон мен Питердің қызметкерлерді жұмыстан шығарып, өз жалақыларын жылына бір долларға дейін қысқартқанын алға тартты. Кейбіреулер үшін бұл банкротқа ұшыраған компанияны құтқару (bailout) болып көрінді.
Бірақ келісім жалғасып, Tesla акционерлері тарапынан мақұлданды. Линдон мен Питер келісім жабылғанға дейін жұмыс істеп, содан кейін екеуі де компаниядан кетті. Линдон өзінің келесі стартапын іздейтінін айтты. Питер де өзі үшін келесі қадамдарды ойластыра бастады.
Бұл жалғыз қоштасу емес еді. 2016 жылдың күзінде Илон мен Талуланың екінші некесі ажырасумен аяқталды, бірақ ерлі-зайыптылар бір-бірін әрқашан жақсы көретіндіктеріне және жақын дос болып қалатындарына ант берді.
Илон ажырасу процестерін бастан өткеріп, жеке өміріне деген қоғамның үлкен қызығушылығына төтеп беріп жүргенде, өзі сияқты шулы ажырасуды бастан кешіп жатқан адаммен — актриса және гуманитарлық белсенді Эмбер Хердпен уақыт өткізе бастады. Ол актер Джонни Депппен ажырасуын аяқтап жатқан болатын.
Келесі көктемде Эмбер оның бетінен сүйіп тұрған суретін Instagram-ға жариялап, Илонмен кездесіп жүргенін бүкіл әлемге жария етті.
Эмбер Хердтің Instagram-дағы жазбасы (скриншот 2018 жылдың 29 қазанында алынған).
Илон қатты ғашық болып қалған еді.
Папарацци қолынан келген барлық кадрларды түсіріп алды: Илонның күртесін иығына жамылған Эмбер, оның жанында жарқырап күліп тұрған Илон, көшедегі сүйісу сәттері, қызыл кілемдегі екеуі. Тіпті ерлі-зайыптылардың өздері де Австралиядағы демалыс кезінде Илонның ұлдарымен бірге түскен көңілді суреттерімен бөлісті. Олардың қарым-қатынасына бір жыл толғанда, Илон Tesla-ның Model 3 көлігін ұсынуға дайындалып жатты.
2017 жылдың 29 шілдесінде Илон сахна артында тұрып, халықаралық БАҚ-тың назарына көпшілікке арналған көлікті таныстыруға шығуға дайындалып жатты. Бұл Tesla құрылғаннан бері ұмтылып келе жатқан үлкен жетістік еді.
Дегенмен, Илонның өзін жинақтауы қиынға соқты. Ол презентацияны жоғары деңгейде өткізуі керек еді. Оның шеберлігі Tesla-ның маңызды сәттерінде басты рөл атқаратын. Бірақ, шын мәнінде, Илонның жүрегі жаралы еді. Эмбер онымен үш күн бұрын ғана қарым-қатынасын үзген болатын.
«Model 3 іс-шарасын өткізу және ең бақытсыз адам болып көрінбеу үшін маған бар күш-жігерімді жинауға тура келді»,133 — деді ол кейінірек Rolling Stone журналының тілшісі Нил Штраусқа.
Бірақ кейін ол өзіне сенім артқан адамдар туралы ойлады. Ол медитация жасауға тырысты, бірнеше Red Bull ішті, музыканы қатты қойып, өзіне-өзі келді.
Rolling Stone журналына берген сұхбатында ол өзінің мұңы мен жалғыздығының тереңдігін сипаттаудан тайсалмады. «Бала кезімде: «Мен ешқашан жалғыз болғым келмейді», — деп айтатынмын. Менің айтарым осы. Жалғыз болғым келмейді». 134
Оны жалғыздық қатты қинайтын. «Қасымда біреу болмаса, мен ешқашан бақытты болмаймын», — деді ол. «Жалғыз ұйықтау мені өлтіреді. Оның қандай екенін білмейтін сияқтымын: үлкен бос үйде болу, дәлізде аяқ дыбыстарының жаңғыруы, ешкім жоқ — және қасыңдағы жастықта да ешкім жоқ». 135
Мария
Пуэрто-Рико, 20 қыркүйек, 2017 жыл — Атлант мұхитында пайда болған «Мария» дауылы жойқын күшке айналды. 4-ші санаттағы дауыл Пуэрто-Рико арқылы өткенде желдің жылдамдығы сағатына 155 мильге жетті. Ағаштар тамырымен жұлынып кетті. Су тасқыны жолындағының бәрін қиратып, ішке қарай жабырылды. Азынаған дауыл үйлердің шатырын ұшырып әкетті.
Содан кейін бәрі тас қараңғы болды. Электр желілері желмен бірге ұшып кетті. Электр бағандары сынып, алып толқындар оларды теңізге алып кетті. Энергетикалық инфрақұрылым тас-талқан болып, арал қараңғылыққа бөгілді.
Көшелер қоқысқа толды. Дауылдан кейін бірнеше күн өткен соң, жағдайдың қаншалықты ауыр екені белгілі бола бастады. Пуэрто-Рико оңайлықпен қалпына келтіруге келмейтіндей зақым алған еді. Жарықты қайта қосудың тез жолы ешкімде болған жоқ. Бұл адамдардың үйлеріне, ұялы телефондарды пайдалану мүмкіндігіне, ауруханалар мен мектептерді энергиямен қамтамасыз етуге әсер етті.
Пуэрто-Рикодан келген суреттер шошытарлық еді. Ол соғыстан зардап шеккен елге ұқсайтын.
Бірнеше аптадан кейін де Пуэрто-Риконың басым бөлігінде жарық болмады. Арал губернаторы Twitter арқылы Илонға тікелей шығып, көмек сұрады.
Рикардо Росселло мен Илон Маск арасындағы Twitter-дегі сөйлесу (скриншот 2018 жылдың қазанында алынған).
Илонның Tesla мен SolarCity-дегі топтары бірден іске кірісті. Дауылдан бір ай өткен соң, яғни небәрі екі аптаның ішінде Tesla аралдағы балалар ауруханасына жарық берді. Олар күн панельдерін, батареяларды және инфрақұрылымды орнатып, өзін-өзі қамтамасыз ететін микротор (microgrid) жасады.
МИКРОТОР ДЕГЕНІМІЗ НЕ? Алдымен жарық сөнгенде не болатынын ойлаңызшы. Электр желісінде іркіліс болғанда, АҚШ-тың тұтас бір аймағы бірнеше күн бойы қараңғылықта қалуы мүмкін.
Бұл бәріміздің бір үлкен электр желісіне қосылғанымыздан болады. Ал жабдық істен шыққанда немесе үлкен желілер үзілгенде, мәселе бүкіл желі бойымен таралады. Бірақ егер сіз кішігірім желілерді немесе микроторларды (айталық, сіздің ауданыңыз бір күн энергиясына негізделген желіге қосылған) жасасаңыз, бір микроторда мәселе туындағанда, оның әсері әлдеқайда аз болады. Өйткені бұл үлкен аймақтық желіден тәуелсіз жұмыс істей алатын шағын желі.
Содан кейін Tesla қарттар үйіне, кейіннен ағынды суларды тазарту қондырғысына жарық берді.
Күн панельдері бар Пуэрто-Рико тұрғындарына Tesla-ның Powerwall батареяларын сатып алу мүмкіндігі ұсынылды. Күн энергиясын түнде пайдалану үшін сақтауға болатын еді, бұл Пуэрто-Риконың істен шыққан электр желісінен тәуелсіз болуды және генераторлардан құтылуды білдірді.
2018 жылғы дауыл маусымы жақындағанда, аралда әлі де жарықсыз отырғандар көп болатын. Илон Tesla-ның Пуэрто-Рикода энергия сақтау бойынша он бір мың жобаны жүзеге асырып жатқанын жариялады.
ТЕРМИНДЕРГЕ НАЗАР! Tesla-ның Powerpack-і — бұл «ғимаратқа немесе коммуналдық желіге қосылу үшін қажет нәрсенің бәрі бар, толық интеграцияланған, айнымалы токпен (AC) жұмыс істейтін энергия сақтау жүйесі». Powerwall үйге арналған энергия қорын сақтаумен айналысса, Tesla кәсіпорындар мен коммуналдық қызметтерге өздерінің микрожелілерін (орталықтандырылған желіден тәуелсіз жұмыс істей алатын шағын электр желісі) құру үшін Powerpack деп аталатын үлкенірек батарея жүйесін жасап шығарды. Powerpack энергияны электр желісінен немесе орнындағы күн панельдерінен жинап, кейінірек пайдалану үшін сақтайды. Мысалы, ол жарық өшіп қалғанда энергия беріп тұра алады немесе аптап ыстықта бәрі кондиционерлерін қосқан кездегі электр энергиясына деген қосымша сұранысты өтейді.
10-ТАРАУ
ҰЗАҚ ЖОЛҒА
2017 жылғы Алғыс айту күні жақындағанда, SpaceX-ке қалың жұрт жиналды. Фотоаппараттар жарқылдады. Адамдар болашақтан келгендей көрінетін жүк тасымалдайтын, толықтай электрлі жүк көлігін түсіріп алу үшін iPhone-дарын жоғары көтерді. Жүргізушінің орны кабинаның қақ ортасында орналасқан. Оның аэродинамикалық (ауа кедергісін барынша азайтуға арналған) дизайны адамдарды тіпті жүк көлігі үшін қуантып, айқайлатты. Semi тоқтаған кезде, Илон нағыз рок-жұлдыздарша қарсы алынып, көліктен шықты.
САУЫТТЫ ШЕШІҢІЗ: Илон осындай идеялар мен үлкен мәселелердің шешімін қалай табады? Ол тіпті бірдеңемен белсенді айналыспаса да, идеялардың «пісіп-жетілуіне» мүмкіндік береді. Ол оларды фондық режимде қалдырады, ал жаңа деректер мен мәселені шешудің бөліктері пайда болған кезде, оларды жазып алады. Көбінесе, оның айтуынша, жауаптар ол душ қабылдап жатқанда келеді екен.
Көпшілік алдында сөйлеген Илон Tesla Semi-дің көрсеткіштерін тізбектеп шықты. Ол тек кабина мен тіркеме арқылы бес секундта сағатына нөлден алпыс мильге дейін жылдамдық ала алады. Сексен мың фунт (шамамен 36 тонна) жүк тиелген кезде де, бұл жүк көлігі жиырма секундта нөлден алпыс мильге дейін жылдамдық алады. Басқа дәстүрлі жүк көліктері мұндай көрсеткішке жақындай да алмайды. Бәріміз мұны миллион рет көргенбіз: сіздің көлігіңіз тас жолға шықпақ болғанда, тас жол жылдамдығына баяу үдеп келе жатқан жүк көлігінің артында қалып қоясыз — бұл баяу қозғалыстағы кино секілді сезіледі. Бұл өте ұзаааақ уақыт алады. Tesla жүк көлігі тек қуатты ғана емес, сонымен қатар бір қуаттаумен тас жол жылдамдығымен бес жүз миль (800 км) жүре алады.
Tesla Semi өндірісі 2019 жылға жоспарланған.
Tesla Semi. (Фото: Korbitr. )
Илон Semi туралы таныстырылымын аяқтаған соң, жүк көлігін сахнадан шығаруға бұйрық беріп, көрермендермен қол алыса бастады. Іс-шара аяқталғандай көрінді. Бірақ кенеттен іс-шараға ерекше атмосфера беріп тұрған күрделі жарық дизайны сөніп қалды. Үлкен бейнеэкраннан қызыл сәуле шашылды. Анимация ойнай бастады, содан кейін бәрі көрінді. Semi тіркемесінің артқы жағынан көрініс. Есік ашылды. Құрғақ мұздың түтіні шықты. Фаралар жанды. Жұрттың ду қол шапалағы мен айқайы астында Semi-дің жүгі көрсетілді: бұл жаңа, қайта жасақталған Roadster еді. Илонның айтуынша, бұл модель 2020 жылы қолжетімді болады.
Илонның хабарламасы бүкіл әлемдегі газеттердің басты тақырыбына айналды. Сонымен бірге, Tesla-да тағы бір оқиға пісіп жетілді: Model 3-ті шығарудағы қиындықтар. Model 3 әрқашан Tesla-ның бизнес-жоспарының үлкен бөлігі болды және компанияның жалпы табысы мен оның әлемді өзгерту миссиясы үшін өте маңызды еді.
Тең құрылтайшы Марк Тарпеннинг түсіндіргендей: «Tesla жоғары сегменттен бастауы керек еді. Бұл жұмыс істеуге болатын маржасы жеткілікті жалғыз жер болды. Илон Model 3-ке ұмтылғандықтан, бұл — келесі үлкен толқын. Себебі бұл бағаны Audi A4 деңгейіне дейін түсіреді, бұл жүздеген мың, тіпті әлемдегі миллиондаған адамдардың оны сатып алуына мүмкіндік береді. Сайып келгенде, біз электр көліктерін барлық жерде болғанын қалаймыз. Және бұл шешуші сәт болмақ. Олар бағаны төмендеткен сайын, біз технологияны жақсырақ түсінген сайын, бәрі: „Әрине, мен электр көлігін айдаймын“ дейтін сәт туады». 136
Tesla-ның Model Y моделі. (© Tesla Motors Inc. )
2019 жылдың наурызында Tesla өз қатарына жаңа электрлі ықшам SUV (жол талғамайтын көлік) — Model Y-ді қосты. Жеті жолаушыға арналған орындар, кең жүк салғыш және жол талғамайтын көліктерге тән қауіпсіздік мүмкіндіктерімен қатар, Илон тағы бір нәрсені — спорттық көлікті басқару сезімін уәде етті. Бұл бұқаралық нарыққа арналған көлікті жеткізу 2020 жылға жоспарланған. Бағасы жиынтығы мен опцияларына байланысты 39 000 доллардан 60 000 долларға дейін болады.
TESLA-НЫҢ КЕЛЕСІ ҚАДАМЫ ҚАНДАЙ? Илон Twitter-дегі оқырмандарынан пикапта не көргісі келетінін сұрады. Дизайнерлер мен инженерлер тобы прототипті жасауға кірісіп кетті.
Сондай-ақ, 2017 жылдың қараша айының басында үлкен салтанатпен жарияланған Model 3-тің базалық бағасы 35 000 доллардан басталды. Тұтынушылар оны небәрі 1 000 доллар төлеп брондап қоя алатын. Және ол алдын ала тапсырыстар орындалғаннан кейін бірден қолжетімді болады деп айтылды.
Мақсат? 2017 жылдың желтоқсанына қарай айына жиырма мың Model 3 шығару. Сол күн келді, бірақ бар болғаны 260 дана Model 3 жеткізілді. Илон БАҚ-ты 2018 жылдың басына қарай өндіріс айына он бес мың көлікке жетеді деп сендірді. Бірақ бұл мерзім де өтіп кетті.
39A
Осы уақытта SpaceX инженерлері көптеген жылдар бойы қуаттырақ зымыран — Falcon Heavy үстінде жұмыс істеп жатқан еді. 2018 жылдың қысында бүкіл әлем 39A ұшыру алаңына көз тікті. Флоридадағы Канаверал мүйісіндегі бұл кешен «Аполлон» астронавттары айға ұшқан орын болатын. Дәл осы ұшыру алаңынан ғарыш шаттлдары көкке көтерілген еді.
Бірақ 2018 жылдың 6 ақпанында тарихи ұшыру алаңында SpaceX-тің Falcon Heavy зымыраны тұрды. Планетадағы ең қуатты зымыран өзінің алғашқы ұшуына дайын болды.
Falcon Heavy. (© SpaceX. )
FALCON HEAVY СИПАТТАМАЛАРЫ: БИІКТІГІ: 70 метр (229.6 фут) ЕНІ: 12.2 метр (39.9 фут) ҚОЗҒАЛТҚЫШТАРЫ: 1-ші сатыдағы 27 Merlin қозғалтқышы ТАРТУ КҮШІ: Толық қуаттағы он сегіз 747 ұшағына тең МАССАСЫ: 1 420 788 килограмм (3 125 735 фунт)
Миссия? Орбитаға сәтті ұшыру, сынақ жүгін (әдетте бетон блок) босату, содан кейін үш үдеткіштің (бустерлердің) бәрін Жерге қайта қондыру.
Жақын маңдағы Кеннеди ғарыш орталығына халық жиналды. Тарихи сәтті тамашалау үшін жолдар мен тас жолдардың бойында мыңдаған адамдар мен көліктер тізілді. БАҚ тікелей эфир жүргізу үшін өз орындарын алды. Ұшыру орнына жақын жиналғандар болсын, теледидардан немесе онлайн трансляциядан көргендер болсын — миллиондаған адамдар кері санақтың бір таңбалы сандарға дейін азайғанын тамашалады.
ТЕРМИНДЕРГЕ НАЗАР! Max Q — бұл зымыран атмосфера арқылы зымырап бара жатқанда ең жоғары динамикалық қысымға ұшырайтын ұшу сәті. Құрылымның рамасына түсетін механикалық күш ең жоғары деңгейге жетеді және бұл ұшудың шешуші сәті болып табылады. Мұндағы Q-дың қандай қатысы бар? Динамикалық қысым оны есептеу формуласында «q» әрпімен белгіленеді. Сіз SpaceX ұшырылымын тамашалаған кезде, олар әрқашан зымыранның Max Q-ға жеткен сәтін атап өтеді.
Адамдар бұрын-соңды болмаған нәрсені істеуге жақын еді. Және бұл орасан зор, көпжылдық еңбекті бұрынғы барлық ғарыштық белестердегідей мемлекеттік агенттік емес, жеке компания басқарып отырды. Иә, бұл жұмысты Марсқа жету туралы одан да үлкен арманы бар адам бастады. Бұл ұшырудың өзі үлкен жетістік болуы мүмкін еді, бірақ ол сонымен бірге ғарышты игерудің үлкен арманына жасалған үлкен серпіліс болды.
Илон тағы да басқару бөлмесінде болды. Тағы да бәрі бәске тігілді. Бірақ бұл жолы аудитория әлдеқайда үлкен еді. Шын мәнінде, бұл YouTube тарихындағы ең көп қаралған тікелей эфирлердің бірі болды.
National Geographic түсірілім тобы Илонның қобалжуын таспаға түсіріп алды. Еңкейіп, ұшу компьютерлеріне қарап, ол барлық жүйелердің дайын екенін (жасыл түс) көрді. Соңғы он секундта оның жанары бір нүктеге қадалған, аузы ашық қалған. Үш. Екі. Бір. Ол басын көтеріп, бәрі көрген нәрсені көрді.
Falcon Heavy аспанға көтеріліп, жерді сілкіндіріп, шаң, түтін мен жалын бұлттарын шығарды.
«Ол ұшты»,137 — деді ол сенер-сенбесін білмей. Ол сыртқа жүгіріп шықты; айналасындағылардың бәрі таңданыстан айқайлап немесе қатты күліп жатты.
Falcon Heavy ұшырылымы. (© SpaceX. )
Илон басын ұстап, мәз болып жымиды. Тікелей трансляция жасайтын камералары бар бүйірлік үдеткіштер ғарыш кемесінен бөлініп, Жерге қайта оралды.
Сосын олар қонды. Бір мезгілде.
Жұрттың айқайы шектен шықты. Адамдар қуанып, кейбірі жылап жіберді. Ешкім ешқашан мұндайды көрмеген еді.
Сол уақытта орбитада обтекатель (зымыранның пайдалы жүгін қорғайтын қабық) немесе жүк бөлімі жүкті босатуға дайындалып жатты, бірақ бұл жай ғана іш пыстырарлық бетон блогы емес еді. Керісінше... обтекатель бөлінген кезде, әлем Илонның жеке өзінің жарқыраған қызыл Tesla Roadster-ін айдап бара жатқан ғарыш киіміндегі Starman манекенімен танысты. Радиодан Дэвид Боуидің «Space Oddity» әні ойнап тұрды, ал бақылау тақтасында «Галактика бойынша автостопшының нұсқаулығы» (The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy) кітабынан алынған «ҚОРЫҚПАҢЫЗ» (DON’T PANIC) деген үлкен әрі мейірімді әріптер жазылған еді. Илон сонымен бірге Исаак Азимовтың «Қор» (Foundation) трилогиясын да бірге жіберді — олар қолғап салғышта кварцтан жасалған оптикалық дискіде сақталған.
Roadster бақылау тақтасындағы «Галактика бойынша автостопшының нұсқаулығына» сілтеме жасайтын «Қорықпаңыз» (Don’t Panic) деген сөз. (© SpaceX. )
Жер тұрғындары бұл суретке таңғалды. Starman-да манекеннің көлікті қалай айдап бара жатқанын көрсететін тікелей эфирдегі камера болды, ол сигнал жіберу үшін күн жүйесінің тым алыс жеріне кеткенше артында көгілдір планета көрініп тұрды. Келесі күні бұл сурет әлемдегі көптеген басылымдардың бірінші бетіне шықты.
Starman және ғарыштағы Tesla Roadster. (© SpaceX. )
<a href="ӨЗ КӨЗІҢІЗБЕН КӨРІҢІЗ! SpaceX Starman туралы бейнені өздерінің YouTube арнасында сақтап қойған.">ӨЗ КӨЗІҢІЗБЕН КӨРІҢІЗ! SpaceX Starman туралы бейнені өздерінің YouTube арнасында сақтап қойған.</a>
Илон басында Марс топырағындағы жасыл жапырақтар арқылы істемек болған нәрсесі сияқты, бұл сурет те бүкіл әлемнің қиялын баурап алды. Ғарышты игеру кенеттен қайтадан қызықты бола бастады және Илон осы уақыт бойы «жол» үстінде жұмыс істеп келген еді. Қиялдар оянып, технология дамыған сайын, қарапайым адамдар адамзаттың қашан Марсқа жететіні туралы айта бастады.
АҚШ Әскери-әуе күштері SpaceX компаниясына Falcon Heavy-мен орбитаға спутник жеткізу үшін 130 миллион долларлық әскери келісімшарт берді. Миссия 2020 жылға жоспарланған. Бірақ, пссс! Біздің білетініміз осы ғана. Миссия құпия!
Dragon
2006 жылы SpaceX-тің әлі бірде-бір сәтті ұшырылымы болмаған кезі есіңізде ме? Сол кезде НАСА (NASA), негізінен Гвинн Шотвеллдің күш-жігерінің арқасында, компанияға Халықаралық ғарыш станциясына жүк жеткізуге қабілетті ғарыш кемесін жасауға келісімшарт берді. Ал 2008 жылғы Рождествоға екі күн қалғандағы 1,6 миллиард долларлық келісімшарт ше? Бұл ғарыш станциясына он екі рет жүк тасымалдауға арналған еді. Бұл келісімшарттар SpaceX-ке Dragon жүк капсуласын және оны орбитаға ұшыруға қабілетті Falcon 9 зымыранын жасауға мүмкіндік берді.
2012 жылдың 25 мамырында SpaceX тарихқа енді: Dragon ғарыш станциясына түйіскен алғашқы коммерциялық ғарыш кемесі болды. Станцияның роботты қолы капсуланы ұстап алғанда, NASA астронавты Дон Петтит: «Біз айдаһарды құйрығынан ұстап алған сияқтымыз»,138 — деді.
Халықаралық ғарыш станциясына бекітілген Dragon. (© SpaceX. )
Астронавттар болашақта Crew Dragon-мен ұшуға дайындалуда. SpaceX капсуланы тек жүк емес, адамдарды да тасымалдауға арнап жасады және астронавттардың алғашқы тобы қазірдің өзінде дайындықтан өтуде. Олар тек оны басқаруды ғана емес, кез келген төтенше жағдайды қалай шешу керектігін де үйренуі керек. Dragon-ның алғашқы экипажы NASA астронавттары Виктор Гловер, Майк Хопкинс, Боб Бенкен және Даг Херли болады.
Dragon-ның SpaceX штаб-пәтерінен шығуы. (© SpaceX. )
Бұл бағдарлама 2018 жылдың күзінде ресейлік «Союз» ғарыш кемесі ұшырылғаннан кейін 119 секундтан соң зымыран істен шыққанда өте маңызды болды. Бақытымызға орай, авариялық құтқару жүйесі іске қосылып, экипаж капсуласын лақтырып жіберді, астронавт пен космонавт зардап шеккен жоқ. Ол кезде ресейлік ғарыш кемесі адамдарды ғарыш станциясына жеткізудің және кері қайтарудың жалғыз жолы болатын. Сондықтан SpaceX-ке Dragon экипажын тезірек дайындауға үлкен қысым түсті.
Астронавттар модульде дайындықтан өтіп жатқанда, оның инновациялық құтқару жүйесі де сынақтан өтуде. Егер Crew Dragon үдеткіште ақау бар екенін байқаса, ол өзін үдеткіштен бөліп ұшырып, парашютпен Жерге орала алады, содан кейін баяу қону үшін кері тарту күшін пайдаланады. Әзірге құтқару жүйесінің сынақтары сәтті өтті.
Dragon-ның суға қонуы. (© SpaceX. )
Халықаралық ғарыш станциясына американдық коммерциялық ғарыш кемесімен баратын және қайтатын алғашқы АҚШ астронавттары, солдан оңға қарай: Суни Уильямс, Джош Кассада, Эрик Бо, Николь Аунапу Манн, Крис Фергюсон, Даг Херли, Боб Бенкен, Майк Хопкинс және Виктор Гловер. (© NASA. )
2019 жылдың 2 наурызында Илон тілшілер алдында толқынысын әрең басты. Crew Dragon өзінің сәтті демонстрациялық ұшырылымын аяқтап, Халықаралық ғарыш станциясына сәтті түйісті. Борттағы басқа жүктердің арасында «Рипли» де болды — бұл SpaceX скафандрын киген, сенсорлармен жабдықталған манекен, оған Alien ғылыми-фантастикалық фильмінің басты кейіпкерінің есімі берілген. Сәтті өткен Demo-1 миссиясы тек нағыз астронавттармен ұшуға жол ашып қана қоймай, сонымен қатар NASA-ның ғарышқа шығу үшін орыстардың орнына американдық компанияға сенім арта алатынын дәлелдеді.
ОРЫНДАЛМАҒАН МЕРЗІМ: SpaceX 2009 жылға дейін Dragon-ның үш демонстрациялық ұшырылымын аяқтаған жоқ, бірақ ол бәрібір келесі жылы Dragon-ды орбитаға жібере алды. Ғарыш кемесі нақты жүк тасуы керек еді, сондықтан Илон оның ішіне ірімшік дөңгелегін салып жіберді. Бұл Монти Пайтонға (Monty Python) құрмет белгісі еді.
11-ТАРАУ
МАРС НЕМЕСЕ СӘТСІЗДІК
Мен Марста өлгім келеді. Тек соқтығысқан кезде емес. — Илон Маск139
Қызыл планетадағы колонияны, онда адамдардың көшіп барып, бірінші Марс қаласын құрып жатқанын елестетіп көріңізші. Бұл инженерлерді, медициналық қызметкерлерді, кәсіпкерлерді және ғалымдарды қажет етеді. Жұмысты бастау үшін оларға негізгі керек-жарақтар, тіршілікті қамтамасыз ету жүйелері, отын және қуат өндіру тәсілі қажет болады. Алдымен олар база, содан кейін қала, ал соңында өз-өзін қамтамасыз ететін өркениет тұрғызады. Бұл — Илонның арманы және оның бұған қол жеткізу жоспары бар.
Starship және Марс колониясының концепт-арты. (© SpaceX. )
Жоспар басында Big Falcon Rocket деп аталған жаңа типтегі ғарыш кемесін қажет етеді. Содан бері ол Starship деп өзгертілді. Starship құрылысы жүріп жатыр. Зымыран үдеткіштен және бортта жүзден екі жүзге дейін адам тасымалдай алатын кемеден тұратын болады.
Бірақ Starship алғашқы қоныстанушыларды Марсқа апармас бұрын, ұшқышсыз жүк миссиялары сол маңызды қажеттіліктерді жеткізеді. Мақсат — 2022 жылға қарай Марсқа жүк жеткізу.
Starship ғарыш кемесі Марсқа аттанған кезде жаңа есімге ие болады: Heart of Gold (Алтын жүрек). Бұл — Илонның «Галактика бойынша автостопшының нұсқаулығы» кітабындағы ең сүйікті ғарыш кемесінің атауы.
Dragon-ды Марсқа жіберудің концепт-арты. (© SpaceX. )
Қоныстанушыларды тасымалдайтын кемені орбитаға ұшырғаннан кейін, Starship үдеткіші тез арада Жерге оралып, жанармай тиеп, ғарыштағы қоныстанушыларға қайта қосылып, кемені Марсқа жету үшін жеткілікті жанармаймен қамтамасыз етеді. Сапар шамамен сексен күнге созылады. SpaceX Марсқа басқарылатын миссиялардың жоспарланған күні 2024 жыл деп айтады.
Илонның үлкенірек жоспары бойынша, SpaceX жүз жыл ішінде Марсқа миллион адамды апарады. Бірақ технология дамыған сайын жоспар да үнемі жетіліп отырады.
«Менің ойымша, біз ең маңызды нәрселердің бірімен айналысып жатырмыз, ол — адамдардың өмір сүруі, аман қалуы және өсіп-өркендеуі үшін басқа орын табу. Егер Жерде бірдеңе болса, адамдардың басқа жерде өмір сүргені қажет»,140 — деді SpaceX президенті Гвинн Шотвелл.
ЗЫМЫРАНҒА ЕКІ ЖАҚҚА АРНАЛҒАН БИЛЕТТЕР
Марста адамзат өркениетін құру — бұл өте қымбат идея, сондықтан оны төлеудің жолын табу керек. Илонның шешімі: Адамдарды Марсқа ары-бері тасымалдап қана қоймай, үкіметтер мен кәсіпорындар үшін спутниктерді ұшыру және Жерден Айға дейін көлік қызметін көрсету сияқты бірқатар басқа жұмыстарды орындай алатын ғарыш кемесін жасау.
Starship Falcon Heavy-дің қуатын екі еседен астам арттырады, бұл ғарыш кемесі тасымалдай алатын жүк түрлерін және сол жүктердің қайда жеткізілетінін айтарлықтай көбейтеді. Ол ғарышқа әлдеқайда үлкен спутниктер мен телескоптарды шығара алады, бұл ғалымдарға «шын мәнінде ғажайып нәрселерді көруге және ғарышта керемет жаңалықтар ашуға» мүмкіндік береді,141 — деп түсіндірді Гвинн жақында берген TED Talk-та. Барлық осы миссиялар кіріс әкеледі.
Бірақ бұл зымыран сізді осы планетаның екінші жағына небәрі қырық бес минутта жеткізе алады. Сізді Жердің бір нүктесінен екінші нүктесіне апаратын ғарыш кемесімен нағыз ғарыштық дәуірдегі саяхат. Ең бастысы, сапардың ең ұзақ бөлігі қону алаңдарына дейінгі және одан қайтардағы қайықпен жүру болады.
«Бұл міндетті түрде болады»,142 — деді Гвинн сахнадағы сұхбатында.
«Егер мен бұл сапарды жарты сағаттан бір сағатқа дейінгі уақытта жасай алсам, мен күніне олардың ондағанын жасай аламын, солай емес пе? » — деп түсіндірді Гвинн. «Дегенмен, алыс қашықтыққа ұшатын ұшақ күніне тек бір ғана осындай рейсті жасай алады. Сондықтан менің зымыраным сәл қымбатырақ және жанармайы біраз қымбат болса да, мен олардың күніне жасағанын он есе көп жасап, сол жүйеден өзіме қажетті кірісті ала аламын». 143
Азияға зымыранмен ұшу қашан шындыққа айналуы мүмкін? Гвинннің айтуынша, 2028 жылға қарай.
Колониялық интернет
Сонымен, Қызыл планетаға жету және оны колонизациялау жоспарлары бар. Жақсы, бірақ олар ол жаққа барғанда не болады? Марста демалып жатқанда (немесе аман қалу үшін күнделікті күресіп жатқанда) Жермен байланыста болу үшін Интернеттің болғанын қалайсыз. 2015 жылдың қаңтарында Илон Starlink деп аталатын ғарыштық Интернетті дамыту жоспарын жариялады.
Бірінші қадам — бүкіл Жерді спутниктік Интернетпен қамтамасыз ету. Спутниктер, олардың шамамен төрт мыңы, төмен Жер орбитасынан кең жолақты Интернетті таратады. Ғарыштық Интернеттің бағасы? 10 миллиард доллар. Ал планетада Интернетке қолжетімділігі жақсаратын немесе оған алғаш рет қол жеткізетін адамдар саны қанша? Шамамен үш миллиард.
«Иә, бұған күмән жоқ», — деді SpaceX президенті Гвинн Шотвелл. «Бұл әлемді өзгертеді». 144
Біраз уақытты алды, бірақ 2018 жылы Илон ақыры Федералды байланыс комиссиясынан SpaceX спутниктерін пайдаланып жаһандық кең жолақты желі құру жоспарына рұқсат алды. Илонның Starlink желісін құру үшін 4425 спутникті ұшыруға рұқсаты бар.
Илон бұл жобаны алғаш жариялағанда, өзінің түпкі мақсатын нақты айтқан болатын. Сайып келгенде, ол өзінің желісінің Марсқа Интернет жеткізуін қалады. «Марс үшін де жаһандық байланыс желісінің болуы маңызды болады», — деді ол, сонымен қатар «Мұны басқа ешкім істеп жатқанын көрмей тұрмын» деп қосты. 145
12-ТАРАУ
БҰЛ — БҰРҒЫЛАУ ТУРАЛЫ БӨЛІМ
2018 жылдың көктемінде Гэри үлкен баяндама жасау үшін ортаға шықты. Тек, Гэри — ұлу, сондықтан ол өзінің жылдамдығына сөйлеуге мүмкіндік берді. Барлық ұлулар сияқты, ол баяу. Сүлесоқ. Солай болса да, Гэридің «артында нысанасы бар», өйткені ол Илон Маскпен жарыста жеңіп келеді. Илон сияқты, Гэри де Лос-Анджелесте тұрады — ол жер Голливуд жұлдыздарына, Голливуд жұлдызы болғысы келетін адамдарға, пальмаларға, серферлерге, таланттар агенттеріне, жазушыларға және... кептелістерге толы. Сұмдық кептелістер. Бір сағатта бір миль жүретін кептелістер.
Бұл тақырыпта Илон ешқашан сөзді жұмсартпайды. «Қазір менің ойымша, жанды жегідей жейтін нәрселердің бірі — кептеліс», — деді ол TED Talk кезінде. «Бұл әлемнің кез келген нүктесіндегі адамдарға әсер етеді. Ол сіздің өміріңіздің көп бөлігін тартып алады. Бұл сұмдық. Әсіресе Лос-Анджелесте өте нашар». 146 Жанды. Жегідей. Жейтін.
Илонның мақсаты — үлкен қалалардың астынан туннельдер қазу (бұрғылау) арқылы кептеліс мәселесін шешу. Содан кейін туннельдер қазылған соң, олардың ішімен зымырап өтетін бірдеңе керек. Тіпті жер астында болса да, тағы бір кептеліс апатын тудырмайтын бірдеңе. Оның шешімі Илонның осыдан бірнеше жыл бұрынғы жоғары жылдамдықты саяхат туралы идеясына оралады — адамдар мен көліктерді тасымалдауға арналған вакуумдық туннельдер жүйесі. Бірақ ол жұмыс істеуі үшін туннель қазу мен салу он есе жылдамдауы керек!
Мұның Гэриге қандай қатысы бар? Ұлу Boring Company (бұл жерде «Boring» сөзі әрі «бұрғылау», әрі «іш пыстырарлық» деген мағынадағы сөз ойыны) компаниясында тұрады, ол — жоғары жылдамдықты саяхат үшін туннельдер бұрғылау мақсатында құрылған SpaceX-тің еншілес кәсіпорны.
Гэри — компанияның сүйікті жануары, бір түрі бойтұмары және сонымен бірге мақсаты.
Гэри есімінің шабыт көзі не? Спанч Боб Шаршы Шалбар мультфильміндегі Гэри есімді ұлу. Boring Company-дегі Гэри тіпті ананас пішінді террариумда (жануарларға арналған жасанды мекен) тұрады.
Гэри ұлуы. (© The Boring Company. )
«Гэри туннель қазу машинасынан он төрт есе жылдам қозғала алады», — деп мойындады Илон нәтижені түсіндіре отырып. «Біз Гэриді басып озғымыз келеді... Жеңіс — ұлудан озу болмақ». 147
ҰЛУ ЖЫЛДАМДЫҒЫ: Кәдімгі бақша ұлуы сағатына 0,029 миль жылдамдықпен қозғалады. Еріншектер (Sloths)? Үш саусақты еріншек сағатына 0,15 миль жылдамдыққа жетеді. Жаяу адамдар әдетте сағатына 2-ден 3 мильге дейін жүреді (егер сабаққа кешігіп жатса, одан да жылдам! ).
Әзірге бұл күлкілі көрінеді. Бірақ олардың туннель қазу машинасы Гэриді қуып жеткенде немесе оның шырышты ізін артта қалдырғанда, «жанды қажытатын» кептелістерді тарих қойнауына жіберетін шынымен де қызықты нәрселер басталуы мүмкін.
«Біз бетпе-бет келіп отырған негізгі мәселе — өміріміздің басым бөлігінің 3-D форматты болуында. Сіз биік ғимаратта немесе тығыз кеңсе ортасындасыз, содан кейін көшелердің 2-D жазықтығына шығасыз. Оның салдары айдан анық», — деді Илон компанияның ақпараттық сессиясында. «Сіз тұтас бір өлшемді жоғалтып алғандай боласыз». 148
Басқаша айтқанда, сіз кеңсенің көптеген қабаттарынан вестибюльге түсіп, бір қабатты көшеге шығасыз. Және мұны сол жерде жұмыс істейтін барлық адамдармен бірге болжамды уақытта жасайсыз: таңғы 9:00-де, түскі ас уақытында және жұмыс аяқталғанда.
«Сол себепті кептелісте қалатыныңыз анық. Бұған кепілдік бар. Бірақ егер сіз жүздеген туннель қазып, қаланың кез келген жеріне көптеген шағын станцияларды орналастырсаңыз, қаланың сыртқы түрін өзгертпей-ақ көлік мәселесін шеше аласыз». 149
Жоғары жылдамдықты көлік жүйесі Loop (Тұйық желі) деп аталады.
LOOP: ЖЫЛДАМДЫҚ: 125–150 миль/сағ ҚАЛДЫҚТАР: Нөлдік (электр қуаты) БОЛЖАМ: Лос-Анджелес орталығынан LAX әуежайына дейін сегіз минутта жетуге болады.
«Бұл дербес жұмыс істейтін жерасты көпдеңгейлі автокөлік жүйесіне ұқсайды»,150 — деп түсіндірді Илон. Loop-тың жеке қоғамдық көліктері немесе Автономды Электрлі Көліктері (AEV - жүргізушісіз басқарылатын электрлі көлік) болады, олардың кейбіреуі ұзартылған Model X шассиі негізінде жасалады. Бірақ басқа AEV көліктері Loop-қа кірген кезде көлігіңізден шығатын бағыттаушы дөңгелектер арқылы туннель жүйесімен жүреді. Дөңгелектер шыққаннан кейін, көлігіңіз туннель ішінде пойыз сияқты қозғалады. Шыққан кезде бағыттаушы дөңгелектер қайтадан көлік астына жиналады. Сонымен қатар, көліктерді жүйе арқылы қозғалтатын электрлі «конькилер» (skates) де қарастырылған. Boring Company адамдар мен олардың көліктерін жүйе арқылы қалай тиімді тасымалдау керектігін зерттеуді жалғастыруда. Негізгі идея — қазіргі метро жүйелеріндегідей миллиондаған қажетсіз аялдамалар жасамай, тағайындалған жерге тікелей жету үшін шексіз жерлерге апаратын шексіз туннельдер жасау.
«Туннель деңгейлерінің санына шектеу жоқ. Сіз жоғары көтерілгеннен көрі әлдеқайда тереңірек түсе аласыз», — деді Илон. «Ең терең шахталар ең биік ғимараттардан әлдеқайда тереңірек, сондықтан 3-D туннель желісі арқылы кез келген қалалық кептелісті жеңілдетуге болады. Бұл өте маңызды сәт». 151
Түйін? Бұл идея жолдардағы кептелісті шешу үшін бір ғана туннель қазу туралы емес. Бұл — жол жүру мен жұмысқа бару-келу мәселе болмай қалғанша, бірінің үстіне бірін қойып, қажетінше көп және терең туннельдер қазу туралы. Олар тіпті сізді гаражыңыздан туннель жүйесіне жеткізетін лифт идеясын да сынап жатыр!
Boring Company капсуласының концепт-арты. (© The Boring Company. )
«Біз жүйені жасау барысында адамдардың өміріне әсер етпей, оның пайдасын барынша арттыруға тырысамыз»,152 — деді Илон. Адамдардың өміріне әсер етпеу — бұл шудың, дірілдің болмауын және өмір сапасына ешқандай кедергі келтірмеуді білдіреді. Boring Company мәліметінше, сіз оларды көрмейсіз, сезбейсіз және естімейсіз. Жалпы алғанда, адамдардың ашуын туғызбау.
Ал бұл мәлімдеменің «пайдалылық» бөлігі қолданыстағы қоғамдық көлік жүйелерімен байланысу мүмкіндігін білдіреді.
Илон бұл идея тағы екі үлкен мәселені шешетінін айтты: (1) қауымдастықтарды үлкен тас жолдармен бөліп тастау және (2) көптеген адамдардың келіп-кетуіне арналған үлкен метро станцияларының көп орын алуы. Илонның ұсынысы — бірнеше тұрақ орнынан аспайтын тоннаған шағын станциялар салу. Бірақ мұны жүзеге асыру үшін олар әлі де туннель қазу жылдамдығымен күресіп, процеске жаңа технологиялар мен жаңа ойлау тәсілдерін енгізуі керек.
Әдетте, туннельдер салынғанда, құрылыс топтары алдымен бұрғылап, содан кейін тоқтап, топырақты шығарып, кейін құрылымдық бекіткіштерді орнатуы керек. Бірақ Boring Company жоспары үздіксіз бұрғылау мен бекіту сегменттерін бір уақытта орнатуға негізделген. Сондай-ақ, бұрғылау машинасын қуаттандыру үшін мильдеген туннельге ауыр әрі қымбат электр кабельдерін төсеудің орнына, компания машинасы Tesla батарея жинақтарын пайдаланады. Сонымен қатар, бұл жоба Tesla және SpaceX компанияларының үздік инженерлік таланттарының қолдауына ие болуда.
Бұрғылау машинасы. (© The Boring Company. )
Boring Company-дің туннель-көлік ізденісі арқылы кептеліс мәселесін шешуге тырысу барысында Илон мүлдем басқа мәселелердің бірнеше шешімін тауып алды.
СІЗДІҢ АУЛАҢЫЗДАҒЫ ПИРАМИДА
Қырық екі — бұл жауап. Бірақ сұрақ қандай? Бұл — «Галактика бойынша автостоппен саяхатшының нұсқаулығы» (The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy) хикаясының бір бөлігі. Сол сияқты, Илон бір мәселені шешу барысында кейде кездейсоқ жауапқа тап болады. Содан кейін ол сол жауапқа сәйкес келетін сұрақты іздейді. Бұл Boring Company-де де болды, ал жауап — топырақ еді. Өте көп топырақ. Шұңқыр қазғанда солай болады, солай емес пе? Сізде өте көп топырақ қалады. Бірақ егер топырақ жауап болса, сұрақ қандай еді? Нағыз зияткерлік ойын қатысушысы сияқты Илон сұрақ ойлап тапты: Өте мықты кірпіштер жасау үшін ең арзан ингредиент қандай?
Сонымен, оның компаниясы топырақты аз мөлшердегі бетонмен араластыра бастады. Содан кейін қоспаны жоғары қысыммен тығыздады... бұл өте мықты кірпіштердің пайда болуына әкелді. Шын мәнінде, компания бұл кірпіштер Калифорнияның жер сілкінісіне төзімділік туралы қатаң кодексіне сәйкес келетінін айтады. Boring Company оларды құрылыс үшін сатылымға шығаруы мүмкін. Илон тіпті осы кірпіштерден аулаңызға сатып алып, құрастыруға болатын шынайы өлшемдегі Lego жинақтарын жасау идеясын да қарастырып жатыр! «Бұл түстен кейінгі уақытты қызықты өткізудің тәсілі сияқты көрінеді»,153 — деді ол.
Бұл жазбаны жазу кезінде Lego тәрізді жинақтар сатылымда жоқ, бірақ Илон бір кірпіштің бағасын он цент деп белгіледі, бұл басқа кірпіштер мен бетон блоктардың құнынан әлдеқайда төмен. Аулада Lego ойнау өте қызықты көрінгенімен, ол бұл кірпіштерді қолжетімді тұрғын үйлер салу үшін де пайдалануға болатынын бірден атап өтті. Және бұл мәселеде оның ниеті байсалды екеніне ешқандай күмән болмады.
Илон Маск Boring Company кірпіштерінен жасалған мінбенің артында тұр. (Фото: Robyn Beck/AFP/Getty Images. )
Компанияны «zerikterli» (boring - ағылшынша әрі «бұрғылау», әрі «іш пыстырарлық» деген мағынаны білдіреді) деп атау өте күлкілі, өйткені ол шын мәнінде мүлдем олай емес. Жер астындағы жоғары жылдамдықты саяхаттан бастап, шынайы өлшемдегі құрастырмалы кірпіштерге дейін, тіпті Илонның Boring Company «отшашарлар» (flamethrowers) сататыны туралы твитіне дейін... Ол тасымалдау ережелерін айналып өту үшін оның атын «Бұл отшашар емес» (Not a Flamethrower) деп өзгертті. Егер техникалық жағынан алсақ, Илон сұхбатында: «Бұл іс жүзінде пневматикалық мылтық қабымен қапталған шатыр жабатын жанарғы ғана. Бұл нағыз отшашар емес»,154 — деді.
Отшашар идеясы Илонның сүйікті фильмдерінің бірі — «Жұлдызды соғыстардың» (Star Wars) күлкілі пародиясы «Ғарыш шарлары» (Spaceballs) фильмінен туындаған. 1987 жылы экранға шыққан бұл ғылыми-фантастикалық пародия көптеген жанкүйерлерге ие болды.
«Ғарыш шарлары» фильмінде Йогурт (тамақ емес, актер Мел Брукс сомдаған Йодаға ұқсас кейіпкер) фильм жұлдыздарына мерчандайзинг (тауарларды жарнамалау және сату) ұғымын түсіндіреді. «Бұл не? » — деп сұрайды олар. Йогурт әрбір затына фильмнің атауы жазылған кәдесыйлар мен ұсақ-түйектер сақталған жасырын дүкеннің есігін ашады.
«Мерчандайзинг! Мерчандайзинг! » — деп айғайлайды Йогурт. «Фильмнен нағыз ақша осы жерде жасалады. «Ғарыш шарлары» футболкасы! «Ғарыш шарлары» бояу кітабы! «Ғарыш шарлары» түскі ас қорабы! «Ғарыш шарлары» таңғы ас жармасы! » Содан кейін Йогурт оғаштау бір нәрсені көтеріп: «Ғарыш шарлары» отшашары. Балалар мұны жақсы көреді! » — деп хабарлайды. 155
Осы ғана керек еді. Илон өзінің қандай тауар сатқысы келетінін түсінді: отшашар. Boring Company-ге 10 миллион доллар жинау керек болды және Илон айтқандай, «бұл әрқайсысы бес жүз доллардан тұратын жиырма мың отшашар еді». 156 Олар төрт күнде толық сатылып кетті.
БАҚ, Twitter әлемі және интернеттің басқа бұрыштары мұны әзіл деп ойлады. Бірақ 2018 жылдың маусымында Илон «Бұл отшашар емес» өнімін алып кету кешіне иелік етті. Бақытты тұтынушылар өз тауарларын алуға келіп, алып жанарғыны сынап жатқан суреттерін тез арада твиттерде жариялады.
Илонның Boring Company-дің «Бұл отшашар емес» туралы Twitter-дегі жазбалары (скриншот 2018 жылдың қазанында алынған).
ІСКЕ КІРІСУ
2018 жылдың жазында Илон мен мэр Рам Эмануэль Чикаго баспасөз корпусының алдында мәлімдеме жасады. Boring Company Чикаго орталығынан О’Хара халықаралық әуежайына дейін Express Loop салу тендерін жеңіп алды.
«X» деп аталатын Express Loop толығымен Boring Company және оның инвесторлары есебінен қаржыландырылады.
Қазіргі уақытта қарбалас сағатта әуежайға көлікпен бару кем дегенде бір сағатты алады. Жер астында 30–60 фут тереңдікте сағатына 125 миль жылдамдықпен жүретін капсулалары бар жоспарланған Express Loop-та бұл жол небәрі он екі минутты алады. Кәдімгі такси сапары жолаушыларға шамамен 50 долларға түссе, Express Loop құны одан екі есе арзан болады деп болжануда. Әрбір капсула оннан астам жолаушыны тасымалдай алады. Батареямен жұмыс істейтін капсулалар паркі сағатына екі мыңға дейін жолаушыны тасымалдай алады, капсулалар әр отыз секунд пен екі минут сайын аттанып отырады.
«Чикаго бізге [Loop жүйесінің] ауқымды деңгейде пайдалы және экономикалық тұрғыдан тиімді бола алатынын көрсетуге мүмкіндік беруде», — деді Илон. «Кез келген жаңа технологиядағы ең қиын нәрсе — сол технологияның жұмыс істейтінін көрсету емес, оның шынымен пайдалы бола алатынын адамдарға дәлелдеу. Бір нәрсені пайдалы ету — әлемдегі ең қиын істердің бірі». 157
Мәлімдемеден кейін көптеген сұрақтар туындады, олардың негізгісі қауіпсіздікке қатысты болды. Мәлімдеме кезінде жоба әлі бастапқы әзірлеу сатысында еді. Илон егжей-тегжейлер нақтыланған сайын көптеген сұрақтарға жауап берілетінін айтты.
Сондай-ақ Лос-Анджелесте Доджер стадионына дейін баратын жоғары жылдамдықты туннель қазу жұмыстары жүріп жатыр.
Күмән келтірушілерге не айтасыз деген сұраққа мэр Эмануэль былай деп жауап берді: «Сыншы немесе пессимист болу оңай. Олар қандай жұмыс орындарын ашады? Олар қандай экономикалық өсім әкеледі? Чикаго құрлықаралық теміржол жүйесін қабылдаған алғашқы қала болуға шешім қабылдағанда, ол жиырма жыл ішінде Сент-Луистен озып кетті. Чикаго авиацияда көшбасшы болуға шешім қабылдағанда, оның экономикасымен не болғанын көрдіңіздер. О’Хара туралы күмәнданушылар болды ма? Құрлықаралық жол туралы күмәнданушылар болды ма? Иә. Әрқашан шетте тұрып күмәнданатын адамдар болады. Содан кейін жоба салынып, мүмкіндіктер пайда болып, жұмыс орындары көбейгенде, оларды таба алмай қаласыз». 158
Илон адамдардың бір жерден екінші жерге бару тәсілін қайта ойлап табуға жауапты бола ма? Бұл сұрақ туындаған сайын, Илон SpaceX-ті мысалға келтіреді. 2002 жылы оның жеке ғарыш зерттеу компаниясын құра алатынына ешкім сенген жоқ. Ешкім. Бүгінде ол зымырандарды жасау және ұшыру тәсілін толығымен өзгертті.
КІТАП СӨРЕСІ! Дж. Е. Гордонның «Structures: Or Why Things Don’t Fall Down» (Құрылымдар: Неге заттар құламайды) кітабы. Илонның пікірі? Ол бұл кітап құрылымдық дизайн негіздерін түсіну үшін тамаша екенін айтады.
ЕРЕКШЕ LOOP
Loop бар, сонымен қатар Hyperloop (Хайперлуп) бар. Жоғары жылдамдық бар, сосын телепортацияға жақын бір нәрсе бар. Сан-Францискодан Лос-Анджелеске шамамен отыз минутта жеткізе алатын вакуумдық түтіктің ішіндегі қысымды капсулаға кіргеніңізді елестетіңіз. Жоғарыда айтқанымыздай, Илонға Бэй-Ареа мен Лос-Анджелес арасындағы ұзақ жол жүру таныс еді. Осы сапарлардың барлығы осындай жаңа ғылыми-фантастикалық деңгейдегі көлік туралы армандарға себеп болды.
2013 жылы ол Khan Academy коммерциялық емес онлайн білім беру ұйымының командасына барған кезде осы туралы ой қозғады. Сал Ханға берген сұхбатында Илон: «Мен Калифорнияның жоғары жылдамдықты теміржолы туралы оқыдым, бұл өте өкінішті болды. Өйткені Калифорния салық төлеушілері әлемдегі ең қымбат және ең баяу жоғары жылдамдықты теміржолды салуға мәжбүр болады», — деді. «Бұл сіз қалайтын жетістіктер емес». 159
Ол өзінің үйреншікті ісіне кірісті: көлікті оның негізгі мақсаты мен бөліктеріне бөлді. Содан кейін ол ингредиенттерді қайта құрастыра бастады.
«Егер сіз жай ғана: «Идеалды көлік жүйесінен не күтер едіңіз? » деп сұрасаңыз, қолданыстағы көлік түрлеріне қарағанда жылдамырақ нәрсені қалайтыныңызды айтар едіңіз. Айталық, екі есе жылдам, билеті екі есе арзан, апатқа ұшырамайтын, ауа райына тәуелсіз және күн панельдері арқылы өзін-өзі қуаттандыратын жүйе». 160
Мұны не істей алады? Оның жауабы — сағатына шамамен 300 миль жылдамдықпен жүретін капсулалары бар вакуумдық туннель болды.
Неліктен вакуум? (ішінде ауа жоқ кеңістік). Өйткені ол ауа үйкелісін жояды, бұл капсулаға әлдеқайда жоғары жылдамдықпен жүруге мүмкіндік береді.
Бес жылдан кейін ол сынақ үшін ұзындығы 0,8 миль және диаметрі алты фут болатын Hyperloop вакуумдық түтігін салды. Ол SpaceX штаб-пәтерінің дәл жанында орналасқан және сағатына 200 миль жылдамдықпен жүретін капсулаларды сынайды (дәл уақытында тежейді). Сынақ сапарының видеосы соншалықты жылдам қозғалатыны сондай, Илон оны ақпараттық сессияда көрсетпес бұрын, көрермендерге эпилептикалық ұстама туралы ескерту жасады.
Мақсат — сынақ капсуласын реактивті ұшақтармен салыстыруға болатын 300 миль/сағ жылдамдыққа жеткізу. Тек вакуумдағы капсуланың ұшақ сияқты физикалық шектеулері болмайды. «Бізде дыбыс жылдамдығына қатысты мәселелер жоқ. Біз ауаны сорып алғандықтан, күшті дыбыс соққыларын тудырмаймыз»,161 — деді Илон. «Біз SpaceX жанында көлік саласындағы инновациялық идеяларды ынталандыру үшін студенттер арасындағы жарысқа арналған Hyperloop сынақ жолын салдық. Және ол іс жүзінде Үлкен адрондық коллайдерден кейінгі көлемі бойынша әлемдегі ең үлкен вакуумдық камера болып шықты». 162
Студенттер әлеуетті капсулаларды жобалап жатыр ма? Иә. Алғашқы жылы, 2015 жылы, бүкіл әлем бойынша мыңнан астам университет жарысқа қатысты. Ұсыныстар жиырмаға дейін қысқартылып, студенттер өз жобаларын SpaceX-те сынап көрді. Апатсыз тоқтай алатын ең жылдам капсула жеңіске жетеді. 2017 жылы жеңімпаз капсула 2011 миль/сағ жылдамдықты көрсетті!
2018 жылдың желтоқсанында Boring Company ұзындығы 1,1 миль болатын сынақ туннелін таныстырды. Басқа туннельдердің жоспарлары әзірленуде. Бірақ бұл көрсетілімде Model X-тің бетон жолдармен автономды түрде жүруіне мүмкіндік беретін жиналмалы бүйір дөңгелектері бар Tesla көлігі көрсетілді. Бұл демо-нұсқа адамдарға жоба жүзеге асқанда оның қалай көрінетіні мен сезілетіні туралы түсінік беру үшін жасалған концепцияның дәлелі болды. Әлі де атқарылатын жұмыстар мен шешімін күткен мәселелер көп. Бірақ сынақ туннельдері Loop пен Hyperloop жүйелерін жан-жақты зерттеуге мүмкіндік береді.
Хоторндағы сынақ туннелі, 2017 жылғы 28 қазан. (© The Boring Company. )
ЖЕР СІЛКІНІСІ! Жер сілкінісі кезінде туннельде не болады? Сарапшылардың айтуынша, жер сілкінісі кезіндегі ең қауіпсіз жерлердің бірі — туннель. Сейсмикалық қозғалыс бетіне жақындаған сайын күшейе түседі, ал туннельдердің көпшілігі нығайтылған және сейсмикалық белсенділікке төтеп беруге арналған.
Loop-ты әзірлеудегідей, Hyperloop жобасында тек Boring Company қызметкерлері ғана емес, сонымен қатар SpaceX-тің кейбір үздік инженерлері де жұмыс істеп жатыр.
«Біз әлемдік деңгейдегі инженерлік таланттарды жинап, оны осы мәселеге қолданып, алға жылжи алатынымызды көріп жатырмыз»,163 — деді Илон.
Ad Astra
Бұл латын фразасы «жұлдыздарға қарай» дегенді білдіреді. Бірақ бұл сонымен бірге Илон өзінің бес ұлын оқыту үшін ашқан жеке мектептің атауы. Бүгінде мектеп SpaceX ішінде орналасқан және онда қырық студент бар.
Мұнда бірінші, екінші, үшінші сынып сияқты бөлініс жоқ. Бұл — білім беруді практикалық етуге және балалардың қызығушылығын пайдалана отырып, оларды мәселелерді шешуге дағдыландыруға бағытталған жобалық оқу бағдарламасы. Студенттер робототехника және жасанды интеллект сияқты нақты әлемдегі тақырыптармен айналысады. Барлығы зымыран зауытының ортасында өтеді. Бұл — қалыптан тыс мектеп.
Бұл тұжырымдама Илонның мектептегі кезінде көргендерінен мүлдем өзгеше. Илон математиканы, тіпті өз сыныбының деңгейінен жоғары есептерді оңай шешкенімен, Оңтүстік Африканың африкаанс тілі сияқты басқа пәндерден қиналған. Бірақ оның үлгерімі қабілетке қарағанда, философияға көбірек қатысты болды. «Мен оны үйренудің мағынасын көрмедім. Бұл қисынсыз көрінді. Мен өтетін балл алсам, соның өзі жетерлік еді», — деді Илон өмірбаяншы Эшли Вэнске. «Егер «А» (үздік) алудың мағынасы болмаса, мен «А» алуға тырысқаннан көрі видео ойындар ойнағанды, бағдарламалық жасақтама жазғанды және кітап оқығанды жөн көремін». 164
Ad Astra технологияны, математиканы, сыни ойлауды және т. б. үйретуге бағытталғанымен, Ars Technica басылымы мектепте күн сайын «доджбол» (вышибалы) ойынына уақыт бөлінетінін анықтады.
13-ТАРАУ
ҚАУІП
«Климаттың өзгеруі — жасанды интеллектті есептемегенде, адамзат осы ғасырда бетпе-бет келіп отырған ең үлкен қауіп», — деді Илон Rolling Stone журналына берген сұхбатында. «Мен мұны адамдарға үнемі айтып келемін. Мұнда Кассандра (айтқан ақиқатына ешкім сенбейтін сәуегей) болғым келмейді, бірақ біреу көзінен айырылғанша бәрі ойын-сауық сияқты көрінеді». 165
Жасанды интеллект (ЖИ) — бұл дамып келе жатқан технология. Сондықтан оны әзірлеу мен пайдалану жақсырақ түсінілген сайын оның нақты анықтамасы өзгереді. Бірақ жалпы алғанда, бүгінде адамдар жалпы жасанды интеллект туралы айтқанда, адамдар сияқты ойлай алатын, пайымдай алатын және үйрене алатын компьютерлерді айтады. Шектеулі немесе арнайы тапсырмаларға арналған ЖИ компьютерлерді медициналық рентген сәулелерін талдау, тілдерді аудару немесе тіпті гамбургерлерді аудару сияқты әдетте адамдарды қажет ететін тапсырмалар үшін пайдаланады.
2018 жылдың көктемінде Илон Twitter арқылы адамдарды жасанды интеллект туралы жаңа деректі фильмді — «Do You Trust This Computer? » (Осы компьютерге сенесіз бе? ) көруге шақырды. Оның продюсері Крис Пейн болды. Бұл Кристің бірінші деректі фильмі емес еді. 2006 жылы ол GM-нің EV1 көлігінің сәтсіздігі туралы деректі фильм шығарған болатын. (Иелеріне жалға беріліп, кейін қайтарып алынған және жойылған көлік есіңізде ме? Мұңайған жүргізушілер өткізген жерлеу рәсімі? Шам жағып күту? ) Кейін ол Tesla тарихының бір бөлігін қамтитын «Электр көлігінің кек алуы» (Revenge of the Electric Car) фильмін түсірді.
Бұл жаңа деректі фильмде Илон өзінің алаңдаушылығын білдірді. «Біз кез келген адамнан әлдеқайда асып түсетін цифрлық супер интеллектке қарай қарқынды түрде бара жатырмыз және бұл өте анық нәрсе»,166 — деді ол. Илон үшін адамдарға төнетін қауіп те анық.
«ЖИ адамзатты жою үшін зұлым болуы міндетті емес», — деп түсіндірді Илон. «Егер ЖИ-дің мақсаты болса және адамзат кездейсоқ соның жолында тұрса, ол еш ойланбастан адамзатты жоя салады. Ешқандай ренішсіз. Бұл біз жол салып жатқанда, жолымызда құмырсқа илеуі болып қалғанмен бірдей: біз құмырсқаларды жек көрмейміз. Біз жай ғана жол салып жатырмыз. Сонымен, сау бол, құмырсқа илеуі». 167
Мұндай алаңдаушылықты тек Илон ғана білдіріп отырған жоқ. Әлемдегі ең ұлы ақыл-ой иелерінің бірі, марқұм Стивен Хокинг мұны ашық айтқан болатын. 2014 жылы BBC-ге берген сұхбатында теоретик-физик: «Толық жасанды интеллекттің дамуы адамзат нәсілінің соңы болуы мүмкін»,168 — деді.
Жасанды интеллект (ЖИ) жуырда адам баласы істейтін барлық нәрсеге әсер ететініне күмән жоқ. Жасанды интеллект ұялы телефондарда және электрондық поштаның болжамды мәтін мен навигация сияқты функцияларында қазірдің өзінде бар. Google Translate қызметі бағдарламалау ережелері мен сөздіктерді қолмен енгізетін мамандардан машиналық оқытуға (компьютердің деректер негізінде өздігінен үйренуі) ауысқанда, бір түнде таңғажайып нәтижелер көрсетті. Мысалдар шексіз және олар көбейіп жатыр. Google Assistant шаш қиюға жазылу немесе мейрамханадан орын брондау сияқты істерді сіздің атыңыздан нағыз телефон қоңыраулары арқылы жүзеге асыратын ЖИ-ге негізделген мүмкіндікті жариялады. 2018 жылғы демо-нұсқада компьютер сұлулық салонына қоңырау шалғанда, тұтқаны алған қабылдаушы оған компьютер хабарласып тұрғанын байқамады да — компьютердің дауысы адамдыкінен айнымай қалған.
Сонымен, ЖИ-дің өте пайдалы қолданбалары бар. Оны тіпті орасан зор ғылыми деректерді сүзіп шығу және маңызды жаңалықтар ашу үшін қолдануға болады (мысалы, галактикадағы бұрын белгісіз болған экзопланеталарды — Күн жүйесінен тыс планеталарды табу). Сонымен қатар, қатерлі ісікті анықтау сияқты адам өмірін сақтап қалатын медициналық қолданбаларды айтпағанның өзінде.
Бірақ бұл технология этикалық және моральдық дилеммаларды да ала келді, соның ішінде: «Бұл технология бізді құрта ма? » деген сұрақ та бар.
Мәселенің бір бөлігі, Илонның пайымдауынша, біз әдетте істің соңын ойламаймыз. Біз өнертабыс жасаймыз. Содан кейін өз өнертабысымыздан қателіктер табамыз, сосын оларды түзетуге тырысамыз — бұл әдетте жылдарға созылады. Автокөліктер — бұған тамаша мысал. Алғашында оларда қауіпсіздік белдіктері болмаған. Соқтығысу кезінде адамдар жиі қаза табатын. Соқтығыс кезінде денені қалай аман сақтау керектігін алдын ала ойламағандықтан, автокөлік компаниялары мұны кейін түсініп, қауіпсіздік белдіктерін ойлап тапты. Бірақ қауіпсіздік белдіктерін міндетті ететін және жалпыға ортақ қауіпсіздік стандартын орнататын заңның шығуына жылдар кетті.
Илонның айтқысы келгені: Неге бәрін алдын ала бастан-аяқ ойластырмасқа? Мәселелерден қашу үшін неге реттеу мен этикадан және ықтимал қауіптер туралы нақты түсініктен бастамасқа?
Илон тіпті өз қауіптерін тікелей президент Барак Обамаға және елу штат губернаторларының жиналысына жеткізді. «Мен Обамамен бір-ақ себеппен кездестім» — жасанды интеллектің қауіптері туралы сөйлесу үшін.
2015 жылы Илон ЖИ-дің дамуын зерттеу және оны адамзатты... жойып жіберу үшін емес, оған пайда әкелу үшін қалай қолдануға болатынын қарастыратын OpenAI атты коммерциялық емес ұйымның негізін қалады. OpenAI — бұл «қауіпсіз жасанды жалпы интеллектке апаратын жолды ашатын және жүзеге асыратын» коммерциялық емес ЖИ зерттеу компаниясы.
«ЖИ-ді қару ретінде қолдану өте тартымды болады. Шын мәнінде, ол қару ретінде қолданылады да. Нағыз ЖИ-ге барар жолдағы қауіп — адамдардың оны бір-біріне қарсы қолдануында болады деп ойлаймын. Ең басты қауіп осы болады», — деп түсіндірді ол Джо Роганмен болған подкастта.
Осы мәтінді жазу кезінде OpenAI-да жобамен жұмыс істейтін алпыс зерттеуші мен инженерден тұратын команда бар және олар өз зерттеулерін ақша табу қысымынсыз жүргізеді. Демеушілер қатарында Илон, Питер Тиль, Microsoft, Infosys және Amazon бар.
2018 жылы мүдделер қақтығысын болдырмау үшін Илон директорлар кеңесінен кетті, себебі Tesla өзінің автопилот технологиясын жасауда ЖИ-ді қолданады. Соған қарамастан, Илон кеңесші болып қала береді.
«Меніңше, ЖИ біз үшін "бөтен" нәрсе болмауы өте маңызды. Ол біздің бір бөлігіміз болуы керек», — деп түсіндірді Илон. «Бірақ біз ЖИ-мен бірігуіміз керек немесе артта қалуымыз керек деп ойлаймын».
Шын мәнінде, Илонның дәл осыны жүзеге асыруға тырысатын <span data-term="true">Neuralink</span> атты тағы бір компаниясы бар.
КІТАП СӨРЕСІ! «Біздің соңғы өнертабысымыз: жасанды интеллект және адамзат дәуірінің соңы», авторы Джеймс Баррат.
КИБОРГ
Гибридті көліктерді ұмытыңыз. Егер сізде гибридті ми болса ше? Кішкентай суперкомпьютердің көмегіне сүйенетін табиғи мидың бір бөлігі. Әлемдік білімге қол жеткізу? Сөйлемей-ақ қарым-қатынас жасау қабілеті? Немесе жазбай-ақ?
«Бізде өткізу қабілетінің (ақпарат алмасу жылдамдығы) мәселесі бар», — деді Илон. «Сіз саусақтарыңыз арқылы жылдам байланыса алмайсыз. Олар тым баяу».
Neuralink жұмысының ауқымы туралы әлі көп нәрсе белгісіз. Компанияның қарапайым веб-сайтында: «Neuralink адамдар мен компьютерлерді байланыстыру үшін ми-машина интерфейстерін (ақпарат алмасу арналарын) жасап жатыр» делінген.
Бұл сізге адамнан тыс интеллект бере алатын ми-компьютер интерфейсінің бір түрі. Интерфейс нейрондық тор (тікелей бас сүйекке имплантацияланатын электродтардың өте жұқа торы) деп аталатын технологияны қамтуы мүмкін.
Илон адамдарда «биологиялық интеллект пен машиналық интеллектің қандай да бір бірігуі» бар деп есептейді. «Белгілі бір дәрежеде біз қазірдің өзінде киборгпыз (биологиялық және технологиялық бөліктерден тұратын ағза), егер сіз қолыңыздағы цифрлық құралдарды — телефоныңызды, компьютеріңізді, қолданбаларды ойласаңыз», — деді ол 2017 жылы Дубайда өткен Дүниежүзілік үкімет саммитінде.
«Уақыт өте келе біз биологиялық интеллект пен цифрлық интеллектің жақынырақ бірігуін көретін шығармыз және бұл негізінен өткізу қабілетіне, яғни миыңыз бен цифрлық кеңейтіміңіз арасындағы байланыс жылдамдығына қатысты».
Илонның пайымдауы бойынша, «тар жер» — бұл ақпарат шығару. Біздің байғұс бармақтарымыз миымызда болып жатқан нәрселерді жеткізуге ілесе алмайды. «Сондықтан миға арналған жоғары өткізу қабілеті бар интерфейс адам мен машина интеллекті арасындағы симбиозға (бір-біріне пайдалы бірігуге) қол жеткізуге көмектесетін нәрсе болады», — деді Илон. Басқаша айтқанда, егер біздің бармақтарымыз бен ауызша қарым-қатынасымыз ақпарат шығаруды тежеп тұрса, миымыздағы компьютер «бөгетті» ашса, біз не нәрсені жеткізе немесе зерттей алар едік?
Бұл идеяға қатысты үлкен сұрақтар бар. Бұл мүмкін бе? Бұл этикалық па? Бұл аман қалу мәселесі ме? Мұның бәрі болашақтың еншісінде. Бізбен бірге болыңыз.
XPRIZE Ad Astra — Илонның білім беру саласындағы жалғыз қызығушылығы емес. Илон білім берудегі ең үлкен қиындықтардың бірін шешуге бағытталған Global Learning XPRIZE жобасына 15 миллион доллар бөлді. Идея бойынша, дамушы елдердегі балалар технологияның көмегімен оқуды, жазуды және математиканы өздігінен үйренуі керек. Танзаниядағы төрт мың бала бес команданың оқыту бағдарламалық жасақтамасын он бес ай бойы сынақтан өткізу үшін планшеттер алды. Дүние жүзіндегі 198 команданың ішінен бес финалист таңдалып, технологияларын дамыту үшін әрқайсысына 1 миллион доллар берілді. Студенттермен ең жақсы нәтижеге қол жеткізген команда 10 миллион доллар көлеміндегі бас жүлдені иеленеді.
14-ТАРАУ ӨНДІРІСТІК ТОЗАҚ
Технология «автоматты түрде жақсармайды. Ол көптеген адамдар оны жақсарту үшін тер төгіп жұмыс істегенде ғана жақсарады. Ал шын мәнінде, ол өздігінен құлдырайды», — деп түсіндірді Илон өзінің 2017 жылғы TED-тегі сөзінде. «Сіз ежелгі Мысыр сияқты ұлы өркениеттерге қарасаңыз, олар пирамидаларды тұрғыза алды, бірақ кейін оны қалай жасау керектігін ұмытып қалды. Римдіктер де солай, олар керемет акведуктар (су өткізетін көпірлер) салды. Олар да мұны қалай жасау керектігін ұмытты».
Илон адамзатты құтқаруға қанша уақытымыз қалғанын білмейді. Және ол бұл туралы дәл осылай ойлайды. Мүмкіндік терезесі қазір ашық, бірақ оның қанша уақытқа созылатынын ешкім білмейді.
Дәл осы шұғылдық оны көбірек мәселелерді шешуге және шешімдер іздеуге итермелейді. Ол уақытқа қарсы жұмыс істеп жатыр және бұл қысым оны үнемі мазалайды.
Falcon Heavy-дің алғашқы ұшуы жер тұрғындарын таңғалдырғанымен, Tesla зауытында мүлдем басқа жағдай орын алып жатты. Илон мұны екі сөзбен сипаттады: өндірістік тозақ.
Мәселе тудырған — Model 3 болды. Ол қалың бұқараға арналған көлік ретінде жоспарланған және жарнамаланған еді. Өндіріс басталғанда, сұраныс пен қызығушылық өте жоғары болды. Клиенттер, медиа, инвесторлар — бәрі де оны тезірек алғысы келді. Бірақ кешігу кешігуге, мәселе мәселеге ұласты. Tesla оларды жеткілікті жылдамдықпен шығара алмады. Илон бұны тез арада шешуі керек еді.
Әрине, Илон ол кезде Бел-Эйрде бірнеше үйі бар миллиардер болатын, бірақ жақын болашақта ол үйдегі жайлы жастықта ұйықтаған жоқ. Жоқ, ол зауытқа көшіп барып, сол жерде жұмыс істеп, сол жерде қонды. Оянған уақытында Илонды зауыт ішінен, командаларға мәселелер мен «тар жерлерді» шешуге көмектесіп жүрген жерінен табуға болатын еді. Ұйықтайтын кез келгенде, Илон мәжіліс залындағы диваннан орын табатын. Егер түн ортасында мәселе туындаса, ол командасынан өзін оятуды сұрады, сонда ол оны шешуге көмектесе алатын еді.
БАҚ бұл оқиғаны бірден іліп әкетті. Tesla банкротқа ұшырай ма? Ол аман қала ма? Бас директор бақылаудан шығып кетті ме, әлде шындықтан алшақтап қалды ма? Бұл ұлттық және халықаралық телеарналардағы басты тақырыптарға айналды. Газеттер, блогтар мен подкасттар қосылды. Tesla мен Илон туралы қауесет толастамады.
Содан кейін, «өндірістік тозақтың» ортасында Илон жылдың басты әлеуметтік шарасы — Met Gala-ға қатысты. Бұл — бәрінен озуға тырысатын, жұртқа көрінетін шара. Голливудтың ең ірі жұлдыздары, ең бай технологиялық магнаттар, сұлу супермодельдер — бәрі де белгілі бір тақырыпқа сай таңдалған сәнді кешкі киімдермен жиналады. Оны Vogue журналының аңызға айналған редакторы Анна Винтур ұйымдастырған, ал тағы бір ұйымдастырушы — актер Джордж Клунидің әйелі, танымал құқық қорғаушы Амаль Клуни болды.
Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайының баспалдақтарымен көтеріліп, әрбір танымал тұлғаны көруге асыққан БАҚ өкілдерінің жанынан өткенде, ол жалғыз емес еді. Илонның қасында жаңа сүйіктісі, синт-поп (электронды музыка бағыты) орындаушысы Граймс болды. Олардың жұрт алдына бірге шығуы бүкіл әлемге белгі бергендей болды: ол махаббатын қайта тапты.
Илон Маск пен Клэр Элис Буше (Граймс) Met Gala кешінде. (Фото: Энтони Бехар/Sipa USA, AP Images арқылы. )
Граймс (шын аты Клэр Элис Буше) — музыкант. 2018 жылы ол «Хильда» атты танымал анимациялық телешоудың тақырыптық әнін жазды, ал Apple компаниясы Граймстың шығармашылық процесін үлкен жарнамалық науқанда көрсетті. Ол Илонмен Twitter-де ЖИ туралы әзілдескенде танысқан. Илон дәл сондай әзіл жазбақшы болғанда, Граймстың одан озып кеткенін байқаған.
Олардың бірге көрінуі ойын-сауық тілшілерін, Twitter-ді және Илон мен Граймстың жанкүйерлерін қызу талқылауға итермеледі! Бұл басты жаңалық болды. Бірақ үлкен кештен кейін Илон қайтадан ұшаққа мініп, зауытқа оралды, ол Model 3 өндірісін ұлғайту мәселесіне қайта кірісті.
2018 жылдың көктемінде CBS тілшісі Гейл Кинг өндіріс желісін аралағанда, Илон оған: «Мен, әрине, күйзелістемін (стресстемін), сондықтан егер мен күйзелісте емес сияқты көрінсем, ашық айтайын, мен шынымен де қатты күйзелістемін», — деді.
Мақсат — аптасына бес мың көлік шығару болатын. 2018 жылдың сәуіріне қарай бұл көрсеткіш жартысына да жетпеді. Бұл үлкен мәселе еді, өйткені Model 3-ті көп мөлшерде шығару және сату — бұқаралық нарыққа арналған автокөліктің негізгі мақсаты болатын. Бұл сонымен қатар Tesla-ның бизнес-жоспары үшін өте маңызды еді.
Илон әрбір мәселені, соның ішінде құрастыру кезінде роботтарды тым көп пайдалану қателігін де жеке өзі шешуге кірісті. Илон Model 3 өндірісімен айналысып жатқанда, Tesla 123 000 Model S көлігін кері қайтарып алды. Бұл тағы да жағымсыз жаңалықтарға себеп болды.
Ерікті түрде кері қайтарып алу рөлді басқару жүйесіндегі ақауға байланысты болды. Мәселе суық аймақтарда жолдағы мұз бен қарды еріту үшін қолданылатын жол тұзынан туындаған. Ол рөлді басқару болттарын коррозияға ұшыратып, сындыруы мүмкін еді. Мұндай жағдайда көлікті төмен жылдамдықпен басқару қиындаған. Шешімі — болттарды ауыстыру болды.
Уолл-стриттегі жетекші қаржылық талдау және зерттеу компаниясы Moody’s, Model 3 өндірісінің төмендігіне сілтеме жасап, Tesla-ның несиелік рейтингін төмендетті. Бұл тағы да көптеген тақырыптарға айналды.
Сол көктемде Tesla Model X жүргізушісі жол апатынан қаза тапты. БАҚ Tesla-ның жартылай автономды автопилотының қауіпсіздігіне күмән келтірді. Бірнеше айдан кейін Ұлттық көлік қауіпсіздігі басқармасының зерттеуі алдын ала мәліметтерді жариялап, жүргізуші соқтығыс алдында алты секунд бойы рөлді ұстамағанын хабарлады.
2018 жылдың 8 мамырында тағы бір өліммен аяқталған апат орын алып, жаңа зерттеу басталды. Сағатына 25 мильмен жүру керек бұрылыста 116 миль жылдамдықпен келе жатқан он сегіз жастағы жүргізуші Model S-ті басқара алмай, апатқа ұшырады. Жүргізуші ғана емес, оның бір жолаушысы да қаза тапты. Тағы бір жолаушы жарақат алды.
Құтқарушылар апат орнына жеткенде, бір жағдай ерекше назар аудартты: аккумулятордың өртенуі. Тергеушілердің айтуынша, жалынды сөндіру үшін үш жүз галлон көбік пен су қажет болған. Оған қоса, Model S-тің аккумуляторлары екі рет — бір рет эвакуаторда, екінші рет көлікті сақтау орнына қойғаннан кейін қайта тұтанған. Осы мәтінді жазу кезінде бұл мәселе әлі де зерттелуде.
TESLA ЖҰМЫС ОРНЫНЫҢ ҚАУІПСІЗДІГІ. Tesla жұмыс істеуге қауіпсіз жер ме? 2017 жылы Guardian зерттеуші тілшілері жұмысшылардың жарақаттануы туралы есеп жариялады. Мақалада 2014 жылдан бері зауытқа жүздеген жедел жәрдем шақырылғаны айтылған. Мақалада зауыттың он бес жұмысшысымен, соның ішінде бұрынғы жұмысшылармен сұхбат берілген. Бір жұмысшы Ричард Ортис: «Бізден басқаның бәрі болашақ сияқты сезіледі», — деген.
Бұл айыптауларға жауап ретінде Илон жұмысшыларына қаншалықты қамқорлық жасайтынын және қауіпсіздік көрсеткіштері жақсарып келе жатқанын түсіндірді. Мақалада өз жұмысына, еңбек жағдайларына және жеңілдіктерге риза жұмысшылармен сұхбаттар да болды. 2018 жылдың сәуірінде Калифорнияның еңбек қауіпсіздігі және денсаулықты қорғау басқармасы Tesla жұмыс орнындағы жарақаттарды толық көрсетпеуі мүмкін бе деген мәселе бойынша тергеу бастады. Мұндай тергеулер әдетте аяқталу үшін кем дегенде бірнеше айды қажет етеді.
Сыншылар тобы бір ауыздан сөйлегендей болды. Tesla-ның сәтсіздігі жақын ба? Tesla көліктері қауіпті ме? Шиеленіс Илонның БАҚ-пен тікелей байланысына, тіпті қаржылық талдаушылар мен инвесторлармен болған конференциялық қоңырауларға да әсер етті. Ол «ақымақ, іш пыстырарлық» сұрақтарға ашуланды. Ол БАҚ-тың Tesla туралы хабарлаудағы контекстің жоқтығына шамданды. Ол Tesla қатысқан апаттар ұлттық жаңалықтарға айналатынын, ал күн сайын болатын мыңдаған басқа көлік апаттарына мұндай стандарт қолданылмайтынын ерекше атап өтті.
Тағы бір мысал? Сондай-ақ 2018 жылдың мамыр айында Model S сағатына 60 миль жылдамдықпен тоқтап тұрған жүк көлігіне соғылып, танылмайтындай күйге түсті. Апаттың екі түрлі нұсқасы болды. БАҚ жүргізушінің «автопилот қосулы болды» деген сөзін басты тақырып етті. Илон болса, ашу үстінде жүргізушінің аяғы сынғанынан басқа жарақаты жоқтығын, бұл көліктің қауіпсіздігінің дәлелі екенін айтты.
Ол Twitter-де былай деп жазды: «Бұл апатта таңғаларлығы — Model S-тің өрт сөндіру көлігіне 60 миль жылдамдықпен соғылуы және жүргізушінің тек тобығының сынуы. Мұндай жылдамдықтағы соққы әдетте ауыр жарақатқа немесе өлімге әкеледі».
Илон мен оның сыншылары мен БАҚ арасындағы шиеленіс Илонның Twitter-іне де жайылды. Бұл одан да жаман жаңалықтарға әкелді. Тақырыптар: «ИЛОН МАСКТЫҢ МЕДИА-КҮЙЗЕЛІСІ»; «ИЛОН МАСК ТАҒЫ ДА БАҚ-ҚА ШАБУЫЛ ЖАСАДЫ»; «ИЛОН МАСКТЫҢ МЕДИАМЕН АҚЫМАҚТЫҚ СОҒЫСЫ» және т. б.
Твиттерде жазып отырып, Илон шешім ұсынды: Pravduh — журналистердің сенімділігін онлайн бағалау жүйесі. БАҚ мұндай тікелей және жария шабуылға дайын болмаған сияқты. Ақыр соңында, бұл жағымсыз айтыс-тартыс бәсеңдеді. Илонның Pravduh-ты шынымен іске қосатыны әлі белгісіз.
Илон Масктің Pravduh туралы твиттері (скриншот 2018 жылдың қазан айында алынған).
Сонымен қатар Consumer Reports журналының Model 3-ке жасаған шолуы көліктің тежегіш жүйесінің нашарлығын сынады. Соның салдарынан көлік журналдың ұсынылатын тауарлар тізіміне енбеді. Tesla дереу тежегіштерді қашықтан (бағдарламалық жасақтама арқылы) жөндеді. Содан кейін Consumer Reports мамандары көлікті қайта сынап, нәтижесінде Model 3-ке жоғары деңгейлі «сатып алуға кеңес беріледі» деген баға берді. Ауыр тақырыптар Tesla-ның бұл мәселені бағдарламалық жаңарту арқылы бір апта ішінде шешкеніне таңданумен алмасқан. Tesla-ға көліктерді зауытқа немесе сервис орталығына қайта тасудың қажеті болмады. Инженерлер жай ғана тежегіш жүйесін қайта бағдарламалап, түзетуді көліктерге сымсыз жіберді. Бұл таңғажайып даму еді.
Зауытта Илон автотұрақта, шатырдың астында қосымша құрастыру желісін қосты. Бұл көліктер алып зауыт ғимараттарында жасалуы керек деген стандартты автоқұрастыру ережелеріне қайшы еді, бірақ бұл нағыз стартаптық шешім болды — икемді, инновациялық және ескірген қағидаларға қарсы шығатын жаңа ойлау жүйесі. Илон бұған дән риза болып, суреттер түсіріп, оны бүкіл әлемге твиттерде көрсетті.
Tesla құрастыру желісі. (© Tesla Motors Inc. )
Және бұл нәтиже берді. 2018 жылдың үшінші тоқсанының соңына қарай Tesla аптасына бес мың Model 3 шығара бастады.
Ол Tesla иелері мен жұмысшыларына алғыс айтқан кезде, БАҚ мақсатты өзгертті. Tesla мұны келесі аптада және одан кейін де істей ала ма? Оның табысы кездейсоқтық па? Tesla пайда таба ма? Әлде бәрібір банкрот бола ма?
Қысым сақталды және күшейе түсті. Илон жарылды.
Тамыздың бір таңында Илон бір твитте былай деді: «Tesla-ны 420 доллардан жеке меншікке (акцияларды сатып алу арқылы) өткізуді қарастырып жатырмын. Қаржыландыру қамтамасыз етілген». Бұл твит Нью-Йорктегі сауда күнінің ортасында жарияланып, Tesla акцияларының бағасын 6 пайызға көтерді. Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссия (SEC) бұл мәселені тексеруге шешім қабылдады, өйткені директорлар кеңесінің төрағасы болып табылатын бас директордың мұндай мәлімдемесі компанияның акцияларының бағасына әсер етуі мүмкін еді.
Илон Масктің 7 тамыздағы твиттері (скриншот 2018 жылдың 30 қазанында алынған).
Басты сұрақ мынау болды: Илон шынымен де қаржыландыруды қамтамасыз етті ме? Қоғамдық наразылық бірден туындады. Илон компанияны жеке меншікке өткізу ойынан қайтты. Қыркүйек айында SEC Илонды федералды сотта бағалы қағаздармен алаяқтық жасады деп айыптады, оның твиті жалған және жаңылыстырушы екенін айтты. Соңында Илон мен Tesla келісімге келді. Tesla 20 миллион доллар айыппұл төледі. Илон жеке өзі 20 миллион доллар айыппұл төледі және ол бас директор болып қалғанымен, енді директорлар кеңесінің төрағасы болмайтын болды.
Tesla-да қырық мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді. 2018 жылдың қараша айындағы жағдай бойынша компания 56 миллиард долларға бағаланды.
Илон риза болған жоқ. Келісім жарияланғаннан кейін көп ұзамай Илон SEC-ті келеке етіп «Шортселлерлерді (акция құнының түсуінен пайда табушыларды) байыту комиссиясы» деп атады. Твиттерде айыппұл туралы сұрағанда, ол: «Бұған тұрарлық», — деп жауап берді.
Бірақ содан кейін ол өзінің ең үлкен соққысын және өзі ең жақсы көретінін — жетістігін көрсетті. Model 3 қауіпсіздік сынақтарының нәтижелері шықты және олар керемет еді. Көлік бес жұлдызды қауіпсіздік рейтингін алды және бұл ғана емес. Ол сондай-ақ жарақат алу ықтималдығы ең төмен көлік болып шықты, бұл Model 3-ті Ұлттық тас жол қозғалысы қауіпсіздігі басқармасы сынаған ең қауіпсіз көліктердің біріне айналдырды.
Тағы бір қуанарлық себеп болды... компания 312 миллион доллар пайда тапты және алдағы уақытта да табысты болады деп күтілді.
Бұл келесідей тақырыптарға әкелді. Forbes: «БІЛЕСІЗ БЕ? TESLA ТУРАЛЫ БӘРІ ҚАТЕЛЕСКЕН ЕКЕН». CNN: «ЖАҢА, ТАБЫСТЫ TESLA-МЕН ТАНЫСЫҢЫЗ». USA Today: «TESLA ПАЙДА ӘКЕЛДІ».
НАЗАРДА: Tesla директорлар кеңесінің төрайымы Робин М. Денхолммен танысыңыз. Робин 2014 жылдың тамызынан бастап Tesla кеңесінің мүшесі болған. Ол сондай-ақ Telstra атты телекоммуникациялық компанияның операциялық директоры (COO) болды. Тағайындау жарияланған кезде Робин Tesla-ның миссиясын қаншалықты жақсы көретінін және Илон мен командаға мақсаттарына жетуге көмектесуді асыға күтетінін атап өтті.
Дау-дамай болсын, жағымсыз немесе жағымды баспасөз болсын — Илон Tesla-ны бағалайтын басты өлшем, оның негізгі миссиясы: «Бұл компания планетаны құтқаруға көмектесіп жатыр ма? » Ол электр көліктеріне теріс қараған автокөлік индустриясына қарсы шықты, ал қазір ол оларды электр көліктерін мүмкіндігінше тезірек нарыққа шығаруға мәжбүр етті.
«Tesla сияқты компанияның негізгі құндылығы — оның тұрақты энергияның келуін қаншалықты тездететінінде», — деп түсіндірді Илон TED-тегі сөзінде. «Сондықтан мен "Tesla-ның негізгі пайдасы қандай? " деп ойлағанда, ол оны он жылға немесе одан да көп уақытқа тездетсе, бұл өте жақсы нәрсе болар еді деп айтар едім».
Ол бас директор болып қала бере ме? Илонның Tesla-дағы басты мақсаты басынан-ақ әлемнің электрлі көліктерге деген қызығушылығын ояту, олардың өндірісі мен қолданысын жеделдету болды. Илон үшін жетістік — жолдарда және автосалондарда жанармайды көп қажет ететін көліктердің сирек кездесетін құбылысқа айналуы. Бұл — мүлдем басқа мақсат. Ол электрлі көліктердің саны басқалардан асып түскенде ғана CEO (Бас директор) қызметінен кететінін айтқан болатын.
КІТАП СӨРЕСІ! Илонның мұнай туралы ойларының қалыптасуына Наоми Орескес пен Эрик М. Конвейдің «Күмән саудагерлері: Бір топ ғалым темекі түтінінен жаһандық жылынуға дейінгі мәселелерде шындықты қалай жасырды» (Merchants of Doubt) атты кітабы ішінара әсер етті.
Болашақ
Жақын болашақта Илон мынадай шындықты көреді: көлігіңіз сізді жұмысқа тастап кетеді, ал сіз кеңседе жұмысыңызда отырғанда, көлігіңіз жууға берілген киімдеріңізді алуға немесе сіз рұқсат берген басқа адамдарды тасымалдауға кетіп бара жатады. Сосын сіз жұмыстан шығуға дайын болғанда, көлік дәл уақытында қайтып келеді.
«Ортақ автономды (адамның басқаруынсыз өзі жүретін) флот болады, онда сіз көлік сатып алып, оны тек өзіңіз пайдалануды таңдай аласыз. Немесе оны тек достарыңыз бен отбасыңызға, не болмаса тек бес жұлдызды рейтингі бар жүргізушілерге пайдалануға беруді шеше аласыз. Кейде бөлісіп, кейде бөліспеуді де таңдауға болады. Бұл жүз пайыз орындалатын нәрсе. Тек уақыт мәселесі ғана», — деді Илон TED конференциясында. Онда ол болашақ туралы идеялары мен соны жүзеге асыру жолындағы жұмыстарды егжей-тегжейлі баяндады. 183
SpaceX президенті Гвинн Шотвелл алғашқы адам Марсқа 2028 жылға қарай аяқ басады деп есептейтінін айтты. Ал Илон мен Кимбал Марсқа бірге бара ма деген сұраққа Кимбал: «Тоқсан беске келгенде басқа не істейміз? » — деп бірден жауап берді. 184
Күн энергиясына келетін болсақ, Илон бар-жоғы он бес жылдан кейін шатырларда күн панельдерінің болмауы таңсық дүниеге айналады деп санайды.
15-ТАРАУ
КЕМЕҢГЕР БАЛА
Мэй Маск басқа екі баласы айға қарап, оның миллиондаған миль қашықтықта екенін жорамалдап жатқанда, Илонның бірден нақты арақашықтықты айтып, сөзге араласатынын еске алады. Оның кішкентай қарындасы оны «Кемеңгер бала» деп атайтын.
Сол баяғы «Кемеңгер баланың» бүгінде «Темір адам» хикаяларындағы комикс кейіпкерімен ортақ ұқсастығы бар. Тони Старк сияқты, Илон да миллиардер кемеңгер ретінде танылды. Апат болғанда, адам өміріне қауіп төнгенде немесе полиция мен үкімет шеше алмайтын күрделі мәселелер туындағанда, адамдар Илоннан көмек сұрайды.
Тайландта он екі бала жаттығудан кейін футбол жаттықтырушысымен бірге елдегі ең ұзын үңгірді зерттеуге шығады, бірақ артынан нөсер жаңбыр құйып, үңгірді су басып, шығар жолды жауып тастайды. Олар үңгірдің тереңірек бөлігіндегі құрғақ жиекке шығып үлгереді, бірақ олар тұзаққа түсіп, ешкім олардың нақты қайда екенін білмеді.
Сағаттар күндерге ұласып, бүкіл әлем шаршаған сүңгуірлерді, қайғырған ата-аналарды және үміті үзілмеген құтқарушыларды бақылап отырды. Содан кейін адамдар Twitter арқылы Илоннан тікелей көмек сұрады. Ол осы балаларды құтқарудың жолын таба алмас па екен? Нәтижесінде SpaceX, Tesla және The Boring Company инженерлері жұмыстарын тоқтатып, өз тәжірибелерімен бөлісу үшін Азияға аттанды. Олар балаларды үңгірден шығару үшін зымыран бөлшектерінен жасалған шағын су асты қайығын ала келді. Соңында сүңгуірлер он екі бала мен олардың жаттықтырушысын шағын қайықсыз-ақ алып шықты. Бірақ Илон оны болашақ құтқару операцияларында пайдалану үшін Тайландта қалдырды.
Илонның шағын су асты қайығы қоғаммен байланыс дағдарысын тудырды. Құтқару жұмыстарына көмектескен сүңгуірлердің бірі CNN арнасына берген сұхбатында балаларға арналған су асты қайығын мазақ етіп, оны жарнамалық трюк деп атады және Илонның бұл қайықты не істеуі керектігі туралы дөрекі ишара жасады. Видеоролик тез тарап кетті, ал Илон ашуланып, ол адамды «педо» (педофил сөзінің қысқаша түрі) деп атады. Содан бері сүңгуір сотқа арыз түсірді және осы жазба жазылған уақытқа дейін мәселе әлі шешілген жоқ.
Илон Америка Құрама Штаттарына оралған кезде, Мичиган штатының Флинт қаласынан тағы бір өтініш түсті. Илон мыңдаған баланы қорғасынмен улаған көпжылдық су дағдарысын шешуге көмектесе ала ма? Илон зардап шеккен әрбір үйді су сүзгілерімен қамтамасыз етуге уәде беріп, өтініштерді қабылдау үшін электронды пошта ашты. Пуэрто-Рико губернаторы «Мария» дауылынан кейін хабарласқандай, Флинт мэрі де қаланың нақты қажеттіліктерін талқылау үшін Илонға шықты. Содан бері Илон мен оның қоры Флинт мектептерін қауіпсіз сумен қамтамасыз ету үшін 480 000 доллар қайырымдылық жасады.
ҚАТЫНАС ТҮЗЕЛДІ МЕ? 2018 жылдың қазан айында Жюстин Маск Twitter-де Илонға алғыс айтты. Конголық әйелдер, олардың бастан кешкен зорлық-зомбылығы және олардың мүмкіндіктерін кеңейту жолы туралы деректі фильмнің тұсаукесері өтіп жатқан еді. Жюстин фильмнің түсірілуіне қолдау көрсеткені үшін Илонға алғыс білдірді. Өз кезегінде Илон бұл туралы хабарлағаны үшін оған көпшілік алдында алғыс айтты.
Старк сияқты, Илон Маск та қалыпқа салынған суперқаһарман емес. Ол табиғаттан тыс күшпен туған жоқ. Ол қателеседі, табанды және өте қатал. Бірақ ол — адамдар өздерінің орындалмас армандарымен жүгінетін тұлға.
Тағы бір үлкен баспасөз шарасында Илон жиналғандарға Big Falcon Rocket (немесе Starship) туралы жаңалықтарды айтып, инженерлік топтың оның қозғалтқышын жасаудағы жетістіктеріне сүйсініп жатқанда, сахна сыртында тағы бір миллиардер тұрды. Оның есімі — Юсаку Маэдзава, бірақ ол өзін MZ деп атағанды ұнатады.
Илон Маск (сол жақта) және жапон миллиардері Юсаку Маэдзава Калифорния штатындағы Хоторн қаласындағы SpaceX штаб-пәтерінде. (Фото: Крис Карлсон/AP Photo.)
MZ осыдан бірнеше жыл бұрын Илонға өзінің ең үлкен арманымен келген еді: ол айды көргісі келеді. Тек телескоп арқылы емес. Ол бала кезінен, жасөспірім шағынан және есейгенде де түнгі аспанға қарап, ай туралы ойланып, ай сәулесінен шабыт алумен сансыз сағаттарын өткізген. Ол айға өз көзімен барғысы келді. Сонымен қатар оның айға бару бүкіл әлемдегі бейбітшілікке алып келуі мүмкін деген идеясы болды. MZ-дің жеке ғарыш компаниясы немесе айға ұшуға дайын зымырандары болмаса да, бұл жай ғана бос қиял емес еді. Оның айға сапарын шындыққа айналдыру үшін орасан зор (және жарияланбаған) ақы төлеуге жетерлік ақшасы болды.
Бұл SpaceX-тегі үлкен сәтке алып келді: MZ ғарышқа ұшып, айды айналып өтетін алғашқы турист болатыны жарияланды. Ол тек өзі ғана емес, өзімен бірге бір топ өнерпаздарды ала кетеді. Олар не тудыруы мүмкін? Олар бізді әртүрлі елдердің өкілдері ретінде емес, ортақ планетамыз біріктірген жер тұрғындары ретінде шабыттандыруы мүмкін. MZ-ді осындай сұрақтар мазалады. Ол толқып тұрып, өзінің ең терең тілегін білдірді, ал бұл тілекті оны жүзеге асыра алатын жалғыз адам — Илон түсініп, құрметтеді.
Сапардың жоспарланған ұшу бағыты. (© SpaceX.)
Илон да айға сапар туралы айтқанда тебіренді, өйткені бұл арман қолжетімді жерде тұр еді.
«Кімнің болса да осыған дайын екендігі, — деді Илон сезімін баса алмай орнында қозғалақтап. — Өз ақшасын алып, қауіпті, сәтсіз болуы мүмкін осы жаңа жобаны қаржыландыруға көмектесуі... Ол орындарды сыйға беріп жатыр. Бұл — керемет нәрселер. Бұл адамзатқа деген сенімімді қалпына келтіруге көп септігін тигізді деп айта аламын». 185
Бұл миссия басталғанға дейін әлі шешілмеген көптеген технологиялық мәселелер бар. Илон мұның қаншалықты қауіпті екенін де жасырмайды; бейбіт тұрғындарды жаңа технологиямен терең ғарышқа жіберу апатқа әкеп соғуы мүмкін. Бірақ қорқыныш Илонды тоқтата алмайды, ол осы мәселені де, алдында тұрған басқа да көптеген мәселелерді шешуге дайын.
Илон өзінің күнделікті ойларын идеялардың толассыз жарылысы ретінде сипаттайды. Оның келесіде немен айналысатынын болжау мүмкін емес. Бірақ оның жігері мен Жердегі және одан тыс жерлердегі ең үлкен мәселелерге қарсы тұруға дайындығы күмән тудырмайды.
Сәтсіздік болуы мүмкін, бірақ берілу — ешқашан.
ИЛОН МАСК ДӘУЛЕТІ: 23 миллиард доллардан астам ЛАУАЗЫМДАРЫ: Tesla (CEO), SpaceX (CEO), The Boring Company (CEO), Neuralink (CEO), OpenAI (тең құрылтайшы)
Илонмен сұхбатқа барасыз ба? Мына сұрақтың жауабын білгеніңіз абзал. Қауесет бойынша, ол сіз кезіккен ең үлкен мәселе және оны қалай шешкеніңіз туралы білгісі келеді!
ГАРАЖ: Илонның гаражында не бар? Tesla көліктерін айдаумен қатар, Илонның 1967 жылғы Jaguar Series 1 E-Type Roadster және досы сыйға тартқан Ford Model T көліктері бар.
Илон Маск, 14 маусым, 2018 жыл. (Фото: Киичиро Сато, AP Photo.)
АЛҒЫС
Илонның өмірінің егжей-тегжейлерін алғаш зерттей бастағанда, бір оқиға ерекше есімде қалды — мектептегі бұзақылардың Илонды баспалдақтан теуіп құлатып, ес-түссіз қалғанша сабағаны. Бұл кішкентай бала үшін ауыр соққы еді. Дегенмен, ол бойынан алға жылжуға, өзі болып қалуға және өміріндегі үлкенірек мақсаттарға ұмтылуға күш таба білді. Шындығында, бәріміз де жеңілмейтіндей көрінетін және жанға бататын қиындықтар мен өмірлік жағдайларға тап боламыз. Бірақ менің сізге тілегім, Құрметті оқырман, жігеріңіз құм болып, көңіліңіз қалғанда немесе сізге әділетсіздік жасалғанда — ешқашан берілмеңіз. Орныңыздан тұрыңыз. Жараларыңызды таңыңыз. Және алға жылжыңыз. Әлем сізге мұқтаж. Мүмкін, Илон сияқты сіз де кітаптардан, көкжиекке көз тіктіретін және өміріңіз үшін барлық мүмкіндіктерді ашатын оқиғалардан пана табарсыз. Біздің көбіміз сізге қолдау көрсетіп, осы планетаға (және одан тыс жерлерге! ) ұсынатын дүниелеріңізге қуанышпен қараймыз.
Менің жанымда жүрген адамдар өте көп, сондықтан достарыма, отбасыма және әріптестеріме шексіз ризашылығымды білдіремін. Сөзімді редакторым, дарынды Холли Уэсттен бастайын. Холли, маған осындай керемет идеяны сеніп тапсырғаның үшін және оқырмандарымызды жігерлендіріп, қуантатын кітапты қалыптастыруда жол көрсеткенің үшін рақмет. "Feiwel & Friends" командасына қажырлы еңбектері, әрбір детальға көңіл бөлгендері және осы кітапқа деген құлшыныстары үшін алғыс айтамын. Сондай-ақ, "SpaceX" командасына осы жобаға көмектескендері үшін рақмет.
Менің агентім Амми-Джоан Пакетт — тек дарынды және мен білетін ең еңбекқор адамдардың бірі ғана емес, сонымен бірге тамаша тұлға және қимас дос. Джоанға және бүкіл "Erin Murphy Literary Agency" командасына және "Gangos"-қа айтар алғысым шексіз!
Менің сыншы-серіктестерім әрбір сәтсіздік пен жетістікте, әрбір бас тарту мен кітап келісімшарттарында қасымда болды. Мелани Эллсвортқа, Лори Уарчолға, Хелен Стивенске, Дарлин Айвиге және Вивиан Киркфилдке рақмет.
Барлық жердегі кітапханашылар мен мұғалімдер, сіздер әлемді алға жетелейсіздер. STEM (ғылым, технология, инженерия және математика салаларының жиынтығы) салалары, инновациялар және осы компаниялардың артында тұрған адам тағдырлары туралы кітаптарды оқырмандардың қолына жеткізуге қолдау көрсеткендеріңіз үшін рақмет. Сіздердің қолдауларыңыз маңызды. Және өз шәкірттеріңізге деген шексіз берілгендіктеріңіз мені тәнті етеді.
Жақын және алыс жүрген құрбыларым — жай ғана гүл сыйлайтын, ішегің түйілгенше күлдіретін, ғылыми мақалалар жіберетін, жазуыңның қалай жүріп жатқанын сұрайтын (және ұзақ та ауыр жауапты соңына дейін тыңдайтын) жандар. Олар балаларыңды алып кететін, үйіңнің шатырындағы қарды күрейтін және саған шын сенетіндіктен әрқашан қолдайтын жандар. Мен бәріңізді жақсы көремін. Және, Пит, бұл саған да қатысты.
Досым Дэвид Самаркоға қолдауы мен осы кітапқа өз тәжірибесімен бөліскені үшін рақмет. Ағам Патрик Кроулиге бұл сапарды бірге бөліскеніміз үшін алғыс айтамын. Осы қолжазбаны мұқият және түсіністікпен оқып шыққаның үшін рақмет. Сондай-ақ, STEM саласындағы қыздар мен әйелдердің, соның ішінде осы тақырыпта жазатындардың жақтаушысы болып табылатын жеңгем, доктор Лиза Розенфельтқа рақмет — менің жолым болды! Тим мен Келси Кроулиге махаббаттары мен қолдаулары үшін рақмет. Әкем Джеймс Кроулиге әрбір жұбаныш пен жігер беретін сөзі үшін рақмет — олардың саны үш триллионнан асады! Марианна мен Дэвидке, маған ешқашан шүбә келтірмегендеріңіз үшін рақмет. Өгей сіңлім Эрикаға, сен өмірдің маған берген сыйысың, саған өте ризамын. Досым және серіктесім Майкқа рақмет.
Және осы планетадағы ең қызықты әрі ғажайып екі жаратылыс — Кроули мен Куиннге, ана ретінде сіздерден артық ештеңе сұрай алмас едім. Зор қолдауларыңыз үшін рақмет. Өз қызығушылықтарыңыз бен құмарлықтарыңыздың соңынан ергендеріңізді көру мен үшін үлкен бақыт. Олардың сіздерді қайда апаратынын көруге асықпын.
Соңғысы, бірақ маңыздысы, технологияның, ғылымның, математиканың, инженерияның және физиканың шекарасын кеңейтіп, адамзат алдында тұрған ең үлкен мәселелерді шешуге және маңызды сұрақтарға жауап беруге (және осы процесс арқылы әлемді жақсы жаққа өзгертуге) тырысып жүрген жандарға рақмет. Сіздердің жұмыстарыңыз келесі ұрпақты жігерлендіреді. Бұл нағыз мұра.
АВТОР ТУРАЛЫ
Балаларға арналған шығармашылыққа бет бұрмас бұрын, Анна Кроули Реддингтің алғашқы мансабы Эмми (телевизия саласындағы үздік жетістіктер үшін берілетін беделді сыйлық) сыйлығын иеленген зерттеуші репортер, жүргізуші және журналист болудан басталды. Бірнеше Эдвард Р. Марроу сыйлығының иегері және есептері үшін "Associated Press" агенттігінің танылуына ие болған Реддинг енді өзінің детективтік дағдыларын балаларға арналған керемет оқиғаларды іздеуге бағыттайды — бұл оның нағыз құмарлығы болып шықты. "Google It! " — оның алғашқы жарық көрген еңбегі.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру