Сексеуіл мен тораңғыны баяу шайқаған биязы жел құм төбенің басындағы әлдебір қурайды әлсіз сыңсытып тұр.

Үзеңгіге шіреген оң аяқтың басына бүлдіргесінен ілген қара сойыл да «жау қайдалап» андағайлаған қалпынан жуасып, добалдай басы жұқа қар жамылған құмға көміле тоқтапты.

Қою шұбат тоғайтып, көзі нұрлана қалған жылқышы ендігі жорықтың құр ат сабылту боларын іштей долбарлады. Ізден адасып қалғанына ызаланғандай қос қабаттап бүктеген тобылғы сапты қамшысымен етігінің қонышына «сарт» еткізіп бір ұрды. Сосын оқыс қылықтан жұлқына жөнелген шабдардың тізгінін қымти ұстаған күйі айналасына шола қараған. Ары қарай құмды даланың өзі мүлде көрмеген бел-белес, аңғар, ойпаңдары жалғасып жатыр. Бұлар жылқы салған мекендей емес, құм төбелер де биік. Сиырдың бүйрегіндей быдырмақ адырлар кіші-гірім құм тауларды жүлгелеп, аяқ басқан жанды тілсім арнасына тарта жөнелетіндей түкпіштік танытады.

Әден бәйге шабдармен құмды далада бекер қуғын салып жүрген жоқ. Үш күннің алдында жылқышылардың қосында өзгеше бір әрекет байқала бастаған. Таңертең тұрған бұлар ортаға жағылған отты біреу қозғап, шалаларды шетке шығарып тастағанын көрді. Бастабында өз араларындағы біреуі болар деп аса бір дүрлігіп кетпеген. «Жеті түнде отпен ойнап жүрген қайсыларың, әй! Қарындарың ашып ет қақтап жеп жүрген жоқсыңдар ма осы?» деп, қосбасы Аралбай құндыз мұртын сылай «қарқ-қарқ» күлген де қойған.

Әйтсе де, «от көсеушінің ойны» бұнымен біте қоймады. Екінші күні тәңертең шашылып қалған шалаларға шұқшия қараған Әден жер ошақтың ернеуіне қарай жайылған күлден аңның тырнақ ізіне де, адамның саусақ белгісіне де ұқсайтын түсініксіздеу таңбаны байқап қалды.

Аралбай бұны дәп бір құрдастарының бірі істеп кеткендей жайбарақат тұр.

Алайда, қанша жерден қалжыңға сүйегісі келгенімен жылқышылар бір қопақтап қалған. Өйтетін жөні де бар. Өздерімен қанаттас рулардың қостары ең жақын дегенде қозы көш жерде. Ұры-қарақшы, қашқын-пысқын болса бұлай шала көсеп, күл шашып із қалдырмайтыны анық. Оларға керегі азық. Бірақ, ет пен құрт-май орнында. Қостың айналасын шалып із байқастап еді, саулы інген мен мініс ат таптаған шиырдан ештеңе шалына қоймады.

Аралбай қияқ мұртын сылай Бәйтікке қарай төңкерілді.

Бәйтік тағы бірдеңе айтпақшы болды да, тоқтап қалды...

Бақыршы жігіт те осы сәтті пайдаланып, бір жылдың төлі, құрдасын қағытып қалды.

Бұл әңгімеге Әден ғана араласқан жоқ. Сары май жаққан үлкен ақ жарма құрттан бір кетіп алды да, ұзақ таусап отырды. Содан кейін қосбасы Аралбайға шаншыла қарап:

Бәрінің де іштей тоқтаған бекімі осы болса керек, ықылас білдіріліп, дастарқан жиналғанша ешкім тіс жарған жоқ.

Түн ортасынан ауып, ортаға жаққан сексеуіл отының шоғы күлбілтелене бастағанда қостың кигіз есігін қайыра ашып, біреу тықырсыз ішке кірді. Кірді де басқа ештеңеге айналған жоқ, салған бойы оттың басына келіп, шоқия отырды да, шалаларды қағыстыра бастады. Бұл уақытта бақыршы Төреқан ғана пырылдап ұйқыға кеткен. Басқалары жымпиып қана аңдып жатқан еді. Көселген шоқтың сарғыш сәулесі осы әзір ғана кірген «түн қонағының» түк басқан бет-әлпетін болмашы ғана аңдата берген. Осы сәтте орнынан ақыра тұрған Тоғай әлгіні ұмсынуға да үлгертпеді. Адырнадан серпілген жебедей атылып барып, бассалды жүндес мақұлықты. Бір жағынан Аралбай мен Әден де жармасты. Күркіреген дауыстан шошына оянған Төреқан қара барқын қос ішіндегі апалас-төпелестен есі шығып кеткен еді. «Төреқан, жақ шамды» деген Бәйтіктің дауысы «саңқ» еткенде ғана ақылы орнына түскендей, қу шақпағын қалтасынан суырды. Екі жерден жағылған білтелі шам қостың ішін жарық қылып жіберген еді. Бұл уақытта үш жігіт өне бойын түк басқан жұмбақ жанды шылбырмен байлап үлгерген болатын.

Алғаш тарпа бассалғанда адамша шыңғырып жіберген кісі киік қарулы қол, өктем күш жұмарлап тастағандыкі ме қазір қос тізерлеп отырған күйі басын тұқырып алыпты. Болымсыз ғана үһілеген дыбыс шығарады. Тұла бойына жаңа туған жас ботаның түгіндей тықыр да қою жүн өскен. Денесіндегі түгі демесең, бүкіл түр-тұлғасы адамнан ажырағысыз. Кеудесіндегі қос омырауы да анық білініп тұр. Жылқышылардың бәрі оған қайран қала қарап қалыпты.

Оның бұл қалжыңына қу ауыз бақыршының да тілі қышып кетті.

Жігіттердің жеңіл қыжыртпасын жақатпағандай тыжырынып қалған Бәйтік Әденге бұйыра сөйледі.

Алайда байлаудан босата сала кісі киік бұлар күтпеген қылық танытты. Екі қолымен жалма-жан қос омырауын айқара жапқан беті, іргеге қарай ығыса бергені. Адамның жанарындай боталаған көздерінен үрей ұшқыны сағымданып, жазықсыз қорлық көрген күйіне жаны езілгендей, бар денесімен діріл қаға үһілейді.

Әдетте көп ашыла бермегенімен, оратына келсе орағыта төкпелеп, сәті түскенде қоңыр дауыспен ән де салатын Бәйтік кісі киіктің мына әрекетіне елжіреп, ғажаптана бас шайқай берді.

Әлгіндегі қалжыңбас бейнелері ұшты-күйді жоғалған Аралбай мен Төреқан да үнсіз таңырқап тұр.

Онша «желп» етпеген Әден Бәйтік пен Аралбайға сұраулы жүзбен кезек қарады.

Бірақ, оның сұрағына ешкім жауап қатуға мұршалары келмей қалды. Дәл осы кез тыстан бағанағы Тоғайдың ақырғанынан да қаһарлы бір айқай аласұра шықты да, іле қос қабаттап жапқан туырлықтың сыртынан «гүрс» еткен ауыр соққы тиді. Уықтар сықырлап, қос бір сілкінді. Осы сәт үйдегі кісі киік те бақыра шыңғырып, Тәңірден тілеген қормалы келгендей безек қақты. Бұның аянышты үні сырттағы жойқынды тіпті ашындырса керек, ол екінші рет ұрғанда әлсіздеу уықтың бірі бас жағын ала «шарт» етіп сынды да, шаңырақтың көзінен босаған қысқа ұшы қаңғалақтап келіп Тоғайдың иығына тиді.

Еңгезердей балуан оны шырпы сүрген құрлы көрмеп еді, алайда ана дюдың үйді сабалап, туырлықты жүнше түткеніне арқасы қозып кеткен болу керек, босаға жақтағы уықтың қарына қыстырған бос мойын қайың шоқпарына қарай ұмтыла берген. Бірақ, оны Бәйтік тоқтатты.

Айтарға болмаса абыржып қалған жылқышылар дереу бір шетке қарай ығыса берді де, Тоғай қостың есігін қайыра лақтырып, ашып тастады. Қос ішіне құмды даланың саумал ауасы лап берген. Осыны аңдып отырғандай үйдегі кісі киік бүрісіп отырған іргеден екі-ақ қарғыды да, кеудесінен қолын босатпаған күйі сыртқа атылды...

Енді түзді тітіреткен айғай да, қосты төпелеген соққы да сап тиылды. Сырт үнсіз, дыбыр да, дауыс та жоқ. Сәл күтіп қотарыла тысқа шыққан Бәйтіктер бірі ұзын, бірі аласа қос бейненің алакеуімдеп атып келе жатқан бозала таң мен буалдыр мұнардың арасында, батыстағы құм белегірден қараңдай асып ғайып болған сұлбасын ғана көріп қалды.

Таңғы шайдан соң Әден шабдар атты ерттей бастады. Аттанарда қара сойылды да ердің алдына көлденең салғанын көрген Бәйтік оған:

Әден Бәйтіктің өз беталысын бұлжытпай аңдағанына іштей таңданды.

Жасынан жоқ қарап, із кесіп үйренген даланың жырынды баласы алды-артына қарамай безілдеткен кісі киіктердің ізін ұзатпай тауып алған. Батысты бетке алғанын қос жанынан кеткенде байқаған болатын. Сол бағыттарынан бет бұрмаған сыңайлы. Жалаңаяқ адамның қар басқанындай қос із сайрап жатыр екен. Әден ауыздығын қарш-қарш шайнаған шабдарды соған салып, сар желдірді. Сүт пісірім, шәй қайнатым, тіпті ет асым уақыт өтті. Талай бел-белес, аңғар мен құмдауыт ойпаңдар артта қалды. Екі із сол сүрдектеген бойы әлі кетіп барады. Бір жерге тоқтап, аялдаған белгі болсашы.

Аздан соң құмды өңірдің бұл тұсында қар да азая бастады. Жорға құм түйіршіктері қырат-қыраттан ұрлана ойнақ салған желмен ізді кейде өшіріп, кейде қайта кездестіріп бәйге шабдардың желісін түлкі бұлаңға ауыстырды. Әрі-беріден соң із мүлдем өшті. Кезігіп қалар деген дәмемен бір-екі тұмсық айналып, әлденеше төбешіктерден асқан Әден торыға бастады. Бір бағытта із қууды қойып, екі қапталға да ойысып көрген еді. Алайда құм бетінде жылт еткен із, түртіп өткен белгі жоқ. Ақыры, амалы таусылып дығыры құрыған жылқышының қурайы сыңсыған төбеге шығып, таңдай жібітіп тұрғаны осы болатын.

Сойыл алып қуғанда Әден кісі киікті соққыға жығайын деп ойлаған емес. Көкейінде «бұлар қайда барады? Қалай тіршілік етеді? Қай жерді паналайды?» деген пенделік қызығушылығы басым еді. «Олар жер бетіндегі соңғы жұп болуы мүмкін» деген Бәйтіктің сөзі де өзгеше әсер бергендей. «Бәлкім олардың үлкен бір ауылы, бала-шағасы, арқа-жарқа өмір ортасы бар шығар». Десе де, жүйрік атты сар желдірген олардың осынша желаяқ болары жылқышы жігітті ой шүңетіне тартты. Мына шексіз құм теңізінің қай қойнауына сіңіп кеткеніне жіп таға алмай, алаң-салаң күй кешкені бар. Есіне Бәйтіктің «кісі киіктер енді саған көрінбейді» деген сөзі оралды. «Періште дейді, қайдағы періште, шайтан шығар осылар». Әлі де ызалана қалған Әден қырыстана күңк етті.

Жылқышы бәйге шабдарын шалдықтырып, салқар көш жерге дейін сарпалдаңға түскен жортуылын өзінше оймен шолды. Көз алдында күміс кілегейлі таң рауанын жамылған бір жұп бейненің белегірден асып бара жатқан елесі ғана қалқитындай. Оларды неге көргісі келді, неге қуды өзіне де толық түсінікті емес секілді. Қайда тұратынын көру дейтін пенделік аңсардан гөрі, тағы бір көріп қалсам дейтін жан қалауы басым сияқты. Мүмкін, қосқа кіріп отқа жылынған дала кезбелеріне оттың жылылығынан гөрі, өздерінен әлдеқайда ақылды, әлеуетті адамдардың жүрек жылуы керек болған шығар. Алайда табиғаттың тума перзенттері тұла бойларын адам мейірімен жылтқанның орнына, өздері мекен ететін түз даладан да сүркей суықпен қалтыратып қашты. Осы бір қос кісі киік Тәңірдің сирек жаратылысы, табиғаттың тұмса болмысы еді де, олардың соңына түскен Әден өзін Тәңірдің адам атты ақылды жаратылысы, табиғаттың қожасы санайтын. Бірақ, ол қанша ақылды, қожа болғанымен, таза болмыс, оқшау бейнеге маңдайға басқан жүйрік, сетер атына міне қуса да жете алмады. Енді міне қатпарлы табиғаттың жұмбағын таппаған ол, құмды даланың қоңыр күйін түсіне алмаған қуыс кеуде міскіндей қақшиып тұр.

Күн маңдайдан қиыстап, уақыт сәске түске жақындапты. Әден атынан түсіп, артқы айылды шаптай тартып мінді де, күртік қар аламыштаған төбенің ұлпа құмын жосылта төменге түсті. Ендігі бағыт –жылқымен қоса түйелерді де бір түгендеп, біраздан бері көзге шалдықпай кеткен көкбураны үлкен табынға қарай қайырмақтап кету.

Құбының құмының осы шұрайлы өңірі он екі Абақ Керейдің бір руы Қарақастан тарайтын Азынабайдың ұрпағы, атақты бай Саржігіттің отар қонысы болатын. Бұнда Саржігіттің жеті жүзден аса жылқысы мен үш жүзге тарта түйесі қыстайды. Жылқымен салыстырғанда ойсыл қара тұқымының саяқ жүретін әдеті. Әсіресе, қыс кезінде қияндап кететіні жиі болады. Жиырма-отыз емес, үш жүзге тарта түйе. Құмның қай аңғар, қай жықпылында қаңғылестеп жүргенін дәйім байқастап отыру қиын. Сақылдап жараған сақа буралар табынға жолатпай тірсектеп қуатын буыршын, қиыршындар, тіпті осы өңірдің әр жерінде қадау-қадау бой көрсетіп қалатын топты түйе киіктерге қосылып алады. Әуелі солармен бірге Құбының құмындағы жабайы аңға айналып, түйе киік болып кететіндері көп.

Әден тораңғы мен жыңғылы топтала өскен бір аңғарды кесіп өткен соң, қарсыдағы жатаған құм төбенің тұмсығын айнала беріп еді, алдындағы қаңбақты жазықайда жайылып жүрген бір табын түйенің үстінен түсті. Алғашында «мына шелегің түскірлер осынша алыстап кеткен бе!» деп, түйелерге қарай жөнеле берген. Әйтсе де, аз аялдап сәп сала қарап еді, мыналардың өз түйелеріне ұқсамайтынын аңғарды. Сырт бейнелері әдеттегі үй түйелеріне қарағанда шағындау. Бәрі шетінен күйлі екен, өркештері тіп-тік, шудалары желк-желк етеді. Араларында тайлақтары бар, қаннен-қаперсіз жүре жайылып барады. Өздерін құмды даланың нағыз еркелері санайтындай. Тек табиғатқа ғана тәуелді жануарлар ақ дастарқанға шашып жіберген молқол бәйбішенің ақсары бауырсақтарындай ерекше сәнді.

Әденнің көзі үйірдің шетін ала ойқастаған түйе киіктің келісті бурасына түсті. Қайыңның тұтас үйіліндей жуантұғыр қос өркеші бір жағына әнтек жапырылған, тұрқы еңселі, сазандай Ақсары бураның үлпілдек шудалары желмен құбылып, қаншырдай қатқан денесіне құп жараса кетіпті. Болат қанжардай құйыршығына зәрін зыңғыта шаптырып көп сабалағандықтан, артқы өркештің төменгі бойына білектің көлеміндей ойық таңба түсіпті. Онысы сабынды су шашып жібергендей сауыстана қатып қалған. Дудыраған маңдай шудасы көзін жауып, азуын бір-біріне аяусыз егеп шиқылдайды. Шеттеу кеткен інгендерді мойнын салып жібере зарылдай желіп қайырғанда, салп-салп еткен талыстай ернінен құлаш-құлаш ақ көбік жалп-жалп құлайды.

«Апырай мынаның айбарын ай-ә!» деді оған сүйіне қараған Әден. Бірақ бұл өзіне бұйырмайтын дүние. Тек мынау далаға ғана тән. Осыны ойлаған Әденнің ішкі әлемі құлазып, анау көрініс пен әдемі бураның бір сәттік қана көз алданыш боларын түйсінді. Онымен бірге өзінің бүгінгі сәтсіз жортуылы есіне оралды. Сырт сөзге сыр білдірмегенімен оның жау алардай жінігіп кеткенін қостағылар сезбей қалған жоқ. Міне енді кісі киік адастырып кеткенімен, түйе киікке кез болды. «Бір жоқты бір жоқ табады» деген осы шығар. Әден, қарасын көрсеткенді қойып, ізін де таптырмай кеткен кісі киіктің қысасын түйе киіктерден алғысы келді. Жүйрік мініп, жарақ асынған жұлымыр жігітті мынау тәкаппар да маңғаз көрініс көзге ілмей, қораш санап тұрғандай. Ол өзін жабайы жануарлардың алдында әлсіз, түкке тұрмайтын, жолы болмайтын біреу құсап сезінді. Оның түйе киікті алғаш көріп тұрғаны да осы. Қасындағы жылқышылардан Бәйтік болмаса басқалары бұл жабайы түйелерді көргендері жоқ. Әденнің бойын еркінен тыс желік пен ыза қоса кернеді. «Кім біледі, жоғалып кеткен көкбураны осы неме шайнап тастаған шығар». Әденнің түйе киіктерге теріс қабынған ниетіне осы ойы мығым тірек болғандай. Бәйге шабарды кілт бұрған ол енді шоқырақтай шауып жаңа ғана өзі өткен аңғарға жетті де, жыңғылдың бұтағынан кереге бойындай ұзын таяқ кесіп алды. Содан кейін қыл қауып тұрған кездігін соның басына қайыс таспамен мықтап таңып, найза жасады.

Аздан соң қара сойылды тағымға қысқан Әден жыңғыл таяққа байланған кездігін жалаңдаса ұстап, топты түйе киікке ат қойған еді.

Жерден шыққандай «сап» ете түскен салт аттыны көргенде киіктер жапырыла қашты. Қанша жерден құтырына жарап жүрсе де, табиғат сыйлаған жабайы мінезі ақсары бураны да жан ұшыра бас сауғалауға мәжбүрледі. Жыртқыш келбетін барынша жарқырата, қолына шошаңдаған бірдеңе ұстай тап берген құбыжықтың басқа емес, тура өзіне төніп келе жатқанын көріп, екпіндете заулады. Бірақ, желмая тегінің бар мүмкіндігін бойына жинап, жалпақ табанымен құмды есе қашқанымен, желден жаралған жылқы мен теңесе алсын ба!? Шабдар ат оны әудем жер жеткізбей қуып жеткен. Әден тапырақтай шапқан түйе киіктің сол жағынан өте берген қалпы жыңғыл найзасын құлашын жаза сілтеп, бураның қарнын жарған күйі кете барды. Артына бұрылып қараған да жоқ. Құлағына тек «барқ» еткен ашты дауыс қана естілді. Сол құйындатқан қалпы атының басын тартпай, бірнеше жайдақ төбеден аса барып бір-ақ тоқтаған еді.

Әлден уақыттан кейін қайта оралған Әден ақсары бураның жазықайға мінбелеген үлкен құм доңғылдың шетіне жете бере жайрай жығылғанын көрді. Басқа түйе киіктер ұшты-күйлі жоқ. Бураға таяй бергенде Әден оның мұңлы дауыспен әлсіз ғана боздап жатқанын естіді. Екпінін тоқтата алмаған түйе киік бір талай жерге жетіпті. Артындағы қардың бетінде шұбатыла созылған ішегі мен аққан қан жосылып жатыр. Бір қырынан құлаған бура төрт аяғын болмашы тыпырлатады. Жылқышы оның жартылай жұмылған көздерінен аққан жас қардың алақандай бөлігін мұздаққа айналдырып үлгергенін байқады. Қарны ақтарылған күйі ыңырси боздап, әлі жан үзе алмай азаптанған ақсары бура бағанағы айбын, бағанағы қаһардан ада болған. Жаңа ғана өзі иелік етіп, ұршықша үйірген табынынан баз кешіп, бағы тайған бейбақ жануар жан тапсыру алдында мынау құмды далаға соңғы зарын шағынып жатқандай үзіле боздайды.

Бураға тақау келіп тұрған Әден мына көріністен қатты тіксінді, бойындағы шайтаны қағылып, жыны алынған күйі үнсіз мелшиіп қалыпты. Бозғылт жанары көк аспанның әлдебір нүктесіне қадалған бура болса езіле боздауын тоқтатар емес. Жылқышы бұдан ары қарап тұра алған жоқ, сүлкіні түсе бұрылған қалпы жүріп кетті...

Ертеңіне Әденнен бар жағдайды естіген Бәйтік қасына Тоғайды ертіп, бура өлтірілген доңғылға келді. Төрт аяғын тең соза, ауыр азаппен тынысы үзілген бураның басын кесіп алды да, оны биік доңғылдың төбесіндегі нар секскеуілдің қолдың саласындай бұтақтарының басына ілді. Сосын, тымағының ішінен тартқан шытынан жыртып, сексеуілге ақтық байлады...

Кейін түйе киік бурасының басы қойылған доңғылды жылқышылар «Бура Доңғыл» атандырған болатын.

Бірақ, осы оқиғадан кейін бұл маңнан кісі киік те, түйе киік те ізім-ғайып жоғалды. Тіпті, бүкіл құмды даладан олардың қарасын көрдім деген жан пендесі болған жоқ. Тек ел арасында «Бура Доңғыл» туралы аңыз ғана қалды, құм төбенің басында ақсары бураның қураған бас сүйегі ғана қалды. Ол әркез құмды даланың қоңыр желі құбыла соққанда, уілдіген зарлы үн шығарар еді. Оған «Бура Доңғылдың» төбесіндегі қурайлар сыңси мұң қосатын. Олар бейне «Бура Доңғылдың» басындағы қыл қобыз бен қара домбыраның қосыла бебеулеген зарлы жоқтауындай алып құмды даланың үстінде қалықтап бара жатушы еді, Бура Доңғыл аңызын тынбай айтып бара жатушы еді...

«Бура Доңғыл»!..

Соңы.