Бірінші көрініс

Бейсенбай Кенжебаевтың кабинеті. Кабинетте жалғыз. Өзіме-өзі сөйлесіп отыр.

Бейсенбай: Абай! Абай ақын... Ұлттың үлкен ақыны...Қазақтың бас ақыны... Қайран Ахаң, Ахмет Байтұрсынов Абай туралы осылай деп жазып еді-ау. Тоқта! Баяғыда Мәскеуде жүргенде Мағжан ақын маған «Абай туралы жаз» деп тапсырма берген ше! Сонда жазған мақаламды «Абай – халық ақыны-ы...» деп атап ем-ау. Енді мынау, сол халық ақыны туралы тамаша романды өзім баспада бас редактор болып отырып шығара алмаймын. Не деген сорлылық! Не деген мүсәпірлік! Біз деген жылдан-жылға майдаланып бара жатқанымыз-ау осы. Әйтпесе, ХХ ғасырдың басында, аласапыран уақытта да Ахмет, Әлихан, Мағжандар өз дегенін істеді. Шоқай уақытша өкіметтің министр портфелінен саналы түрде бас тартты. Садықбек Сапарбеков аға ше! Садықбек аға жазушы Сәбит Мұқановты атышулы Шаядан – Голощекиннің құрығынан құтқарып жіберіп, Мәскеуде оқуға аттандырды.

Сұлтанбек Қожанов алашшыл Мағжанның бір томығына өзі алғысөз жазып, кітабын жарққа шығарды. Ақын өз кітабын көргенде кеудесіне басып тұрып, көзіне жас алыпты деседі... Ал, Нәзір болса... Мәскеуде отырып-ақ қазақтың мақал-мәтелдерін, бейпіл сөздерін, жоқтау өлеңдерін жианттырып, бастырды. Соны жинаушылардың бірі – ана Өтебай Тұрманжанов болса, екіншісі – өзім едім, ,ғой. Ал, бүгін... Бүгін осы қызғаншақ топ Абайды қоя тұрып, енді Мұхтардың өзін сүріндірмек ойлары бар-ау. Әуезов Әуезов болғалы қаш-шан! Әуезов әлемдік дәрежеге көтеріліп кете ме деп қорқа ма? Әй, дәу де болса сол-ау. Қызғаныш көрігін қоздырып жүргендердің ішін тынағын көкала ит сол болар-р... Тіпті ЦК-ға дейін сөз тасығандары несі-әй! (кішкене ойлана түсіп) Осы өзім де сонша жалтақ боп барам ба? Дәл бүгін қолымда бәрі бола тұра»Абай» туралы романды бастыра алмаймын. Бұл не? Бұным қалай?..

Осы кезде әлдеқайдан Дауыс естілді.

Дауыс: Әрине, кез келген адам өзінің жылы орнына бауыр басып қалды. Жұмсақ орын, жұмсақ кресло... Өзі өмір бойы сол жұмыстың үстінде отырып келгендей бола қалады, Сен де солай пенденің бірісің. Оны неменеге бұлтақтатасың, уа, пенде-е..

Бейсенбай: (шошына) Бұл кім?... Кімнің даусы? Кімсің сен-н... (сосын сәл тоқтап) Ә-ә, өз ішімдегі үн екен ғой. Иә, кісі кейде өстіп екіге жарылады. Өзіңе-өзің қарсы шыға келтін кездер де болады. Дұрыс, өте дұрыс айттың, сен, Дауыс! Креслоны қимасам, қимай да тұрған шығармын...

Дауыс: Ары қарай тыңда! Сен жұмсақ креслоны қимай орырғаның өз алдына. Ол бір жағы ғана. Одан да сорақысы – сен қорқақсың. Жүрегі жоқ жігітсің. Ахмет, Шоқай, Смағұл, Сұлтанбек. Тұрардың сен сарқыты ғанасың. Олардай болу қайда! Ол үшін арыстан – жүрек керек-к...

Бейсенбай: Ойпыр-ай! Сен, Дауыс, мені қатты қайрап жібердің-ау! Сол алаш ардақтыларының сарқыты екенім рас. Бірақ сонашлық сужүрек дегеніңе жол болсын. Айтар жерде, біз де сөзімізді айтқанбыз. Керек десең, бүгін де айьуға әзірмін. Тек-к...

Дауыс: Ән, айтпадың ба?! Өстіп күмілжитініңді біліп ем ғой. Қорқақтардың бәрі де өстеді. Өзінің қорқақ екенін ашық мойындай алмайды.

Бейсенбай: Жоқ! Сен өйтіп мені мазақ ете берме! Жетер! Жоғал енді... Арғысын өзім білем... (күрсініп алып) Қой, кісі өмірінде бір рет болса да ерлік іске бас тіге білуі керек. Олай етпесе, ол еркек пе!...Телефонды алып, нөмірді тереді. Арғы жағынан Әуезовтің қоңыз даусы естіледі.

Мұхтар: Тыңдап тұрмын.

Бейсенбай: Мұха, бұл - Бейсенбай ғой.

Мұхтар: (қуана) Пәлі, Бәйсеке! Аман ба? Ойпрымай, ұзақ жасайды екенсің, жаңа ғана өзіңді ойлап отыр едім.

Бейсенбай: Мен сізге, Мұқа, жақсы хабармен телефон соғып отырмын. «Абай» романы қайда? Қарап болдыңыз ба?

Мұхтар: Әрине. Ол әзір тұрған дүние ғой. Тек әлгі ЦК-дан қорқып, үйде қамап қойғаным болмаса.

Бейсенбай: Енді сол романды қолға алатын кез келді. Ана жолғы әңгіме ептеп басылайын деді. Арада үш-төрт ай өтті емес пе! Сіз қолжазбаны маған жеткізіңіз.

Мұхтар: Ойпырмай, арты не болады сосын? Өзің ойланып алдың ба?

Бейсенбай: Ойландым. Әбден ойландым. Ендігі жұмысты маған тапсырыңыз...

Мұхтар: Жарайды. Бүгін жеткізіп берем.

Бейсенбай: Тек ешкімге емес, өзіме беріңіз.

Мұхтар: Келістік. (Бейсенбай трубканы қояды. Сосын ойланып отырады да, хатшы қызға Қуандықты шақыр дейді. Каинетке Қуандық кіреді.)

Қуандық: Шақырдыңыз ба, ағай!

Бейсенбай: Шақырдым. Кел, отыр. Өзіңе айтар әңгіме бар. Қуандық орындыққа отырады. Бейсенбай кішкене ойланып қалады.

Бейсенбай: (тілінің ұшымен) Осы әңгіме тек екеуміздің арамызда қалсын. Әуелі соған келісіп алайық. Сыртқа сөз шықпайтын болсын. Сөзге беріксің бе?

Қуандық: О, не дегеніңіз, аға! Мен терісін сыпырыпжатса да үндемейтін бары тұқымынанмын ғой.

Бейсенбай: Ә, иә... Айтұқан екенсің ғой (күліп). Есімде, есімде... Ендеше сенімді көңілімен айтамын саған. Қазір осында Әуезов кеелді. Ол романның қолжазбасын жеткізеді. Соны саған беремін. Жауапты редокторы өзің боласың...

Қуандық: (қуана) Ту-у! Ақыры шығаратын болдық па?!

Бейсенбай: Шығаруға бәрі де құлықсыз. Мен тәуекел деп, бар жауапкешілікті өзіме алып отырмын.

Қуандық: Сонда-а... директор білмей ме? Ал, күні ертең...

Бейсенбай: Ертеңді көре жатармыз. Бүгнгіні айт.»Абай» романы өз халқына тез жетуі керек. Ең бастысы – сол...

Қуандық: Түсіндім.

Осы кезде кабинетке Әуезов кіріп келеді. Қолында – қолжазба.

Мұхтар: Айтуың юойынша жеткенім осы, Бәйсеке.

Бейсенбай: (орнынан тұрып, құшақтаса амандасады) Хош келдіңіз, Мұха! Таныс болыңыздар, мына жігіт – Қуандық Шыңғытбаев. Өте талантты ақын ініңіз...

Мұхтар: Е-е, Шаңғытбаев сенсің бе! Білем,білем... Газеттерден өлеңдеріңді көзім шалған...

Бейсенбай: Өзі өте аз жазады, бірақ саз жазады-ау деймін.

Мұхтар: Пәлі, қайталап, ой бере оқып көруіміз керек екен онда. Бәйсекең көрінген ақынды мақтамаушы еді.

Бейсенбай:Ал, енді,Мұха, «Абай» романын мен өз жауапкершілігіме алып, шақырмаққа бекіндім.Редакторы осы ақын ініңіз Қуандық Шаңғытбаев болады.

Мұхтар: Пәлі, романға ақын редактор болса, бұл деген ғажап қой. Мен өзі қара сөзбен жазсам да, бұл романда Абай рухы бар. Абай поэзиясының қуаты бар. Бұл дұрыс болды ендеше!

Бейсенбай: Ең бастысы-бқл шару өз арамызда болсын. Кітап шыққанша ешкім білмегені жөн. Соған келісіп алайық.

Қуандық: Мен ешкіме сыр ашпаймын. Батыр тұқымы солай болады.

Мұхтар: Әй, осы мен өзіме-өзім сенбеймін, мақтанып, айтып қойып жүрмесем...

Бейсенбай: (күліп) Онда өз обалыңыз өзіңізге... Өзіңізге өзіңіз тұсау салсаңыз, ешкім кешірмейді. (сосын салмақтанып) Сонымен, Қуаныш, сен енді іске кіріс.

Қуандық: Маған меніңіз.

Мұхтар: Е, өзі өжет

Ақын ғой. Бұған сенбегенде кімге сенуіміз керек. Бұл жалғанда төмен қарап, мұрнының астынан міңгірлеп, күмілжіген кісіден қорқуға болады. Осы жігіт дұрыс, Бәйсеке!

Бейсенбек: Өзіңіз жөн көрсеңіз, Мұха, осы жігітке тоқтадық. КЕсімді шешім осы болсын.

Мұхтар: Ал, онда мен кеттім. Қалған шаруаны өздеріңе сендім. (ол сахнадан шығып кетеді. Енді кабинетте – Бейсенбай мен Қуандық).

Бейсенбай: Ал, бала, өзіңе өте жауапты жұмысты сеніп отырмын. Бұның арты айқай-шу болуыда ықтимал. Бірақ олл саған тиер сөз емес. Бәрін өзім көтерем. Сенің міндетің – романды тезірек жарыққа шығаруға мұрындық болу.

Қуандық; Мен де... су жүрек емеспін. Тәуекел іске сіз бел байласыңыз, мен де тәуекел еттім. Әуезов үшін ғана емес, Абай әруағы үшін. Тіпті қазақ әдебиетінің мерейі үшін. Сендім. Сендім өзіңе. Ендігі шаруаны баспаханада жалғастыру керек. Әзірге басқа жұмысты қоя тұр. Баспахана – үй, үй – баспахана... Ұқтың ба?

Қуандық: Ұқтым. Ана қасыдағы –ы... (күмілжиді)

Бейсебай: Кім? Әлгі Сүмесінов пе?

Қуаныш: Иә, сол... Өзі тімісікленіп, менің не істеп, не қойып жүргеніме дейін аңдуды шығарыпты. Әнеукүні тағы да екеуміз қатты-қатты сөзге келіп қалдық.

Бейсенбай: Не үшін?

Қуандық: Әуезов үшін. Ол Әуезовті көп жазушының бірі дейді, ал мен өте талантты деймін. Ол «сен жағымпазсың» дейді. Мен оған «көре алмайсың, қызғаншақсың» деймін. Сосын ол жағама жармасты.

Бейсенбай: Сен не істедің?

Қуандық: Жас емеспін бе! Итеріп жібердім. Ол қабырғаға басын соғып алды. Сосын боқтады. Мен де қарап қалмадым.

Бейсенбай: Оның жарамаған екен. Нең бар еді...

Қуандық: Жоқ, өзі ғой.. Әуезовтің шығармасын былай қойып, енді жазушының өзіне жармасты. «Әуезов – айлакер, қу адам, өз бас қамын ғана ойлайды, әйтпесе жұрт қатарлы соғысқа бармай ма»... Ау, Әуезов соғыстан гөрі ұлт әдебиетіне көп пайда тигізетін кісі ғой десем, «ол енді даулы нәрсе» деп шалқақтайды. Сосын шыдаймын ба, екі-үш рет түйіп жібергенім рас...

Бейсенбай: Ой, оның дұрыс болмапты. Ондайлардан аулақ жүру керек. Қарасы жұғады.

Қуандық: Сізге кірген жоқ па? Мені жамандамады ма?

Бейсенбай: Келген. Айтқан бәрін де. Мен «Қуандықпен өзім сөйлесем» дегем. «Енді саған қол көтерсе, жұмыстан қуам» дегем. Ол соған мәз болып, шығып кеткен.

Қуандық: Мені жазалайсыз ба? Жазықты мен болғаным ба сонда-а...

Бейсенбай: Жазықты болсаң жазаламаймын ба! Ел-жұрт алдында масқараламаймын ба!..

Қуандық: (қуана) Рахмет, ағай! Көп-көп рахмет...

Бейсенбай: Ал, іске сәт! Тек... оны-мұны жағдайлар бола қалса, дереу өзіме айтып отыр. Ешкімге емес, тек өзіме-е...

Сахна қараңғыланады.

Екінші көрініс

Әуезовтің үйі. Мұхаң өз кабинетінде. Өзі әлденеге күйгелектенуде.

Мұхтар; (өзіне-өзі) Ойпыр-ай, бәрі де сәтті аяқталса екен. «Абай» жарыққа шықпаса, онда қазақ жұрты һәм жалпақ елім туралы айтам деген барша ойымның да, арманымның да тұзақталғаны. Бүкіл ғұмырымды арнаған тақырып... Бар күш-жігерімді арнаған еңбегім... Солақай мыншылар мен шалағай баспагерлер, әрине, тырнақ астынан кір іздесе, кемшілік қоя ма! Барды жоқ етуге әркім-ақ шебер. Әй, осы түрімізбен біз ұлт әдебиетін өткендете алар ма екенбіз. Қит етсе, аяқтан шалу. Сәл шалыс бассаң, төмпешке алу. «Хан Кенені» жазам деп таяқ үстіне таяқ жедім. «Қилы заманды» жазып ем, басыма қиямет қайым орната жаздады. Сондағым не! Ұлт тірлігі, ел ойындағы нәрсені қағаз бетіне түсіргенім. Жазушы сондайды жазбаса,онда несіне жазушы! Несіне қаламгер!... «Абай» романы көп жылғы ойдың жемісі еді. Енді қарашы! Көрінген аяқтан шалады. Әлгі Сүмесіновтер сүңгісін тыға түсуге әзір. Бұл не! Бұл қай заман? Өмірі бітпейтін, өмірі аяқталмайтын қиянат па! Ұр-да жық саясат па!Бұның да шегі болушы еді...

Осы кезде кабинетке Валентина Николаевна кіреді.

Валентина: Мұхтар, сен соңғы кездері кабинеттен шықпайтын болып кеттің. Жүр, тамағың әзір болды. Соны жеп ал. Сосын таза ауаға шығып, серуен деп келейік.

Мұхтар: Тіпті тамақ ішуге тәбетім жоқ, Валя. Тойып тұрған кісі секілдімін.

Валентина: Жоқ, болмайды. Асқазаныңызды бұзасың. Онсыз да соңғы кездері мазалап жүр. Саған күтім керек. Айтқандай, баған Самсонов телефон соғып еді.

Мұхтар; (елең етіп) Иә, Самсонов дос не деді? Нені сұрады?

Валентина: Сенің жағдайыңды сұрады. Денсаулығыңа алаңдаулы.

Мұхтар: Басқа не деді?

Валентина: Романы не болды деді? Қашан шығады деді.

Мұхтар: Ой, Самсонов, Самсонов... Ол – таза жүректі адам ғой. Әкелші телефонды. Мен онымен тілдесіп қояйын. (Валентина трубканы береді, Мұхтар номерді тереді)

Самсоновтың даусы: Ал-ло! Тыңдап тұрмын.

Мұхтар: Леонид Антонович! Бұл – Әуезов қой. Жағдай қалай?

Самсонов:О-о, Мұхтар, өзің қалайсың? Телефон соқсам үйде болмасың. Қайда жүресің осы,а?

Мұхтар: Е, жұмыс қой, Леонид Антонович! Мен университетте сабақ берем ғой. Оған қоса қоғамдық жұмыстар...

Самсонов: Оның бәрі де дұрыс, Мұхтар. Ең негізгі – сенің шығармашылығың. Роман не болды? «Абайды» қашан оқимыз?

Мұхтар: Қазақша нұсқасы баспада. Шығып қалар. Ал, орыс тіліне... сауатты аударатын кісі қарастырудамын. Оңтайлы адам болмай тұр.

Самсонов: Өй, саған аудармашы неменеге керек! Өзің орыс тілінде ағып тұрсың. Өзің-ақ аудар. Тіпті бар ғой, о баста орысша жазуың керек еді.

Мұхтар; Жоқ, Леонид Антонович! Мен қазақпын ғой. Сосын да әуелі қазақша ойламайын. Қай тілде ойласаң, сол тілде ғана талантты шығарма жазуға болады.

Самсонов: Жолма-жол аударып жасатшы ендеше. Сосын мен де үлес қосармын. Ең бастысы – сенің талантың сарөылмауы керек. Мен саған сенемін, Мұхтар.

Мұхтар: Рахмет, Леонид Антонович! Алла разы болсын,

Самсонов: Ал, жасқы онда. Хабарласып тұрсаңшы.

Мұхтар: Міндетті түрде. (трубканы қояды).

Валентина: Көрдің бе, сен жақтаушылар бар. Ал, сен болсаң... қарадан-қарап күйіп-пісіп... Жүрегіңе салмақ түсіріп...

Мұхтар: Әлгі бір кермек ойы құрғыр... есімнен кетпей тұрғаны.

Валентина: Ол не ой?

Мұхтар: Абай туралы романымды шықпай жатып сынға ала бастады. Ал, шыққан күні солақай сыншылар қыр соңыма түсіп ала ма деп қорқам. Ескілікті көксепті, бұл заманды ұнатпайды деп...

Валентина: Міне, міне! Мен саған не деп жүрмін. Баяғыда-ақ айттым. Осы тарихты қоя тұр деп... Аяғы дауыл деп... Жазам десең, басқа тақырып көп емес пе. Шартты образ деген болмай ма. Қайтесің сол тарихқа қайта-қайта бас сұғып... Көрген құйқың аз ба!

Мұхтар: Оның рас. Көрген құйқым аз емес. Бірақ... ұлтым үшін, елім үшін басымды тәуекелге тіксем, оның несі айып! Қорқақ та өледі, оның да мың жасамасы белгілі. Өмірге келген екенбіз, алла-тағала талант берген екен, ендеше жазып кетуім керек. Абайды мен жазбасам, басқа біреуде жазар әлі. Алайда... менің Абайым басқа ғой. Мен өз Абайымды, өз Құнанбайымды келер ұрпаққа көркем сомдап қалдыра алмасам, басқа өмір сүргенім де.

Валентина: Дәл бүгін, дәл қазір емес қой. Оған да уақыт келер. Заман түзелер. Қартайып тұрған жоқсың ғой, Мұхтар...

Мұхтар; Қартайып тұрған жоқпын дейсің,ә! Мен осы күні қырықтың жуан ортасында тұрмын. Әлем әдебиетіне үңілсек, барлық талаптты қаламгерлер ең тамаша туындыларын осы жасқа дейін жазып үлгерген. Бұдан кешіксем, онда мүлде кешіккенім.

Валентина: Сен... алғашқы кітапты аяқтап қойдың ғой. Демек, кешіккен жоқпын. Тек... шығару жағынан асықпа дегенім де. Асықпай, екіншісін жаза бер.

Мұхтар: (ойлана,. Өзіне-өзі) Тап осы сөзді ана Бейсенбай дос та айтып еді-ау. Әй, өзі тумысында таза жігіт. Бойында тектілік бар. Тектілік қашанда, қай кезде де алыстан мен мұңдалап тұрады, оны жасырын ұстай алмайды екенсің-ң...(сосын әйеліне бұрылып) Жарайды, Валя. Осы сен болмасаң...(оны құшақтайды) сен болмасаң, қайтер едім. Өз-өзімнен жынданып кетермін-ау... Жүр, шәй ішсекішейік.

Екеуі сахнадан шығып кетеді.

Үшінші көрініс

Бейсенбай Кенжебаевтың кабинеті. Кабинетт жалғыз өзі. Орындықта отыра алмай, әрлі – берлі кезіп жүр.

Бейсенбай: (өзінен-өзі) Осы қазақ... қашан бірлікке, ауыз бірлікке келер екен? Қашан көрсең де жауығып, жауласып жүргені. Бір-бірін атарға оғы болмай жүргені. Баяғыда Абай күйзеле айтқан қазақ-әлі сол қазақ. Өзгерген дәнеңе де жоқ сияқты.(енді Абайдың өлеңі оқиды)

Біріңді, қазақ, бірің дос

Көрмесең, істің бәрі бос!..

Міне, осыдан артық айтуға болар ма! Айтқан-ақ қой.

Сол қазақ, бірақ, әлі күнге бірімен-бірі дос бола алмай жүр. Дос болу қайда,дауласудың неше түрін шығарып барады. Күні кеше Ахметке, Мағжанға, Міржақыпқа, Сұмағұлға, Сұлтанбеккк, Тұрарға күн көрсетпеген қазақ енді келіп... Әуезовті де таптап тынбақ. Байшыл, ұлтшыл, ескілік шырмауында деп... «Әй,жарайсың! Нағыз ұлт үшін туған ұл екенсің!» дер күн болар ма бізге де. Соны айта алатын ұл туар күн болар ма біздерде!... «Басқаны сынай бергенше, сол сын ойыңды өзіңнен баста» деуші еді-ау Нәзір ағам. Мен...бүгін сондай іске тәуекел еттім. Не де болса Мұхаңның «Абай» романын жарыққа шығарып өлем. Сосын жер ауып кетсем де арман жоқ. Тек... ертеңгі ұрпақ осы ісімді дұрыс түсінсе болғаны.

Осы кезде ішке Қуандық ақын кіреді. Ол абыржулы.

Қуандық: Аға, жағдай шиеленісіп тұр.

Бейсенбай: Иә, не боп қалды?

Қуандық: Ана баспаханадағы... топ бастығы ше! Әлгі Мұса деген татар жігіті... Сол «мен әзір баспаймын, маған директордың қолы керек» деп қиғаштаййды. Мені тыңдағысы жоқ.

Бейсенбай: Оның кім еді тағы да! Ол қайда шыққан дәу?..

Қуандық: Ол өзі өте қыңыр жігіт. Сөз таратып жіберуіде ықтимал.

Бейсенбай: Кімге айтады? Не деп айтады?

Қуандық: Мен білсем – сол өзі ана Сүмесіновпен таныс па деймін. Араға Сүмесінов араласып кеткен жоқ па екен...Содан қорқам.

Бейсенбай: Сүмесінов дейсің бе? Әй, оның жөні жоқ. Сүмесінов осы күні басқа бір шұғыл шаруамен отыр. (сосын ойлана) ...Айтпақшы, ол қайда екен өзі? (телефонды алады, арғы жағынан дауыс естіледі) Ә, Сүмен, сен бе бұл! Жағдай қалай? Кешегі тапсырманы қолға алдың ба? Дұрыс-с... Тездет. Айтпақшы-ы... баспаханадан Мұса деген бастық бар дейді. Сен оны білуші ме ең? Не дисің? Білмеймін... Танымаймын... Е-е, жарайды. Жәй... Жақсы! (трубканы қояды) Айтпадым ба, Сүмесіновтің қатысы жоқ.

Қуандық: Мұсаның тілін қалай табамыз енді? Бір жағына қисайса бітті, қайта түзелмейтіннің өзі ме деймін.

Бейсенбай: Ойпыр-ай,ә! Сондай жігіт де. Қане, телефоны бар ма? (Қуандық телефон нөмірін айтады, Бесенбай телефон шалады) Ал-ло! Бұл кім? Типография ма? Топ бастығы өзің бе? Мұсамысың?.. Ә-ә, өте дұрыс...

Мен – Кеженбаев, баспаның бас редакторы... Білесің бе! Онда тіпті жақсы. Ал, енді шырағым, әлгі «Абай» романы туралы айтайын деп ем. Сол кітапты тезірек басу керек . Мүмкіндігінше тезірек... Иә, өте қажет... Директо дейсің бе! Ойбай-ау, ол ауырып жатыр ғой. Ауруханада ғой. Оны мазалап қайтеміз. Әзірге – мен басшымын. Барлық қағаздарға қол қоюға құқым бар. Не дейсің? Түсіндім... Түсінсең бопты. Өзіңе сендім, айналайын. Жарай ма! Ал, жақсы. (трубканы қояды, сосын Қуандыққа бұрылып) Бар енді... Өзімен дос болып алмайсың ба? Кітап шыққанша...

Қуандық: Түсіндім,аға. Мен кеттім.

Ол сахнадан шығып кетеді. Бейсенбай жалғыз.

Бейсенбай: (өзіне-өзі) Мына өмірде бұқпантайлап, ұзақ-қ ғұмыр кешуге болар. Ал, бірақ... ертең ел есінде жүрер бір ісің болмаса, ондай ұзақ өмірдің несі өмір. Осы роман жарыққа шықса, Әуезов те әлемге танымал жазушы болып шыға келеді. Әлем Әуезовті ғана танып қоймайды, сонымен бірге қазақ деген елді де танитын болады. Осыдан кітап шықсыншы. Алғашықы таныстыру мақаласын да өзім жазам. Ақыры бел байладық, ендеше аяғына дейін...

Сахна қараңғылана береді де қайта жарық жанғанда – Әуезовтің пәтері. Кабинетте Мұхаң жалғыз. Өзімен-өзі сөйлесіп,арлы-берлі жүре түседі.

Мұхтар: (кіжіне) Менің жолымды кес-кестегені түк те емес. Ал, Абайды өшіреміз дегендеірі... бос әурешілік қой. Абай – шың. Абай – асқар тау. Абай – жұмбақ (енді өлеңдетеді)

... Қайран сөзім қор болды,

Тобықтының езіне!...

Иә, ол жұмбақ боп туып, жұмбақ боп өмірден озған адам. Сол Абай жұмбағын шеші – бізге сын. Бізге міндет. Бізге мұрат... Айтпақшы... роман не болды екен? Бейсенбай дос не істеп жатыр? «телефонды қолына алып, нөмірін тереді) Алло! Бәйсеке, бұл өзің бе? Мен Мұхтар ғой. Иә,иә... жағдай жақсы. Рахмет! Екінші кітабы дейсің бе? Оны да жазарсыз. Әуелі осы біріншісін жарыққа шығарып алайық та. Не дейсің! Бәрі орнында... жақында шығады! Ой, аузыңа май! Әлгі Сүмесіновтер әзірге тыныш па?

Бейсенбай: Тыныш, Мұха! Тыныш... Олар білмейді де.

Мұхтар: ЦК ше! Олар біле ме?

Бейсенбай: Жоқ, олар да білмейді.

Мұхтар: «Абай» романы жарыққа шыққан күні шалқаларынан құлайды десеңші. Өздеріне де сол керек.

Бейсенбай: Мұха, сіз тым күйгелектене бермеңіз. Соңғы уақытта жүрегіңіз ауырып жүр дей ме! Соны күтіңіз...

Мұхтар: Оны кім айтты?

Бейсенбай: Валентина жеңгеммен ара-тұра сөйлесіп қоям ғой. Ол менен жасырмайды.

Мұхтар:Ә, сырларың белгілі болды.

Бейсенбай: Енді... денсаулық тек сізге ғана керек емес, ол халыққа да қажет. «Абай» романның қалған кітаптарын сіз жазбасаңыз кім жазады. Ол – халық байлығы емес пе!

Мұхтар: Көңіліңе рахмет, бауырым. Сенімен сөйлессем болды, қанаттанып қалам. Ал, жарайды. Жақсы күнде жолыққанша!

Бейсенбай: Сау болыңыз, Мұха!

Сахна қараңғылана түседі де, қайта жарық жанғанда Бейсенбай өз кабинетінде отырады. Осы кезде кабинетке Сүмесінов кіреді. Өзі әлденеге ренжулі.

Сүмесінов: Бәйсеке, мен сізге ренжулімін.

Бейсенбай: Е,неге! Не үшін...

Сүмесінов: Сіз менен жасырып бірнеңе істеп жүрген сияқтысыз.

Бейсенбай: Жоға! Сенен не жасыруым мүмкін...

Сүмесінов: Ұзынқұлақтан естідім. Сіз Әуезовтің «Абай» романын бастырмақшы сияқытысыз. Бұл қалай?

Бейсенбай: Өзің білесің ғой, ол романды уақытша Әуезовке қайтардыұ емес пе.

Сүмесінов: Қайтаруын қайдардық қой. ЦК әзір шығаруға болмайды дегенін де білем. Тек...

Бейсенбай: Ал, сен неге күдіктенесің?

Сүмесінов: Менің жанымдағы Қуаныдық деген жігіт ылғи баспаханаға кетеді. Сонда кетсе болды, күнұзақ жолалады. Сосын баспаханаға телефон соқсам, ол бір кітапты шығарумен әлектеніп жүр ейді. Сол, шамасы, Әуезовтің романы емес пе екен...

Бейсенбай: Жоқ, Қуандық басқа шаруамен жүр. Соғыс кезі. Тез шығаратын кітаптар көп. Соны мойнына жүктегенбіз. Жас жігіт қой, әзір шаршау дегенді білмейді.

Сүмесінов: (аз-кем ойлана түсіп) Ә-ә, мен басқаша ойлап жүрсем...

Бейсенбай: Басқа қандай шаруаң бар? Айт ойыңдағыны...

Сүмесінов: Айтар болсақ, әңгіме көп қой. Қайсыбірін айта береміз. Айтсаң – жақпайсың, айтпасаң – ішті күйдіреді...

Бейсенбай: Жақпайсың деуіңе жол болсын. Шындықты айтсаң, оны неге жақтырмауы керек. Шындық, әрине, ащы болады. Бірақ бәрібір түбі шындық жеңген...

Сүмесінов: Қайдам-м... Осы шыншыл болам деп талай рет қаяқ та жедім. Өтірік күлетіндердің-ақ жолы болғыш.

Бейсенбай: Жоқ. ОЛай емес. Өтірік күлетіндер мен өтірік сөйлейтіндер түптің түбінде өз сазайын тартып жататыны өтірік пе! Бәрі де уақытша нәрсе. Ал, шындық... мәңгілік. Адалдық жолы ауыр болса да, құлашы кең.

Сүмесінов: Соны... іші сезеді-ақ. Әйтсе де сол шыншыл болудан шаршай бастадым. Әнукүні сіз айтқан соң Әуезовке романын қайтарып беріп жатып «әлі қол тигізетін жерлері көп екен, ескілікті көксеуу исі сезіліп-ақ тұр» деп, өз ойымды айтсам, ана Қуандық деген жас ақынсымақ «сіз Әуезовке олай сөйлемеңіз, ол беделді адам» дейді. Сонда қалай? Біз беделді кісілерге сын айтауымыз керек пе! Мен оның романы туралы айттым...

Бейсенбай: (жөтеле түсіп) Шырағым, Әуезов жайы басқа әрине. Оның романына баға беру үшін өте биік өре керек. Білім керек. Атүсті ой айту да қиянаттың бір түрі. Осы жағы есіңде болсын. Ал, енді... өзің не жазып жүрсің? Бірдеңелер бар ма?

Сүмесінов: (мүдіре түсіп) Мен де... ептеп әңгіме жазам ғой. Сол енді... бір кітабым әзір еді. Әңгіме-хикаяттардың көбісі күрескерлік, батырлық туралы...

Бейсенбай: (сөзді бөле) Дайында. Өзіме әкел. Жақсы болса, тездетіп берейін.

Сүмесінов: Рахмет,аға. Онда тездетіп соған кірісейін.(ол шығып кетеді, Бейсенбай абыржулы күйде, дереу баспаханаға телефон шалады).

Бейсенбай: Алло! Маған сондағы Қуандық деген қызметкерді шақырыңызшы. Иә, баспа қызметкері... (кішкене пауза жасайды) Қуандық! Бұл сен бе! Ойбай, сенің онда жүргеніңді, Әуезовтің романымен жұмыс істеп жатқаныңды Сүмесінов сезіп қойыпты. Енді тездетулерің керек. Күндіз де, түнде де жұмыс істеу керек. Қажет болса, сонда түне... Қайткенде де шығару қажет. Ұқтың ба! Ұқсаң сол...

Сахна қараңғыланады.

Төртінші көрініс

Сахнада «Аурухана» деген жазу бар. Ауухана ауласында Қуандық ақын тұр. Қолында – кітап. Өзі біреуді асыға күтулі.

Қуандық: (кітапқа қайта-қайта қарап қойып) «Абай» романы ертеңнен бастап бүкіл қазақ елін шарлайды. Абай әр үлкен роман кейіпкері болып есік қағады. Соған өзім де үлес қосқаныма бақыттымын. (кітапты сүйеді)

Енді Бейсенбай көрінеді. Бейсенбай асыға басып келіп, Қуандықты құшақтайды.

Бейсенбай: Кәне, әкелші бері! «Абай» романы қалай шықты өзі? (ол да кітапты маңдайына тигізеді) Бұл дұрыс болды. Дұрыс іс жасадық. Әлі-ақ көрерсің, осы «Абай» романы қазақ әдебиетін биік шыңға көтереді. Әлемге танытады. «сосын аурухана жаққа кілт бұрылып) Әне, Мұхаң да келе жатыр.

Екеуі солай қарай жүреді. Мұхтар көңілді.

Бейсенбай: Сүйінші, Мұха! «Абай» романы жарыққа шықты.

Қуандық: (ол да жарыса) Құтты болсын, аға!

Мұхтар: (қуанышын жасыра алмай) Ой, айналайындар! Сендерді тапқан аналарыңнан айналдым! Бұл... бұл мен үшін қандай сый екенін білсеңдер ғой. Қане, қане, әкелші бері «Абайымды», өзім бетіме басайын. (ол кітапты алып, бетіне басады, сол кезде жанары суланады)

Бейсенбай: Аға, көңіліңіз босап кетті ме? Қойыңыз, жүрегіңізге салмақ түсіресіз...

Мұхтар: Келіңдерші, екеуіңді де құшақтайды. Сендер болмасаңдар, мен не істер едім. Бұл өле-өлгенше айта жүрер іс болды. «Абай» романы үшін екеуіңе қарыздармын...

Бейсенбай: Қарыз емессіз, Мұха! Бұл – біздің міндетіміз... Жазушының міндеті – жазу, баспаның міндеті – басып шығару...

Мұхтар: Бәрі сендердей ойласа ғой. Өйтіп ойлайтындар жоқ қой, жоқ.. Өңкей қаптаған сүйкімсіз сүмелектер... Сосын қайтіп қана оңады бұл әдебиет... Қалай алға басады...

Бейсенбай: Бұл өмірде, Мұхаң, жақсы мен жаман, ойлы мен ойсыз, ақ пен қара өмір сүре беретіні табиғат заңы ғой. Өзіңіз де романда сол жылы қайта-қайта айтыпсыз. Оны бірде Абай аузына, енді бірде ел аузына салыпсыз...

Мұхтар: Оның рас. Мен өмірде бір нәрсеге көзім жетсе,ол осы. Адам өмірі мәңгі бітпейтін күрес. Өйткені адам бар жерде талас бар, тартыс бар.

Қуаныш: (сөзге араласа) Адамадар арасындағы тартысты сіз «Абай» романында өте әдемі, әсерлі суреттепсіз. Өте шынайы шыққан...

Мұхтар: Өй, айналайын сенен, түсіне білген сезіміңе ризамын. Шын әдебиетті түсіне білген кісіден шын қаламгер шығады. Түбі сен де жаман ақын болмассың.

Осы кезде сахна қараңғыланады да, Мұхтардың құлағына Абай даусы естіледі.

Абай даусы: Уа, ұрпағым! Қуану орнына неге қобоалжып тұрсың? Сен осындай жасық па едің?

Мұхтар: Абай ата! Мен жасық болсам, өзің жайлы роман жазуға бел буар ма ем.

Абай даусы: Тәуекел ету – жеңістің жартысы ғана. Ал күресе білу – нағыз ерге тән іс.

Мұхтар: Уа, әруақты Абай! Мен өзіңмен мұңдасып, сырласыпөмір кешкелі қанша жыл. Мен күсем бірге күлдің Мен жыласам бірге жыладың. Сен екеуіміздің сезіміміз де астасып кеткелі қанша уақыт. Енді міне, сен өркем роман кейіпкері болып, еліңе оралдың. Жолың болсын, Абай ата! Қалың елің, қазағың сені құшақ жая қарсы алғалы тұр. Әне, елің-ң...

Абай даусы: Менің мұңым мен жырымды қайта жаңғыртып, қайтадан өз халқыма берген саған мың бір алғыс, балам! Ерлік тек соғыста, ұрыста жасалмайды, ол бейбіт өмірде де бола береді. Сен жеңімпаз ұрпақ болдың, Мұхтарым! Енді батамды бердім саған... Аталық батамды қабыл ал...

Мұхтар: Қабылдадым, Абай ата! Серт беремін алдыңызда! Мен енді ойлаған ойымды орындамай, бір сәт те тыным алмаймын...

Абай дуасы: Дегеніңе жет, құлыным! Жаратқан ие қабыл көрсін! Қабыл болсын ниетің-ң... (дауыс жоғала береді)

Мұхтар: (дауыстап) Абай ата! Абай ата!... (Сахна жарықтана береді)

Бейсенбай: Мұха, сізге не болды?

Мұхтар: (күрсіне) Осы жаңа ғана маған Абай атамның үні жетті. Атам риза екен... Ал, мен сендерге ризамын. Ризамын бауырым-м... (ол Бейсенбай мен Қуандықты қыса құшақтайды)

Сахна қараңғылана береді.

Бесінші көрініс

Бейсенбай Кенжебаевтың кабинеті. Кабинетте – Сүмесінов пен Қуандық. Сүмесінов қызу сөйлеп отыр.

Сүмесінов: (тұтыға) Бұл... бұл дұрыс іс емес. Мен мұны Компартияға қарсы әрекет деп есептелмейін. Байшыл, ұлтшыл кітапты шығаруға тікелей араласқаны үшін мына Қуандық жұмыстан кетуі керек, Бәйсеке!

Бейсенбай: (байсалды) ЦК Әуезовтің кітабын шығаруға болмайды дегген жоқ қой. Тек уақытша ғана тоқтатты...

Сүмесінов: «Абай» романын шығаруға қарсылық білдірді деген өздеріңіз ғой.

Бейсенбай: Уақытша ғана... Жағдайға байланысты.

Қуандық: (шыдай алмай) Несіне бұлтақтайсыз,Бейсеке! Сүмесінов ұнатпады екен деп роман архивке кетпейді ғой. Бізде де көз бар, талғам бар. Менің ойымша, роман өте шебер жазылған...

Сүмесінов: Сен, бала... ағаңа айбат көрсете берме! Мен әзірге бөлім бастығымын. Сенен лауазымын. Сенен лауазымым үлкен. Саған қарағанда әдебиет туралы түсінігім де молдау...

Қуандық: Күдігім бар...

Сүмесінов: Ал, мен... сенің сол күдігіңе түкіргенім бар. Сенің пікірің кімге керек осы...

Қуандық: Сіздің де пікіріңіздің қоғамға қте пайдалы болып тұрғанын байқамадық қой...

Бейсенбай: (екеуін де тоқтатап) Жә, сабыр. Үлкен романға баға беру-осы үшеуміздің ғана міндетіміз емес. Оны енді жалпы әдеби қауым айтады. Ол үшін қазір таласпай-ақ қойыңыздар...

Сүмесінов: Неге айтпаймыз? Неге таласпаймыз? Әдебиетке әдебиетшілер ғана пікір айта алады.

Бейсенбай: Көрінген әдебиетші көркем дүниге әділ төреші бола алмайды. Ол үшін көңіл көзі болуы шарт.

Сүмесінов: Көңіл көзі жоқтар – әдебиетші емес. Ондайлар көркем шығарма жаза алмайды.

Бейсенбай: Бұл өмірде шын талант бар да, шалағай әдебиетшілер де бар. Оныда ойлап өою керек.

Қуандық: (сөзге араласып) Ой, Бейсеке, оған несіне түсіндіріп жатсыз. Өзі білегенге өзгенің асыл сөзі де арзан.

Сүмесінов: Мен білсем, Бейсеке, осы іске өзіңіз басшылық еткен екенсіз. Демек, сіз де мына Қуандықпен сыбайлас-с...

Бейсенбай: (сөзін бөле, ашуланып) Ой, шырағым, сен не деп барасың! «Абай» романы түкке тұрмайтын дүние болса, өзім – ақ шығартпай қояр ем. Талантты дүниеге қамқор болмай қайтеміз. Онда не үшін отырмыз...

Сүмесінов: (басын шайқап) Енді түсіндім. Ым-жымдарыңыз бір екен. Мен бұны аяқсыз қалдыра алмайын. ЦК –ға айту парызым. Коммунистік парызым...

Қуандық: (қисая сөйлеп) Одан басқа қолыңнан не келеді!

Сүмесінов: Сен... тіліңді тарт, жәдігөй ақын!

Қуандық: Сен де жағыңды жап, жағымпаз аға!..

Бейсенбай: Ой-й, осы мінездерің-ай! Біріңді – бірің сыйлаудан кетіп барасыңдар. «Абай» жарыққа шықса, оған жауап беретін, барлық ауыртпалығы мен ұрыс-керісті көтеретін мен ғой. Сендердікі не осы?

Сүмесінов: Мен... мен ЦК-ға айтуға тиіспін.

Бейсенбай: (ашулана) Айт! Жеткіз. Қоймадың ғой тіпті. Басыңнан сыйпаса көрерміз-з...

Сүмесінов: Сіз... мені қорқытпаңыз! Өз ойымды қай жерде де ашық айту – азаматтық парызым. Бәріміз тақ тұратын әділ төреші – ЦК...

Бейсенбай: Е-е, әдебиетке әділ төрешіні тапқан екенсіз. Әдебиетке әділ төреші қай кезде де әдебиетшілердің өзі болған. Соны да білмегенің...

Сүмесінов: Жоқ! Біздің уақыт басқа. Бізде әділдік жоқ. Біріне-бірі көре алмайтындар, біріне-бірі шындықты шыжғырып айта алмайтындар әділдікті қайтеді. Цк қай кез де қара қылды қақ жарған...

Бейсенбай: Бар. Бар дедім ғой. Алдыңнан жарылқасын.

Сүмесінов: Барам. Қазір-ақ барам. Кеттім, міне! Тек... маған өкпелемеңіз. Алдыңыздан өттім... «ол сахнадан шығып кетеді, енді Бейсенбай Қуандық екеуі қалады).

Қуандық: Тым қатты кетіп қалмадық па, аға! Ол өзі... кісі аямайды. Бәрін бүлдіріп жүрсе...

Бейсенбай: (ойлана) Е-е, Сүмесіновтерді көріп тұрғаным тек бүгін емес. Ондайлардың талайымен алысып келемін ғой. Олар кеше де болаған, бүгін де бар, ертең де болады. Оған бола бас қатырмақ. Ал, енді, Қуандық, екінші іске кірісу керек. Дереу «Абай» романы туралы мақала әзірлеуіміз қажет. Көрінген керауыз, сыңаржақ сыншылар аузына келенін оттап үлгергенше, біз өз сөзімізді айтып үлгерейік.

Қуандық: Қайтіп... не деп жазамыз?

Бейсенбай: Тақырып «Қазақ өмірінің айнасы». Осылай деп айқайлайтып қоялық. Білсін топастар. Іші күйсін қызғаншақтардың...

Сахна қараңғылана береді.

Алтыншы көрініс

Орталық комитет. Кабинетте екі кісі. Бірі – Әмірбаев та, екіншісі – Кенжебаев. Әмірбаев өте қатулы.

Әмірбаев: Сізге не деп едік, жолдас Кенжебаев! Сіз қайда жұмыс істейсіз өзі?

Бейсенбай: Мен бе! Мен – баспаның бас редакторымын.

Әмірбаев: Ол баспа кімдікі?

Бейсенбаев: Ол мемлекттікі.

Әмірбаев: Ендеше сіз неге мемлекет басшысының сөзін аяқ асты етесіз?

Бейсенбай: Мен... шамам жеткенше партия саясатына, ел басшысының айтқанын орындап жатырмын.

Әмірбаев: Жоқ, сіз мемлекет саясатына жүргізіп отырған жоқпыз. Сіз өз ойыңызыға не келсе, соны істеп жүрсіз. Бұл деген бассыздық, тәртіпсіздік.

Бейсенбай: Кінәм не? Не жаздым?.. Не бүлдірдім?

Әмірбаев: Өтірік білмеген болмай-ақ қойыңыз. Сіз Әуезовтің «Абай» романын өз бетіңізбен басып шығардыңыз. Енді сол үшін жауап бересіз.

Бейсенбай: Неге мен жауап берім керек? «Абай» романы о баста баспаға өткізілген. Тіпті теріліп те қойған.

Әмірбаев: Өтірік! Өтірік айтып тұрсың! Қолжазабаны сұратып алып, баспаханаға жіберген сенсің.

Бейсенбай: Мен емес, баспа басшылығының шешімі...

Әмірбаев: Жауаптан жалтарма. Оған дәлелім бар. Міне, мына түсінік-хатты оқы. (олдына Сүмесінов жазған түсінік-хатты тастайды) Осында бәрі де жазылған.

Бейсенбай: (көз жүгіртіп шығып) Ә-ә, түсінікті. Әділдік осында ма десек, енді ЦК да екіжүзділерді тыңдай бастаған екен.

Әмірбаев: Тағы да ескертемін. Өз сөзіңе есеп бере сөйле. Сонымен, баспаханаға жіберген сен ғой.

Бейсенбай: Ол бұрын жоспарда болған. Уақытша тоқтата тұрғанбыз. Кезегі келгенде басып шығарғанымыз рас.

Әмірбаев: Жоқ! Сізге «ол романды шығаруға болмайды» деген нұсқау болған. Сіз оны орындамадыңыз.

Бейсенбай: Мүлде шығаруға болмайды деп ешкім кесіп айтқан жоқ. Ондай шешім болды ма әуелі?... Нұсқау қайда?...

Әмірбаев: Жолдас Кенжебаев! Сіз менімен босқа тәжікелесесіз. Одан да айтқанға көніңіз. Әйтпесе арты қиын болды. ЦК-мен ойнауға болмайды.

Бейсенбай: Мен ЦК-мен ойнап тұрғам жоқ. Шындыққа көз жеткізгім кеп тұр.

Әмірбаев: (мысқылмен) Осы сені... кімнен сұрасам да иі жұмсақ, момын адам деуші еді. Сөйтсем, ел де қателеседі екен-ау. Өзің таза қыңыр жансың ғой,ә! Қисайған бетіңнен қайтпайды екенсің. Ол жақсы емес...

Бейсенбай: Сонда не істеуім керек? Не дейсіз...

Әмірбаев: Өз еркіңізбен арыз беріңіз. Сіз баспадан кетесіз.

Бейсенбай: Қалай?

Әмірбаев: Солай! Не өз еркіңізбен, не қуыласыз-з...Осының бәрін жаным ашыған соң айтып тұрмын. Әйтпесе, сізбен сөйлеспеуіме де болатын еді. Түсінікті ме! Ертең арызыңыз менің алдымда жатсын. Сұрақ бар ма!

Бейсенбай: Жалғыз сұрағып бар. Сүмесіновтің жазбахатының ақ-қарасы тескерілмей ме?

Әмірбаев: Ол тексерілген. Бәрі де дұп-дұрыс.

Бейсенбай: Роман түкке алғысыз, талантсыз шығарма деген тұжырым да дұрыс дейсіз бе?

Әмірбаев: Иә, біз осыған келісеміз.

Бейсенбай: Біз дегеніңіз кім?

Әмірбаев: Арнаулы комиссия.

Бейсенбай: Олар кімдер?

Әмірбаев: Олар – осындағы партия қызметкерлері. Оқыған қазақ азаматтары...

Бейсенбай: Көркем әдебиетке тек әдебиетшілер ғана баға беруге қақылы.

Әмірбаев: Әдебиеттің саяси жағы болады. Оған баға беретін – Орталық Комитет. Осындағы зиялы қауым...

Бейсенбай: Тағы бір сауалым бар.

Әмірбаев: Айтыңыз.

Бейсенбай: Ана Сүмесіновтің баспада беделі жоқ екенін, екінің бірі оны жақтырмайтынын, жұмыстан гөрі сөз теруге бейім екенін біле тұрып, неге оны жақтап отырсыздар? Әлде... солай ету керек болды ма?

Әмірбаев: Сүмесінов Компартияның адал жауынгері. Біз оның дабылын – жүрек дабылы, намыс дабылы деп қабылдадық. ЦК үшін адал коммунистің, әсіресе баспа секілді саяси орындарда отырған әр коммунистің жан шырылы ерекше ескеріледі. (сосын сәл мүдіріп) Сіз... күдікті ойдан арылыңыз-з...

Бейсенбай: Онда жетіскен екенбіз.

Әмірбаев: Жолдас, бас редактор! Сіз тым еркінсіп барасыз. Бұның арты жақсы болмайды. Ақылды кісі отпен ойнамайды.

Бейсенбай: Сонда не деуім қажет?

Әмірбаев: Мысалы, кешірім сұрап дегендей... Артық кетіппін, енді қайталамаймын деп өз қолыңызбен жазып берсеңіз, ойлануымыз мүмкін.(сәл пауза жасап) Әй, бірақ...хатшы кешіре қойса... Әуезовте нең бар осы! «Абай» романы – ұлтшылдық исі аңқып тұрған шығарма. Соны да түсіне алмағандарың ба?

Бейсенбай: (жалпы қарап) Ұлтты қорлап, жалтақтап өмір кешкенше, ұлтшыл болып атылып кеткеніміз мың есе артық. Әуезов те сол бағытты ұстанады. Мен де...

Әмірбаев: (үрейлене) Сен...сен не деп кеттің! Іріген ауыздан шіріген сөз шығады деген. Болды! Әңгіме бітті! Арызыңды жазып әкел! Ертеңнен бастап жұмыстан кетесің! Жетті!.. Болды!.. (ол айқайлаған күй орнынан ұшып түрегеледі, Бейсенбайға есікті нұсқайды, Бейсенбай шығып кетеді.)

Әмірбаев: (өзіне-өзі) От, подлец! Өтірік білмеген болады. Алдағысы келеді. Өзінше қу... Мен көрсетейін бұларға қулықтың көкесін... Менімен ойнаған екен...

Сахна қараңғыланады.

Жетінші көрініс

Қала іші. Тыныш көше. Скамейка жанында Мұхтар Әуезов. Ол Бейсенбайды асыға күтулі. Алыстан Бейсенбай көрінеді. Мұхаң шыдамсыздана солай қарай жүреді.

Мұхтар: (жақындай бере) Не болды Бейсеке!

Бейсенбай: Не болсын, Мұха! Мені ЦК-ға шақырды. Жұмыстан кететін болдым.

Мұхтар: Менің кітабыма бол ма? Әй, олар не істеп отырғанын өздері біле ме әуелі.

Бейсенбай: Әмірбев қатулы. Менімен өте қатты, әмір бере сөйлесті. Сосын екеуміз сөзге келіп қалдық.

Мұхтар: Жоқ, бұны бұлай қалдыруға болмайды. Не деген сұмдық! Не деген бассыздық-қ...

Бейсенбай: Ең бастысы, Мұха, «Абай» романы жарыққа шығып үлгерді. Ұлт үшін сол олжа.

Мұхтар: Сен жұмыстан қуғанын кеше-ақ естігем. Сосын ана Әмірбаевқа телефон шалдым. Ол «мен емес, Мұха, басшылардың шешімі» деп басын алып қашты. Өзі қай кезде көрсең де жылпылдап тұрған біреу ғой. Қоғамда біле-білсең, осындайлар өте қауіпті. (сосын ойлана) Мен бұны елеусіз қалдырғым келмейді. Барамын ертең ЦК-ға. Кіремін жоғарғылардың бәріне де. Сенің түк те жазығың жоқ деп айтамын... Көп болса кітапты қайтып алар...

Бейсенбай: Кітап енді халықтың қазынасы. Оған ешкім де қожалық жасай алмайды. Оның бірнеше данасы сонау майдан шебіне де кетіп қалды.

Мұхтар: Солай ма! Ел аралап кетті десейші. Жоқ,жаныма батып бара жатқаны – саған жасалған қиянат қой. Сол үшін барамын...

Бейсенбай: Қайтесіз, үлкен басыңызды кішірейтіп. Болар іс болды. Мен арызымды жазып беріп қойдым. Екі қолға бір жұмыс...

Мұхтар: Қап! Арызыңды жазбай тұра тұру керек еді. Енді қайттік!

Бейсенбай: Мұха, жұмыс табылар. Оны қоя беріңізші.

Мұхтар: Сонда да...Бұл деген кісінің намысына тию ғой.

Бейсенбай: Басқа қолдарынан не келеді! Шығатын роман шығып кетті, елдің қолына тиіп үлгерді. Енді қайтсін! Маған қыр көрсеткендері ғой.

Мұхтар: (ойлана) Рас айтам, Бейсеке! Осы күні Компартия басында отырғандардың көзі сау да, көкірегі соқыр. Түйедейді көрмейді, сосын түймедейді сөз қылады. Әнеукүні Әмірбаевқа айттым да «Сендер саясат пен әдебиетті шытастырмаңдар» дедім. Екеуі екі бөлек нәрсеғой дедім. Саясатты илеуге, езгілеуге, тіпті тепкілеуге де болады. Ал, көркем әдебиетке ол әдіс жүрмейді. Өйткені, көркем өнер -ел жұүрегінің лүпілі. Халықтың қауышуы, қайғысы һәм тебіренісі. Онымен ойнауға болмайды дегем.

Бейсенбай: Әмірбаев соны түсінсе жақсы-ау.

Мұхтар: Менің де күдігім бар. Кеше саған көрсеткен қоқан-лоққысынан соң өзім де шошиын дедім. Соларға сеніп жүрген біз де аңқаумыз.

Бейсенбай: Қоя, беріңіз, Мұха! Саясат – бүгіндік, ал әдебиет – мәңгілік...

Мұхтар: Қап-ай, ә! Сенен қысылып тұрғаным...

Бейсенбай: Қысылмаңыз, Мұха! Біз керек болса тек сіз үшін емес, Абай үшін, ұлт әдебиеті үшін күрестік. Сосын да басымызды тәуекелге тіктік. Тіпті Қуандық ініңіз «газетке мақала жазып жіберейік» деп құшыныс білдірді. Ана «Аға газетке» шыққан мақала сол.

Мұхтар: Е, өте мақтап жіберіпсіңдер. «Қазақ өмірінің айнасы» деу тым артық енді. Оны халық, ел қалай қабылдайды. Мәселе сода. (сосын кішкене мүдіріп) Осы жасыма дейін не көрмедім? Көргенім – тепкі, алғаным – соққы... Бірі – ұлтшыл деп соғады, екіншісі – талантымды таптағысы келеді, ал үшіншісі – жеке басыма шүйіледі...

Бейсенбай: Ұлтшыл болу деген – ұлтын сүю деген сөз. Мен солай түсінем, Мұха! Талантыңызды қызғанса, ол да әлсіздердің әрекеті. Мықты қай кезде де мықты. Талант қай кезде де талант! Ал, жеке басыңызға келсек... онда жұрттың қандай шауасы бар. Жеке өмір – жеке кісінің өз тағдыры. Өз бақыты, өз қайғысы...

Мұхтар: Сонда да... әйтеуір аяқтан шалғысы келеді де тұрады. Қазақты қадірлеп, құрметтеп жүргені де шамалы. Әйтпесе, қазақ қызын менсінбей, орыстан қатын алар ма еді дейтін көрінеді.

Бейсенбай: Ол енді, Мұха, тағдыр ғой. Сіз әдейі жасаған жоқсыз. Валентина Николаевна – ұлты басқа демесек, жақсы адам. Сізге ұрпақ сыйлады, қиналғанда сүйеу болып келеді.

Бізге ұнайды. Оны жалпы қазақ түсінуі керек. Меніңше, түсінеді де...

Мұхтар: Бұл жұрт соны айтып отырады да, кенет ұлтшыл деп маңдаймнан қақ переді. Ұлтты сүйсем де жазықтымын.

Бейсенбай: Бұл-уаықтша нәрсе, Мұха! Сізді бүгін ұлтшыл десе, ертең-ақ ұлт сізбен мақтанатын болады әлі... Сізден ендігі өтінеріміз –«Абай» романының екінші кітабын тезірек аяқтауыңыз керек. Ел сізден соны күтеді.

Мұхтар: Ел «Абай» романының жалғасын іздей бастады ма! Ойпырмай, онда ұнағаны ғой. « Қалай қабылдар екен» деп алаңдаушы ем... (ойлана) Айтқандай, мен өткенде түс көріппін. Түсімде сен, мен жәні әлгі Қуандық ақын. Екеуің мені құттықтап жатырсыңдар. «О, Мұха, Сталиндік сыйлық құтты болсын» десіңдер. «Әзілді қойыңдар» деймін мен.Сөйтсем сен маған «Правда» газетін көрсетіп, «міне, мында басылған» дейсің. Қарапайым, өз көзіме өзім сенбеймін. Расында да Сталиндік сыйлық алған қаламгерлер арасында мен де жүрмін. «Абай» романы үшін берілді» деп жазыпты.Саған қараймын. Сенің қолыңда қалың бір кітап. Ол менің «Абай» романым туралы жазған көлемді зеттеу кітабың ба деймін. Соның бір данасын маған әкеліп тұр екенсің. «О, мынау деген үлкен жұмыс қой» деймін. Сен күлесің. Ал, Қуандық болса... ол да жымия күліп келіп, маған «Ар»деген өлеңдер кітапбын ұсынып тұр. «Өзіңіз алғысөз жазған алғашқы өлеңдер жинағым,ағай!» дейді. Мен айтам: «Нағыз арлы жігіттер ғана өстіп «Ар» деген кітап жаза алады» деймін. Қуандық інім мәз-мейрам. Енді бір кезде...анау-уалыстан балаларым жүгіріп келеді екен. Олар – менің көптен арман еткен ұлдарым... Олар да естіп үлгеріпті. Сыйлық алғанымды біліп, құттықтауға құстай ұшып келеді...Олар маған жете бергенде, біз құшақтаса бергенде... оянып-ақ кеткенім-м...

Бейсенбай: О-о, Мұха, мынау өте жақсы түс қой. Періштелер әумин десін. Болсын. Орындалсын.

Мұхтар: Кісі күндіз не ойласа, түсінде соны көреді деуші еді. Түсімді айтып, тым мақтанып кеткем жоқ па? Саған өзім деп айтқаным ғой...

Бейсенбай: Жоқ, Мұха! Әдеби орта «Абайды» жақсы қабылдады, жалғасын іздеп жатқан жоқ па! Алла тағала тегін түсіңізге кіргізбен болар.

Мұхтар: Сонда да... ыңғайсызданып тұрғанымды қарашы.

Бейсенбай: Мұха, ана Қуандық ініңіздің бір кітап боларлық өлеңдері де бар екен. Оқып көрсеңіз қайтеді. Тегін түсіңізге кірмеген болар... Тіпті ктабының атына дейін айтып қойдыңыз...

Мұхтар: Өзі расымен-ақ тәуір жігіт. Сөзде тұра білу ерліктің үлкені. Осы күні серт бере тұрып, артынша айнып кететін өтірік достар, өтірік інілер көбейіп кетті ғой. Дос болу – асыл іс. Шын достық та асыл қазына іспетті.

Бейсенбай: Өте дұрыс айтасыз, Мұхтар аға! Мен де өмірде әуелі дос боп жүріп, кейін айнып кеткендерді көп көрдім ғой.

Мұхтар: Айнып кетсе жақсы-ау. Ал, енді өзіңе жау боп шықса – сол жаман. «Іштен ышққан жау жаман» деп қазақ неге айтты. Менің романым жарыққа шыққалы бері алдымен көре алмай жатқандар – өз қазағым болып, солар сынауға ұмтылуда. Ал, ана Мәскеуде Самсонов досым қайта-қайта телефон шалып, қуана құттықтап жатыр. Сүмесіновтер тобы жабыла тиісіп, «роман түкке алғысыз нәрсе» десе, Самсонов бастаған бір топ орыс достар «орысшаға дереу аудару керек» деп, кеудеме қанат бітірді. Міне, дос көңіл қандай! Қызғаныш қандай!... Мен бұл өмірдегі достықты екіге бөлем. Бірі – ниет дос, тілек дос. Ондай достар сенің сыртыңнан тілекші болып жүреді. Жақсы болсаң қуана алады. Ал, екінішісі – тірек дос, жүрек дос. Ондай достар тек тілекші ғана болмайды, қиналғанда қасыңда, қуанғанда даныңда жүреді. Қандай жағдайда да қол ұшын беруге әзір тұрады. Тірегі бола алады. Сол жүрек-достарды тани білу ләзім. Бірақ оын өз кезінде тану да қиын ғой. Арада әзәзіл жүреді, ортаға от тастайды. Тұнық сезімді ылайлайды. Бәріміз де пендеміз, кей-кейде сөзге, өсекке ереміз.

Бейсенбай: Дос – жүрек дос... Өте әдемі айттыңыз, Мұха! Шіркін-ай, жүрек-достар көп болса ғой мына өмірде-е...

Мұхтар: (ойлана, алысқа көз салып тұрып) Ондай достар өмірде көп болмайды ғой, Бейсеке! Өте аз ғой. Сирек қой. Сосын да жақсы адамдар мына фәниде жалғыздық зарын тартады. Жарық дүниеге жалғыз келіп, жалғыз кетеді... Өмір сүру философиясын сол жалғыздардан іздеу керек. Солардан сұраған ләзім. Мен осыны түсіндім-м...

Қатысушылар:

Балым-Ана – жасы 80-ге келген кейуана.

Нәзипа – Балымның құрбысығ бір қолының мүкісі бар.

Шәрипа – бұл да Балымның құрбысы, бала таппаған әйел.

Айман – Балым әженің кіші келіні, момын.

Райхан- Балым әженің ортаншы келіні, адуынды.

Майра – Балым әженің ең үлкен келіні, ғалым әйел.

Нұрғаным – Нәзипа әженің келіні, өсекші.

Нұрхан, Бозтай - 1941 жыл соғысқа аттанып, оралмай қалған солаттра. (жекелеген көріністерде).

Соқыр күйші, Керең шайыр – бұлар бірде көрініп, бірде елес болып кететін бейнелер.

Оқиға осы күні алыстағы бір ауылда өтеді.

Режиссерге кеңес:

1. Бұл пьесада автор ұлтымыздың әдет-ғұрпы мен салт-әстүрін оқиағаға ойластыра айшықтап көрсетуді мақсат етті;.

2. Мұндағы Балым-Ана – ескі заманды жалғасырушы, өзі сауатты, ойы өзгешелеу болса, Нәзипа кемпір жеңіл өмірді қалаған, пікірі ұшқары, мінезі жеңілтектеу, әрекеті күлкілі жан, ал Шәрипа – өмірінде сәби сүю бақытына ие бола алмаған арманды Кейуана. Мінезі үш түрлі үш кемпір мен келіндер арасындағы қарым-қатынас; бүгін мен ертең мәселесі; болашаққа деген күдік пен сенім....

3. Шығармада барлық оқиға мен әрекеттер күй мен жыр арқылы желіленіп отырғаны әбден дұрыс болар еді.

Пролог

Сахнаға алба – жұлба киінген екі адам таласа сөйлесіп шығып келе жатарды. Бірі Қара-шапанды, екіншісі-Қызыл шапанды. Қара шапанды – кеудесінен күй төгіліп тұратын соқыр адам; қызыл шапанды – құлағының мүкісі бар өлеңші-шайыр. Екеуі бірін-бірі итерісіп, бірінен бірі озып кетіп, сөйлеп-сөйлеп қояды.

Қара шапанды адам: Мен соқырмын ба?

Қызыл шапанды адам: Мен кереңмін бе?

Қара шапанды адам: Жоқ, менің кеудем күибірлеп тұр. Кеудем толы сазды күй...

Қызыл шапанды адам: Менің кеудемнен жыр төгіледі. Тасқынды жыр...

Қара шапанды адам: Алайда, сол күйді құлақ қоя тйңдайтын кісі қалмай бара жатқан сияқты.

Қызыл шапанды адам: Жырдың да қадірі қашты...

Қара шапанды адам: Бізді бұ дүниеде ешкім де елемейді.Ешкім де түсінбейді. Әттең-ң...

Қызыл шапанды адам: (сөзді іліп әкетіп) Әттең-ң... сол бір кеудесінде көзі бар Ана тірі болғанда ғой. Алла тағала оны да көп көріп, арамыздан алып кетті.

Екеуі сахна ортасына келіп отырады.

Қара шапанды адам: (қасындағы серігіне бұрылып) Әй, сен осы кімді айтып отырсың?

Қызыл шапанды адам: Ой, ұмыттың ба? Ұмытып та қалдыңи ба? Балым-Ана...есіңнен шығып кеткені ме?

Қара шапанды адам: Балымды ұмыту мүмкін бе? Есімде, есімде... Сағынамын кей-кейде...

Қызыл шапанды адам: Ананы кім сағынбасын! Ана жұмыс басты пенделердің бәріне де аса қымбат болмақшы екен. Сен соны білесің бе?Әй, сезесің бе сен...

Қара шапанды адам: Ана қадірі дедің бе? Анаға сағыныш туралы айтамысың!.. (сәл тоқтап, ойлана) Ана туралы жер бетінде аңыз көп! Неге олай? Өйткені, Ана – кісіге жарық дүние сыйлаушы асыл жан. Батыр да, шешен де, ақын да, алыпта – бәрі Анадан жаратылған.

Қызыл шапанды адам: Аңыздың бәрі де ең соңында Анаға келіп тіреледі? Осыған таң қалам.

Қара шапанды адам: Ол тектен-тек емес. (Сақалын салалап, отырып қалады)

Қызыл шапанды адам: Мен таяуда бір ән естідім. Ана туралы...

Қара шапанды адам: (күліп) Әй,сен.. сен ол әнді қалай естідің? Өзің саңыраумын дейсің...

Қызыл шапанды адам: Тас керең емеспін. Аздап еститінімді білесің ғой. (сәл тоқтап,ойлана) Бозбала жігіт бір қызға ғашық болады. Қыз айтады: «Егер мені сүйетінің шын болса, онда Анаңның жүрегін суырып әкел, сонда саған тұрмысқа шығамын» дейді. Бозбала еш ойланбастан өз Анасын өлтіріп, оның жүрегін алып, сүйген қызына жүгіріп келе жатады. Сол кезде сүрініп кетіп, қара жерге оңбай құлайды. Қолындағы жүрек талға ілініп қалып, баласына сөйлепті дейді «Балам, бір жерің ауырып қалған жоқ па, тұра ғой, құлыным!» Осыны естігенде Бозбала өзінің әбес қылығын түсініп, өкіріп тұрып жылапты дейді...

Қара шапанды адам: Е, бұл бұрыннан белгілі ән ғой. Соны енді естідің бе?

Қызыл шапанды адам: (қисая сөйлеп) Еһе! Осы күні естігеніңді айтсаң да жақпайсың. Ал, өзің айтшы. Өзің не білуші ең?...

Қара шапанды адам: Мен де бір аңыз естігем. Ол баяғыда-а болған екен. Сүттей ұйып отырған отбасына ғайыптан жан алғыш Әзірейіл келіпті деседі. Оны тек Ана көріпті. Әзірейіл Анаға қарап:

Ана қипақтамай, Әзірейілге қарсы қарап сөйлеп:

Әзірейіл кетіп қалады. Ана түні бойы дөмбекшіп, ұйықтамай шығады.

Ертеңіне кеш түсе Әзірейіл тағы да келіпті.

Қалай, бір шешімге келің бе? – деп сұрайды. Ана тағыда:

Үшінші күні келген Әзірейіл тағы да:

Қан бірінші ақса, соның жанын алып кетем.

Ананың мынадай батырлығына таң қалған жан алғыш Әзірейіл:

Ана үзіліп бара жатып, әзер тілге келіп:

Баласы үшін өз шыбын жанын қиюға да қаймықпаған Анаға жаны ашып, Әзірейіл инеден оған қайтадан жан бітіруін тілеп, жалбарыныпты...

Қызыл шапанды адам: Алла тағала Әзірейілдің тілегін қабыл көріп пе?

Қара шапанды адам: Қабыл көрді ме, жоқ па – аңыз әңгіме осы жерден үзілді.

Қызыл шапанды адам: Пенделер Ананың шын қадірін түсінбей-ақ қойды-ау осы...

Қара шапанды адам: Жұмақ аналардың табанының астында жатады деседі. Нендей жақсылық істегің келсе де, ең әуелі – Анаға арналуы керек! (сәл тоқтап) Айтпақшы... сен екеуміді ылғи ңъіздеп отыратын, қай кезде де ән-күйімізді тыңдауға ынтығып тұратын Балым кемпір еді ғой. Солай ма?

Қызыл шапанды адам: Иә, иә, дұрыс айтасы, ол бізді үнемі іздейтін.

Қарап шапанды адам: Іздеп қана қоймайтын, бізді тыңдайты, мақтап-мадақтайтын.

Қара шапанды ада: Сенің ақын, шайыр болғаның сол Балымның арқасы...

Қызыл шапанды адам: Ал, сен шебер күйші болғаның да – сол Балымның ықыласы.

Қара шапанды адам: Ол әсіресе менің күйлерімді қатты ұнатты.

Қызыл шапанды адам: Жоқ, ол менің отты жырларымды жақсы көрді.

Енді екеуі күрсіне сөйлейді:

Қызыл шапанды адам: (тоғана)

Жетім бола жүріп жетілгенбіз!

Жел соқса – суық өтіндеміз

Жау шапса – шекара шетіндеміз-з...

Біз жетімдерміз-з....

Сахна қараңғыланады.

Бірінші АКТ

Бірінші көрініс

Сахна қазақ жабдықтарымен жабдықталған. Оюлы көрпе, құс жастық, оюлы төсеніш. Жақтауда қамшы ілініп тұр. Төрде – үкілі домбыра. Төрдің дәл ортасында құрақ көрпеше үстінде Балым Кейуана газет оқып отыр.

Балым – Ана: (газетке үңіле түсіп) О,тоба-ай! О, жасаған! «Сәби сатылды» дегені не сандалғаны? Ол мал ма екен?.. Естімеген елде көп деген осы –ау! Шыққыр көз бұны да көріп, тар керең құлақ мұны да естіді-ау! (күрсінеді) Жаратқан ие осы пендесін не үшін жаратады? Бүгінгі ұрпақ жауапкершідік дегенді ойлауды да қойғаны ма, бұл қалай! Ой, сұмдық-ай!...

Осы кезде сахнаға қатар құрбысы-көрші үйдің кемпірі Нәзипа шығады.

Нәзипа: (күйіне сөйлеп) Мен... мен бір бағы жанбаған сорлы кемпір болдым. Маңдайымның соры бес елі екен. (өз басын ұрғылайды)

Балым-Ана: (таңдана) Саған не болған? Бұл не сөзің!...

Нәзипа: Бәрі бітті! Құрыдым-м...

Балым-Ана: Өзің отыршы. Түсіндіріп айтшы маған...

Нәзипа: Түсіндіретін түке те жоқ. Ана Нұрғаным келін...жалғыз немеремді аудандағы жетімханаға өткізгелі жианлып жатыр.

Балым-Ана: Ойбай-ау, оған қой демейсің бе! Онысы несі?...

Нәзипа: Сөз тыңдаса қані! Көкбеттеніп алыпты. (жыламсырап) Қартайғанда көргенім осы ма еді...

Балым-Ана: (басу айтып) Ашумен айтқаны шығар. САбырға келер әлі.. (сәл тоқтап) Бұрын ол келінді көкбет демейтін едің.

Нәзипа: (ашулана) Жоқ! Ол сондай. Өзінің дегенін істемей тынбайды! Баяғылы бері сендерге білдірмей, жасырып келіп ем. Ақыры оның сыры ашылатын болды.(өкси сөйлеп) Немеремді айтсайшы-ы...

Балым-Ана: Құдай-ау, бұл масқара ғой. Қазақта бұрын-соңды болмаған нәрсе...

Нәзипа: Бір қолымның мүкісі басыма осынша азап әкелер деп ойласам кәні! Өз немереңді өзің дұрыстап қарай алмайсың деп...(ойлана) Баяғыда-а... сорлы Шәрипаны екеуміз ортаға алып, әбден қинап едік. Сенің балаңды қасақана өлтіре жаздағаны ше! Сөйтсем, ол да айналайын екен. Ал, мынау...

Балым-Ана: (өзіне-өзі) Шәрипа мені қатты қорқытты ғой... Зәремді алды ғой, қайтейін...

Нәзипа: (таңданыспен) Со шіркін, мен ойлап қарасам...(мүдіреді)

Балым-Ана: Кімді айтасың?

Нәзипа: Сол Шәрипа... сол бар ғой, білуімше сол кезде аздап ауытқығаны сияқты.

Балым-Ана: Е,қойшы! Сен де айтасың-ау!

Осы кезде тыстан Нұрғаным келіннің ащы даусы естіледі.

Дауыс: Біздің үйдің кемпірін көрдіңдер ме? Өзін жер жұтты ма осы!...

Екінші дауыс: Кемпірді неге іздей қалдың, жазған-ау?

Дауыс: Е, сағынып қалды деймісің! Ана немересін қарай тұрсын деп ем. Бір жерге барушы едім.

Екінші дауыс: Ой, тоба-ай! Бүгінгі кемпірлер тек бала бағу үшін ғана керек-к...

Балым-Ана: (күліп) Е, сенің келінің емес пе іздеу салып жатқан! Айбарақ қылып кіріп, зәремді алып ең... Немерең әлі үйде екен ғой, жазған-ау..,.

Нәзипа: (орнынани асығыс тұрып жатып) Қой, ойбай! Мен үйге кетейін. Тездетейін...

Ол сахнадан шығып кетеді. Балым-Ана ойланып отырып қалады.

Әлдеқандай күйдің әуені естіледі. Кейуана күй әуеніне құлақ төсейді. Тыңдай түседі.

Осы кезде сахна түкпірінен тосын дауыс есіледі. Ол-қызыл шапанды шайыр.

Қызыл шапанды адам: (тоғана) Күй!... Күй!... О, шіркін дүние, осы күйде не не құдірет бар екен, а? Неге осы бір тылсым әуен адамды балқытып ала жөнеледі? (сәл кідіріп)

Жүрегіме сол жетті,

Осы ой мені тербетті.

Күй қазақтан туды ма,

Қазақ күйден туды ма,

Осы ой мені тербетті...

Балым-Ана: Әй, сен ... сен тағыда келіп қалдың ба?

Қызы шапанды адам: Мен бағаналы бері сенің жаныңдамын, Мені өзің іздедің ғой.

Балым-Ана: Мен іздедім бе?

Қызыл шапанды адам: Иә! Мен сенің көңіліңнің ішіндемін. Мен өлең оқыдым. Тағы да оқиын ба?

Балым-Ана: Тоқтай тұршы. Өзің де бір сумаңдап... мына күйді тыңдап алайын. Қарашы, жүректі т ербейді емес пе!

Сахнаның бұрышынан Қара шапанды күйшінің сұлбасы көрінеді.

Қызыл шапанды адам: Менің өлеңім де күйден кем емес. Мен былай жазам.

Шайқатылып жүргені дара күшпен!..

Балым-Ана: Арақ ішсең, жетіскен екенсің. Бар. Бар деймін! Маған қазір сен керек емессің.

Қызыл шапанды адам: Неге керек болмай қалдым! Әшейінде өлеңімді сілтідей ұйып тыңдайтынсың.

Балым-Ана: Қазір күй ғана бойымды балқытып барады. Бар деймін.

Қызыл шапанды адам жоғала береді. Енді Қара шапанды күйшіні тыңдап отырып қалады. Осы сәтте сахнаға бір кемпір шығады. Ол – Шәрипа.

Шәрипа: Әй, кемпір! Нені уайым етіп отырсың?

Балым-Ана: Бұл.. бұл сен бе, Шәрипа?

Шәрипа: Иә, менмін. Түрімді ұмытып қалғансың ба?

Балым-Ана: Жоқ, неге ұмытайын.

Шәрипа: Қазіргі адамдар бал бақытын сезінгісі келмейді. Сол ма уайымың?...

Балым-Ана: (ойлана) Заман-ай! Екеуіміз баяғыда-а... осы бала тағдыры үшін қатты - қатты сөзге келіп қалмадық па!

Шәрипа: (күліп) « Баламды өлтіре жаздадың» деп бұлқан-талқан ашуланып, маған тап-тап бергенің есімде.

Балым-Ана: Өзің ғой. Баламды бесікке тұншықтырып, өлтіре жаздағаның өтірік пе, а?

Шәрипа: Құдай біледі, ешқандай жаман ойым болаған жоқ. Бесікке жабуды қалың жауып қойыппын. Сәби тұншығады деп оламаппын.

Балым-Ана: Мәселе-бесіктегі жабуда емес, сенің алакүлік ниетінде. Сол әдетіңді еш түсіне алмадым ғой мен. Сен неге-е...

Шәрипа: Неге деме, қалай де!

Балым-Ана: Оның айрмасы қайсы?

Шәрипа: Аспан мен жердей. Неге деп қасақана істелген қылмысты сұрайды. Ал, қалай деп... түсініксіз әректті сұрайды.

Балым-Ана: Сенің әрекетіңнің түсініксіз түгі де жоқ. Бәрі де қызғаныштан!... Басқа бір қисық ниеттен...

Шәрипа: Басқаны айтсаң да, қызғаныш демеші. Мен қызғанған жоқпын. Мен оны... (даусы бәсеңсіп қалады)

Балым-Ана: Сен бейкүнә сәбиді неге сонша жек көрдің?

Ал, айт!

Шәрипа: Бәрі де өтті-кетті. Ұлың аман қалды. Енді не арманың бар? (сәл тоқтап) Айтпақшы, сол бала үлкейіп, Алматыда қызмет істейді дей ме?

Балым-Ана: Ол бала... үлкен қызметке қол жеткізді.Қалада тұрады. Құдайға шүкір, Майра келінім де ақылды болып кездесті. Келінім ертеден жалғасып келе жатқан әдет-ғұрып, салт-дәстүрді зерттеп, соны жинастырып жүр. Екеуі ауылға келе сала қалса, бір марқайып қалам.

Шәрипа: Ал, мен... (жыламсырайды) Мен арманмен өмір өткізге бейбақ болдым ғой.

Балым-Ана: Арман ескіре ме екен! Арман өтіп кете ме екен! Бала таба алмасаң, енді заман өзгерді. Бәрінде шешуге болады ғой.

Шарипа: Сонда маған... бала асырап ал дегенің бе бұл?

Балым-Ана: Сөйтсе қайтеді екен! Оның несі айып?

Шәрипа: Біреудің баласы бойыңа сіңе ме? Бөтеннің қаны...

Балым-Ана: Ал, тәрибесі ше! Сенің тәрбиеңді көріп өспей ме?

Шәрипа: Сексенге келіп қалдым. Енді сәби асырау деген...

Балым-Ана: Ешуақытта ештеңе кеш болмайы. Алла-тағала құп көрсе, арғы жағы өзінен-өзі орайласып жүре бермекші.

Шәрипа: Ту-у, көңілімді көтеріп жібердің ғой. Ойланайыншы. Үйге барып тағы да қабырғаммен кеңесейін.

Ол сахнадан шығып кетеді.

Балым-Ана – жалғыз. Тағы да газетке үңіліп отырады.

Балым-Ана: О, тоба! Мынадай бала сатқан сұмдықты естігенше шыққыр көзім шығып, құлағым неге тас керең болмайдв! (ойнала түсіп) Жаңағы Нәзипа не деп кетті, а? Келін немеремді жетімханаға өткізбекші деді ме? Мамыражай ауылға да жеткені ме мына сұмдық!...

Осы кезде сахнаға Керең шайыр мен Соқыр күйші бір-бірін жетелеп шығып келе жатады. Балам-Ана слек етеді.

Соқыр күйші: Әй, замандас, «құлағым тас керең болсын» дегенің не сөз! Ол аз десең «шыққыр көзім» дедің...

Балым-Ана: Ойбай-ай, сендер естіп қалдыңдар ма! Мен газет оқып отырып, байқамай айтып жіберіппін.

Керең шайыр: Тас керең болсаң жетімсерсің.

Соқыр күйші: Көр соқыр болса, қорлықты сонда түсінерсің.

Балым-Ана: Жоқ, мен сен екеуіңді олай деп ойлдамаймын.

Керең шайыр: Менің құлағымның мүкісі болса да, кеудемнің құлағы бар. Жырды кеудедегі құлағыммен естіп жазамын.

Кеудемнен сөз төгіледі,

Әсем жыр боп өріледі...

Өзіме – өзім сауал берем,

Жырлаймын деп неге, нені!...

Соқыр күйші: Менің саусағымның көзі бар...

Балым-Ана: Әй, екі қақпас! Сендер менің көңілімді сұрағалы келдіңдер ме, жоқ басқа бір жымысқы оймен келдіңдерме!

Соқыр күйші: Әрине, сенің жағдайыңды біле кетейік деп кірдік. Түнде жақсы ұйықтадың ба?

Балым-Ана: Әйтеуір тағы бір түн өтті ғой.

Соқыр күйші: Сенің бақытың – көзің су қараңғы емес. Газет оқисың. Жер-жаһандағы жаңалықтарды біліп отырасың.

Балым-Ана: Менің де көзім ауырады. Тек тиіп-қашып оқығаным болмаса...

Керең шайыр: Сексен аз жас емес...

Соқыр күйші: Кеше немерем екеуімізз мал іздеп шығып, ана ай астындағы алтын шаһардың жанынан өттік. Ол жақта бізді ешкім іздеп жатқан жоқ секілді.

Керең шайыр: Көзімен көргендей болып сөйлейді,ә!

Соқыр күйші: Е, жанымда немерем бар демедім бе!

Балым-Ана: ойбай-ау, өзің жұмбақтап сөйлейтін болып алыпсың ғой. Алтын шаһарың өай шаһар?

Соқыр күйші: Е, ұмытып қалғаның ба? Баяғыда-а...ана ауыл сыртындағы «Ақатаны» - әлі ата-бабалар мәңгі мекенін тапқан орынды осы сен емес пе ең «Алтын шаһар» деп жүрген. Түнде ол ауылда шырақ жанады. Ай астындағы алтын шаһар деп сол жақты айту керек деген кім екен?

Балым-Ана: Е-е, сол ма? Қайдағы-жайдағыны ұмытпайды екенсің. Ол бірайтыла салған әңгіме еді.

Соқыр күйші: Жоқ, ол бос сөз емес. «Ақата» расымен-ақ «Ай асытындағы алтын шаһар». Әсіресе, жас ұлғайған шақта ойлайтынымыз тек сол жақ...

Балым-Ата: Кәрілік – керек жас емес екен. Бұл құрғыр кім-кімге де қадірсіз жас...

Соқыр күйші: Тек кірілік пе екен! Өзіңді-өзің керексінбесең, мына фәни түкке тұрғысыз. Сөйлесең – мылжыңсың, үндемесең – мақаусың...

Балым-Ана: Оу, сол мақау болаған да дұрыс па деймін осы күні! Ауыздан шыққан сөздің жайы бола бермейді. (сәл тоқтап) Ана, Мылқауды айтам да. Ешкімде шаруасы жоқ, өзімен-өзі.

Соқыр күйші: Керең болсаң – көңілің тыныш.

Керең шайыр: Әй, мен ауыз қимылыңнан байқадым. Керең болсаң жетісерсің. Тірлікте түйіткіл көп. Ең абзалы – түк көрмеген дұрыс-ақ.

Балым-Ана: Ойбай-й, сендер не деп кеттіңдер. Бірің тас керең, бірің соқыр болып, жатып алсаң, мына ел-жұрт не болады! Ұрпағымыз кім болып өседі! Сендерді де шал дейді-ау!...

Соқыр күйші: (Кейуанаға) Сенің жаңағы сөзің менің ойымды тас-талқан етті. «Сәби сатылады» дедің бе? Баланы өз қолымен жетім етіп... (сәл тоқтап, қамығып) Әкелші ана домбыраны!... (Керең шайырды түртіп қалады)

Керең шайыр: Ойбай, не болды?

Соқыр күйші: Әперші ананы... (қабырға жақты нұсқайды)

Керең шайыр: Оны не істемексің, жазған-ау! (орнынан тұрып, қамшыны алып береді)

Соқыр күйші: Ой, есуас! Қамшы емес, домбыра керек. Күй тартамын-н...

Керең шайыр: Е, солай демейсің бе! (сосын домбыраны алып береді)

Соқыр күйші: Күй тыңдаңдар! (Ол «Жетім бала» күйін тартады)

Кейуана мен Керең шайыр күй біткенше балқып, тыңдап отырып қалады. Күйді аяқтай бере Соқыр күйші күйіне, ашына сөйлейді.

Соқыр күйші: Жер бетінде жетімдер болмасын десек, адамдардың жүрегіне жылылық нұрын құю ләзім. Тас жүрек адамдардан арылмай болмайды.

Керең шайыр: Мына сен секілді ме!(күледі)

Соқыр күйші: Апыр-ай, осының саңырау екені өтірік. Естімейтінді естіп қояды.

Балым-Ана: (күле сөйлеп) Ту-у, көңіілм құлазып отыр еді, екеуің көтеріп тастадыңдар ғой. (сәл тоқтап) Осы сен домбыраны қалай жаңылыспай ойнайсың?

Соқыр күйші: Мен жүрекпен ойнаймын.

Керей шайыр: Бұл... бұл жаттап алған ғой. Жаттанды күйші...

Балым-Ана: Әзілдеріңе болайын. (күледі) Ел не десе о десін, екеуіңнің де кеуделерің күмбірлеп тұр. (сәл тоқтап) Әттең, адам біткен сен екеуіңдей болса ғой...

Керең шайыр: Мендей адам жоқ!

Соқыр күйші: Ой, мақтаншағым-ай! Сен керең кімге керек ең осы...

Керең шайыр: Менің керең болғаным түк емес, мына қоғам керең болмасын де.

Балым-Ана: (сөзді іліп әкетіп) Рас, осы күні қоғам керең бола бастаған сықылды. Адамдар қатыгез! Бір – біріне жақсылық жасауға құлықсыз!

Керең шайыр: Қоғам соқыр бола бастады.

Соқыр күйші: Жоқ, қоғам - тас керең.

Балым-Ана: Ал, сен екеуің ше? Бір-біріңе сенесіңдер ме?

Екеуі жарыса сөйлеп:

Балым-Ана: Адамдарды аздырып бар жатқан – бір-біріне деген сенімнің жоғалуынан.

Екеуі жарыса сөйлеп:

Балым-Ана: Әттең, барлық уақытта солай болса ғой. Қызғаныш, күңшілдік біржола жоғалса ғой... (сәл тоқтап) Осы күні ұрлық-қарлық көбейді.

Керең шайыр: (сөзді бөліп) Осы ұрлық дегенің әлгі шетелде кәсіп болып саналады деседі.

Соқыр шайыр: Онда жетіскен екен! Ұрлықты кәсіп десе, адам өтіруді де кәсіп көретіндер бар болар.

Керең шайыр: Ондай ел де бар екен...

Соқыр шайыр: Адам өлтіруді де кәсіп ете ме? О, тоба-а!...

Керең шайыр: Шетелде баланы саудаға салып, сатып алған соң оның ішкі құрылысын бөлшектеп, қайта сатады дейді.

Балым-Ана: (үрейлене) О, сұмық! О, құдай тас төбеңнен ұрғырлар-р...

Соқыр күйші: (Керең шайырға) Сен де айтасың – ау! Өз көзіңмен көргендей...

Керең шайыр: Е, естиміз ғой.

Соқыр күйші: Қағыс естіген боларсың.

Балым-Ана: (сөзге араласып) Ойпырмай-й, өстіп таласа кететіндерің-ай! Қойыңдар, түге! Екеуің де мықтысыңдар. Сендерге жан жетпейді.

Соқыр күйші: Осы ұрық-қарлық та тоқтықтан. Әйтпесе адамға не жетпейді? Баяғыда-а... Соғыс кезінде осы ауылда ұрлық болды ма? Есігіміз ашық-шашық жата беретін.

Керең шайыр: Әй, осы соғыс демекші... Балым-ау, Нұрхан ағаң сол кеткеннен мүлде хабарсыз кетті-ау. Соны ешкім іздемеді.

Соқыр күйші: Нұрханмен бәрге көрші ауылдан Бозтай деген жетім жігіт те аттанған. Ол да хабарсыз кетті.

Балым-Ана: Ол ма!... Олар шейіт болғандар-р...Олардың жаны әлдеқашан жұмақта...(мұңая, күрсініп отырып қалады).

Соқыр күйші: (қуақылана) Е, неге мұңая қалдың? Ішіңде құпия бір аңсау бар екенін біз де білеміз!

Керең шайыр: Ағасы Нұрханды аңсағанын айтасың ба?

Соқыр күйш: О, сорлы! Ағаны аңсамайды, сағынады. Ал аңсайтын адам - ол... (жымияды)

Балым-Ана: Сен енді мені мазақ етіп отырсың.

Соқыр күйші: (қуақылана) Мазақ етсем, жаным шықсын. Ана жігітті әлі де аңсайтының өтірік пе? Сол бір жылдары әлгі солдаттан хат алды деп те естігенбіз.

Балым-Ана: Ал, хат жазыпты! Ал, онда тұрған не бар? Осы әңгімені әрлі-берлі бұрып айтудың жөні қайсы? Жасымыз сексенге келді.

Соқыр күйші: (күле сөйлеп) Сексеннен соң әйелдің екінші тынысы ашылады депті ғой данышпан... Хи-хихи!..

Керең шайыр: Махаббат ескірмейді! Махаббат – қартаймайды!

Балым-Ана: Отанды қорғауға аттанып, оралмай қалған солдатты қай-қайсымыз сағына, сарғая аңсап күтсек те жарасады. Оның несі күлкілі?

Соқыр күйші: (қуашыланып) Бұл аңсау ол аңсауға ұқсамайды-ы...

Балым-Ана; Саған еш дауа жоқ екен!... (сәл тоқтап)Ау, айтпақшы әлгінде маған Назипа келіп кетті. Әлгі келіні құрғыр жалғыз немерені жетімханаға өткізем деп қиғылық салып жатыр деді ме...

Соқыр күйші: Ақыры осылай боларын өзім де біліп ем.

Балым-Ана: Бұ не сөзің?

Соқыр күйші; Келін жас. Күйеуі қайтыс болды. Енді қайтпек?

Балым-Ана: Сонда-а... ана немеренің обалы жоқ па!

Соқыр күйші: Келінді баяғылы бері әмеңгерлік жолмен бір еркекке қосу керек еді. Сонда бәрі де шешіліп тұр ғой.

Керең шайыр: (сөзге араласып) Әңгіме – Нәзипаның шайпау келіні туралы ма, а?

Соқыр күйші: Өзің шайпау! Күйеуден жастай жесір қалсаң, сені де көрер ем...

Керең шайыр: Мен күйеуден қалатын қатын емеспін.

Соқырт күйші; Мысалы дегенім. Мысалға айтқаным.

Балы-Ана: Ой, сендер де... Одан да ана Нәзипаның келінін сабырға қалай шақырасыңдар. Соны ойламайсыңдар ма?

Ана екеуі жарыса сөйлейді:

Соқыр мен Керең бір-бірін жетелеп, сахнадан шығып бара жатады.

Керең шайыр: (өлеңдетеді)

Жырдың да аты – махаббат,

Сырдың да аты – махаббат!

Адамның нәзік жан сыры

Тек осылай аталад!... (шығып кетеді)

Балым-Ана: (енді селк етіп) Әй, осы маған не болған! Жаңағы екеу қайда жоғалды? Болды ма осы арада?... Менің баяғыда-а... уақытпен көміліп қалған махаббатымды еске түсіріп... (сәл тоқтап) Оу, Бозтай ! Сен неге ұмытылмайсың? Неге менің ішкі нәзік сезімімді мазалай бересің? Бұның қалай сенің-ң...

Сахна қараңғылана береді.

Екінші көрініс

Ұлы Отан соғысы басталған кез. Аудан орталығындағы станса басы. Жұпыны киінген адамдар. Жиылған жұрт бір топ жас жігітті майданға шығарып салып тұр.

Көптің арасынан Нұрхан мен Балым бөлек шығады. Екеуі бір-біріне қимай қарасып тұр. Қоштасар сәт.

Нұрхан: Келші Балым,бетіңнен сүйейін,

Балым: (оған еркелеп) Аға, аман-есен орал.

Нұрхан: Жауды жеңбей оралмаймын.

Балым: Аман-сау қайтып келемін деші.

Нұрхан: Жеңістің жалауын көтеріп жетемін бұл елге!

Балым: Сені сағына күтемін.

Осы кезде Нұрханның жанына келген қиылта мұрт қойған әсем жігіт сөзге килігеді. Оның аты – Бозтай.

Бозтай: Мен де сенің маңдайыңнан иіскей алсам ғой!

Балым: Не үшін?(күледі)

Бозтай: Сендей қарындасым болып, мені соғысқа шығарып салмады ғой деп армандап тұрмын.

Нұрхан: (сөзге араласып) О-о, екеуің тез тіл табысып бара жатқан сияқтысыңдар ғой.

Бозтай: Осындай ақылды қарындасы бар жігіт – дүниедегі ең бақытты жігіт.

Нұрхан: Тым асыра мақтап жіберген жоқсың ба?

Бозтай: Еш артықтығы жоқ.

Нұрхан: Жә, көңіліңе рахмет.

Осы кезде Нұрханды көпшілік арасынан бір кісі дауыстап шақырады. ОЛ солай қарай кетеді.

Бозтай: (Балымға жақындай түсіп) Айнаалайын қарындасым, сені сағынуға бол ма?

Балым: (күліп) Сағына беріңіз.

Бозтай: Хат жазуға бола ма?

Балым: Сәбет солдатына «жоқ» деуге бол ма екен!

Бозтай: Түсіндім. Саған көп-көп рахмет.

Балым: (қымсына) Не үшін?

Бозтай: Мені тез түсінгеніңіз үшін.

Балым: Сіз де есен-аман оралыңыз.

Бозтай: Уәде етемін. Ораламын аман-сау!

Осы кезде дауыс естіледі.

Дауыс: Жолдас жауынгерлер! Қоштасу уақыты аяқталды.Вагонға кіріп отырыңыздар. Поезд қазір қозғалады.

Солдаттар поезға мінуге асығады. Станса у-шу болады.

Сахна қараңғыланады да, қайта жарық жанады. Осы кезде сахнаға кіші келіні Айман шығады. Енесі өзімен-өзі күбірлеп сөйлеп отырады.

Балым-Ана: (өзіне-өзі) Шірікн, сол жас жігіт Бозтай неге біржола хабарсыз кетті екен? Соғысқа кірген кезінде бір рет хат жазып еді. Жан сырын айтып, төгіле жазған еді. Оған жауап та жазып ем. Ал, содан соң... Неге жауап келмеді? Неге хат біржола үзілді,а? (сәл тоқтап) Әлде ол да... ағатайым Нұрхан секілді оққа ұшып, жер құшты ма? Ағам да, Бозтай да маған аман-есен ораламыз деп уәде етіп еді, бірақ сөздерінде тұра алмады. Мені олар... алдады.

Айман: (енесіне тақап кетіп) Апа, кіммен сөйлесіп отырсыз?

Балым-Ана: (селк етіп) Мен жәй... әлдене есіме түсіп кетіп (қайтадан газетке үңіліп) Сәби сатамыз дейді ә! Ойпырмай-й...

Айман: Апа, кім сатам дейді.

Балым-Ана: мына газеттегіні айтам да. Бұ заман не боп барады!

Айман: Не туралы жазыпты?

Балып-Ана: Әлдебір елді әлдебір екі жас әлі дүниеге келмеген сәбилерін сатпақ боп...(газетті Айманға ұсынып) Мә, өзің оқышы!

Айман: (газетті қолына алып, оқи бастайды) «Чилилиік жас жұбайлар Хуан мен Каролина әлі дүниеге келмеген балаларын аукционға салып сату үшін жарнамаберіпі...» (тұтығып) Мұнысы несі? Бұл не сұмдық!

Балым-Ана: Жағамды ұстадым ғой. Бала сатып не істемек?

Айман: (газетті әрі оқып) Әлгі екі жас жұбай балаларын аукцион арқылы көп ақшаға сатып, сол ақшаға жеңіл автокөлік пен жер сатып аллмақшы болыпты.

Балым-Ана: О, төбеңді көрмегірлер! Құдайдан безген екен де. Әйтпесе, о заманда бұ заман баланы саудалап,баюды қай оңбаған кәсіп етіпті десейші.

Айман: Өткен жолы келгенд Шымкенттегі ортаншы келініңіз Райхан айтты. Қаладағы күл-қоқыс арасынан біреулер жас шарананы тауып алыпты. Анасы құндақтап, сонда тастап кетіпті.

Балым-Ана: О, тексіз немелер!

Айман: Ал, ана Алматыдағы Майра келініңіз айтады. Бір жалғыз басты келіншек өз баласын өз қолымен өлтіріп...

Балым-Ана: (сөзді бөліп) О, жүрексіз немелер! Айтпай-ақ қойшы, жүрегім шаншып кетті.

Айман: Қазір осындай қатыгез Аналар көбейіп бара жатыр.

Балым-Ана: Бұның бәрі де - махаббаттың жоқтығынан. Келін күйеуін шын сүйе алмаса, онда сәбиіне де салқын болмақ. Суып қалған көжедей... (сөзінің соңын жұтады)

Айман: Соны айтам да. Өтіп, сәбиді қинағанша, тумай-ақ қойса болмай ма!

Балым-Ана: (оған жалт қарап) Тәйт! Алла-тағала әйелді бала табу үшін жаратқан. Пұшпағы қанамаған әйел әйел емес. Ондайларды Ана деуге де болмайды.

Осы кезде сахнаға көрші кемпір Нәзипа шығады.

Нәзипа: «зарлы дауыспен) Ойбай-й, енді не бетімді айтамын. Масқара болдым ғой мен...

Балым-Ана: Тағы не боп қалды?

Айман: Мұныңыз не?

Нәзипа: Соры қайнаған сорлы кемпір мен-ақ екенмін.

Балым-Ана: Айтсаңшы енді...

Нәзипа: Ана келін... біздің Нұрғаным келінді айтам...Өз сәбиін өзі... (тұтығып қалады)

Айман: (шошына) Көтек! Ол сәбиіне не істепті? Өлтіріп қоймаған шығар!

Нәзипа: (қинала) Бұдан да өлтіре салғаны дұрыс болатын еді. Аудан орталығына кетіп еді, ақыры жетімханаға өткізіп қайтыпты.

Балым-Ана: (күйіне) Әй, онысы несі! Мен жәй ашу үстіндегі сөзі ме десем... Осындай мамыражай заманда о не қылғаны...

Нәзипа: Өзім де білемін. Жалғыз ұлдан онда айырылдым. Енді жалғыз ұлдан қалған баланы да көре алмайтын сияқтымын.

Айман: Нұрғанымға не болған! Онысы несі!

Балым-Ана: Өзімен сөйлестің бе?

Нәзипа: Көрші ауылда сүйгені бар дей ме! Соған тұрмысқа шығар болса, кесірін тигізеді екен. (жыламсырап) Ана Шәрипа сорлыны айтам да. Бала-бала деп ғүмыр бойы арманмен өмір сүрді. Ал, біз болсақ...

Балым-Ана: «Өзің кете бер. Жолың, әне! Ал, баланы үйде қалдыр» демедің бе?

Нәзипа: Айттым ғой. «Сен бала баға алушы ма ең, бір қолың анау...» деп өзіме тиісті. Тыңдар құлақ бар деймісің...(жыламсырайды).

Айман: (өзіне-өзі) Мұнысы несі! Ұяттан жұрдай болған екен-ау бұл Нұрғаным... Жолығайыншы өзіне...

Айман сахнадан шығып кетеді де, Балым пен Нәзипа екеуі оңаша қалады.

Нәзипа: (басын ұрғылап) не істеймін! Қайтемін енді,а?...

Балым-Ана: (жалт қарап, көзін сүртіп) Сен сабырға келші. Бір ақыл айтсам-тыңдайсың ба!

Нәзипа: Ол қандай ақыл?

Балым-Ана: Сол сәбиді... әлгі немереңді айтам. Соны Шәрипаға тәрбиелеуге берсек ше!...

Нәзипа: (шощына) Ойбай, о не дегенің! Немерем үйге сыймай жатыр деп пе ең! Еркіме салса, өзім-ақ асыраймын ба!

Балым-Ана: Сенің балаға икемің жоқ қой. Келін соны біліп, осындай әрекетке барды ма дегенім де...

Нәзипа: (ашулана) Кім? Мен бе икемсіз! Иә, сонда ана Шәрипа баланың бабын жасап ала ма екен! Өмірі пұшпағы қанап көрмеген сорлы... (сәл тоқтап) Ол тіпті сенің балаңды өлтіре жаздағанын ұмыттың ба?...

Балым-Ана: (ойлана) Әрине, ұмытқам жоқ. Бірақ, одан бері талай зан өтті..

Нәзипа: (көзін сүртіп) Оның бір әңгімесі есімде қалыпты. Маған айтты: «Мен кей-кейде өзімді-өзім түсінбей кетем. Айналадағы адамдардың бәрі де маған жау сияқты болады. Жұрттың баласы көзіме құбыжық болып көрінеді» Сонда мен сұрағам: «Өзіңді-өзің билей алмай қаласың ба?» Шәрипа айтатын: «Өз билігім өзіме тимей кетеді. Көзімнің алды қарауытады. Ойыма не келсе, соны істегім келеді»

Балым-Ана: Ал, маған басқаша айтатын: «Шіркін, Алла-тағал маған да бір шарана сыйлап, соның өсіп, азамат болғанын көрсем ғой» дейтін. Мен оған: «Неге болмасын! Әлі-ақ сәби сүйесің» деп жұбату сөз айтушы ем. Ол сондайда кәдімгідей-ақ қуанып, шаттанып сала беретін.

Нәзипа: Оны түсіну өте қиын. Әр күні мінезі әртүрлі. Бірде аңқылдақ, ақкөңіл. Ал, енді бірде... қабағынан қар жауып отырады. «Неге?» деп сұрасаң, өзі де түсінбеген белгі байқатып, иығын қиқаң еткізетін.

Балым-Ана: (өзді бөліп) Сонда-а... ол бейбақ аракідік расымен ақыл-естен адасатын болғаны ма? Бәсе-ау, менің баламды өлтіре жаздағаны содан екен ғой.

Нәзипа: Ол бейбақты кей әрекетіне бола кінәлауға болмайды. Оның осы құпиясын ешкім де біле алған жоқ.

Балым-Ана: О,тоба! Мына заман не боп барады! Кеселдің де түр-түрі көп бо барады! Сау деген адамың – сау емес. Есі дұрыс деген адамың – есуас...

Нәзипа: (кіжіне сөйлеп) Менің келінім де сірә, сау емес. Есі дұрыс болса, өстер ме еді! Бұнысы несі оның.. Бетім-ау, енді қайттым...

Балым-Ана: Сен менің айтқанымды ойланып көр. Әлі де кеш емес...

Сахна қараңғылана береді.

Үшінші көрініс

Сахнада Нұрғаным жалғыз отыр. Шашы дудырап кеткен. Өзі көңілсіз.

Нұрғаным: (өзіне-өзі) Осы істегенім дұрыс болды ма, әлде жоқ па! Елде жоқ іске тәукел еттім. Арты не болар екен! (сәл тоқтап) Е, мен бе екен кінәлі! Енем де бір сорлы. Өлер күйеу өлді, енді мен не істеуім керек. Жап-жаспын. Артында қалған ұрпағы деп жас шарананы құшақтап отыра берем бе! Сонда... менің ендігі тағдырым не болады? Мен мына жарық дүниеге тек азап көру үшін келіппін бе?...

Осы кезде сахнаға Айман шығады.

Айман: (ашулана сөйлеп) О не қылығың, Нұрғаным! Баланы аямайсың ба?

Нұрғаным: (шаптығып) Күйеуің жаныңда, балалардың аяқтанды. Менің жағдайымды түсінуші ме ең!

Айман: Келін болған соң, оның өз тәртібі бар. Оған көнуің керек.

Нұрғаным: Әмеңгер біреу табылады демексің бе! Ол қашан болды? Және кім болады? Мен қаусаған кәрі шалға тимеймін.

Айман: Ел ішінде келін болу-оңай іс емес. Біз де жастау кезімізде көп қиындық көрдік. Бәрі де артта қалды.

Нұрғаным: Мен шыдай алмаймын. Қазір заман басқа.

Айман: Сонда сөз байланысып қойған жігітің бар ма? Ол кім?

Нұрғаным: Бар. Бірақ қазір айтпаймын.

Айман: Өзің біл. Тек алданып қалып жүрме.

Нұрғаным: Ол жігіт мен десе ішкен асын жерге қояды. Бүгін барам десем де қарсы емес.

Айман: Бәрібір алды-артыңды барынша ойлап ал. Әйел жолы-жіңішке...

Нұрғаным: Жіңішке болып жарығаным қайсы? Енді жуан болам. (екеуі де күледі)

Айман: (енді мұңая) Кейуана сырқат. Үйден кісі үзілмейді. Шаршап та жүрмін.

Нұрғаным: Абысындарың ше? Олар келе ме?

Айман: Иә, бәрі де келе жатыр.

Нұрғаным: Міне, бұл өте оңтайлы сәт екен! Кепмірдің қатты науқастанғанын пайдаланып қалу керек.

Айман: (таңдана) Қалай? Не үшін?

Нұрғаным: Өз пайдаңды ойла, жеңеше! Қашанғы үйді күзетесің! Сіз де бой жазып, қала қыдырып дегендей...

Айман: Бізге қалай қайда? Қыдыру қайда?

Нұрғаным: Ана абысындарға жүкті аударып салыңыз. Көрсін олар да.

Айман: Сонда... сенің айтпағың...

Нұрғаным: Иә,иә! Дәл таптың. Тез түсіндің.

Айман: Мен нені түсініппін?

Нұрғаным: Нені ойласаң, менің де ойым сол.

Екеуі де күледі.

Сахна қараңғылана береді де, қайта жарық жанғанда – сахнада Балым-Ана мен Айман.

Айман: Апа,мен сіздің көңіліңізден шыға алмадым ғой, ә!

Балым-Ана: (сөзін бөліп) Бұл не сөзің?...

Айман: (мұңайы) Үйкүшік келін болып қалып қойдым ба дегенмі ғой.

Балым-Ана: Мен алпысқа толғанша осы шаңырақтың табалдырығынан ұзап көргем жоқ. Құдайдың берген сегіз баласын бағып-қақтым. Ұл өсті, қыз бойжетті. Отағасы өмірден озған соң, ұл-қыздарыма қыдырдым. Ел араладым. Ешкімнен қалғам жоқ. Ештеңеге кешіккем жоқ.

Айман: Өзгелер мені ақымақ санайтын сияқты, кей-кейде соны ойласам өзегім өртене жаздайды.

Балым-Ана: Ой, ақылсызм-й! Күледі емес, қызғанады.

Айман: (жалт қарап) Солай ма, апа?

Балым-Ана: Өз бақытыңды өзің қадірлей біл, қарағым!

Айман: Ал, мен кейде өзімнен-өзім күйзеліп... Ренжіп...

Балым-Ана: Кісінің өзінен-өзі күйзеліп кететін кездері де болады. Бірақ, ол бір сәттік қана...

Айман: Ал, мен сондай ойлардан ажырай алмай ұзақ-қ қиналдым.

Балым-Ана: Сайтан ойлар кісіні жақсылыққа бастай бермейді. Одан тым сақ болмақ керек.

Айман: Апа, мен сізге мүлдем арқа сүйеп кетіппін.Өзіммен-өзім қалсам, қайтер екем! Сіздей ақыл-кеңес беретін енелер де енді жоқ.

Балым-Ана: Мына Нәзипа, ана Шәрипа да – кепірлер.

Айман: Бірақ... (сәл мүдіріп) Сізбен сол кісілерді салыстырып көрсем... Айтатын ақылын салмақтап көрсем...(сөзінің аяғын жұтады) Осы кезде сахна кішкене қараңғыланады да, бір шеттен Шәрипа апа көрінеді.

Айман: Есенсің бе, апа?

Шәрипа: Шүкір, қарағым! Өзің көңілсізсің ғой. Не болды саған?(сәл тоқтап) Ә, түсіндім. Ана енең бе? Сол ма?

Айман: Апамның қатысы жоқ. Мен өзім...

Шәрипа: Сол кемпірді түсінбей-ақ қойдым. Келінді алақанға салып отырмай ма екен,а!

Айман: Алақанға салу – келін үшін керек пе екен!

Шәрипа: Сенің ақылың бір басыңа жетеді. Әттең, маған келін болғаныңда ғой, үлде мен бүлдеге орап қояр ем.

Айман: (күліп) Сізде ұл жоқ қой.

Шәрипа: Соны айтам да. Құдай маған бір ұлды да қимады.Ал, енді ұлым болып, келін түсірсем, хор қызындай етіп күтер едім.

Айман: Сізге кеоін болғым кеп кетті.

Шәрипа: Ана кемпір... алжиын депті. Оның бар айтқандарын тізбелеп құлаққа іле берме.

Айман: (жымиып) Сонда қайткенім дұрыс?

Шәрипа: Өз көңіліңнен сұра. Ойыңда не бар, соны жүзеге асыруға тырыс.

Айман: Келінге олай етуге бола ма?

Шәрипа: Неге болмайды? Келіннің де сезімі, ойы, арманы болады дегенди.

Айман: (күлімсіреп) Айттым ғой, сізге келін болғанымда...

Шәрипа: Е-е, кісі арманы орындала бере ме! Тағдыр деген өте қатал. Біреуге арман болғанды біреуге оп-оңай бере салады. Алайда сол қолыңдағы бақты қадірлей білмейтіндер көп.

Айман: Дұрыс айтасыз! Ақылсыздар мен ақымақтар тым көбейіп барады. Қадіріңді түсінетіндер жоқ десе де болады.

Шәрипа: Білем! Білем! Отынмен кіріп, күлімен шығып жүрсің. Сенің қадіріңді түсінер заман да келер.

Айман: Айтпақшы, апа, мен осы күні момын болудан шаршадым. Үндемегенді түсінетіндер мына жарық жалғанда жоқ екен.

Шәріпова: Енді енеңмен ашық сөзге көш. Ә десе, мә де! Сода еңсең биік болады. Сөйт. Солай ет! (дауыс жоғала береді)

Арман: (ышқына) Жоқ! Мен олай ете алмаймын! Мен ондай емеспін, апа...

Қайта жарық жанады. Сахнада – Балым-Ана мен Нәзипа.

Балым-Ана: Келіндерге керегінше қаталырақ болғаным рас. Ақыл үстіне ақыл қосса дедім. Парасат үстіне парасатты бола түссе дедім.

Нәзипа: Сен тым қаталсың! Талабың тым биік. Сосын да ана Алматыдағы, ана Шымкенттегі келіндерің ауылға жиі келмейді.

Балым-Ана: Менен қаша ма? Ойбай-ау, не дейді мынау!...(жөтеледі)

Нәзипа: Олар ғана емес, қолыңдағы келінің де көңілсіз жүреді. Оған не себеп? Айтшы өзің...

Балым-Ана: (ренжи сөйлеп) Саған не жоқ! Сен де ескінің көзі емес пе едің! Баяғыда біз келін боп түскенде осы ауыл қандай еді. Қайнағалардың алдын кесіп өтпейтін ек. Абысын-ажынмен өте тату ек. Ойлағанымыз – осы ауылдың абыройы болатын. (сәл тоқтап) Заманды бұзатын – адам... Тәртіп пен иба кеткен елде берек де болмайды.

Нәзипа: Ол кез басқа болды. Қазір басқа уақыт. Екеуміз де қартайдық, ендігі жол – жастардікі.

Балым-Ана: Жастарға жол беруге болар-ақ еді, алайда сол жолды дұрыс алып жүрер кімің бар?

Нәзипа:Әй, қыз, мен бірнеңе түсінсем – сен үйдегі билікті әлі де өз қолыңнан шығарғың келмейтін сияқтысың. Мен үй билігін баяғыда-ақ келінге беріп құтылғам.

Балым-Ана: Сен...сен өз басыңның тыныштығын тым ерте ойладың. Отбасы тізгінін жол-жөнекей кім көрінгенге ұстата салуға болмайды.

Нәзипа: (шырылдап) Сонда менің келінім кім көрінген болды ма!

Балым-Ана: (қатты шуланып) Әй, Нәзипа, мен солай дедім бе? (сәл тұтығып) Әулет абыройын салиқалы әйел ғана ойлай алады. Тәйтік келін әйтеуір бір күні әулеттің түбіне жетеді.

Нәзипа: (ашу шақыра) Сен осы менің келінімді неге жек көресің?

Балым-Ана: (күліп)Жоға! Неге жиырыла қалдың?

Бұл өз ретінде қарай айтылған әңгіме. (тоқтап) Айтпақшы, өткен жолғы ойымды құп алдың ба,а?

Нәзипа: Немерем туралы ма? Жоқ, мен оны өлсем де Шәрипаға бергізбеймін.

Балым-Ана: Ең болмаса көз алдыңда болады дегенім еді...

Нәзипа: Бүйткен ақылыңа болайын. Өзің кітапқа көп қарап, қияли болайын депсің...

Балым-Ана: Кітап деген – алтын қазына! Айтпақшы ,анада аудандағы ауруханаға жатып келдім ғой. Сол жолы бір кемпірмен бөлмелес болдым. Сол кемпір айтады, «мен өмірімде бір кітап оқып көрген емеспін» дейді. Мен әзілің болар десем, жоқ шын айтам деп қарап-п тұр.

Нәзипа: Оқымаса, оқымаған шығар.

Осы кезде сахнаға Айман шығады.

Айман: (сөзге араласып) Бізге де апам кітап қарамайсыңдар деп ылғи апам зекиді.

Нәзипа: Бұның дұрыс емес. Адам тек кітаптан ғана үйрене ме екен?

Балым-Ана: Енді қайдан! Қайдан үйренбексің. Кітап – ибалықтың кілті! Кітап – имандылықтың бастауы! Кітап...кітап...

Нәзипа: (оның сөзін бөліп) Шын қияли болуға айналып-сың. Сенен қорқайын дедім. Баяғыда сен туралы ана Шәрипа да айтып еді. Бұл қияли болып кететін шығар деп...

Балым-Ана: (қинала сөйлеп) Иә, мен қияли болдым. Болмасыма шарам да жоқ.

Нәзипа: Әй, қыз-ау, сен ақылға келсеңші! Келіндерге көз алартып, тым тырнағыңды батыра берме.

Балым-Ана: Ойпыр-ай! Ойпыр-ай, мен екем ғой. Ақыл айтсам, оным – астамсау екен! Басу айтсам, оным – бақылдық екен. Тілек айтсам, оным – тәлпіштік екен... (жөтеліп алып) Қояйын! Бәріне де қояйын ендеше.

Айман: Апа, ашуланбаңыз. Сізге ашулануға болмайды ғой.

Нәзипа: Қыз-ау, нені қоясың?

Балым-Ана: Сөйлеуді... (жөнелтіп) Сөйлемейтін енді! Сөзі құрсын! Құрсын бүйткен өмірі... Мылқау болып қалайын...

Балым-Ана орнынан тұра береді де, қайтадан қисая кетеді. Нәзипа оны сүйемелдейді.

Нәзипа: Саған не болды?

Балым-Ана: Басым-м... Басым айналып барады-ы...

Нәзипа: Ой, мұның не! Менің сөзімді көңіліңе ауыр алып қалғаның ба!

Балым-Ана: Жоға!

Нәзипа: Ондай ана Айман келіннің...

Балым-Ана: Не болды саған! Ананың сөзі, мынаның сөзі деп... (басын ұстап, ыңырсиды) Жаңағы Айман келін қайда?

Нәзипа: Ол саған су әкелмекке жүгіріп кеткен.

Балым-Ана: Келінге қатты болсам, ширатып алайын дегенім де. Осы күнгі кемпірмен келін тәрбиесімен айналысуды қойды. Сосын да кердең келіндер көбейді.

Нәзипа: Мен айналыспайын дедім бе! Тыңдап жатқан келін жоқ. Сосын өз қадірімді өзім түсіріп қайтем.

Балым-Ана: Содан өзімнен кейін кұл болмаса бүл болсын дегенің бе бұл?

Нәзипа: Жоға, олай емес.

Балым-Ана: Келін сөзіңді тыңдамаса, ойына келгенді істесе-бәрінің де біткені ғой.

Нәзипа: Өзіне еркіндік тисе, ақылға келер деп ем...

Балым-Ана: Ақылға келсе жақсы-ау! Ал, ақылсыздыққа басса...

Нәзипа көзіне жас алады. Балым енді оны жұбата бастайды.

Балым-Ана: Қой жылама. Не көрінді сонша?

Нәзипа: Екі күн болды, немеремді сағындым.

Балым-Ана: Келінге алып кел демедің бе? Шәрипаға берейік деп... аударыстырып...Осы айланы да түсінбегенің бе!

Нәзипа: Оны айтпақ тұрмақ, қай күні үйден кетіп қалады деп зәрем ұшып отырған жоқ па!

Балым-Ана: Ол сонда шынымен-ақ өз шаңырағынан безе ме? Оған не көрінеді?...

Нәзипа: Қайдан білейін. Аяқ астынан нілдей бұзылды ғой...

Балым-Ана: Мүмкін... мүмкін сенен де бар шығар. Жас адам түн төсегінде қашанғы жалғыз-з... Бұл сезімі құрғыр-р... (сөзін жұтады)

Нәзипа: (жалт қарап) Сезім дейді ғой! Оның соңынан салпақтап еріп алған адамда иман қала ма?

Балым-Ана: Сезім шіркін... ақылға бағынса жақсы-ау! Ақылға бағынбайтын кездері де болады оның...

Осы кезде сахна қараңғыланады да, қайта жарық жанғанда – Балым-Ана Бозтайдың хатын оқып отырады.

Балым-Ана: (сарғайған қағазды сыйпалап) Сен... сен мені шын ұнатқан екенсің-ау! Сағынышыңды осы хат сөздеріңнен-ақ сеземін. О,Бозтайым! Қайдасың, сен.... Барсың ба, бұл әлемді! Жоқ, әлдеқашан жер қойнына кеттің бе?

Бозтайдың дауысы: Соңғы фашисті өлтірмей ауылға қайтпаймын деп ем. Сені ойлап, майдан даласына аттанушы ем. Әттең... әттең соңғы жорықта оқ тиді. Қансырап жатыпта сені ойладым, Балым-м...

Балым-Ана: Шын махаббатты ешбір соғыс та, ешбір қан майдан да жеңе алмас деуші ем...

Бозтайдың даусы: Мен де солай ойлағам. Сөйтсем....

Балым-Ана: Неге үндемей қалдың?

Бозтайдың даусы: Сенің алдыңда кінәлімін! Берген сөзде тұра алмадым. Сертімді орындай алмайтын болған соң, саған хат жазып, көңіліңді о баста мазасыз күйге салмауым керек еді.

Балым-Ана: Жо-жоқ! Олай емес, қайта сенің хатың менің жүрегімді ұзақ уақыт жылытты. Өмірден шаршаған сәттерімді сенің хатыңды оқып, қайтадан қайраттандым.

Бозтайдың даусы: Солай ма, Балым? Осы сөзің рас па?

Балым-Ана: Әрине, рас! Мен сені ұзақ-қ сағындым. Өмір бойы-ы...

Осы кезде қосарлана шыққан дауыс Балым-Ананың ойын бөліп жібереді.

Балым-Ана: Әй, сендер кімсіңдер?

Соқыр күйші: Бұл мен ғой.

Керең шайыр: Бұл мен...

Балым-Ана: Осы сендер-ақ... менің қиялыма ойда-жоқта кіріп келесіңдер. Рұқсат сұрау жоқ...

Соқыр күйші: Тәтті сезімнен айырдық па! Үркітіп жібердік пе?

Керең шайыр:

Махаббат деген мәңгілік!

Айтамыз оны ән қылып!.. Ахау-у...

Сахна қайтадан қараңғылана береді.

Төртінші көрініс

Сахнада Балым-Ана мен Нәзипа сөйлесіп отырады.

Балым-Ана: Біз де сексенге келеміз. Бұған талай-талай замандастар жете алмайды ғой.

Нәзипа: Оның рас. Ана Шәрипа үшеуміз ғана...

Балым: Үшеуміз қатар келін боп түстік емес пе! Шіркін, сол күндер...

Нәзипа: Айтыссақ та, талассақ та кетіспеуші едік. Келіндік жолымызды білуші ек.

Балым: Айтысты кім бастайтыны есіңде ме?

Нәзипа: Әрине, Шәрипа.

Балым: Ол неге ашушаң болды,ә?

Нәзипа: Соны да түсінбедің бе? Ұл болмайды, қыз болмады.

Балым: Соған біз кінәліміз бе?

Нәзипа: Іштей күйік бар ғой. Соны кімге айтады? (сәл тоқтап) Әй, сол Шәрипа сенің балаңды тұншықтырып өлтіре жаздаған жаз есіңде ме?

Балым: Есіме түссе, ішім әлі де жанып кетеді.

Нәзипа: Ол неге олай етті екен?

Балым: Егер өзім келіп қалмағанда өлтіріп те қоятындай екен. Әуелде оны түсінбей, қатты жек көріп те жүрдім.

Нәзипа: Сол өзі қалай болып еді, а?

Балым: Балам бесікте ұйықтап жатқан болатын. Өзім тысқа шығып кетіп ем. Сол екі арада үйге Шәрипа келе қалыпты. Ол мені іздеп, үйге кірген ғой.

Нәзипа: Содан? Содан кейін...

Балым: Мен кіріп келгенде ол бесік жанында отыр екен. Бесікке жеңіл жабу жауып кеткем. Бірден көзім түскен түсті, енді бесік үстіне қалың жазбу жауып қойыпты. Күн болса ыстық. Бар даусыммен айқай сап «ойбай, бала тұншығып өлді ғой» деп тұра жүгірдім. Сонда байқадым, Шәрипаның екі көзі қып-қызыл, қанталап тұр. Маған өте қорқынышты түрмен қарап «Өлсе қайтеді екен, құдайыңа барады емес пе!» деді. «Сонша бақырғаның не?» деді.

Нәзипа: Жүрегі қандай тас еді!

Балым: Мен оны әрі итеріп жіберіп, бесіктің үстіндегі жабуды алдым. Сөйтсем, балапаным әзер-әзер дем алып жатыр.

Нәзипа: Жақында бір газеттен оқыдым. Шетелдік бір келіншек өз күйеуінің басқа әйелмен көңіл жарастырып кеткеніне қатты ренжіп, үйдегі екі баланы буындырып өлтіріп тастапты.

Балым-Ана: Сондай келіншекті де Ана деуге бола ма,а?

Нәзипа: Енді іштегі қызғаныш не істетпейді дейсің!

Балым-Ана: Ал, біздің Шәрипа болса... біреудің баласын қызғанды ғой, ә!

Нәзипа: Сол оқиға ауылда ұзақ-қ сөз болып, әзер басылып еді-ау!

Балым: Үшеуміздің арамызға сына түсуі де сол оқиғадан басталмады ма!

Нәзипа: Мен қазір ойлап қарасам, арамызға ылғи от бастап отырған сол – Шәрипа болыпты.

Балым: Бәлкім, біздің де ақылымыз тым асып кете қоймаған шығар.

Нәзипа: Мен өзім дәл сондай әрекетке бармаған болар едім. Өзіме сенемін.

Балым: Басқа түссе... кім біледі! Біреудің ішкі сырын білмей, кінәлау оңай ғой.

Нәзипа: (мұңая) Оның да рас. Күні кешеге дейін бақытты едім. Бәрі де көзден бұлбұл ұшып барады. Ал, қазір...

Балым: Қазір не бопты?

Нәзипа: Біздің үйдегі келін...

Осы кезде сахнаға Нәзипаның келіні Нұрғаным шығады.

Нұрғаным: Немене, екі кемпір бір – біріңізге еркелеп отырсыздар ма? Шалдарыңызды баяғыда-а ана дүниеге аттандырып жіберіп...

Нәзипа: (жалт қарап) Қой, қарағым! Бұл әзіл айтатын ждер емес.

Нұрғаным: Шалдарыңыздың басын баяғыда жалмағандарыңыз өтірік пе!

Нәзипа: Біз емес, өздері асықты ғой. Ана жақта бір рахат дүние бардай...

Балым-Ана: (басын бұрып) Әй, қарағым-ай! Келін болсаң, келіндік жолыңды білсеңші. Аталарыңды осылай сөз етер жөнің бар ма!

Нұрғаным: Е, онда тұрған не бар! Атам да адам баласы ғой.

Балым-Ана: Ол адам баласы, ал сен... (жөтеледі)

Нұрғаным: (ашулана) Мен – ақымақпын ғой. Сол ғой айтқыларың келетіні... (даусын көтеріп) Мен өзімді ешкімге басындыра алмаймын. Біліп қойыңдар.

Нәзипа: Оған сөйлеп нең бар еді!

Балым-Ана: (Нәзипаға) Бәріне сен кінәлісің! Келінді кердеңдетіп жібердің.

Нәзипа: Бұлар да жас емес. Өз жолын өздері тапқаны жөн ғой.

Нұрғаным: (жұлына сөйлеп) Иә, біз өз жолымызды табамыз. Ендігі заман – біздікі! (сәл тоқтап) Айман келініңізде әзер шыдап жүрген шығар. Ол да қалаға кетуге еш қарсы болмас.

Нәзипа: Көтек! Келіннің елден кетем дегені қай сасқаны?

Балым-Ана: (басын көтеріп алып) Төрт баланың анасы емес пе!

Нұрғаным: Қалаға барғысы келетін шығар... Онда тұрған не бар!

Нәзипа: Осы жастар қызық. Қалада не бар екен. Өзім қалаға барсам болды, басым ауырады. Қашан қайтқанша асығам.

Нұрғаным: Қалада, апа, театр бар! Музей бар! Парк бар...Онда қыдырып жүру – бір ғанибет. Ауа таза, көше тап-тұйнақтай! Киімің еш кірлмейді.

Балым-Ана: (ойлана сөйлеп) Менің келінімнің жайын басқа кезде шеше жатармыз. (Нұрғанымға) Одан да сен мені тыңда.

Нұрғаным: (елең етіп) Иә, апа! Маған бірнеңе айтпақсыз ба? Ақыл ма?

Балым-Ана: Ақыл емес, ақылдасу. Сендер жаңа заманның жастарысыңдар. Бізден гөрі ақылдарың да толық (сәл тоқтап). Сен өз сәбиіңді жетімханада жаутаңдатқанша, бала сүю бақытын сыйлап Шәрипаға бере тұрсаң қайтеді? Ең болмаса, көз алдымызда өседі дегенди...

Нұрғаным: (шатынап) Баламды көрінгенге саудалалаймын ба солай!... Ауызға не түссе, соны айтады екенсіздер-р...(сосын ойлана, өзіне-өзі) Мынау ойланатын ақыл ма деймін. Жетімханаға өткізді деп жаманатты болғанша, сол кемпірге бере тұрсам... Кім біледі, күндердің күнінде қайтып алу керек болып жатса... (енді даусын шығарып) Бұл жайлы асықпай ойланған дұрыс...

Балым-Ана: Көп ойланатын түк те жоқ.

Нәзипа: (жағаласа) Осы өте дұрыс іс. Көңілге қонатын әрекет.

Нұрғаным: Бұған Шәрипа әже қалай қарайтынын білмейсіздер ғой. Ол кісі қарсы болса ше?

Нәзипа: (елең етіп) Неге қарсы болады! Қарсы болушы ма еді о кемпір... Менің алтындай немереме қолы жетіп жатса, қалпағын аспанға атып қуанар.

Нұрғаны: Сіз де айтасыз-ау! Ол жас емес, кәрі... Сәбиді бағу деген.

Балым-Ана: (сөзді бөліп) Ол келіседі!

Нұрғаным: Оны қайдан білесіз?

Балым-Ана: Мен бұ жайлы сөйлескем. Ойын да білемін.

Нәзипа: (киліге) Иә, айтпады ба! Балым араласса, шешілмейтін іс жоқ.

Нұрғаным: Сөйлескенде не деді?

Балым-Ана: Қарсы емес.

Нұрғаным: (ойлана) Солай деп пе еді! Онда-а... (өзіне-өзі) Біз өзі соншалық табылған ақыл бола ма,а? Дегенмен, бұларды мен де ойнатайын. (сосын дауысын созып) Ал, мен кеттім.

Нәзипа: Қайда барасың, ойбай-ау? Айтып кетсейші.

Нұрғаным: Ауданға. Жетімханаға.

Ол сахнадан тез-тез шығып кетеді.

Балым-Ана: Әне, көрдің бе, тез-ақ өзгерді ғой.

Нәзипа: Сен қалайша... келіннің ойын дөп баса қойдың,а?Ал, мен...

Балым-Ана: Өзімнен де бар деп еш ойламайсың-ау,ә! Кейде ұшқалақ болып кетесің, ал кейде өз сөзіңе өзің есеп бермейсің.

Нәзипа: Ол мінез ғой. Мінезді қалай өзгертем! Ол қолдан келе ме?

Балым-Ана: Мінез деген әркімнің өз қолындағы шаруа. Тек сабыр, парасат, қанағат...керек. Әй, бірақ, ол үшін де кісіге Алла-тағала ой бермесе бола ма!...

Нәзипа: Сонда мен... сонда біз, Шәрипа екеуміз ақылсызбыз да, сен данышпан қатын болың ғой. Сол ғой демегің-ң...

Балым-Ана: Олай емес. Мен оны айтам деген жоқ ем...(сәл тоқтап) Әлгі келінді айтам да. Томпаңдап жүгіре жөнелді ғой,ә! Құдай қаласа, немерең де оралар-р...

Нәзипа: Өзім де таңмын. Қалай көне қалды! Не де болса, немерем көз алдымда болсыншы. Осы ақылың ақыл-ақ екен, қыз-ау... (ол Балым-Ананы қыса құшақтайды)

Сахна қараңғылана береді де, қайта жарықтанғанда Кейуана төсекте қиналып жатады. Жанында – екі келіні.

Айман: Апа, бірнеңе десеңізші.

Райхан: Неге сөйлемейсіз?

Осы кезде сахнаға Нәзипа кемпір шығады.

Нәзипа: (қисая сөйлеп) Сенлдер асты-үстіне түсіп отырсыңдар ма! Бұл келінді ұната бермейтін қисық мінез кемпір... Аузынан келін мақтаған сөз естісем, құлағым тас керең болсы.

Айман: Біз не жаздық?

Райхан: Кінәміз не?

Нәзипа: Кінәлі болатындарың – көп бала таппадыңдар.

Айман: Төрт бала тапсам да аз ба!

Райхан: Қалада екі баланы тәрбиелеу де оңай емес.

Нәзипа: Бұл – мінезін түсініп болмайтын қыршаңқы кемпір! Баяғыдан солай... (сәл тоқтап) Шәрипа, мен, бұл – үшеуміз қатармыз ғой. Ортамыздағы ақылгөйіміз осы! Біз не істесек те бұған жаққан емеспіз. Өзіміз – дарақы, ееліндеріміз – кердең...

Райхан: Аузын ашса, жүрегі көрінетін аңқылдақ кісілерде болады. Оларды жаман деу дұрыс па? Мысалы, мен өзім сондаймын. Ойымдағыны ашық айтып салам. Сонда мен жаманмын ба?

Нәзипа: Енелерің біртүрлі адам. Сендер осы күнге дейін сезбей жүр екенсіңдер ғой. Бұған салса – бәрі де темірдей.

Тәртіпке бағынуы керек. Тіпті есіктің алдындағы кәрі төбетте беймезгіл үрмеуі тиіс.

Айман: (жымия) Сырттағы сыпырғы көлденең жатса да сөз естиміз! Бірақ, бұл тәртіпке үйретеді ғой.

Райхан: Бәріне қатаң тәртіпке бағындыруға барлық уақытта бола бермес. Әскерде жүрген жоқпыз.

Нәзипа: Болғанда қандай! Бқл кемпір сендер тұрмақ, Шәрипа екеуәмәзге де әлі күнге ақыл айтқысы кеп тұрады. (күліп) Әй, сендер байқаңда! Қазір ашулы, қаһарына ілініп қалып жүрсеңдер...

Осы кезде Балым-Ана көзін ашады.

Балым-Ана: (Нәзипаға арнап) Сен... сен өйтіп келіндерімнің ортасына от салма. Мен үшін келіндерімнің бәрі де асыл. Еш кемшілігі жоқ.

Нәзипа: Е,ендеше неге көңілің тола бермейді!

Балым-Ана: Оның себебі басқада...

Нәзипа: Ол не себеп! Сен де сөзді бұраңдатасың-ау!

Балым-Ана: Әлім жоқ! Сөйлей алмаймын! (жөтеліп, көзін жұма береді)

Келіндер «Неге! Не үшін сөйлескісі келмейді?» десіп жан-жақтан дауыстайды.

Нәзипа: Бұл кемпірді бұзған – ана ауыл молдасы. Соның берген кітаптарын оқимын деп алжиды деді. Тамақ берсең «өзі халал ма» дейді. Біреу туралы сөз айта бастасаң, «өсек сөз өлгенде жаныңды қинайды» дейді.

Райхан: Мен сонда өз күйеуіңнің алдында бас иіп, бүгіліп тұруым керек пе! Ондай құрметке ылайлық күйеу болса бірсәрі...

Осы кезде Балым-Ана қайтадан көзін ашады.

Балым-Ана: Келіндерім түгел келді ме?

Нәзипа: Ау, үлкен келіні қайда? Ол Алматыдан әлі жете алмай жатыр ма? Бұл кердеңі – қай кердең?

Райхан: Мен осында келе жатқанда хабарласақам. Майра абысын республикалық симпозиумда екен. Аяқтала салысымен осында жетем деп еді.

Нәзипа: (бетін тыржитып) Сипмпозиум деген не тағы?

Әйелдің орны үй емес пе! (Байтал шауып бәйге алмас» демей ме!

Арман: Олай емес, апай! Майра – ғылым жолындағы әйел. Ол үлкен жиындарда баяндама жасайды.

Нәзипа: Әй, қайдам! Оқу өтіп кеткен қатындардан қорқам.

Балым-Ана: (ауырсына сөйлеп) Үлкен келінім неге кешігіп жатыр екен! Оған да айтарым бар еді.

Екі келіні қосарлана:

Нәзипа: (отқа май құйып) Е-е, сендерді қайтсін! Бұ кемпірге жағатын тек ана Майра...

Райхан: (шарт етіп) Біз адам емеспіз бе? Бізде ақыл жоқдей ме сонда-а... (енді өзіне-өзі) Бірі үлкенмін деп кеуде кереді, ал бірі кіші келін юоп кергиді. Осы менің де қадірімді түсінер жан болар ма екен,а?..

Айман: Әр келіннің өз орны бар емес пе! Оған несін ренжиміз.

Нәзиап: Сендер қанша шаптықсаңдар да Майраның орнын баса алмайсыңдар.

Райхан: Е, неге! Оның қай жері артық екен!

Нәзипа: Ол – ғалым.

Райхан: Әйелге ғалым болу басты міндет емес.

Нәзипа: Ол әдет-ғұрып пен салт-дәстүрді өте жақсы біледі.

Райхан: Біз де ешкімнен қалыса қоймаспыз.

Нәзипа: Ол Балымның тілін тауып сөйлесе алады.

Райхан: Біз ақымақтау болдық па сонда?

Айман: (сөзді бөліп) Апа, сізге бүгін не болған? Біздің арамызға от салуды ойласаңыз – ол жақсы емес. Сізге бұлай ету – ұят!

Нәзипа: (ашулана) Е, айтқаным өтірік пе! Тыңдағыларың келмесе, айтпай-ақ қояйын. Өл де маған!...(бұрқырап сөйлейді)

Сахна кішкене қараңғылана береді де, әлдеқайдан күй ойнайды. Ол күй өмірдің өткіншілігі һәм алдамышы екендігін жырлайды. Күйді тартушы – қара шапанды адам.

Балым-Ана басын көтеріп алады. Басқалардың оның бқлай елең еткеніне таңданулы. Олар күйді естімейді.

Балым-Ана: Күй ме? Күй, шіркін... (күрсініп) Тартшы! Тарта түсші!

Қара шапанды адам: Бұл – сен іздеп, сен армандап жатқан күй.

Қызыл шапанды адам: (оған ілесе):

Осы ой мені тербетті...

Нәзипа: (шошына) Ойбай-ау, мына кемпір жынданайын депті. Кіммен сөйлесіп жатыр өзі,а?

Келіндер: (жарыса)

Балым-Ана: (толғана) Күйден таза, күйден мөлдір, күйден адал, күйден пәк бар ма екен мына тірлікте!...

Қара шапанды адам: Иә, күй деген – құдірет...

Қызыл шапанды адам: Жыр да өзінше бір әлем...

Сахна қараңғылана береді.

Екінші АКТ

Бесінші көрініс

Сахнада Нәзипа кепмірдің жалғыз келіні Нұрғаным. Ол әлдекімді күтулі. Арлы-берлі жүреді. Алысқа көз тастайды.

Нұрғаным: (өзіне-өзі) Қап, осыдан барғой... Осыдан Балым кемпір өле кетсе, мен де бірдеңеге ілініп қалуым керек. Мына үш келіннің үшеуі де не білуші еді. Екеуі қалада өскен қызқаяқ, ал мына ауылдағысы... Әй, сол Айманның ақылы бар деймісің... (күліп) Осындай дүниесі көп кемпірге Алла тағала ақылсыздау келіндерді бергенін көрмеймісің! Ана Шәрипа апаның айтқаны дұп-дұрыс. Оны жұрт есі жоқ деді, ал шын мәнінде...

Сахна кішкене қараңғыланады да, сахнаның бір шетінен Шәрипа әже көрінеді.

Шәрипа: Сен өз енеңе қарағанда анағұрлым өткір, алғыр, батыл болып келесің.

Нұрғаным: Солай ма, апа?

Шәрипа: Менің айтқандарымды тез қағып алыпсың. Бұл – жақсы қасиет.

Нұғаным: Алайда, осы қылығым дұрыс па, бұрыс па – соны өзім де түсіеһне алмай жүрмін.

Шәрипа: Оның түсінбейтін несі бар! Сен жаңа заман келінісің! СЕн ескіні бұзып шыққан, жаңа салтты батаушысың...

Нұрғаным: Осы рас па, апа? Шын айтасыз ба?

Шәрипа: Енді ше! Бұны мен айтпасам, кім айтады! Осы күні келінді түсініп, оны мадақтайтын ене бар ма!

Нұрғаным: Шіркін, сіздей ақты ақ, қараны қара деп айтатын апалар көп болса ғой.

Шәрипа: Енді сен жас келіндердің басшысы болуың керек. Оларға бағыпһт беруді қажет. Ол үшін....

Нұрғаным: Ол үшін не істеймін, апа? Неден бастаймын?

Шәрипа: Оны ойлана! Толған! Сен істейтін іс көп. Егер ақылың жетіп жатса, осы ауылдың бар кеоіні асшаң-алақаныңда, жұмсаң-жұдырығыңда болады.

Нұрғаным: Маған өз енем осындай құпияларды айта бермейді. Менімен сөілесе қалса, өтірік аңқау болып көрінгісі келеді. Мен, бірақ, оның ішіндегісін де біліп тұрмын.

Шәрипа: Сенің енең-Нәзипа өте ақылды кемпір деп ойламай-ақ қой. Оның сыы маған бас саусақтай белгілі. Өзінше қу болғысы келеді, ал онысы...

Нұрғаным: Мен оны әу басқан-ақ байқағам.

Шәрипа: Е, ендеше аяғыңды аңдып бас. Қарсы келіп қасарыспа. Оңтайлы сәтті қалт жіберме. Ол үшін... (тоқтап қалады)

Нұрғаным: Айтыңызшы, неден бастайын? Апа, апатай! Неге үндемей қалдыңыз? Апа-а...

Шәрипа – елес жоғала береді. Сахна қайта жарықтанады. Осы кезде сахнаға Райхан шығады.

Нұрғаны: (күле сөйлеп) Өзіңді күте-күте тағатым таусылды ғой. Қайда жірсің?...

Райхан: Кемпір тағы да қысылып қалды. Соның жанынан шыға алмадым.

Нұрғаным: (ойлан сөйлеп) Саған не айтпақшы ем.

Райхан: Иә, соны тезірек айтшы.

Нұрғаным: (Райханның мойнындағы алтын алқаны көріп) Мәссаған! Мынау таза алтын ба?

Райхан: Әрине! Мен тек тазасын сатып алып тағам. Менде мұндай алқаның төртеуі бар. Соларды кезек-кезек тағам.

Нұрғаны: Қандай бақытты әйелсің! Біз болсақ мынау, ауылда салпақтап... Ең болмаса жөні түзу алқа да сатып ала алмадық.

Райхан: Осы күні мойнына қымбат алқа тақпайтын әйел бар ма! Күйеуің тірі кезінде жағасынан алуың керек еді.

Нұрғаным: Ой, ол жарытып ақша тапты дейсің бе! Оның үстіне енемнің түрі мынау. Ақша көрсе, ақылынан адасып қалады. Ақыры байғұс еркек өлді де қалды... (сәл тоқтап) Әй, осы саған таң қалам! Алқаның көзі қандай болса, жүзігің де сондай. Тіпті білезігіңе дейін ұқсас.

Райхан: Өзім әдейі заказбен алдырамын. (енді оған сұрақ қойып) Мені не үшін іздедің?

Нұрғаным: Ана енең бар ғой, ол енді ұзамайды.

Райхан: Оны өзім де сезем.

Нұрғаным: Ендеше тыңда. Оның бриллиант сырғасы бар екенін білесің ғой.

Райхан: Естігем.

Нұрғаным: Естісең, соны сен алуың керек.

Райхан: Ол ескі емес пе!

Нұрғаным: Бриллинат ескіре ме екен. Тіпті қажет етпесең, маған бере сал.

Райхан: о не дегенің! Өзім алам.

Нұрғаным: Олай болса, осы бастан соны алудыңы қамына кіріс.

Райхан: Ол үшін не істеуім керек?

Нұрғаным: Ана екі абысыныңмен араны ашып ал. Кіші келіннің алдын орта кет. Әйтпесе...

Райхан: Әйтпесе не болады?

Нұрғаным: Бриллинатты Айман иемденіп кетеді. Айтпақшы, ол сені тыңдай ма?

Райхан: Әрине!

Нұрғаным: Тіпті ата салт бойынша ортаншы келіннің өз орны бар. Соны алдыңа тарта бер.

Райхан: (ойлана) Сонда ескі бриллиант үшін осынша күйіп-пісем бе?

Нұрғаным: Ал, абырой ше! Бедел ше! Оны неге ойламайсың?

Райхан: Бұған абырой-беделдің қандай қатысы бар?

Нұрғаным: Өзің-ақ ойлашы. Егер сен бриллиантқа ие болсаң, өзге жұрт «е, мына келінін кемпір аса қатты қадірлеген екен» демей меӘ Ал, түк тимесе...

Райхан: Түсіндім! Енді ұқтым... Ой, ақылыңнан айналайын-н... (он бетінен сүйеді)

Тағы да сахна қараңғыланады да, жарық жанғанда Нұрғаным Айманның қасында, ошақ басында жүреді.

Нұрғаным: Осы кемпір ұзамайтын сияқты.

Айман: Әлі жазылып кетеді.

Нұрғаным: Жоқ, мен кеш келген дәрігердің әңгімесін тыңдадым. Ол айтты: «Ары кетсе бір ай өмірі қалды» деді.

Айман: Солай деді ме?

Нұрғаным: Дәл солай айтты.

Айман: Онда әзірлену керек екен ғой.

Нүрғаным: Әзірлікті еркектер жасап жатыр. Сіз басқа жағын ойлаңыз.

Айман: Нені?

Нұрғаным: Мәселен, кемпір өле қалса, саған не тиюі керек?

Айман: Оны ойламаппын.

Нұрғаным: Ол дұрыс емес. Ойлау керек. Бұйырғанды жібермеу керек.

Айман: Өздері беретін шығар...

Нұрғаным: Түк те бермейді. Әлі көрерсің, ана қаладан келген келіндер бәрін бөліп алып кетеді. Сіз аузыңыз аңқиып...

Айман: (сөзді бөліп) Апамды осы үйде оны жылдан бері бағып-қағып отырмын ғой.

Нұрғаным: Соны айтам да. Кемпірді баққан далада қалады, ал енді көлденең көк аттылар бар қызығын көреді. (сәл тоқтап) Сіз... сіз ақылсыз емессіз. Тек алысты болжап үйренуіңіз керек.

Айман: (өзіне-өзі) Өздері алысты түп-түгел болжап, анықтап алып жүргендей сөйлейді. Бәрі ақылды, бәрі данышпан. (Нұрғанымға қарап) Мен алысты қайтем. Осы бүгінім дұрыс болса болды.

Нұрғаным: Бүгін дұрыс болуы үшін, алысты дұрыс жоспарлап алған жөн.

Айман: Сонда не? Не істеуі керек?

Нұрғаным: Кемпірдің қолтығына кіре бер. Оған барынша жақындап дегендей...

Айман: Апамның бабын табу да үлкен жұмыс.

Нұрғаным: Мен ұсыныс айттым. Ал, арғы жағын өзің ойлап, шеш. (енді өзіне-өзі) Осылармен малтамды езіп тұра бергенше, қой, қаладағы таысыма барып, ұлымды көріп келеді. Қалай қарап, қалай бағып жатыр екен. Кім біледі,әрі көрші ауылдағы маубас еркек аяқ астынан айнып шыға келсе, онда ұлымды қайтып алмаймын ба,а! (күліп) Әй, өзім де ақылдымын-ау! Маған жетер келін бұл ауылда бар ма екен өзі-і...

Сахна қараңғылана береді де, күй әуені есіледі.

Алтыншы көрініс

Тағыда сол үй. Қазақы көрпе, құс жастық. Төрде Балым-Ана жалғыз өзі ойға шомылып отыр.

Балым-Ана: (өзімен-өзі күбірлеп) Мен осы ақылдан алжасайын дедім бе? Маған не боп барады?... Ақылдасып, ақыл қосар да жан қалмады. Шәрипа анау өз көрпесін өзі қымтап алып... Нәзипа мынау бірде олай, бірде бұлай бұлаң етіп... (сәл тоқтап) Сонда... сонда сенерім де, сүйенерім де ана екеуі болғаны ма,а?

Осы кезде екі жағынан екі кісі көрінеді. Олар – Керең шайыр мен Соқыр күйші.

Керең шайыр: Сен кемпір бізді ұмыта бастадың ғой. Ескі дос о дүниеде де керек болады.

Балым-Ана: (шошып кетіп) Тәйт! Тілің қандай ащы еді.

Соқыр күйші: Менің күйімді аңсайтын боласың әлі!

Балым-Ана: Олай емес. Мен күйді әрдайым жүрегімде сақтаймын.

Соқыр күйші: Онда күй тартайын.

Керең шайыр: Жоқ, өлең оқып бергенім дұрыс.

Соқыр күйші: Күй тартамын!

Керең шайыр: Өлең оқимын!

Балым-Ана: (ашу шақырып) Барыңдаршы, түге! Бүгін өзіммен-өзім болсам деп едім. Осы сендер-ақ... жағаласып болмадыңдар ғой.

Керең шайыр: Еһе, бізден де жери бастаған екенсіз-ау! Бұл жақсы емес.

Соқыр күйші: Күйден де қадір кете бастапты. Енді лақтыра салайын домбыраны...

Балым-Ана: (ышқына сөйлеп) Жо-жоқ, олай емес. Сендерді бәрібір іздеймін ғой. Тек өтінерім: бүгін жалғыз қалдырыңдаршы мені.... Өтінемін-н...

Анау екеуі сахнадан шығып бара жатады.

Балым-Ана: (өзіне-өзі) Уа, дүние шіркін... Дүние шіркін-ай!... Сені түсіне алмай кетермін бе фәниден! (күрсініп) Бір келінді көңілің қалмайды, сөйтсең ол жаныңнан шықпайды. Ал, бір келінді аңсай, сарыла күтесің, бірақ ол жетіп болмайды. (сәл тоқтап) Райханым неге көрсеқызар болды екен? Айманым неге момын? Неге үйдің бар билігін өз қолына алуға ыңнтасыз. (ойлана) Мйражаным-ау, сен қайдасың? Қашан келесің ауылға! Сөзімді де, ниетімді де айтпай ұғатын едің! Сені көра алмай өліп кетем бе, қайтемін-н...

Осы кезде әлдеқайдан Майраның үні есіледі.

Майра: Апатай, өзіңізге қарай ұшарға қанатым болмай отыр. Сіз мені іздеп те жатқан боларсыз. Мен де асығулымын.Сізді көріп, аузыңыздан жазып алсам ба деген сан сауалдың жауабы да керек еді. Күтіңізші, апа!

Балым-Ана: Ой, құлыным. Жарығым менің! Асығып-ақ жатыр екенсің ғой. Ал, мен болсам... (жалмасырайды) Айналайыным, ақылды ғып сені берген Аллаға мың тәуба! Мен үзіле кетсем, осы әулеттің әуресі сенің басыңа түсетін болады. Соны ойлап қамығамын ғой.

Майра: Білем, апа! Бәрін де түсінем. Симпозиум бүгін бітті. Ертең жолға жиналам.

Дауыс жоғала береді.

Осы кезде сахнаға Нәзипа шығады.

Нәзипа: Есіңді жидың ба, қыз?

Балым-Ана: Ұзақ ұйықтадың ба?

Нәзипа: Екі күн, екі түн ұйықтадың.

Балым-Ана: Түс көріппін.

Нәзипая: Қандай түс?

Балым-Ана: Түсімде шалым келіпті. Өзі маған жақындамай, алыста отыр. Оған қолымды созам. Ол созбайды. «Шөлдедім» деймін. Тыңдамайды «Су берші» деймін. Ол үндемей, сыртқа шығып кетті. Содан қайтып оралмады.

Нәзипа: Келмегені жақсы болған. Әлі де жарық дүниең бар екен.

Балым-Ана: Сосын тағы да түс көрдім. Менің демім бітіп барады екен. Келіндерім жылап-сықтау орнына сандықты ашып, дүниеге таласып жатыр. «Маған ананы бер, маған мынаны бер» деп өзара бет жыртыса жаздайды. «Әй,сендерге не болды?» деп зекиін десем, сөйлей алмаймын. Сөйтсем, өліп қалаған екем. Ішім қан жылады. Маған Алла тағала шынымен-ақ осындай ақылсыз келіндер бергені ме деп қиналдым.

Нәзипа: (сөзді бөліп) Түсіңде солай болса, өңіңде басқаша болады. Оған қамықпа.

Балым-Ана: Тағы да түс көріппін. Әлгі таяқ ұстаған Соқыр үйшінің көзі көретін болыпты. Керең шайырға әлдене айтып, ұрысып тұр. «Мен бәрін де көріп жүргем» дейді. Керең «мен бәрінде естіп жүргем» дейді. (сәл тоқтап) Әй, осы біз керең мен соқырға адам деп қарамайды екенбіз-ау! Ойлап қарасам, нағыз жаны таза адамдар солар ма деймін.

Нәзипа: Соқыр шал кереңнің бір қиысқ қылығын байқап жүрген ғой. Керең шайыр Соқыр шалдың бір бұзауын қолды еткен жоқ па!

Балым-Ана: Оған Керең шайыр кінәлі емес. Кімнің сиыры жоғалмай жатыр. (сәл тоқтап) Сол түсімнің аяғында әлгі Керең шайыр соқыр болып қалыпты.Сиырды Соқыр шал бағатын болыпты. Көзі көретін болды-ау деймін...

Нәзипа: Е,бұл енді миың шаршағандығыңның белгісі. Көп ойлай бермеуің керек. (сәл тоқтап) Айтпақшы, сен қыз, кенет өліп кетсең, сандығыңдағыларды кімге үлестіреміз? Соны айтпадың ғой.

Балым-Ана: Оны кезі келгенде айтам.

Осы кезде сахнаға кіші келіні Айман шығады.

Айман: Апам қалай екен? Мен қасына отырайын.

Нәзипа: Е, дұрыс. Баяғылы бері осылай етпейсіңдер ме!

Айман: Сырттағы жұмыстан босай алмай жатырмын ғой. Болмаса, апамнаң басқа қымбатты кім бар.

Нәзипа: Ой, сөзіңнен айналайын.

Осы кезде сахнаға Райхан шығады.

Райхан: Сіздер шәй ішіп келіңіздер. Мен апамның жанында болайын.

Нәзипа: Мына Айман отырам деп еді.

Райхан: Айман сізге шәй құйып бере тұрсын.

Нәзипа: О да жөн екен.

Айман: Қаладан келгендер апамның жайын біле ме! Мен өзім жанында болайын. Райхан, сен шәй ішіп ал.

Райхан: Оқа емес. Апамның исін де сағындық қой.

Айман: Ендеше, бір иіскеп ал да, сыртқа шық.

Райхан: Неге?

Айман: Сыртта күйеуің күтіп тұр.

Райхан: Ол мені неге іздеді?

Айман: Білсем, айтпаймын ба?

Райхан Нәзипаға ілесе сыртқа шығып кетеді, Айман Кейуананың қасында қалады.

Айман: (сыбарлай сөйлеп) Апа, мен сізді он жыл бақытым ғой,ә!

Балым-Ана: (әлсіз дауыспен) Әрине, қарағым! Ыстық-суығыма көнген сенсің.

Айман: Ендеше бір өтінішім бар.

Балым-Ана: Айта ғой.

Айман: Маған ештеңенің де керегі жоқ. Тек ризашылығыңыз қажет.

Балым-Ана: Оны уақыты келгенде айтам.

Айман: Көңіліңізде өкпеңіз жоқ па, апа?

Балым-Ана: Жақындағанда өзім айтам. Уайымдама.

Айман: (қуана) Маған сенем дегеніңіз ғой бұл.

Балым-Ана: Сен көп еңбек сіңірдің.

Айман: (мәз болып) Шәй әкелеәін бе! Төсегіңізді ауыстырсам қайтеді? Жастығыңыз тым қатты емес пе!

Сахна қараңғылана береді де, қайта жарық жанғанда Нұрғаным жалғыз тұрады.

Нұрғаным: (өзіне-өзі) Әп, бәлем! Енді жатсын солай! Жатсын бір-бірімен таласып... Әйтпесе бар ғой, осы елдің бәрі сол Кейуананың келіндерін мақтап, аузының суы құиды. «Болсаң, солардай бол» дейді. О,несі әй! Біз кімнен кем екенбіз! (сәл тоқтап) Менің сәбиімді жетімдер .үйіне өткізгенімді де сөз етіп... Онда қандай шаруасы бар? Бала өзмідікі, не істейтінімді де өзім білем-м... (ойлана) Мені соншалық ақымақ көретіндеріне таңданам. Өз сәбиімді өзім жетімханаға өткізіп не көрініпті? Аудан орталығындағы бір таныстың үйне аз уақытқа қалдырғанымды біле ме бұлар...

Осы кезде оның жанынан Нәзипа апасы келеді.

Нәзипа: Әй, келін! Осы сен... сен бірдеңені былықтырып жүрген жоқсыңба?

Нұрғаным: Нені былықтырам?

Нәзипа; Ана кемпірдің келіндері кешелі бері өте сыпайы болып кетті.

Нұрғаным: Ақыл кірейін деген шығар.

Нәзипа: Ақылды ма! Жоқ, әлде әңгүдік пе...

Нұрғаным: Білмеймін, апа! Өздері ғой.

Нәзипа: Олар не сұрады?

Нұрғаным: Кемпір өлс,е бізге не тиеді деді!

Нәзипа: Сен не дедің?

Нұрғаным: Қалағандарыңды аласыңдар дедім.

Нәзипа: (өзіне-өзі) Әй, осы менің келінім бар ғой, нағыз зымиянның өзі. Жап-жас болып алып осыны қайдан үйренеді екен! (сосын Нұрғанымға) Е, енді түсіндім. Сол екен ғой...

Нұрғаным: Сізден үйренгенім ғой, апа!(өзіне-өзі) оларға түкте тимейді. Кемпірмен ойнап жүр екен. Балым ақылсыз емес... Оның өз есебі ішінде... Әттең, бұл үйге мен келін боп түскенімде ғой....

Нәзипа: (оның ойын бөліп) Ана Шәрипаға бірнеңе айтқансың ба?

Нұрғаным: Не боп қапты?

Нәзипа: Немеремді алуға өте асығулы ғой.

Нұрғаным: (күліп) Аналық сезімі аяқ астынан оянып кеткен шығар.

Нәзипа: (қабағын тыржитып) Оның шын әжесі мен емеспін бе! Сәби біһәбібір мені іздейтін болады әлі...

Нұрғаным: Сіз баланы дұрыстап баға алмадыңыз. Оны мойындаңыз.

Нәзипа: Балаға салқындау болғаным рас. Оның үстіне мына қолымда икемге келмей... Әйткенмен.. жүрегім жылы. Түнде түсімде де іздеп оянам.

Нұрғаным: (сабырға шықырып) Қорықпаңыз, әже. Баланы кез-келген уақытта қайтып аламыз ғой,.

Нәзипа: Е, солай десейші одан да. Өстіп қуантып боймайсың ба!

Нұрғаным: (өзіне-өзі) Қуана бер! Шалқи бер! Маған ана ана көрші ауылдағы маубас еркек «балаңды да ала кел» деген. Ендеше, мұндв қалдырып өайтем. Әзірше, осылай үміттене тұрсын бұлар...

Сахна кішкене қараңғыланады да, қайта жарық жанғанда – Шәрипа әже мен Нұрғаным сөйлесіп тұрады.

Нұрғаным: Сәбиді сізге сеніп тапсырғалы отырмын...

Шәрипа: Күнім-ау, маған сенгеніңнің өзі неге тұрады! Мен байғұс сіби исін жылдар бойы аңсап келем ғой.

Нұрғаным: Оны білем. Бәрі де Алланың ісі...

Шәрипа; Сол Алла бермеген бақытты сен сыйлағалы тұрсың. Мен бұл жақсылағыңды өлгенде ұмытармын ба!(сәл тоқтап) Өзі... қандай бала? Күлегеш пе, жоқ әлде тұйық па! Бәлкім сөйлуге жарап қалған шығар, ә!

Нұрғаным: Оны... кезінде көресіз. Әзірге күте тұрыңыз.

Шәрипа: Ойбай-ау, қашан әкелесің? Менің шыдамым тусылады ғой енді. Қашан көргенше асығып...

Нұрғаным: Күтіңіз. Әкелірһп берем дедім ғой. (енді өзіне-өзі ) Бұныда сенен үйрендім. Өз әдісің-өзіңе....

Шәрипа: (қуанышты көңіл күймен) Енді жақын күнде мына шаңыраққа кіп-кішкентай сәби енеді. Ол бала бұл үйге бақыт, қуаныш, шаттық... бәрін де ала келеді. Шіркін-ай, сол күн тезірек болса екен! Жетсем екен сол сәтті күнге...

Сахна қараңғылана береді. Әлдеқандай күй-әуен төгіле жөнеледі.

Жетінші көрініс

Сахнада – Нәзипа кемпір және Балым-Ана екі келіні. Олар даудырлап сөйлеп, бір-біріне сөз берер емес.

Райхан: Апам Шымкентке келіп, бір ай жатты. Бір ай бойы қыңқ етпей, жағдайын жасағанбыз.

Нәзипа: Не жасадың?

Райхан: Оның қайсыбірін айтам. Қыдырам десе, қыдырттым. Демалам десе – демалдырдым. Таныстарым түп-түгел үйіне қонақ етіп шақырды. Көйлек кигізді.

Нәзипа: Игі іс істепсің.

Райхан: Мен майда-шүйде шаруаларды тілге тиек етіп жатқам жоқ.

Осы кезде Айман сөйлейді.

Айман: Ал, мен түк істемедім бе сонда! Он жыл бойы өзім бақтым ғой. Ыстығыны күйіп, суығына тоңып...

Нәзипа: Оның рас.

Райхан: Өзің ғана бақпаған шығарсың. Бұл – ел іші ғой.

Айман: Ел не істейді! Кім оған тамақ әзірлеп береді.? Кімоның төсегін ауыстырып отырады?\.

Нәзипа: Жөн сөз.

Райхан: Ауылда біз болсақ та, сөйтер едік. Оның несі мақтаныш.

Аманы: Мен мақтаныш үшін айтып жатқам жоқ. Шындықта бір рет айтылуы қажет қой.

Нәзипа: Шындық екені рас.

Айман: Соны айтам да.

Нәзипа: Ақыры шындықты айтайық дедіңдер ғой. Ендеше, мен де шын сөйлейін.

Келіндер: (жарыса)

Нәзипа: Осы бар ғой, мен сен екеуіңнің парасатыңа күдікпен қараймын. Сырт көз-сыншы. Сендердің ақылдарыңтым қысқа...

Келіндер: (қосарлана)

Нәзипа: Енді сендерге айтарым мынау: Кейуана әл үстінде. Қайсысың өте жанашыр болсаңдар, кемпір соны бағалап, бар ықылыс-пейілін білдіріп кетеді. Ол бүкіл ауылға жайылады. Ал, бірақ...

Келіндер:

Нәзипа: Кемпірді тым еркелете берген де жақсы емес. Оған ара-тұра мінез де көрсетіп қою керек. Сендер оны істей аласыңдар ма,а?

Келіндер:

Нәзипа: Тағы да айтарым мынау: сендер бірігіп күрессендер, ана Майраны да уысқа түсіріп, жақсы келін атана аласыңдар.

Келіндер:

Нәзипа: Сендерге де сый-құрмет болуы үшін... Әйтпесе... (енді өзіне-өзі) Әй, Шәрипа-ай! Сен шынымен-ақ данышпансың. Мына екеуі менің алдыма түсіп жортып ала жөнелді ғой қазірдің өзінде...

Келіндер: (оның ойын дөп басып)

Нәзипа: Бар шаруаны бүгіннен бастаңдар. Әуелгі нысана-кемпір...

Райхан: Мен бүгін түнде қасында болам.

Айман: Тамақ та ішуі керек шығар. Ең сүйікті тамағын әзірлеуге кірісіп жатырмын. (сосын өзіне-өзі) Ойпырмай, осы Нәзипа әже неге аяқ астынан құбылып, осынша іштар болып кетті екен,а? Неге апамды көре бастады? Неге-е...(сәл тоқтап) Қой, мен де өтірік ілесе берейін. Аяғына дейін көрейін...

Сахна кішкене қараңғыланады да, қайта жарық жанғанда-Кейуана төсекте жатады.

Балым-Ана: (дауыстап) Менің келіндерім қайда екен? Шақырыңдаршы бері...

Екі келіні сахнаға шығады. Екеуі де кемпірдің аузынан жағымды сөз естуге ынталы.

Айман: Не айтқысы келді екен?

Райхан: Ризалығын сездірмек қой. (сәл кідіріп) Ай астындағы алтын шаһар дей ме, бірдеңе...

Айман: Ой, соны түсінбедің бе! Ол ана өмірді айтады.

Райхан: Ойбай-ау, солай ма еді.

Айман: Е, енді не деп ең.

Райхан: Алтын шаһарды тапқан екен. Зираттарды шаһар деп... Түпсіз тұңғиық демей ме онан да...

Олар келген кезде Балым-Ана кішкене басын көтеріп отырады.

Балым-Ана: (даусы дірілдеп) Байқаймн, осы кесел мені алмай тынбайтын сияқты.

Райхан: О не дегеніңіз?

Айман: Әлі өмір сүресіз!

Балым-Ана: Жоқ, қарақтарым! Өмір аяқталып кел жатқан сынды. Түнде түсімде тек өлі әруақтарды көретін болдым. Сол тегін емес. (жөтеледі) Ал, енді сендерге айтайын дегенім – әулетке қана емес, әлемге ие болатын Аналар. Жақсы ана – елдің бағы. Жақсы әйел – болашақ жақсы азаматтың бағбаны.

Екі келін жарыса:

Балым-Ана: Сөзімді бөлмеңдер. (сәл тоқтап) Мына жарық әлем – пендеге сынақ үшін берілген. Өйткені, қара жер өте кең. Қара жер – ай астындағы алтын іспетті... Арала. Жүр. Еркін сайранда. Мұнда не істесең де, өзің білесің. Еркіндік мол болады. Ақыр соңында жер бесікке жетесің. Жер бесіктің үсті – алтын шаһар. Түнде ол жақтан алтын алау көрінетіні де содан. (сәл тоқтап) Ана құрсағы – өте тар. Жер бесік – тағы да тар. Ал, қара жер.... (жөтеледі) Осы сынақты біреу көтере алады, біреу көтере алмайды. Біреу не істесем де өзім білем дейді. Біреу алды-артын ойлап өмір кешеді. Пенде не істесе де, оны бір жаратушы көріп тұрады. Бірақ соны ұмытып кететін ұрпақ көп.

Келіндер:

Балым-Ана: Жоқ! Мен лығып кеткем жоқ. Бұл әңгімені мен баяғыда-ақ айтуым керек еді. Жер бетінде не бүлініп жатса да, соның алдымен кінәлі – әйелдер! Әйел өтірік айтса, ел өтірік айтады. Әйел қулыққа көшсе, ел қулыққа бейім болып кетеді. Әйел алаяқ болса, ел де солай.

Балым-Ана: Бұл сөзімнің еш артықтығы жоқ, қарақтарым! Ана өмірге ұрпақ әкелуден бас тартса, ұлт күйрейді. Ал, бала тәрбиесіне көңіл аудармаса, тәртіпсіз ұрпақ көбейеді.

Балым-Ана: Не ұқсаңдар да өздерің білесіңдер! Маған айту парыз. Түсінігі бар адам өзі-ақ санаға сіңіріп алады. Ал, қабылдамаса... қайтеміз! Желге ұшқан сөз болады-дағы... (Балым-Ана: енді үндемей қалады, келіндер аң-таң)

Райхан: Бізге басқа ештеңе айтпайсыз ба?

Айман: Мұндай ақылды мен апта сайын еститінмін.

Райхан: Мен маңызды бірнеңе айтатын болар деп ойлап ем....

Айман: Бізге дәріс оқыған сияқты болды...

Балым-Ана: Ең соңғы айтайын дегенім – адам мына тірлікте екі жұп болып өмір кешеді. Сол жұп бір-бірін қалай сыйласа, ұрпағы да солай. Сол жұп бір-бірін қалай сүйсе, ұрпағы да сондай махаббатқа ылайық.

Келіндер:

Балым–Ана: Сөзімді бөлмеңдер. (жөтеліп алады) Ал, енді сүймейтіндер де отбасы құрып жатады. Ол-азап. Сүйе алмаған екі жұп өмір бойы бір-бірін іштей қинайды. Жер бетіндегі жетім балалар да, жанарына мұң ұялаған сәбилер де – сондай жұптардан.

Келіндер:

Балым-Ана: Біз бір-бірімізді шын сыйлай білдік. Сыйласа білу де – бір бақыт. Кейбір сыйластық болды, оны махаббаттан да артық қоюға әбден болады. (сәл тоқтап) Қалған әңгімені Майра келінім келген соң айтарым. Мен шаршадым. Жантаяйын. (сосын өзіне-өзі) Тағы да есіме түстің ғой, Бозтайым-м... Неге Нұрхан ағам емес, сен еске түсе бересің?

Осы кезде сахна қараңғылана береді де, әлдеқайдан Бозтайдың үні естіледі.

Бозтайдың үні: Мен сені қатты сағындым ғой, Балымжан! Сенімен табыстыуды жазбаған жатаратқанға не істеймін. Жолым шиыр, алдым өр... Сен биіктесің! Сенімен ең болмаса бір күн кездестірсе, Аллаға шын риза болып аттанар ем о дүниеге....

Балым-Ана: Екеуіміз бір-бірімізді қанша жерден ұнатсақ та, Алланың қалауы олай болмайды. Араға соғыс араласты.

Бозтайдың үні: Соғыс сылтау емес. Мен сол соғыстанаман-есен оралуым да мүмкін еді ғой. Сенімен қайта табысып...

Балым-Ана: Ендеше, қайдасың? Неге іс-түссіз жоғалдың? Неге менің кеудемді астаң-кестең, әрі-сәрі күйге бөлеп, мүлде жоғалып кеттің!

Бозтайдың үні: Бізді табыстырмаған... табыстыра алмаған – әлсіз махаббат! Екеуіміз бір-бірімізді шын сүйе алған жоқпыз. Шала махаббаттың адымы да қысқа. Ол ешқандай қиындыққа қарсы тұра алмайды.

Балым-Ана: Солай ма еді! Сенің сүйгенің де бекер екен ғой. Ал, мен бейбақ сол сезімге малданып... Ұзақ күтіп... Сарғая күтіп...

Бозтайдың үні: Жоқ, олай емес. Менің айтайын дегенім – біз екеуміз арадағы сезімді шын бағалай алмадық. Оны әуелете алған жоқпыз. Сезімді білмеген жерде - махаббат та сөнеді.

Балым-Ана: Онда... онда оны өшірген екім де емес, өзіміз екен ғой. (сәл тоқтап) Иә, Бозтай біздің сезім – жалп етіп жанып, қайта өшкен білте шамның жарығындай-ақ болы. Мен оны енді ғана түсінгендеймін-н-н...

Сахнада қайта жарық жанғанда Балым-Ана ааласұрып, қиналып жатады. Осы кезде дауыс естіледі.

Дауыс: Алматыдағы келін келді. Міне, үйге кіріп келе жатыр.

Балым-Ана: (даусы дірілдеп) Келді ме! Келгені ғой , қарағымның... Қайда! Қайдасың, жарығым... Өзіңді сарыла күттім ғой. Мен мына жұртты, мына жұрт мені түсінбей әбден қалжырадым ғой мен.

Сахнада Майра көрінеді.

Майра: Апа! Апатай!

Балым-Ана: Жеттің бе, құлыным! Сонша сағындырдың ғой сен-н... (жыламсырайды)

Майра: Барынша асығып жеткенім осы болды, апа! Жыламаңызшы...

Балым-Ана: Жо-жоқ, бұл қуаныш жасы! Бұл ризалық жас, балам! Көзім жұмылмай тұрып жеткізген Аллаға мың тәубе! Балам қайда?

Майра: Ол пойызға отырды, апа! Мени самолетпен ұшып жеттім. Сіз қатты іздеп жатыр деген соң...

Балым-Ана: Иә, іздедім. Сарыла күттім. Көзім тіріде өзіңе айтатын да, тапсыратын да щаруаларым шаш етектен. Енді соны тыңда, қарағым. Үнсіз отыр да, тыңдай бер. (Майра басын изейді)

Сахна кішкене қараңғыланады да, өайта жарық жанғанда - Майра мен Айман оңаша сөйлесіп тұрады.

Айман: Мені неге оңашаға шақырдыңыз?

Майра: Бұл - апамның тапсырмасы.

Айман: Сол кісінің сөзі ме?

Майра: Маған барлығын да өзіңмен ақылдасып атқар деді. Ел ішіндегі жағдайды жақсы білетін Айман деді.

Айман: Солай айттым ма? Ал, мен болсам...

Майра: Апам сені жақсы көретінін де жасырмады. Аздап тартыншақ, әйтпесе әулетті ұйытып әкететін келін еді деді. Айман: (көзін сүртіп) Маған... маған тым қатал болағн соң, жек көретін шығар деп ойлап қоюшы ем. Осыны қалай байқамадым. Қалай сезбегем-м...

Майра: (арқасынан қығып) Ал, енді іске кіріселік. Бітірер шаруа өте көп. Сенен сұрайтыным мынау. (Бірдеңелерді сыбырлап айтып жатады)

Сахна қараңғылана береді.

Сегізінші көрініс

Сахна – Нәзипа кемпір. Қасында Балым-ананың екі келіні тізе бүгіп отыр.

Райхан: Бұл не қылғаны? Біз не жаздық! Елге күлкі болдық қой.

Осы кезде Нұрғаным сахнаға шығады.

Райхан: (оны көре сала) Сенің айтқаныңдай болмады. Кемпір бізді алдап соқты.

Нұрғаным: Саған түк те тимеді ме?

Райхан: Қызыма алтын сырғасын атапты.

Нұрғаным: (Айманға) Ал, саған ше?

Айман: Маған кемпірдің ескі көйлегі тиді.

Нұрғаным: Сені де оңдырмаған екен.

Нәзипа: Әй,өйстіп асылық сөз айтпаңдар. Марқұмның әлі топырағы да кеуіп үлгерген жоқ. Бәрің «дүние-дүние» деп...

Нұрғаным: Өлген соң бәрі де қалады.

Райхан: Өлгенге дейін керек қой. Ойбай-ау, ана бриллиант сырғаны қайдағы біреуге атағаны несі? Ол кім еді сонша!

Нұрғаным: Ол – артынан ерген жалғыз сіңілісі.

Райхан: Сіңілісі болса, кеше ауырып жатқанда қайда болды? Тіпті ат ізін де салған жоқ.

Нұрғаным: Алтын білезік кімге тиді?

Айман: Алтын білезігім нағашыма берілсін депті.

Райхан: Олардың қасында біз ешкімге де емес екнбіз ғой.

Осы кезде кіші келіні Айман сыңсып жылайды. Бәрі аң-таң.

Айман: (өксігін баса алмай) Сіздер білесіздер ме! Ол кісі маған хат жазып кетіпті. Сол хатта «сандықтың түбінде жиырма жыл бойы жинаған шашым бар, соны қалтаға салып, өзіммен жерле» депті. Сосын тағы жазыпты: «Жұлынған тістерім де тұр, оны да өзіммен жер қойнына беріңдер» депті.

Райхан: Шашы несі! Ол кімге керек!

Айман: Сол хаттың аяқ жағына жазыпты: « Шашымды жерге тастаған жоқпын. Бір діндар кісі айтты: «Егер шашың отқа түсіп, күйіп жатса, баяғыда шетінеген балаң «анамның исі ғой» деп отқа қолын салады екен. Сосын қолы күйіп шырқырап жылайды екен». Сол діндар тағы да айтты: «Кісі денесі көрге түске соң, қайтадан жан бітіп, дене мүшелерін түгелдейді екен, сонда тісім қайда деп қайғырады деседі». Сондықтан да тісіңді босқа лақтыра берме...»

Бәрі үндемей отырып қалады.

Нәзипа: Ойпырмай, мұны маған да айтпаған екен. Қаншама шашым күл-қоқысқа кетіп еді.

Райхан: Тісім ше! Көп тісімді жұлдырдым ғой.

Айман: Тағы сол хатта жазыпты: «Менің артымда қалған дүние-мүлікті немерелерім мен шөберелеріме тең бөлдім.

Сосын төркініме, нағашы жұртыма арнадым. Соңғы өтінішім сол – менің туыстарыммен қарым-қатынасты үзбеңдерші...»

Райхан: (көңілсіз үнмен) Тағы не жазыпты?

Айман: Ең соңында былай депті: «Енді мен жоқпын. Ауылдағы шал-шауөанның бәрі де қартайып, ақыл айтудан қалып барады. Егер қажет деп тапсаңдар, бұдан кейінгі ақылды ана Майрадан сұрарсыңдар...»

Райхан: Сонда бізге ендігі жол сілтейтін Майра болмақпа?

Нәзипа: Сексенге иек артып тұрған Шәрипа екеуміз екен. Сонда бізді де ақылсыз кісіге санағаны ма? (кекесінмен) Алжыған екен. Шын алжыпты!

Осы кезде сахна қараңғылана береді де, қайта жарық жанғанда сахнада Майра мен Нұрғаным сөйлесіп тұрады,.

Нұрғаным: Мені неге оңаша шақырдыңыз?

Майра: Өзіңе айтарым.

Нұрғаным: Ал, айтыңыз!

Майра: Сен туралы көп естідім. Өзіңмен осылай кездесуді ұзақ күтіп едім.

Нұрғаным: Не үшін? Мен сізге кіммін?

Майра: Біз екеуміз де осы әулеттің келіндеріміз.

Нұрғаным: Болса ше?

Майра: Әулеттің жүгі деген болады. Соны енді біз көтеруіміз керек.

Нұрғаным: Е, енді түсіндім. Сізді Балым-Анамен ұзақ сөйлесті деп еді. Сырыңыз белгілі болды. Басыңзы айналып қалыпты.

Майра: Мен, қарағым, сен ойлағандай жас келін емеспін. Ғалыммын. Алматыда тұрам. Әлемді шарлап жүрген адаммын. Ендеше, менің басымды айналдырып алу оңай шаруа бола қоймас.(сәл тоқтап) Ал, адалдығына келсек, мына өмірден өткен ана – ең ғажайып жан. Оны түсіне алмағандарың, әрине, өкінішті-ақ.

Нұрғаным: Өзге келіндерге не беру керектігін де сізбен ақылдасты ма?

Майра: Ақылдасқан жоқ, тапсырды. Мен соны орындадым. (сәл тоқтап) Тағы да айтарым бар.

Нұрғаным: Ол не?

Майра: (қалтасынан хатты алып) Мынаны оқышы.

Нұрғаным: Бұл не? (хатты алып, оқи бастайды)

«Жанымнан артық көретін асылым Балымжаным! Өзіңді өлердей сағындым ғой. Мені өзіңе соншалық ынтықтырған, соншалық табындырған қандай ғаламат күш екен? Сен жәй ғана сұлу қыз емессің, сен хор қызындайсың! Әттең...осыдан қан майданнан аман-есен оралсам, сені өмір бойы төбеме қойып, аялап өтер ем-ау...»

Нұрғаным: (тоқта) Бұны кім жазған?

Майра: Мұны сонау кезінде майдан даласынан Бозтай деген жігіт жазған.

Нұрғаным: Балым әжеге ме?

Майра: Кейуана ол кезде жап-жас қыз болған.

Нұрғаным: Екеуі бір-біріне ғашық болған екен ғой. Сонда қалайша...

Майра: Міне, әйел ерлігі осылай. Өзі Бозтайды өліп-өшіаһп сүйсе де, басқа бір еркекпен елу жыл бақытты өмір кешті. Ешкімге ештеңе білдірмеді. Бар сырын өзімен бізге көрге ала кетті...

Нұрғаным: (ойлана) Сонда... сонда Балым-апа Бозтайды сүйе тұрып... (сосын өзіне-өзі) Ойпырмай, берік жан екен.

Соны елу жыл бойы сездірмегені қандай мықтылық.

Майра: Мықтылғы – тек бұл ғана емес. Апамыз қолындағы келіні Айманды да өте жақсы тәрбиелей алыпты.

Нұрғаным: Бұл қалай? Бұны қалай түсінеміз? Мен Айманды білем ғой.

Майра: Жоқ, сен білмейсің. Айман ешкіммен айтысып-таспаса да өз ойы бар әйел. Кешегі шаруалардың көбісі сол Айманның айтуымен...

Нұрғаным: Сенбеймін. Сене алмаймын.

Майра: Әлі көрерсің. Осы ауылды Айман сабырлы мінезімен, һәм салқын ақылымен иіріп әкететін сыңайлы.

Нұрғаны: Жоқ! Мен бұны еш түсінбеймін. Түсінгім де келмейді.

Майра: Тағы да тыңда. Сенің ана сәбиіңді Шәрипаға бере тұру керектігін де апамыздың аузына салған осы Айман.

Нұрғаны: Не дит! (өзіне-өзі) Қап, бұл Айман үндемей жүріп мені де ақымақ етіпті-ау! Өзімше ақылды, қу болдым десем...

Майра: Не ойлап кеттің?

Нұрғаным: Әлі де сене алар емеспін.

Майра: Әрине, сенбейсің. Өйткені, сен осы күнге дейін тек өзім ғана ақылдымын деп ойлап жүрдің.

Нұрғаным: Сонда мені мұқатқанңыз ба бұл? Мазағыңыз ба?

Майра: Мазақтап қайтейін. Бәрі де өз арамызда қалатын әңгіме ғой. Тек жаныма бататыны – сен енең екеуің неге қызғаншақтау болдыңдар екен. Әттең, осы бір мінез кеселінен айыға алсаңдар ғой...

Нұрғаным: (өзіне-өзі) Кесел! Біз сонда кесел ме екенбіз! Не дейді мына ғалым әйел! Әй, бұның өзі данышпан ба екен сонда! Кемшіліксіз бе екен... (Майраға) Сіз... тым қатты кеттіңіз.

Майра: Оңашада ашық айтқаныма кешір. Мен сенімен айтысып-тартысатын жастан әлдеқашан өтіп кеткен адаммын. Арманым біреу-ақ: абысын-ажын боп, тату-тәтті өмір сүрсеңдер екен. (сәл тоқтап) Сен аласұрып жүрген кезіңде Айман түзу ақыл тауыпты. Бірақ сен... оны да Қақпақылға салып бақтың. Не Шәрипа әжеге бермедің, не болмаса... Енді ойлан. Ана сәбиді өзің бағып-қаққаның дұрыс болар еді. Жақсы, тәрбиелі ұл өсіруден асқан бақыт бар ма қазақ әйелі үшін...

Нұрғаным: (өзіне-өзі) Мені ақымақ деп жүр екен ғой бұлар. Қулығымды қайдан білсін. Балам жетімханада емес қой. (сосын Майраға) Мен кеттім!

Майра: Қайда?

Нұрғаным: Балама.

Майра: Балаң қайда? Әлі жетімханада ма?

Нұрғаным: (күліп) Мені мүлде есі жоқ әйел деп ойлайсыздар ма! Аналық сезімі біржола семіп қалған жан дейсіздер ме! Жоқ, мен де Анамын. Мен де сәбиімді жан-тәніммен сүйемін.

Майра: Онда бұл істеп жүргеніңді қалай түсінеміз?

Нұрғаным: Бала бір танысымның үйінде. Қазір барам да, алып қайтам. Сонымен бәрі де бітеді. Елдің аузы жабылады. Ал, кеттім-м...

Сахна қараңғыланады да, қайта жарықтанады.

Үй ішінде Нәзипа, Майра және басқалар бар.

Нәзипа: (Майраға) Балым жарықтық сені асыға күтіп жатты. Өзіңе ықыласы ерекше еді ғой оның.

Майра: Үлгердім ғой, әйтеуір.

Нәзипа: Саған айтарым көп деп жатушы еді. Бір түн не айттыңдар?

Майра: Не болушы еді. Ел бірлігін айтты. Жақсы қартаюды айтты.

Нәзипа: Сосын?

Майра: Сосын ағайынның туыстығын, бауырмалдығын айтты.

Нәзипа: Сол-ақ па?

Майра: Осы аз ба екен?

Нәзипа: Әй, бүгінгі адам ақылға көнсе жақсы. Тыңдамайтын, тасбауыр болып барады.

Майра: Соның басты себебі не деп ойлайсыз?

Нәзипа: Қандай себеп болсын! Ақылдың аздығынан шығар...

Майра: Құрбыңыздың айтуынша, осының бәрі де адамдардың көкірегіндегі қызғаныштан...Адамдар осы күні бірін-бірі қызғанып, жақсылығын да көргісі келмеуді әдетке айналдырады. Ол-дерт! Ушығып бара жатқан дерт..

Нәзипа: Е, дерт болса, оған мен не істей алам! Ол да заман зауалы шығар.

Майра: Сонда біз ештеңеге кінәлі емеспіз бе, апа!

Нәзипа: Жоқ, мен өзімді кінәлімін дей алмаймын. Менде тұрған не бар!

Майра: Ауылдың үлкені, кішісі бар – әр келіндері осылай дей берсе, онда не болады. (сәл тоқтап) Қалай десеңізде де, ана Шәрипа әже шын ерлік жасауға бел буған екен. Жетімханадағы баланы алдырып, өзі бағып-қағып өсірмек бопты. Сексендергі кемпірге ол оңай жұмыс болмас еді...

Нәзипа: Өй, әдірап қалсын! Шәрипаның кім екенін сен білуші ме едің. Ол сенің күйеуіңді жас күнінде өлтіре жаздаған.

Майра: (күліп) Білем, апа! Кеше үйіне барып, біраз сөйлестім.

Нәзипа: Оған да бардың ба? Ол адам баласымен сөйлесе бермеуші еді...

Майра: Ал, менімен сөйлесті.

Нәзипа: Сонда не айттыңдар? Әңгімеге желі болар қандай ортақ сөз бар?

Майра: Әңгіме тақырыбы сіздің немереңіз туралы болды.

Нәзипа: (елең етіп) Иә, сосын? Ол не деді?

Майра: Өмірге, адамдарға деген өкпенің бәрін де ұмыттым деді. Оны ұмыттырған кішкентай сәбиге деген шынайы сезімнің оянуын болды деді. «Біз неге таза болуды сәбилерден үйренбейді екенбіз» деді.

Нәзипа: Ол сонда менің немеремді өзі біржола иемденіп алмақ болған ба?

Майра: Жоқ, олай емес. «Үйіме жас бала келетін болды» деген сезім бойында оянған сәттен бастап, мүлде өзгеріп сала бердім дейді. Соны өзім де түсінбедім деді.

Нәзипа: Келін оған келіспей жүрген жоқ па!

Майра: Міне , Нұрғанымның осылай алдаусыратып жүргенін білген кезде неге екені белгісіз, барлық буырқанған сезімнен біржола айрылып қалдым деді. Ештеңені сезініп, ешнәрсеге таңдана да алмай қалдым. Менің бойымда нендей өзгеріс болғанын өзім де түсіне алмадым.... Өмір бір сәтте түк қызық еместей... болып кетті.

Нәзипа: Ал, сонда.... сонда менің келінім немеремді кімге бермек? Қайда апармақшы?

Майра: Немереңіз қазір үйде болуы да ғажап емес. Нұрғаным оны өзім бағып – қағам деген шешімге келді ғой дймін.

Нәзипа: Рас па! Шын сөзің бе! (орнынан бір бұрып, бір отырады) Айтқандай, Шәрипа да өзгерген екен. Ол бұрын ондай емес еді. Сенің күйеуіңді өлтіре жаздағанын ұмытамыз ба біз-з...

Майра: (күліп) Онда мен күйеусіз қалатын едім-ау,ә! (сәл тоқтап) Апамның жанынан елес секілденіп, соқыр да, керең де кетпейді деп едіңіз! Айтыңызшы, бұл не сонда?

Нәзипа: Ойбай-ау, кейде оған көрінген адам бізге көріне бермейтін. Балым тегінде ерекше жаратылған жан.

Майра: Сонда-а... бойында бір қасиет болғаны ма?

Нәзипа: Ауыл молдасының айтуынша, Балымның бойын буып тұратын ерекше күш бар. Сонысы қозып кеткенде, ол әлдекімдермен сөйлесе жөнеледі. Тіпті өзі де айтатын «Мен ей-кейде құлағыммен күй естимін, жыр етимін» дейтін. Оны басқалар ести алмайтын...

Осы кезде сырттан дауыс естілед.

Дауыс: Соқыр Сағынай күйші мен керең Сәндібек шайыр көрісуге келе жатыр.

Нәзипа: Олар мұндай жерде мүлде көрінбеуші еді.

Райхан: Соқырдың көзіне саңылау пайда болған шығар. Керең шайыр еститін болған ғой. Кейуананың қайтыс болғанына қатты қайғырып, көп-көп жылаған ғой сорлылар...

Нәзипа: О, жарықтық-ай! Осы болып жатқанды түсімде көрдім деп еді. Осы Балым шынымен тегін кісі болмады...

Сахна кішкене қараңғыланады да, бұрыштан Балым кейуана көрінеді.

Балым: Сен менің сөзімді ұмытқан жоқсың ба,а?

Нәзипа: Қайсысы еді? Не жөнінде-е...

Балым: Әй,сен де бір ұшқалақ кемпір болдың ғой. (сәл тоқтап) Мен айтпадым ба, осы күні Шәрипаның жолын қуаандар көбейді деп... Ауылдағы келіндерге қарашы, көбісі-ақ сол Шәрипаның ісін құп көріп алыпты. Бала тапқысы жоқ. Ал, Шәрипа байғұс бала таппайын деді ме! Алла-тағала бермеді ғой. Бұл біле-білсең үлкен індет! Осылай кете берсе, бұл қоғам бүлінеді. Келіндерге дұрыс жол сілтеу-енді саған аманат! Осыны айтпап па едім...

Нәзипа: Есіме түсті. Айтқансың. Алайда-а...

Балым: Неге тежелдің?

Нәзипа: Алайда, бүгін мені кім тыңдайды! Менің де заманым өтіп барады екен.

Балым: (дауыстап) Жоқ, олай емес. Адам қашан көрге басы жеткенше күресіп өтуі тиіс. Қоғам кеселімен. Өтірік пен өсекпен... Екіжүзділікпен... Алдау-арбаумен... (елес жоғалады)

Сахна қайта жарықтана береді.

Дауыс: Соқыр күйші есік алдында құлап қалады.

Тағы бір дауыс: Керең шайыр жер сабалап, еңіреп жылап отыр...

Нәзипа мен Майра сахна қуысынан шығып келе жатқан екі кісіге қайды.

Нәзипа: (алдынан шығып) Ау, сендер кімсіңдер! Бұларың не?

Соқыр күйші: (күінішті үнмен) Айрылып қалдым ғой. Жәй замандасымнан емес, тағы бір ғажап күйшіден айрылдым.

Нәзипа: Ол кемпір күй тарушы ма еді?

Соқыр күйші: Иә, ол күйші болатын.

Нәзипа: Қой, сен есіңнен алжасайын дедің бе? Балым күй тартты деген естісем, екі құлағым тас керең болсын.

Соқыр күйші: ОЛ – күйші еді. Ол күйді домбырамен емес, сөзбен айтатын. Қара сөздің күйшісі еді ғой, әттең-ай!

Керең шайыр: Мен де оның сөзін етитін едім. Ол – шешен еді. Оның қасына келсем, құлағым бір сәтке ашылатын. Сөзі қандай әуезді еді...

Нәзипа: (жағасын ұстап) О, тоба! Сендер жынданайын деген шығарсыңдар. Енді Балым күйші деп... Шешен деп...

Керең шайыр: Қра сөздің жорғасы деңіз...

Нәзипа: Мейлі, Қалай десең де күйші деп, шешен деп өзеуредіңдер ғой. Шамасы, сендер емес, мнн есімнен адасайын дедім бе?

Керең шайыр: (өлеңдете)

Өмірді сүрдің майданға, сірә, болжанған!

Атадан адал, жарыңнан жақсы сый көрдің,

Балаға құрдас, келінмен құрбы болған жан!...

Нәзипа: - Әй, бұларың не? Қаралы күні өлең оқымайды.

Соқыр күйші: Мен күй тартам.

Нәзипа: Қой, ойбай! Мұндай қаралы күнде күй тартқан кімді көрдіңдер!

Соқыр күйші: Жоқ, бұл жоқау күйі!...

Нәзипа: Әй, сен екеуің.... екеуің неге тайталасып кеттіңдер? Біріңнен бірің қалыспай... (сосын өзіне-өзі) Ойпырмай, бір-бірі сүйрелеп жүргенімен, бұлардың да бойында «мен алдамын» деген пенделік қызғаныш ұшқыны болғаны ма сонда?... Уа, пенде!... Сен неге сондайсың! Неге кеудеңді өзімшіл сезім тырналап жатады осы...

Соқыр күйші ауаны сермеп, күй тартқан кісінің қимылын көрсетіп жатады. Оның әуенін ешкім де естімейді. Тек Майраның құлағына ащы, мұңлы күй әуені құйылып жатады.

Майра: (өзіне-өзі) Астапыралла! Астапыралла! Енем ғана еститін киелі күй ендң маған ауысөан ба? Мына күй – қандай күй! Мынадай күйді мен бұрын-соңды естімеген екенмін-ау!... (сәл иоқтап) Апатай, сіздің мұныңыз не! Өз бойыңыздағы асыл қасиетті неге артқа қалдырып кеткенсіз? Ол сізге ғана тиесілі Алла сыйы емес пе еді... Өзіңізбен ала кетпедіңіз бе, апа-а!...

Осы кезде Майраның қасына Айман келеді.

Айман: Күй әуенін естіп тұрсың ба?

Майра: (жалт қарап) Сен... сен де естисің бе?

Айман: Иә, сен осы әуенді көптен бері естимін.

Майра: Онда апамның бар қасиеті саған ауысады екен.

Айман: Білмедім. Өзім де түсіне алар емеспін.

Осы кезде сахнаға Нұрғаным шығады. Ол өте көңілсіз.

Нұрғаным: (тұншыға сөйлеп) Шәрипа әже... әлгінде қайтыс болып кетіпті.

Нәзипа: Не дит!

Майра:Ой, жарықтық-ай! Сәбидә асыға, аңсап күтіп еді. Көтере алмаған екен-ау кеудедегі ауыр, кермек ойды...Әттең-ай!.... (күрсінеді)

Сахна қараңғылана береді. Қайта жарық жанғанда – сахнада Нәзипа жалғыз.

Нәзипа: (өзімен-өзі) О, Балым замандасым! Міне, мен жалғыз қалдым.кеше Шәрипаны да жерледік.Ол да сенің соңыңнан кете барды.Кеудемді ащы өксік буып тұр. Ол не? Өзім де түсіне алмаймын. (сәл тоқтап)Сен секілді емес, мен бір ақылсыздау кемпір болдым ғой. Қадіріңді біле алмасам, мені кеш! Сен кеткен соң жапанда жалғыз қалғандай болып отырысым мынау...

Сені күйші деді! Қара сөзің күйшісі екенсің. Соны мен неге байқамағанмын. (сәл тоқтап) Қара жер кісіге сынаққа беріледі деуші ең. Сол сынақты қалай өткеріп жатқанымызды енді ойланбасақ болмас... (сәл тоқтап) Ана дүниені алтын шаһарды да естен еш шығармағанымыз абзал екен. (көпке қарап) Бәріміз түбі барар шаһаар ғой. Сол жерге арымыз тап-таза боп жетіп жатсақ, арман бар ма!...

Эпилог

Сахна тып-тыныш. Көтеріліп келе жатқан көк түтін Әлдеқайдан мұңлы әуен естіледі. Жайраған бұйымдар. Көңілсіз көрініс. Енді сахнаға жұпыны киінген екі кісі шығып келе жатады. Бұлар қара шапанды адам мен қызыл апанды адамдар. Қызыл шапанды сөз бастайды.

Керең шайыр: Кеудесі керең адамдар көбейіп бара ма, бұл қалай?

Соқыр күйші: Көкіргеі соқыр жандар қаптап кеткен сыңайлы ғой, байқап қарасам...

Керең шайыр: Жақында теледидардан өз анасын балталап қлтірген жігіт туралы көрсетті.

Соқыр күйші: Оның бойында жын бар екен!

Керең шайыр: Өткенде өз Анасымен соттасып, үй даулаған ұл туралы шу шықты.

Соқыр күйші: Оның бойын жын жайлаған екен!

Керең шайыр: бір жас Ана өз сәбиін жетімдер үйіне апарып, тастай қашыпты. Өз аты-жөнін айтуға да батылы жетпепті. Зытып отырыпты.

Сонда мен былай деп өлең жаздым.

Соқыр күйші: Ондайларды Ана деуге болмайды. Олар – азғын адамдар. (кішкене тоқтап) Саған бір ауыз айтып берейін. Бұл да баяғыда-а болған оқиға.

Бір жас Ана сәті түскен күні сәбиін дүниге алып келеді. Сөйтсе, әлгі сәбидің басы адам да, аяғы - жылан болып туыпты. Әкесі бұл құбыжықтан қорқып, оны өлтірмекші болады. Сонда Ана баласын құшағына қысып алып, зар жылапты:

Содан елдің естиярлары әрі ойласып, бері олйасып,баланы әзірге өлтірмейтін болды. «Кейін Анасы жоқ кезде білдірмей көзін жоямыз» деп келіседі. Содан, бұл құдайдың құдыреті қоя беріңіз, Анасы бір жаққа кеткенде, тас жүрек жандар ұрланып кіріп, әлгі баланы өлтіргелі жатқанда, олардың көз алдына жылан аяқ бала кәдімгі бала бейнесіне ауысыпты. Оны көзімен көрген адамдар қорқыныштан естен тана жазбапты. Үйден қаша жөнеліпті.

Керең шайыр: Ол қалай кәдімгі балаға айналған, ә?

Соқыр шайыр: Ананың ақ тілеуі ғой. Ана шын тілесе, бұл дүниеде орындалмас ештеңе де жоқ. (орынан тұрып) Ана деген- асыл жаратылыс! Ол – Алланың махабббатымен жаратылған, Алланың ықыласына бөленген асыл жан... Сосын да Аналарға тағзым ету барша пендеге парыз іс!...

Керең шйыр: Мен енді тек қана Аналар жайлы өлең жазатын болам. Осы сөзім-сөз...

Соқыр күйші: Күй арнау керек! Күймен жоқтау өте әсерлі болады.

Керең шайыр: Арынды, тасқынды жырға жете ме! Жырлың аты – жыр...

Екеуі тайталаса сөйлесіп, сахнадан шығып бар жатады.

Қатысушылар:

«Қарттар үйінің» тұрғандары:

Ағаш аяқ (Адамбек) – Ұлы Отан соғысына қатысып, бір аяғынан айырылып оралған мүгедек қарт.

Тымырсық (Сәрсен) – Ұлы Отан соғысында жазатайым тұтқынға түсіп қалып, фашистер ларгерінде болған, кейін қашып шығып, елге аман-есен оралған қарт.

Түгелбек: Соғыс кезінде елде, тау арасында қашып-тығылып күн өткізген, сөйтіп майданға бармаған қарт;.

Ұрқия – қарттар үйіндегі адуын, бірбет кемпір.

(Бәрінің де жасы 70-пен 80 аралығында)

Қара киімді адам (оқтын – оқтын көрінеді).

1-жігіт, 2-жігіт, Қожановтың, Момышұлының, Қошқарбаевтың даусы неміс офицерінің даусы, дәрігер, жас бала,т.б.

Оқиға ХХІ ғсырдың бас кезіндегі қарттар үйінде өтеді.

Режиссерге кеңес:

1. Ағаш аяқ. Тымырсықтың соғыс кезіндегі бастан кешке оқиғаларын қоюлатып, елес түрінде көрсетуге де болады;.

2. Түгелбектің соғыс кезінде тау арасында тығылып, қашып-пысып жүрген тұстарын да әртүрлі күлкілі формада көрсете беруге болады.

3. Бұл шығарма Ұлы Отан соғысына бүгінгі күн көзімен қарап жазылған шығарма екені де ест болғаны абзал.

Бірінші көрініс

Үлкен аула. Маңдайында «Қарттар үйі» деген үлкен жазу бар. Оның екі жағына кішілеу әріптермен «Қарттар – қазынамыз», «Ардагерлер – асыл жандар»,т.б. жазулар ілінген. Сахнаның бір шетінде бір топ адам. Сахнада – абыр-сабыр жүгірген кісілер. «Болыңдар, тездетіңдер, енді бес минуттан соң бастаймыз» деген дауыстар. Сахнаға үш ер кісі шығып,, алдыңғы қаатрға келіп жайғасады, біреуінің бір аяғы – ағаш аяқ.

Ағаш аяқ: Ау, бүгін өзі... кішкене сахна соншалық құлпырып кетіпті ғой. Күнде жүдеу тартып, жыламсырап тұрушы еді.

Сөзді екінші қарт іліп әкетеді. Ол қу тілді.

Түгелбек: Иә, бүгінгі кісі танымастай. Әй, бірақ, бұл да көз алдау ғой. Жеңіс мерекесі деп біз секілді шал-шауқанның көңілін алдарқатып қояйық дегендері де.

Енді үшінші шал сөйлейді.

Тымырсық: Ой, не болды сендерге! Өнерлі жастар жеңіс күні деп үлкен концерт ұйымдастырып жатса да жақпайды өздеріңе! Сендерге не жағады?..

Түгелбек: Не емес, кім жағады деңіз.

Ағаш аяқ: (күліп) Ойпырмай, сөз аңдып қалған заман. Бір-біріңді тап бастырмайсыңдар-ау тіпті.Осындай жеңіс мейрамында сөйтуге бол ма?

Тымырсық: Осы күні мейрам деп жүрген кім? Бұл күн әрбірден соң мереке емес, опат болған боздақтарды еске түсіретін қаралы күн...

Осы кезде үш шалды адуын кемпір Ұрқия тотқата сөйлейді,һ.

Ұрқия: Әй, қақпастар! Қойыңдар енді... Сендерді тыңдаймыз ба, жоқ концерт тыңдаймыз ба!

Үш шал жарыса «ойбай, қойдық» деседі. Осы кезде сахна сәл қараңғыланады да, соғыс туралы бір ән шырқалады. Ән аяқтала бергенде сахнаға бір жас жігіт шығады.

Жас жігіт: (мақаммен, асықпай) Құрметті аталар мен әжелер! Біздің қазына – қарттарымыз! Сіздерді келіп есік қаққалы тұрған жеңіс мерексімен шын жүректен құттықтай отырып, зор денсаулық, ұзақ ғұмыр тілеуге рұқсат етіңіздер! (кішкене үзіліс жасап) Ал, енді сіздерге қала өнерпаздарының күшімен әзірленген шағын концерт-қойылымды ұсынамыз. Ең алдымен соғыс тақырыбына арналған шағын скеч...

Сахна кішкене қараңғыланады да, жарық қайта жанғанда, екі жігіт тұрады.

1-жігіт: Кешегі қанқұйлы соғыс азаматтарын ғана емес, елді де сынға салды. Ұлы отан соғысына қазақтар да қатысып, көптеген ата-әжелеріміз Кеңес Одағының батыры болды, омырауына орден-иһмелаьдар тақты. Осының өзі-ақбіздің ұлттың нағыз интернацилналист, бауырмал ел екенін әйгілей алады...

2-жігіт: О-о, айтады екенсің сен де... Интернациланлист, бауырмал... Сол соғыстан не пайда таптық! Біз үшін керек пе еді сол соғыс...

1-жігіт: Ой, сен өзің не деп тұрсың! Ұлы Отан қатерлі қауіп төнген кезде қазақ қайтіп қарап қалады,.

2-жігіт: Біздің Ұлы Отан қай Отан? Ең алдымен соның басын ашып алуымыз керек...

1-жігіт:Сен... сен жынданайын депсің! Ұлы Отан ол кезде біреу-ақ болды. Ол – СССР...

2-жігіт: Сол СССР қазаққа не берді? Соны айтшы сен әуелі.

1-жігіт: СССР ме! (даусын көтере) СССР - ортақ Отан болды. Барлық ұлттар достығының куәсі юолды. Ортақ үй...Ортақ шаңырақ... (тұтығып қалады).

2-жігіт: Ортақ! Ортақ!... Бәрін де ортаға салып, саусағымызды мұрнымызға тығып қалмадық па! Сол өтірік пе!.. (күледі)

Осы кезде залда, алдыңғы қатарда отырған Ағаш аяқ шыдай алмай ортынан ұшып түргеледі.

Ағаш аяқ: Мынау не! Бұл қандай скеч, ағайын-ау! Бұл не көрініс-с... «айқайлап жібереді) Мұнда қисық сөз сахнадан айтылмауы тиіс. Мен бұның дереу тоқталуын талап етемін-н...

Түгелбек: (ол да орнынан ұшып түрегеліп) Адамбек, қазір демакратия-я... Жариялылық заман! Неден үріктің сен? Айтсын! Айта берсін! Жалғастыра беріңдер-р...

Ағаш аяқ: Жоқ! Тоқтатылсын! Мен қарсымын.

Түгелбек: мен жалғастырсын деп талап етемін.

Ағаш аяқ: Тоқтат! Тоқтатыңдар-р...

Сахна айқай-шу. Ерсілі-қарсылы жүгіріскен кісілер.

Сахнаның бір щшетінен қара киімді Адам шығады.

Қара киімді адам: Соғыстың аты – соғыс. Үш шалды шал бүліндіріп, тағы да дау-шарғыға салып отырған да сол баяғы соғыс. Олардың тәне ғана емес, жаны да жаралы. Жан жарасы ұзақ емделеді, жазыла ма, жазылмай ма ол жағы жұмбақ. Ал, соғыс... «Войны без жертв не бывает!» Солай-й... (шығып кетеді).

Екінші көрініс

Сол қарттар үйінің кең ауласы. Сахнаның арғы түкпірінде көп қабатты үйдің – Қарттар үйінің сұлбасы көрінеді. Сахнада екеу: оның бірі – Ұрқия әжей де, екіншісі – сексенге тақаған Адамбек қатр – Ағаш аяқ. Екуінің де қолында күрек, жерді шұқылап, бірдеңе істеп жүр. Аула іші көкпеңбек. Дәл ортасында екі жас шыбық қылтиып көрінеді. Ағаш аяқ теңселіп, ақсаңдай басып, әзер қозғалады. Ал, Ұрқия ширақ. Жылдам-жылдам қоғалып, тез-тез сөйлейді.

Ұрқия: (күле сөйлеп)Әй, қақпас-ау, кеше Түгелбек екеуің жап-жақсы концертті быт-шыт қылдыңдар ғой. Өтер соғыс өтті, сендердікі не? СССР-ің де баяғыда құрдымға кетті. Ойбай-ау,өздерің әлдеріңе қарамай, ірі-ірі сөйлейсіңдер ғой тіпті...

Ағаш аяқ: Ол ірі сөз емес, Ұрқия! Анығы сол. Кешегі соғысты бүгін мазақ етуге болмайды. Қаншама боздақтардың қаны сол соғыс даласында төгілгенін ешқашан ұмытпауымыз керек.

Ұрқия: Жоқ, мен соғысты айтпаймын. СССР-ге соншалық жандарың аши қалғанын айтам да.

Ағаш аяқ: СССР деген ұғым, меніңше, о баста жақсы ой болған. Оны да жеңілдетіп жіберген бергідегі саясаткерлер...

Ұрқия: (күліп) Жә, жарайды. Бүгін тағы да сол әңгімені бастап кеттік-ау. Қойшы соны. Мына заманды, бүгінгі күнімізді айтып-ақ тауысып алайық.Осы бар ғой, Ағаш аяқ... тоис Адамбек, мен ойлаймын. Кәрілік деген жәй абстрактылы түсінік. Кісінің сырт бейнесі ғана қартаяды, ал ішкі дүниесі ғұмыр бойы жап-жас боп тұрады. Әссіресе,жан дүниесі... Жүрегі қартайып барып, дүние салды дегенді естідің бе әуелі... Жоқ! Жүрек жалған сөз бен жалған әрекетке шыдай алмай, бірден жарылып кетуі мүмкін. Жарықтық жүрек деген ешқашан қартаймайды-ау. (жүрек тұсын сипайды).

Ағаш аяқ: (күліп) О-о, сен өзі бос сөзге құмар сөйлемпаз, бейпіл ауыз кемпір ме десем, тұла бойың тұнып тұрған философия ғой,әә! Қарашы сөзін, жүрек-жүрек деп тақылдап... Жарықтық жүрек қартаймайды деп...

Ұрқия: Бұл бер жағы ғой. Менің күнде не ойлап, не нәрсемен бас қатырып жүргенімді ашып айтсам, мына сенің шақша басың бар ғой, шыр көбелек айналып кетеді, білдің бе!... Менде ой деген жетеді-і...

Ағаш аяқ: Иә, не нәрсе? Нені ойлайсың?.. Бастадың ғой, аяғын жасырма. Ми айналып, атала боп кетсе де, айт енді...

Ұрқия: Былай ғой енді... Айталық, адам өзін-өзі күте білсе, жүз жасқа келуі оп-оңай. Тіпті бар ғой, жүзден де асуға болады. Мұны осы салаға бар ғұмырын арнап, миы қурай бастаған ақбас ғалымдар әлдеқашан дәлелдеген.

Ағаш аяқ: Солай де. Кісі жүзден асып, екі жүзге қадам басса, онда шайтан боп кетпей ме?

Ұрқия: Қайдағы шайтан! Кісі организмі жүз жасауға әбден-ақ әзір. Жаратылысымыз солай. Оған дауласудың да қажеті жоқ.

Ағаш аяқ: (кекесінді үнмен) Сенің күн сайын ойлай беретінің осы ма? Жаңағы миды айналдырып жіберетін әңгімең осы ма?

Ұрқия: Бұдан да басқа ойлар жетеді. Алайда оны ешкімге айтпаймын. Ол енді...ішкі құпиям. Көрінген алжынған шалға айтып беретін әңгіме емес.

Ағаш аяқ: (ренжіген үнмен) Сонда, мен сен үшін көрінген біреу болдым ғой! Осы қарттар үйінде пенде боп бірге тұрып жатқанымызға енді аз күнде екі жыл толады. Ол аз ба! Аз екі жыл деген... (екі қолын аспаға көтереді)

Ұрқия: Аз! Аз әрине. Адам бірін-бірі жақсы тау үшін ең кемі он жыл араласуы керек. Сонда ғана оған ішкі сырыңды айтуға болады.

Ағаш аяқ: (ойлана) Он жыл! Не деген көп уақыт? Оған дейін кім бар, кім жоқ. (сосын жымиып) Әй, осы әйел жыныстылардың жан дүниесін түсінбей-ақ қойдым. Не айтаң да ойланайық, ертең де күн бар, асықпау керек дейді. Сөйтіп, сілікпеңді шығарады. Шыдамыңды тауысады. Ал, еркектер... рахат қой, олар екі сағаттан соң-ақ бөтелкелес дос боп шыға келеді.

Ұрқия; Бөтелкелес дос басқа, шын дос басқа. Сен бұл екеуінің ара-жігін қалай ажырата алмайсың. (сосын ойлана) Әрине, он ыжл аз уақыт емес. Бірақ тағдыр заңы, өмір заңы солай. Кісі он жылдай өзінің кім екенін, қандай адам екенін толық айтып болады. (енді күрегін көтере беріп) Өй, Адамбек сен не... Түбін дұрыстап көму керек. Әйтпесе бұл өсімдік көгермей, көктей солады. (енді еңкейіп, жас шыбықтың біріне алақынымен аялай түседі)

Ағаш аяқ: (мұңлылау үнмен) Осы кішкене шыбық жас қаламен брге өсіп, бәйтерек болып, мәуелеп өскенше біз бармыз ба, жоқпыз ба?

Ұрқия: Үмітсіз тек шайтан. Жақсы сөз – жарым ырыс. Неге тірі болмайық. Сені қайдам , өзім осы жас шыбықтың алып бәйтерек болғанын көрем әлі. Жасым жетпісте. Әлі алда сексен бар, тоқсан ар...

Ағаш аяқ: (күліп) Әй, сорлы-ау, сол сексен тоқсан біздің қолымызда ма екен. Бір алланың құзырында емес пе! Ана дүниеге керек болсақ, бір-ақ күнде... алады да кетеді.

Ұрқия: Алла өзі сүйетін пендесіне шын пейілмен сұраса, жеткілікті өмір де сыйлай біледі. Жаратушы біле-білсең,еңбек сүйетін, еңбекқор жанды жақтайды. Мен сендер сияқты жатып ішер жалқау емеспін.

Ағаш аяқ: Сендерің кім? Кімді айтып тұрсың?

Ұрқия: Е, бар ғой ана... кім еді? Әлгі Тымырсығың бар, Түгелбегің бар...

Ағаш аяқ: Мен олар үшін жауап бермеймін. Олар – осында тапқан таныстарым.

Ұрқия: Таныстарым дейді. Жан қиыспас достарым десеңші онан да. Күнде көрем ғой, жұптарың жазылмайды.

Ағаш аяқ: Е,енді... жасымыз қатар болған соң, әңгімеміз жарасады. Оны-мұныны айтамыз. Тымырайып жүргенде не табамыз, сосын сөйлесеміз-дағы... Кейде шарт-шұрт ұрысып та қалатынымыз бар. Кешегідей (Күледі)

Ұрқия: Әй, діу де болса өсек айтасыңдар... Осы күні қатындар емес, еркектер өсекші.

Ағаш аяқ: Тәйт! Бұл не сөз? Өсекші деп.. Еркек басымызбен не көрініпті. Біз өсекші емеспіз! Салмақты, салиқалы қариялармыз.

Ұрқия: Ал, өсек емес делік. Сонда не?..

Ағаш аяқ: Өткен-кеткендерді. Арғы-бергіні. Кешегі кездегі көз көргендерді. Сол көп таныстармен болған қызық жәйттер... Арадағы қуды-қашты әңгімелер...

Ұрқия: Міне, бұл да өсек.

Ағаш аяқ: (қабағын шытып) Барлық әңгімені өсек деу – қиянат, Ұрқия! Кісі бір-бірімен сөйлесу үшін, әңгіме-дүкен құру үшін Жаратқан ие тіл берген. Тіл тек өсек-аяңды айтады десең, ол ұят. Біздің тіліміз өсекке бейміделмеген, шындыққа, адалдыққа бейімделген тіл. Біз бұлтаққа көнбейтін, өтірікке бас имейтін қатаң заманның, Сталин заманының ұрпағымыз. (қақиып тұрып қалады)

Осы кезде сахна қараңғыланады да, ауыр, залы музыка ойналады. Сахнаға қайта жарық түскенде – ортада Сұлтанбек Қожанов, ал жоғарыда – Сталин.

Сталин: Ал, сөйле Қожанов!

Қожанов: Менің бір ғана өтінішім бар, жолдас Сталин!4

Сталин: Айт.

Қожанов: Менің халқым өте көнбіс ел. Алайда оның намысына тие беруге болмайды. Егер қазақ ашуға мінсе...

Сталин: (сөзді бөліп) Ашуға мінсе не істейді! Кімді қырады?

Қожанов: Ашуға мінсе, жолдас Сталин, жойқын күшке айналады. Ата-тегіміз жауынгер халық қой. Онда тоқтату қиын болады.

Сталин: Жә, сонда не демексің?

Қожанов: Менің халқыма көп қысым жасалып жатыр. Соны тоқтатыңыз.

Сталин: (айқайлап) Жоқ! Тәртіп барлық ұлтқа бірдей. Мен ешқайсысын бір-бірінен бөліп қарамаймын. Біз біртұтас Совет халқын құру жолындамыз. Осыны есте ұстаңыз, жолдас Қожанов!

Қожанов: Тәртіпті талап кеткеніңіз дұрыс. Оған ешкім қарсы тұрмауы тиіс. Алайда, Қазақстанда Голощекин ойына келгенді істеп жатыр. Елде жағдай қиын... Жұт, ашаршылық... Халық басқа жаққа босып кетіп жатыр...

Сталин: (күле сөйлеп) Осы сен... сен неге бірбет қазақсың! Басшыға қарсы келе беру түбі жақсылыққа апармайтынын да ұмытпа. (сәл тоқтап) Солай-й, жолдас Шыңғыс-хан... Орта Азияның Шыңғысханы...

Қожанов: Шыңғысхан мен емес, шын Шыңғысханды іздесеңіз айтайын. Ол алыста емес...

Сталин: (ашу шақыра) Отставить! Тоқта! Шық кабинеттен!...

Сахна қайта қарңғыланып, қайта жарық жанғанда Ұрқия сөйлейді.

Ұрқия: Зобалаң заман, кесел заман – сол Сталин заманы емес пе еді. Несіне «біз Сталин заманының адамдарымыз» деп мақтана кеуде қағасың...

Ағаш аяқ: (толғана , тебірене) Әр заманның өз сұрқылтайы болады. Әр уақыттың өз кеселі бар. Кешегі Ленин...жер бетіндегі адам баласына тек жақсылық тіледі. Адамдар жоқшылық пен тоқшылықтан құтылса екен, біріне-бірі күш көрсетпесе екен, тең болып қмір сүрсе екен деп армандаған жоқ па.Оның әу бастағы өз қиялында керемет, әсем, жақсы қоғам құру арманы болғанына мен іштей сенем. Бірақ амал нешік, өмірі қысқа болды. 54 жас деген не! Бала ғой. Ал, енді сол жолды жалғаған Сталин болса... әрине, ол да елді қан қақсатсам, қырып-жойсам, ақырзаман орнатсамдеп армандамағаны белгілі. Оның да әуел бастағы ойы, арманы елді жасқы өмірге жеткізу болды. Алайда...

Ұрқия: (сөзін бөле) Міне, міне, сол жерін айтшы.

Ағаш аяқ: Алайда... саясат өз дегеніне бұрып әкетті. Бәріне кінәлі сол заман, сол саясат...

Ұрқия: Ленин сүттен ақ, судан таза екен. Сталин тіпті ақадал, жаны пәк жан екен. Бәріне де кінәлі олар емес, әлгі-і... саясат, заман... Ау, бұл не өзі? Бұл енді әшейін көңіл жұбату ғой...

Ағаш аяқ: (дауыс көтере) Жоқ! Көңіл жұбату емес, бұл ащы шындық. Өмірдің ащы шындығы. Қай заманда да халықты қан қақсатқан – сол саясат. Сол саясат бағыты. Кім-кімді болмасын, әу баста қаныпезер болып тумайды. Оны қаныпезер ететін – сайқал саясат. Айналасындағылардың айласы, әрекеті, астыртын ісі. Аяқтан шалуы. Міне, Сталинді де ашындырған осындай істер.

Ұрқия: Сонда... айналасындағы ат төбеліндей саясаткерлерге ашындым деп, бар ел жақсыларын, игі жақсыларды қырып тастауға бол ма? Бұл деген нағыз қаныпезерлік қой.

Ағаш аяқ: Сталин, менің ойымша, бәрін қырып салыңдар деп ешкімге де, ешқандай да бұйрық берген жоқ. Рас, жолында кесе-көлденең тұрғандармен күрескен де шығар... Ол басқа әңгіме. Ал, мына біздің арыстарымызды алсақ, оны қүртқан өзіміз. Өз ішіміздегі алауыздық...

Ұрқия: Қалай? Ұлттың үлкен өкілін, белгілі-белгілі қайраткерін құрту үшін Орталық нұсқау бермесе, кім батып бара алады? Кімнің батылы барады?..

Осы кезде сахна қараңғыланады. Қайта жарық түскенде сахнада қара киімді Адам тұрады. Ол әлдекімге нұсқау беріп тұр.

Қара киімді Адам: Кез келген халықты уысында ұстағың келсе, ең алдымен олардың бас көтерер көсемдерін көгенде. Солардың аузына құм құй. Көні құрт. Көз көрмеске жөнелт. Сонда ғана өз дегенің болады. Ойлағаның іске асады. Әйтпесе... Әр қадам сайын кедергіге тап бол бересің. Өмір пәлсапасы осы. Осыны есіңде ұста-а...

Сахна қайтадан қараңғыланып, қайта жарық түскенде Ұрқия сөййлейді.

Ұрқия: (ойлана түсіп) Ой, сорлаған сорлы халқым-ай! Көрмеген қорлығың, ішпеген уың бар ма сенің!... Ал, енді...кешегі Ұлы Отан соғысы ше? Ол кімнің кінәсі?

Ағаш аяқ: (қабағын түйіп) Ол... ол біздің кінәміз емес. Оны бастаған неміс фашистері. Гитлердің қанқұйлылығы.

Ұрқия: Сенің ойыңша, Гитлер кім? Ол қандай адам? Әлде... ол түкке тұрмайтын кеще ме?

Ағаш аяқ: Мен олай дей алмаймын. Гитлер жәй пенде болса, соншама армияны жасақтай алмас еді. Демек, оның бойында да ерекше қасиеті бар. Тек кешілігі... ниеті дұрыс емес. Ниеті – қара... Сол үшін де ол тарихта қарабет болды. Сталин олай емес. Сталин өз уақытында ел ықыласына бөленген адам. Сосын да біз жеңдік.

Ұрқия: Жеңіс жалғыз Сталиннің еңбегі ме! Егер Сталиннің орнында басқа біреу болғанда, жеңіліп қалар едік деп ойлайсың ба?

Ағаш аяқ: Басқа біреу болса, аяғы не боларын білмеймін. Өйткені басқа біреудің кім екенін білмеймін ғой. Ал, Ұлы Отан соғысының жеңісіне тікелей ықпал еткен – Сталин. Оны жоққа шығаруға болмайды. Әрине,Сталиннің жанында өте даңқты қолбасшылар, әскери адамдар болды. Ақылды армия генералдары жүрді. Ең бастысы – Сталин соларды тыңдай білді. Қателескен де шығар. Жаңылыс басқан тұстары да аз болмаған болар. Бірақ ең соңында сара жолды тапты. Кеңес армиясын... дұрыс бағыттай алды.

Ұрқия: Менің бұл турасында өз ойым бар. Ол мынадай. Жеңіс – сол кездегі барша Кеңес халқының қанымен келді. Газерттерде жазып жүр ғой, Ұлы Отан соғысында 26 миллиондай кісі жер жастаныпты. Осы аз ба? Солар жан қиыспағанда, жеңіс болар ма еді.

Ағаш аяқ: Рас, соғыс шығынсыз болмайды, Сталиннің өзі де оны мойындаған. Ал, енді өлгендерге келсек....

Ұрқия: (сөзін бөле) Тіпті етің өліп кеткен адамдай, салқын сөйлейсің ғой өзің. Соғыс даласында денесі көмусіз қалған талай қазақ боздағының әруағы ше! Олар қалай ұмтылар! Осы күнге дейін жылаулы отбасылар бар. Соғыс жарасы, есіңде болсын, ешқандай жазылмайтын жара.

Ағаш аяқ: Дұрыс! Сөзіңе қосылам. Соғыс жарасы – ол жан жарасы. Жан жарасы оңайлықпен жазылар ма! Бірақғ өмірдің аты – өмір. Соғыс жылы жетім қалғандар жылап-сықтап жүріп те жетілді емес пе.

Ұрқия: Жесір қалғандар ше! Жап-жас жесірлер... Бар өмірі ойран-топан болған арулар ше...

Ағаш аяқ: Иә, қаншама арулар күйусіз, жарсыз қалды. Жас өмірі өксуге ұласты.

Ұрқия: Міне, сосын да ақындар сл кезді жырмен кестелегенде, ең үлкен тргедия деп сол жас аналарды жазады. Әлгі Қадыр ақынның:

Автомат, пулемметпен қырқып атып,

Кетті – ау соғыс талайды шырқыратып!

Күйеуі өлген соғыста көрші әйел,

Темекіні шегетін бұрқыратып! – деп жазуы тектен-тек пе! Қарашы, неткен ауыр...

Ағаш аяқ: Әрине, оған сөз бар ма! Трагедияның үлкені сол ғой. Соғыс трагедиясы...

Ұрқия: Жас жесірлер трагедиясын сөзбен жеткізу қиын. Ал, енді сол Қадыр ақынның тұстасы Тұманбай ақын:

Жеңеше, шылым шекпе деп,

Айтуға саған хақым жоқ.

Тағдырмен шықтың жекпе-жек,

Жиырмаңда жесір қатын боп! – деп күңірене төгілді емес пе! Ауыр ғой, ауыр...

Ағаш аяқ: Ақындар да айтқан-ақ екен...

Ұрқия: Әні, трагедия қайда жатыр. Жесір қалған жас әйел күйін біз түсіне алармыз ба?

Ағаш аяқ: ОЛ ол ма, сол жас жесірмен бірге әкесіз қалған сәбилер ше! Олардың жас жүрегіндегі аласапыранды кім ұғар... Міне, ең ауыры... (Ойланып қалады. Сосын қайта серпілгендей боп) Сен ғой, жесір қалған жас аналарды айттың. Ал, сәбилер... Сәбилердің жан қайғысы қандай қиын, қандай ауыр!

Ұрқия: Ауыр ғана емес, азап. Соның бірі – менмін. Әкем де, екі бірдей бауырым да сол соғыс даласында қалды. Осы күні сүйегіне де зар болып жүрміз. Зар бола жүріп, өмірден де өтіп барамыз...

Осы кезде сахна қараңғыланады да, қайта жарық түскенде жас бала шығады. Ол жан-жағына қарап, алақ-жұлақ етеді. Арт жағынан ақырын басып, солдаттар өтіп бара жатады.

Жас бала: Ағалар! Ағатайлар! Менің әкемді... әкемді көрдіңдер ме! Неге үндемейсіңдер! Әкем қайда? Әкемді тауып беріңдер менің... (айқайлайды)

Осы кезде әлдеқайда зор дауыспен өлең оқылады.

Деп күтіп жас сәби жүр.

Қайырлмай қалай кетерсің?

Хабарсыз қалай ол тоқтар!

Көрдің бе, оның көкесін,

Соғыстан қайтқан солдаттар?..

Ағаш аяқ: (толқи сөйлеп) Жас жесірлердің де, әкесіз қалған сәбилердің де ішкі жан жарасын түсінемін. Ал, бірақ...ең ауыр жара – сол соғыста ұлдарын мәңгіге жоғалтып, қан жұта күн кешкен әкелер мен аталардың жан дүниесінде, жүрегінде болар деп ойлаймын. Балаңды жоғалту деген қандай қиын-н...

Ұрқия: Бала – бауыр ет. Ол... жазылмас жара ғана емес,көрге бірге кететін қаралы қайғы... (сосын Ағаш аяққа бұрылып) Соғыс туралы сөз қылу қандай ауыр. Сен жаңа... сол соғыс туралы оп-оңай, жеп-жеңіл сөз айтпақ болдың-ау...

Ағаш аяқ: (ашулана) Мен бе жайбарақат сөйлеп отырған! Менің ішімдегі алапат сезімді сен білесің ғой. Сол буырқанған сезімді сезіне алсаң, өзіңнен-өзің шошыр едің. Мен.. жиырмаға жетпей аяғынан айырылған жас мүгедекпін. Менің жастымдағы сол соғыс даласында қалды. Мәңгі қалды. Мәңгіге жоғалттым оны. Содан кейінгі өмір...аты ғана. Мен баяғыда өлген адаммын. Жұр ағаш аяқ дейді, ең дұрысы – Ағаш адаммын...

Ұрқия: (күмілжіп) Кешір, кешір мені... Мен байқамай...Көңіліңе алмашы. Сен де, мен де жарым-көңіл мұңлықпыз ғой. Бір-біірмізді жаралап қайтеміз. Кешір мені-і... (Ұрқия Ағаш аяқты құшақтайды, екеуі де үнсізотырып қалады. Осы кезде бұлардың қасына Түгелбек келеді).

Түгелбек: О-, екеуің құшақтаса қалыпсыңдар ғой. Еңлік пен Кебек сияқты...

Ұрқия: (дереу денесін жинап) Күл, күле бер бізге. Таздан тарақ қалғалы қаш-ша...

Ағаш аяқ: Кәрі көңілдің бір пәс босаңсығаны да. Әйтпесе, Елік пен Кебек болу қайда. Олар аңыз-махаббат. Ал, біз деген... Тағдыры тұйыққа тірелген бейбақтармыз. Қарттар үйінде қайбір жетіскеннен пенде болып отырмыз. Атамызда жоқ дәстүр...

Түгелбек: (күліп) Е, сендерге не болған! Мен жәй әзілдей салып ем. Бір-біріңе көңіл ынтығып тұрса, Еңлік пен Кебектен қай жерің кем. Олар да адам. Олар да пенде болған...

Ағаш аяқ: Жоқ, Түгелбек, сен олай деме, олар періште. Олар пенделіктен биік тұрған қос ғашық. Әйтпесе екінің бірінің махаббаты неге аңыз болып қалмайды.

Түгелбек: (олардың жанына жайғасып, отырады) Өзіңді (Ағаш аяққа қарап) бағанадан іздеп жүрмін. Өстіп үндемей шығып кететінің бар. Әлде...

Ағаш аяқ: Сен ұйықтап жатқансың. Оятқым келмеді.

Түгелбек: Әлде-е... жеке кездеспек боп... (Ұрқияға қарап жымияды)

Ұрқия: Әй, замандас, сен енді қалжыңды қой. Біздің бағаналы бері не істегенімізді сұрамайсың ба онан да. Міне, екі түп шыбық ектік. Бұл – ақ қайың. Ертең-ақ әуелеп өседі. Мына жас қаладай өседі.

Түгелбек: (жерге үңіле қараған болып) Мынау ма! Әй қайдам-м... Өсе қойса...

Ұрқия: (жұлып алғандай екпіндеп) Өседі! Өскенде қандай! Көресің әлі. Осы екеуінің бәтерек болғанын да көрерміз тірі болсақ.

Түгелбек: (жымысқылана) Сонда... мынаның бірі – сен де, ал анауы...

Ағаш аяқ: Әзілді қой. Көңілің кетсе, сен де ек. Сен де отырғыз.

Түгелбек: Қолымнан келмейді.

Ұрқия: Қолыңнан не келеді сонда? Сен өзі қандай еркексің? Шауаға икемің жоқ. Қайтіп күнелткенсің, жарқыным-ау!

Түгелбек: Мен...кішігірім бастық болған адаммын. Яғни қағазбен жұмыс істеп, қағазбен күнелттім.

Ұрқия: (оны басынан нұқып, әзілге шаптыра) Арамтамақ! Нағыз арамтамақ сен екесің. Ел үстінен күнелткен қу болдың ғой...

Түгелбек: Әй-әй, сен өйтіп менің жыныма тиме. Немене, папкі ұстаған бар қазақ арамтамақ па сонда! Оны да ақылы жеткен ұстайды. Кісі болу үшін бас керек, алық керек, парасат керек.

Ұрқия: Шын парасат иесі – папкі ұстап, галстук тағып, шірене түкірген еркек емес. Нағыз адам – ол ең алдымен Жер-Анаға бас иген адам. Жер-Ананы сүйе алмағандар шын мәніндегі Адам деген атқа ие болып та жарытпайды.

Түгелбек: Мен Жер-Ананы сүймейді деп кім айтты? Жерді мен де қадірлеймін.

Ұрқия: Соны көре алмай тұрмын-ау...

Ағаш аяқ: Жә,сендерге не болды? Қойыңдар енді. Басқа біреу естісе күлер. Бастары піспейді екен деп. Осындай қырыс мінездеріне бола бұл шал-шауқанды қарттар үйіне қамаған ғой дер...

Түгелбек: Рас-ау. Сөйтіп ойлайтындар да табылады.

Ұрқия: Өйтіп ойлайтындар – ақымақтар.

Түгелбек: Ақымақ ешқандай өзін ақымақпын демейді. Ең қиыны сол – ол өз кемшілігін өзі білмейді. Білдірмек болсаң – сені жау көреді.

Ағаш аяқ: Мына сөзің әдемі шықты, замандас. Өмірде тап солай. Көрдік қой ондай адамдарды...

Түгелбек: Мен де аз көргем жоқ.

Ұрқия: Осы сен...(Түгелбекке қарап) қол-аяғын бүтін, сап-сау шалсың. Соғыстан қалай аман-есен келдің,а! Соны айтшы... Әлде оған да ақыл, парасат керек пе?...

Түгелбек: (қипақтап) Енді.. соғыс туралы айтылатын жер ме бұл.

Ұрқия: Біз жаңа ғана сол туралы айтып отыр ек. Мына замандасым (Ағаш аяқты нұсқап) соғыс даласында аяғын берді. Сөйте тұра бар жеңістің исі – Сталин-н деп оның атына мадақ айтқысы келеді. Ол күндер әдіра қалсын десем, маған ренжиді.

Түгелбек: Рас, рас! Ол күндерден беті аулақ. Оны еске алып не керек. Құдая енді соғысын көрсетпесін.

Ұрқия: Мен әнеукүні қатындар арасынан бір өсек естідім. Ана Тымырсық деген достарың бар емес пе! Сол неге үндемейді, неге көп сөйлемейді, неге елден бөлек жүріп, аулақ қаша береді десем... оның сыры бар екен. Тымырсық – соғыс кезінде тұтқынға түсіпті. Фашистердің қолында болыпты. Әйтеуір амалдап құтылып шығыпты.... Соны намыс көреді дейді. Ешкімге, еш жерде соғысқа қатыстым деп айтпайтыны да сонан екен.

Ағаш аяқ: Соғыс кезінде немістердің қолына түсіп қалса, оған ол кінәлі ме! Соғыстың аты – соғыс. Ондайлар аз болды ма? Жағдай солай болған шығар. Ол – намыстанатын жағдай емес.

Ұрқия: Бәсе десе! Мен де солай ойлаймын. Соған бола қайғыланып, өмір бойы үндемес атанып...

Ағаш аяқ: Біз оны ортаға алып, әңгімеге тартуымыз керек. Соғыс біткелі қанша жыл. Енді жасыратын, үрейленетін, қорқатын не бар. Қайта көрген-білгенін бүгінгі ұрпаққа айтып кетуі керек қой.

Ұрқия: Өте дұрыс айттың. Мен де солай ойлаймын. Тымыпсықты сөйлету керек.

Ағаш аяқ: Сөйтейік. Оны сөйлеткен жөн.

Түгелбек: (осы кезде Тымырсық туралы сөзді бөле) Осы сен... аяғыңнан қалай айырылып жүрсің? Соны айтшы бізге! Соны ылғи да сұраймын деп оқталам да, үнемі ұмытып кетем. (Ағаш аяққа бұрыла қарайды).

Ұрқия: Иә, айтшы. Біле жүрейік біз де.

Ағаш аяқ: (қинала,ойлана) Ойпырмай, ол өзі... ауыр әңгіме. Еске алудың өзі қиын-н... Жанымды сыздатады. Соғысқа алғаш кірген кезіміз. Фашистердің беті қайтты. Біз жеңбей тынбауға бел буғанбыз. Сондай бір кескілескен ұрыс кезінде... аяқ астынан жараланып қалғаным. Әлде оқ тиді, әлде снаряд жарықшағы... (кішкене пауза жасап) Аһ, дүние-ай, сол кезді ойласам жаным сыздайды-ы... Көкірегім шым-шымдап ауырып ала жөнеледі.

Осы сәтте сахна қараңғылана береді. Жарық Ағаш аяққа түседі.

Ағаш аяқ: (өз-өзіне күбірлеп) Уа, бұл не күй? Денем неге ысып барады? Маған не болды?

Дауыс: Сен оққа ұштың. Сен жаралы жауынгерсің.

Ағаш аяқ: Оққа! Не дейді? Сонда... мен ауыр жаралымын ба?

Дауыс: Иә. Сен ауыр жаралысың. Снаряд ұшқыны сенің бір аяғыңды жұлып әкетті. Енді – мүгедексің.

Ағаш аяқ: Не дейт! Неге мүгедекпін? Дәрігерлер қайда?

Дауыс: Енді олар да түк істей алмайды. Сенің бір аяғың өзіңнен бөлініп қалған. Қазір қансырап жатсың. Әне,есіңнен танып бара жатырсың.

Ағаш аяқ: Жоқ! Мен есімнен неге танам! Мен соғысқа жаралы болу үшін келгем жоқ. Мен елімді қорғау үшін келгем. Аяқ! Аяғым қайда? Аяғым-м... (ол жыламсырап, ауыр күрсінеді) Енді ақсақпын ба? Енді соғыса алмаймын ба? Онда... не өмір қалды. Бұдан да өлгенім артық-қ...(қолына автоматын алады. Өзіне-өзі атпақ болады. Қолым дірілдейді.) Өзімді-өзім атамын. Өлемін.

Дауыс: Ал, ат. Сонда кім ұтады? Сені қорқақ біреу дейді де қояды, Нағыз мықты жауынгер соңына дейін күреседі. Қасық қаны қалғанша....

Ағаш аяқ: Жалғыз аяқпен... қалай күресем? Кімге керекпін?

Дауыс: Ойлан! Тағы да ойлан! Кісі ойлай алмай қалғанша әрекет ете бер... Адамның құдыреттілігі де сонда-а...

Ағаш аяқ: А-а, не дейсің! Адам ойлай алмай қалғанша әрекет ете береді... Онда мен... әлі де керекпін ғой, сонда! Демек-к...

Дауыс: Әрине, керексің. Сен жауға қарсы соғысу тек автомат алып ұмтылу ғана деп ойласаң – қателестің.

Ағаш аяқ: Сонда... не істеймін?..

Дауыс: Оны... өзің тап. Өзіңді-өзің атып тастац оңай. Бір ғана оқтың жұмысы. Ал, раухы мықты жігіт өйтпейді. Ол тағы да алға ұмтылады. Өмірмен бетпе-бет келеді. Қандай қиын, тастақты жол болса да жеңуге тырысады. Міне, нағыз ер сол-л...

Дауыс жолғала береді. Сахна жарықтанады.

Ағаш аяқ: (ауыр дем ала) Солай-й... Сөйтіп ұрыс даласында бір аяғымды бердім. Сосын... кімге керекпін. Мені елге қайтарды. Елге келіп, бір аяғым мына (аяғын ұстап) ағаш аяқты кигізіп, күн өткіздік қой әйтеуір-р... Өз шамама қарап, еңбек етуге тырыстым. Арамтамақ болмайыншыдедім-м... Ерді намыс өлтірер деген...

Түгелбек: Кешір, досым. Жүрегіңді ауыртып қойдық па! Мен жәй... тарихын біле жүрейік деп сұрап ем... Бірге жүрген соң.... (осы кезде биік үй жақтан дәрігер дауыстайды.)

Дәрігер: Түгелбек ата! Сіз тез 3-кабинетке келіңіз. Кезекті емді қабылдауыңыз керек. Тездесіңіз-з...

Түгелбек: Ойбай-ай, осыдан-ақ безер болдым. Өзі удай ащы. Бір сағат жатасың көзің бозарып. Енді амал жоқ, дәрігерді де тыңдау керек. Мен барып келе қояйын.

Ол кетеді. Артынша Тымырсық келеді.

Ағаш аяқ: (оны көре-сала) Ойпырмай, осы жаңа ғана өзіңді сөз етіп едік. Мақтап жүреді екенсің...

Тымырсық: (қос шыбықты көріп) Ой, мынау... бұрын жоқ еді...

Ұрқия: (сөзді бөле) Бұны біз кеше мына Адамбек досың екеуміз (Ағаш аяқты көрсете) отырғыздық. Қарашы, өздері бүр жара бастапты.

Тымырсық: Осы қос шыбық алып бәйтерек болып өссе, қандай ғанибет.

Ұрқия: Өседі. Әуелейді әлі. (сосын Тымырсыққа бұрылып) Сен де, замандас, бір жас шыбық отырғызбайсың ба?

Ол екеуі әңгімелесе бастағанда Ағаш аяқ сылти басып жандарынан ұзап кетеді.

Тымырсық: Мен... мен соны істей алсам жақсы. Қолым қалтырайды. Сексен жас аз жас емес.

Ұрқия: (күліп) Сексен – жастың соңы ма! Енді тоқсан бар, арғы жағында жүз...

Тырмырсық: (күлген болып) Тосан, жүз... Оған жету қайда! Әй, енді ұзамаспыз-ау. Тықыр таянған сияқты.

Ұрқия: Тырық қашан таянса да, бәрі Алланың қолында. Пенде бұ дүние есігін ашқан күні-ақ ажал тықыры жанына тақап тұрады. Оның ерте не кеш жетуі – Алла әмірінен. Сондықтан да, замандас, қайғыны ұмыт. Одан да серпіл. Ашыл.

Тымырсық: Серпіле сөйлейтіндей не қауқар бар! Бәрі өтті, бәрі артта қалды. Бір өмір өте шықты...

Ұрқия: Жоқ, замандас! Өмір те шыққан жоқ, ол бар, ол әлі жалғасып жатыр. Әлі де... жалғаса береді.

Тымырсық. Осы да өмір ме?

Ұрқия: Неге өмір емес. Біз әлі ойлай аламыз, жас ұрпаққа ақыл-кеңес бере аламыз. Әрине, тыңдайтын құлақ болса...

Тырырсық: Міне, мәселе сонда. Бізді тыңдайтын ұрпақ жоқ. Жастар бізден әлдеқайда ақылды.

Ұрқия: Ой, әдірам қалғыр... Қайндай ақыл оларда. Білеміз ғой...

Тымырсық: Заманн жаңа, уақыт жаңа. Бәрі де өзгерген. Біз ескінің көзіміз...

Ұрқия: Айтпақшы... сен осы өткен өміріңді неге айтпайсың? Сол күндерді неге еске алмайсыз? Өмірі ол туралы ләм демейсің. Жақ ашпайсың. Әлде... себебі ба ма?

Тымырсық: Қандай себеп! Себеп жоқ! Тек... Нені айтам? Нені еске алуым керек?...

Ұрқия: Мәселен, өткен күндер... Кешегі балалық шақ. Жастық дәурен... Бастан кешкендер...

Тымырсық: (ойлана, қамыға) Менің өмірім... өзгелерге ұқсайтын өзгешелеу өмір. Оны айтқым да, еске түсіргім де келмейді.

Ұрқия: Неге еске түсіргің келмейді! Өткен өмірге еш өкінуге болмайды. Қалай дегенде де ол сенің тағдырың...

Тымырсық: Мәселе – сол тағдырдың тайғанақтылау болғандығында. Сосын сөз етіп неге керек.

Ұрқия: Кісі өз тағдырын өзі күстаналамауы қажет. Қазақ «маңдайға жазылған сол» деп жатады. Ендеше әр өмір – өзінше тарих. Жақсысын кейінгілер үлгі алу үшін айтамыз, жайсызын – ондайды қайталамау үшін айтуға тиіс емеспіз бе...

Тымырсық: Мен біреудің өміріне сонша ынтыға бергендерді ұнатпаймын. Ол – әркімнің өз құпиясы...

Осы кезде тағы да сахнада Қара киімді Адам көрінеді.

Қара киімді адам: Жер бетінде мың-миллион адам болса, соның бәрінің де ішкі құпиясы бар. Оны ешқашан,ешкімге айтпайды. Айтуға да болмайды. Өйткені, адамның жаратылысы солай. Айтуға болмайтынды айтса, бұл қоғам опырылып құлайды. Қане, осы сөзім өтірік пе! Айтыңдаршы бірің-ң...

Ол сахнадан шығып кетеді.

Осы кезде бұлардың жанына сылти басып Ағаш аяқ та оралады.

Ұрқия: (Ағаш аяқты нұсқап) Мына замандасымыз да рахат өмір кешпепті. Жас он сегіз-он тоғызға жете бере соғысқа аттанған. Майдан даласында бір аяғын берген. Енді, міне. Мүгедек... Ағаш аяқ... Жас өмірін соғыс жалмаған. Өзі сүйген қызына қолы жетпеген. Итшілеп жүріп, бас қосқан қосағы ақыр аяғында өзін тастап. Басқа біруге тайып тұрған. Ешкімі жоқ. Сосын да амалсыз осында келген. Осыны жасырмай-ақ айта алады. Ал, сен болсаң...

Тымырсық: (төмен қарап) Менің өмірім одан да шытырманды. Әйтеуір дене мүшелерім, аяғым сау демесем, жүрегім қырық құруар. Жанымда жара көп. Оның қайсыбірін айтайын. Аяғым бүтін болғанымен, жүрегім-ағаш...

Ұрқия: Айт! Айтып бер. Ең болмаса жүрегіңді жеңілдетесің. Іште булыққан ой жаман. Ол кісіні бір күні алып ұрады.

Ағаш аяқ: (Ұрқияны қостап) Айту керек. Жеңілдеу үшін де айтқан жөн. Енді сексенге аяқ артып тұрып, нені жасырамыз. Онсыз да кәрі қойдың жасынадай жас қалды.

Тымырсық: Ойпырмай! Не десем екен! Бәрі де ішімде кетер, өзіммен бірге кетер деп ем. Сол құрғырды ешкім естімей-ақ қойса деп ем.

Ағаш аяқ: Әдейі істесең – сөз басқа. Ал, жағдай солай болса, оған жан қианп не керек.

Ұрқия: Иә, десейші. Ситуация деген болады. Ол кісі еркінен тыс нәрсе...

Тымырсық: Тап солай. Бұл ситуация. Менің еркімнен тыс...

Ұрқия: Сонымен...

Ағаш аяқ: Иә, содан...

Тымырсық: (қинала сөйлейді) Мен...мен соғысқа қатысты деген атым болмаса, өзімді соғыс ардагері деуге арланам.

Ағаш аяқ: Е, неге?

Ұрқия: Неге арланасың?

Тымырсық: Ол өзі...ұзақ хикая. Ойлай бастасаң-ақ аяқ-қолым дірілдеп қоя береді. Мен соғысып жарытпаған қазақпын.

Ұрқия: Айтсаңшы енді кібіртіктей бермей...

Сахна сәл қараңғылана береді де, сахнаға Бауыржан Момышұлы шығады.

Бауыржан: Мен қазақ деген ұлттың ұлымын! Менің халқым о бастан-ақ жауынгер ел. Олар жаудан тайсалмайды да қорықпайды. Егер қазақ арасынан қашқын, қорқақ, сужүрек біреу шықты десе, басымды да тігуге әзірмін. Батыр халықың ұрпағы да батыр болып туады.

Ол сахнадан ақырын шығып кетеді. Сөзді қайтадан Тымырсық жалғайды.

Тымырсық: Мен... сужүрекпін. Қорқақпын. Езбін...(қамыға күрсінеді) Сол соғыс даласында қалуым керек еді. Несіне тірі жүрмін мен...

Ағаш аяқ: Сабыр ет, бауырым! Сен – пендесің. Пенденің бәрі де өмір сүруге хақылы. Сондықтан да кінәлі емессің.

Тымырсық: Соғыс даласында... жалғыз қалғанда әртүрлі ойға берілдім. Қолымда винтовка бар еді. Қасымдағылардың бәрі тұтқындалып жатты. Ал, мен... өзімді-өзім атып тастауым керек еді. Соған... жүрегім дауаламады. Қорқақпын. Сужүрекпін. Енід мынау. Өмір бойы арымның алдында азапқа түсіп...

Ағаш аяқ: Сен сонда тұтқында болдың ба?

Тымырсық: Иә. Мені немістер тұтқын болып бейшаралық күйін кештім. Олар тепкіледі, ұрды. Аузына келген сөздерін айтты. Ит деді, доңыз деді.Соның бәрін де естіп тұрып, өмір сүрмек болдым.... Аһ, дүние-е...

Ағаш аяқ: Бұл ситуция. Тұтқынға түскен қазақ жалғыз сен емес. Ондайлар көп болаған. Сол үшін азап шегуің жөн емес, бауырым. Еңсеңді көтер. Бойыңды тікте. Сен кешегі жауынгерсің.

Тымырсық: (басын көтеріп) Ең жаман жауынгермін. Жасық солдатпын. Тұтқыннан басқа түк көрмеген ынжықпын.

Ұрқия: Тұтқында көп болдың ба?

Тымырсық: Екі жыл, әлде онан да көп... Бізді оқытып, өзімізге қарсы пайдаланбақ болды-ау деймін. Солардың дегеніне көнбеске амалым қалмады. Тек бір күні... Мұстафа Шоқай деген қазақ келіп, араша түсті. Соның арқасында...кішкене еркіндік алып, одан соң елге қашуға мүмкіндік туды.

Ұрқия: Мұстафаны көрлдің бе?

Тымырсық: Көрдім.

Ұрқия: Ол өзі... қандай кісі еді? Өте ақылды деседі...

Тымырсық: Менің білуімде – Мұстафа тек қазақ қана емес, бүкіл түркі жұрты үшін де мақтаныш қой. Оның ойлағаны да сол түркі жұртының басын біріктірмек болған секілді. Сол үшін таяқ жеді. Соның жолында жанын пида етті.

Ағаш аяқ: Содан? Аяғы не болды?

Тымырсық: Мен ретін тауып елге қаштым. Бірақ, елім...мені Отанын сатқан солдат деп қарсы алды. Сосын түрме... Әй, қойшы. Мен не көрмедім. Ең дұрысы – сол соғысдаалсында өзіме-өзім қол жұмсап, өліп-ақ кетуім керек еді. Сонда бүгінгі ұрпақ мені батырымыз деп айтып жүрер ме еді. Енді мынау... Су түбі – құрдым...

Сахна қараңғылана береді. Әлдеқайда жарқ-жұрқ еткен жарық, снаряд даусы. Ыңыраған солдаттар үні. Жарық Тымырсыққа түседі.

Тымырсық: (қинала) О, құдай-й... Мынау не? Мен қандай күйдемін. Қарулас достарым қайда? Қайда жатырмын мен..

Дауыс: Тұр оңбаған! Сені... тап қазір-ақ бір оқпен о дүниеге аттандырып жіберер едім. Амал жоқ. Нұсқау солай. Сен енді тұтқынсың. Тұр! Түс алдыма.

Тымырсық: Ойбай-ай, бұл не? Өңім бе, әлде түсім бе? Сен кімсің?

Дауыс: Менің кіи екенімді қайтесің! Тұр дедім ғой. Әйтпесе мына автомат дүмімен соғамын өзіңді.

Тымырсық: Ұрма! Ұра көрме! Мен қазір-р...

Дауыс: Бол! Тез! Уақыт тығыз-з...

Сахна қайта жарықтанады.

Тымырсық: Мен... мен қарабетпін. Сужүрекпін...

Ағаш аяқ: Олай деме, замандас. Сен енді сол күндердің тірі куәсісің. Бұл бұ дүниеден өтсек, ол кез шындығын айтатын да ешкім қалмайды. Сондықтан да ашылуың керек. Сенің сөзің енді саған емес, болашақ ұрпаққа керек. Ең болмағанда ана Мұсафа Шоқа құрмақшы болған Түркістан легионы туралы өз ауызыңмен баяндп бер. Басы қалай басталғанын айт.

Ұрқия: Сөйтуің керек. Ол кез шындығы айтылуы керек. Әдбен керек.

Тымырсық: Жоқ, енді қтнамаңдар мені. Осымен болдым. Әрі қарай алмаймын, онсыз да денем қалшылдап барады. Мен... жансыз ағаштай тірі өлікпін.

Ағаш аяқ: Сен тірі өлік емессің. Сен – кешегі күннің тірі куәсі боласың. Тірі куә ретінде де қадірлі қарт болуға толық хақың бар.

Тымырсық: Қинама мені, замандас! Ол да жетер. Сендерге ашылғаным да болар. Неміс фашистерінің итаршысы бола жаздаған адамды бүгінгі ұрпақ кешіре ме! Осы үндеменге қалпымда бұ дүниеден өтейін. Қинай көрмеңдер енді...

Ұрқия: Түк айтпай өтіп кетсең, оның күнәсі екі есе ауыр болады. Ұрпағың оны кешпейді. Осыны да ойла.

Тымырсық: Өтінем сендерден. Соғыс туралы сөйлеу – маған өте ауыр. Мен қарабет адаммын. Соғыс туралы қасқайып қарап сөйлеу бақытына ие болғандар аз ба! Аз ба ондай қазақтар... Бауыржан Момыншұлы, Рахымжан Қошқарбаев, Мәлік Ғабдуллин... Көп қой. Көп. Солардың сөзі, солардың жазғаны ендігі ұрпағыма үлгі-өнеге болсын. Мен – қарабет ұрпақпын. Мен – сужүрек, қорқақ, ез солдатпын. Бүгінгі балаларым мендей атасы болғанын білмей-ақ қойғаны дұрыс... Қандай үлгі бар менің өмірімде...(қамыға, күрсіне отырып қалады.)

Ағаш аяқ: Сенің ерлігің – еліңді сүйе білгенің. Тұтқынға түсіп, өз еліне қарсы жұмыс істегендер де баршылық. Сен өйте алмадым. Өйткені, жүрегің таза. Еліңді, жеріңді сүйетін таза жүрегің бар. Сен сол жүрек сөзіне құлақ астың. Мақтанарың да сол, замандас...

Ұрқия: (сөзді бөле) Аяғын тыңдайық та. Фашистер тұтқынына түстің. Ал, сосын... Содан кейін...

Тымырсық: Аяғы не болсын. Тұтқынның жағдайы қалай болушы еді. Түні бойы ой мазалайды. «Мен сатқынмын ба!» деп азаптанасың...(сахна қараңғыланады, жарық Тымырсыққа түседі.

Тымырсық: (қинала) Мен... тұтқынмын. Фашистер тұтқынымын. Масқара-ай! Бұдан да өлгенім артық еді...

Дауыс: Жоқ! Өлуге әлі ерте. Тұрқын болу – бәрінің де біткені емес қой.

Тымырсық: Енді ше! Бас бостандығым жоқ. Ана фашистер не айтса, соны орындауым керек.

Дауыс: Ойланып көр. Ақылы бар кісіге кез келген жағдайдан шығар жол бар. Тек соны таба білу ләзім.

Тымырсық: Қандай жол? Қай жол...

Дауыс: Өзің ойлан.

Тымырсық: Қашу ма? Сол ма?

Дауыс: Мүмкін, ол да дұрыс шығар. Ойлан-н...(дауыс жоғала береді).

Тымырсық: (өзіне-өзі) Қашу!... Қашу керек...Тұтқын боп мың күн өмір сүргенше, бір күн болса да бостандық қымбат. Өз бостандығым-м... Не болса, туған жеріме, еліме жетіп өлейін. Ең болмағанда...сол жерге бет алып бара жатып үзіліп кетсем де армн жоқ...

Сахна қайта жарықтанады. Тымырсық абыржулы.

Тымырсық: Содан... айласын тауып қашып шықтым ғой. Елге де жеттім ғой. Әй, бірақ... (қинала күмілжиді)

Ұрқия: Қиналма, замандас! Бұл – тағдыр. Тағдырдың маңдайға жазғаны сол.

Осы кезде биік үй жақтан дәрігердің даусы естіледі.

Дәрігер: Ұрқия әже! Уколға келіңіз.

Ұрқия: Ойбай, мені шақырып жатыр. Мен барып келе қояйын.

Ол кетеді. Енді Түгелбек келеді. Скамейкада Ағаш аяқ отыр. Тымырсық әлгіндегі ауыр әңгімеден арыла алмай, әрігерек кетіп қалады.

Түгелек: Ау, Ұрқия қайда?

Ағаш аяқ: Оны да уколға шақырды ғой. Сонда кетті.

Түгелбек: Қап! Бір сауал қоймақ боп келе жатыр ем. Өзі бір жайдары кемпір. Әңгімесі де әдемі.

Ағаш аяқ: Әңгімесі ғана емес, ақылы да терең. Бәрін әріден ойлайды. Есіңде ме, баған мына Тымырсық туралы айтқаны? Осы Тымырсық замандастың ішінде бір айтылмай жүрген әңгімесі бар сияқты, соны сыртқа шығарайық деді ғо...

Түгелбек: Есімде. Сонда... Тымырсық....

Ағаш аяқ: Рас екен. Осы қазір бар сырын айтты. Фашистер тұтқынында болыпты.

Түгелбек: Сонда... сосын қашып шыққан ба?

Ағаш аяқ: Кәдімгідей. Туған жер қайдасың деп тартып отырған.

Түгелбек: Ал, туған жері... сатқын деп көрмегенін көрсеткен-ақ болар. Содан үркіп қалған жүрек әлі де жүрексініп, қорқа беретін шығар.

Ағаш аяқ: Е, оның нсіне қорқады енді. Бүгін заман басқа. Өтер күн өтті. Енді онда кімнің шаруасы бар. Сексендегі шал кімге керек.

Түгелбек: Сонда да... Кім біледі, жаңа өкімет тағы бірнеңені шығарып жүрсе...

Ағаш аяқ: Тұтқынға түсу – қылмыс емес. Бірақ, ол үшін жазалы болу, жазаға тартылу – жауынгер үшін екі есе салмақ. Соғыс деген – соғыс... Соғыс даалсында бәрі де болады. Біреулер оп-оңай көзге түсіп, батыр да атанады, Ал, шын батырлар елеусіз қалып қойғаны да аз емес. Соғыстың өз тәртібі бар. Өз психологиясы бар...

Түгелбек: Соны мен де ойлаймын. Аяқ-қолы бүтін Кеңес батырларын көрсем, солардың батыр екеніне сене алмаймын. Ал, енді жүруге шамасы жоқ, мүгедек, жарымжан адамға тіпті медаль да бұйырмапты. Бұл не? Бұл қандай әділдік...

Ағаш аяқ: Менің көңілімді аулағаның ғой, замандас. Рахмет! Мен майдан даласына орден-медаль алу үшін барғам жоқ. Тіпті батыр болуды да армандаған емеспін. Мен Отанды қорғау керек деген асыл сезімді жаныма серік еттім. Әттең... ерте оққа ұштым. «Ерте солған гүлдей енді ешкімге керексіз болып қалам ба!» Жанымды сыздтып, жан азабына салған осы ой болды. Өмір бойы жанымды шырқыратып келе жатқан – тағы да осы кермек ой... Осы кермек ой бүкіл өмірімді өксітті...

Осы кезде сахнаға тағы да қара киімді Адам шығады.

Қара киімді Адам: Кісі неден азады? Ойдан азады. Кісінеден қартаяды? Ойдан қартаяды. Кісі неден ауырады? Ойдан ауырады. Бірақ кісіні қайтадан жазып алатын да – сол ой. Кәдімгі ой. Иә, иә, сіз бен біздің ішіміздегі кәдімгі ой...

Ол шығып бара жатады.

Осы кезде бұлардың жанына Тымырсық келеді.

Тымырсық: Оу, екеуің неменеге қамығып отырсыңдар?

Ағаш аяқ: Е, кәрі кеуде қалай қамықса да жарасады.

Тымырсық: Жоқ, біз енді қамықпауымыз керек.

Ағаш аяқ: Қалай?

Тымырсық: Ана Ұрқиядан үлгі алуымыз керек. Сол кемпір мықты. Шынымен-ақ жігерлі.

Ағаш аяқ: Иә-ә... қанша көңілденем десек те, өмір де тұйықталуға жақындады. Енді таяқ тастам жер...

Тымырсық: (Ағаш аяққа бұрылып) Мен бағанағы әңгімеден соң қатты ойландым. Расында да мен неменеге қорланамын. Әдейі қолға түскем жоқ қой. Ол – ситуация...

Ағаш аяқ: Әрине, ситуация. Сен оған бола қапаланба. Енді елге шыныңды айт. Осылай болған де. Сонда жаның тазарады.

Түгелбек: (сөзге түсіне алмай) Сендер не жөнінде айтып тұрсыңдар? Түсінбедім.

Тымырсық: Жәй, әшейін...

Ағаш аяқ: Жасыратын түк те жоқ. Мына Тымырсық замандасымыз соғыс кезінде неміс фашистерінің қолына түсіп қалыпты. Сосын тұтқын болған...

Тымырсық: Арғы жағының қажеті жоқ.

Ағаш аяқ: Неге қажет емес. Білсін. Шындықты естісін.Сен әдейі тұтқынға түсен жоқсы ғой. Соғыс кезінде бәрі де бола береді.

Тымырсық: Ол енді рас. Соғыстың аты – соғыс. Бірақ...тұтқынға оп-оңай түсіп қалғаныма намыстанам. Ол – менің әлсіздігім. Сол ой арымды мазалай береді...

Түгелбек: (күліп) Ой, сендер де... Арым мазалайды дейсің,ә! Сол ар, намыс деген не нәрсе! Ол да бір қиялидың ойлап тапқаны ғой. Болды ма – болды, өтті ме – өтті. Қайта-қайта еселеп еске алып не керек соны...

Тымырсық: Жоқ олай емес. Ар – кісі айнасы. Арынан жұрдай адам жер бетінде өмір сүре ала ма?

Түгелбек: Неге өмір сүрмесін. Кімнің маңдайына жазылып қойған нәрсе ол. Қай кісінің ары биік екенін кімбіле алады, Айтшы, кім?

Тымырсық: Ары биік кісінің сөзі де таза, өзі де таза...

Түгелбек: Бұл жәй сөз...

Ағаш аяқ: (ашулана) Сен, Түгелбек, қалай-қалай қиялайсың? Ары биік адам мен арсыз адамыды ажырата алмай не көрініпті.

Түгелбек: Қалай? Қайтіп?

Ағаш аяқ: Ол көзге бірден ұрып тұрды. Арсыз адамның ісі де, тірлігі де майда... Сөзі де тайғанақ...

Түгелбек: Тірлігі ірі адамды осы күні көрсетші маған! Бәрі де майда. Бәріде құлқынның құлы...

Ағаш аяқ: Олай емес. Жақсылар бар. Олар көп.

Түгелбек: Ал, мен жоқ деймін.

Тымырсық: (ашуға булыға) Сен... сен, Түгелбек, өйтіп кісіні ашуландыра берме. Арлы адма, азаматтығы биік адам жәй өмірде көзге түсе бермеуі де мүмкін. Бірақ олар қиын-қыстау кезде алға шығады. Мысалы, соғыс кезінде... баяғы Ұлы Отан соғысы кезінде талай-талай екіжүзділерді көрдік қой. Сол соғыста...

Түгелбек: (өз-өзінен ашуланып) Осы мен түсінбеймін. Соғыс, соғыс деп... Бірің – аяқтан айрылдың, ал бірің құтқында болып, осы күнге дейін ар азабына түсіп жүрсің. Сол соғыс сендерге не берді? Айтыңдаршы, не берді?

Ағаш аяқ: Соғыс не беруі керек еді? Соғыстан кім пайда көреміз деп барады. Сенің ойың қызық екен...

Түгелбек: (саспастан, салмақыты сөйлеп) 26 миллион адамның көзін құтты. Талай отбасы аңырап қалды. Қайсыбір әулет жарығы біржола өшті. Ұрпақсыз қалды. Қара жамылды. Соның бәрі кімге керек еді. Айтыңдаршы,кімге?...

Тымырсық: Оның жөн. Соғыстың аты – соғыс. Ол ешкімге де опа берген емес.

Түгелбек: Мен де соны айтам. Соғыс деген адамзатқа келген нәубет. Оны сөз қылу тұрмақ, атын да атағым келмейді.

Тымырсық: Кімнің соғысқа барғысы келеді дейсің?? Отан – Ана шақырған соң...

Түгелбек: Қай Отан – Ана! Біз қайда, ол қайда?

Тымырсық: Соғыс Совет Одағына шабуыл жасаумен басталған жоқ па!

Түгелбек: Совет Одағына емес, Ресейге... Әй, қойшы осыны. Осы соғыс деген пәлекет кімге кере еді!

Ағаш аяқ: Соғысты біз емес қой бастаған. Бастаған – неміс фашистері....

Түгелбек: Неміс фашистері Ресейге соғыс ашты. Қазаққа емес...

Ағаш аяқ: (кіжіне) Ал, Отан... Отан ше! Ол кезде біз қазақ, орыс, украин, белорус, өзбек... деп бөлінгеніміз жоқ. Біз ортақ Отанды қоғамақ болдық.

Осы кезде сахна кішкене қараңғыланады да, сахнадан Рақымжан Қошқарбаев көрінеді.

Рақымжан: Мен, қазақтың қарапайым қара баласы, бүкіл Совет әскерімен бірге неміс фашистеріне қарсы шайқаста жан аямадым. Фашистерді тықсыра қуып, ақыры Берлинге әкеп тіредік. Рейхстаг төбесіне ту тігу сәтінде алғашқылардың бірі болып мен де көтерілдім. Сол Рейхстагқа ту тігіп тұрып, алыстағы еліме сағына көз салдым. Көзіме көрінбеді. Көз алдымда тек сағым ғана көлбеді. Бірақ, менің жүрегім сезді. Менің ерлігіме бар қазақ бірге қуанып жатыр еді. Халқыңды көкке көтеріп, оны қуантқаннан артық қандай бақыт бар, ағайын!...

Ол ақырын шығып кетеді. Сөзді Бүгелбек жалғайды.

Түгелбек: Түсінбеймін. Тағы да айтам. Сол соғыс қазаққа керек пе еді?..Босқа талай боздақтан айрылдық.

Тымырсық: Сен... бүгін солай ойлайсың. Со кезде неге осыны айтпадың. Неге «бұл соғыс қазаққа керек емес» деп сол кездем жар салмадың?

Түгелбек: Мен... сол кезде де солай ойлағам. Тек... дауыстап айта алмадым.

Тымырсық: Өзің...соғысқа бардың ба? Қай майданда болдың?...

Түгелбек: (кібіртіктеп) Енді оның қажеті қанша! Өтер заман өтті. Соғыс біткелі қанша жыл-л...

Тымырсық: Сонда да... ең болмаса біз де білелік те... Мен де айттым ғйо шынымды...

Түгелбек: Жоқ! Мен айта алмаймын.

Тымырсық: Әлде-е... Сен де тұтқында болдың ба? Мүмкін, фашистерге қызмет етіп...

Түгелбек: (кекесінді күлкімен) Тұтқын! Мен ондай ақымақ емеспін. Өз тағдырыма өзім қожа болғам. Қазір де солаймын.

Тымырсық:Ал, соғысыз кезінде...

Ағаш аяқ: (сөзді бөле) Ол соғысқа бармаған адам. Оны айтпай-ақ түсінуге болады емес пе. Сөзінен-ақ байқамайсың ба!..

Тымырсық: Сонда-а...

Түгелбек: (ашуға булыға) Иә, барғам жоқ. Бармадым. Ал, не істейсіңдер-р... Мен біреулер секілді ақымақ емеспін. Өз жолымды білем.

Тымырсық: (таңдана) Демек... біз соғыс даласында өмір мен өлім арасында жүргенде, сен елде тәтті тамақ ішіп... О, тоба!

Түгелбек: Оған да ақыл керек. Парасат керек. Ең алдымен – жан тәтті...

Ағаш аяқ: (ашулана) Сен... сен нағыз жүрегі жоқ адам екенмһсің. Әйтпесе өстермісің...

Түгелбек: Мен де жүрек жоқ деп кім айтты? Мен соғысқа қатыспағаным да, еліме, жеріме көп қызметкен адаммын. Қой өсірдім, егін ектім. Орден алдым.

Ағаш аяқ: Ал, соғыс... Соғыс ше! Соғысқа кісі жетпей жатқанда сенің ауылда жүруің қалай? Жап-жас жігіт қалай ұялмай ауылда жүрді?

Түгелек: Онда жас болдық. Үлкендердің сөзіне құлақ асатын кезіміз. Әкемнің ақылын тыңдадым. Айтқанын екі еткем жоқ...

Ағш аяқ: Сонда... әкең қандай ақыл берді. Не деді?

Түгелбек: Не десін.»Балам, соғыс деген сұлмат, одан аман қайтуың екіталай. Одан да елде бол» деді. Мен айттым: «Қалай елде болам, қатарларымнан ұят қой». Әкем айтты: «Сен ұятты қой, жалғыз ұлымсың, сен соғыста опат болса, менің де ошағымның оты сөнеді». Сосын ойланып қалдым. Не істеу керек? Әкені тыңдау керек пе, жоқ тыңдамай майданға аттанғаным жөн бе? Күн-түн ойланып барып, ақыры әкенің дегеніне ыңғайландым.

Тымырсық: (сөзді бөле) Сонда... ауылда емін-еркін, жайбарақат жүре бердің бе? Сені соғысқа алмады ма? Ваенкомат қайда қараған!... Ол неге сені шақырмаған-н...

Ағаш аяқ: Бәсе десейші. Сен ерекше адам болдың ғой...

Түгелбек: Ерекше дейтін түкте жоқ. Әкем барлығын да өзі ойластырып қойыпты. Мен тау тау арасындағы жықпылға тығылдым. Сонда 3-4 жыл бой тасаладым. Тамақты өздері тасып беріп тұрды.

Тымырсық: Ой,подлец! Міне зымияндық-қ...

Ағаш аяқ: (оны тоқтатып) Сабыр, сабыр... Бұл да енді тағдыр...

Тымырсық: (ашулана) Қандай тағдыр! Өз еркімен соғыстан қашу да тағдыр болғаны ма?

Түгелбек: Әй, сен өйітіп әкіреңдеме! Біз де білеміз, сен өлімнен қорқып,өтірік тұтқынға түсе салғансың... Енді сәндеп, бипаздап, ертегі айтқандай боласың... Оныңа кім сенеді!...

Тымырсық: Не-е! Не дейсің-ң... (ол Түгелбекке жұдырық ала жүгіреді)

Ағаш аяқ: (оларды тоқтатып) Ту-у, екеуің де ақымақ екенсің. Өтер уақыт өтті. Енді ашуланып не керек... Одан да ақылға келсеңдерші.

Тымырсық: Жоқ-ау, мен болсам тұтқында... көрмегенді көріп, азап шегіп елге оралам. Сосын тағы да абақты... Ал, бұл болса, бой тасалап, жан бағып... Ақылдымын, парасаттымын деп... Өй, өйткен парасатыңа... (жұдырығын түйеді)

Түгелбек: Сен де соғысып жарытпапсың. Ең болмаса бір фашисті өлтірмеген соң... тұтқынға түсіп қалдым деп ақталасың-ау тағы да... Өйтіп соғысқа барғанша...

Тымырсық: Әй, сен... Байқап сөйле! (тағы да ұмтылады)

Ағаш аяқ: Мені тыңдайсыңдар ма, жоқ па! Сәрсен, сен сабырға келші. Әңгімесін түгел тыңдайық та. Бала боп кеттіңдер ме?.. (ашуланады, ана екеуі сабырға келеді)

Түгелбек: Сосын... соғыс та бітті. Мен еңбек майданының жауынгері болып шыға келдім.

Тымырсық: Ал, мен... Отан үшін отқа түсем деп ұмтылып, көзсіз көбелектей қалбаңдап барып, тұтқын болып, көрмегенді көріп, жат елде азап шегіп жүрлім-ау... (өкінеді).

Түгелбек: (сөзін әрі жалғап) Ең бастысы – әулеттің отын өшірмедім. Ұрпақ өсірдім. Ал, еліме соғыссыз-ақ еңбек сіңірдім ғой деп ойлаймын.

Ағаш аяқ: Сол... сол отбасың қане? Олар қайда? Сонша сыйлы болсаң, мына қарттар үйіде нең бар? Қорғап қалған балаларың қайда?

Түгелбек: Бала мен келін шетелде. Бизнеспен а йналысады. Ал, мен... оларға несіне масыл болам. Өз өзім табайын қаражатымды дедім. Қала орталығындағы үйді пәтер жалдаушыларға бердім. Өзім қарттар үйіне уақытша келіп паналадым. Бұл – өз қалауым.

Ағаш аяқ: (күйіне) Жетіскен екенсің! Нағыз зымиян жанымызда екен ғой...

Түгелбек: Әй-әй, се шал... маған көзіңді ақитпа. Әркімнің өз жолы бар. Мен саған Ағаш аяқ болып тұрып, неге еліңе керек болмай қалдың дегем жоқ қой. Құрметтесе, сені құрметтеуі керек еді... Қалай еді, әлгі Әбу ақынның:

Сен құрметтек оны,

Түсіндің бе, қарағым!

Ол тектен-текке берген жоқ,

Майданда бір аяғын!... – деп жырлағандай, саған жасалатын құрмет қайда?... Қайда халық құрметі-і...(айқайлап сөйлейді)

Ағаш аяқ: (мұңайған үнмен) Кешеге дейін құрметсіз болғам жоқ. Еліме, халқыма рахмет. Соғыс мүгедегі деп бар жағдайымды жасап-ақ бақты. Бірақ...

Түгелбек: Иә, неге бірақ!... Неге аяғында қадірің кетіп қалды?

Ағаш аяқ: Қадірім еліме, халқыма кеткен жоқ. Ол енді...отбасылық мәселе. Өз еркіммен келдім мұнда.

Түгелбек: (шиқылдай күліп) Әне, өз еркімен келіпті. Жайлы үй, жаюлы төсек болса, адам мұнда келе ме? Бұл жер – құрдым сияқты. Қазақ өай кезде әке-шешесін қарттар үйіне өткізіп еді. Бұл – құрдымдағы ұя. Неше жерден соғыс мүгедегімін, міндетім бар десең де тіршілік аяғы осылай аяқталып келеді десеңші. Қадірім кетті, өзімді тыңдайтын кісі қалмады десеңі онан да. Ал-л.. не болды енді? Соғысқа барған сен де, бармаған мен де теңбіз. Артық жерің қайсы? Айтшы кәні! Қай жерің артық-қ...

Ағаш аяқ: (кіжіне) Сенен артық жерім – соғысқа барғандығым емес біле – білсең. Сенен артық болатыным – мен арымның алдында адалмын. Ұрпағымның алдында қарабет емеспін.

Түгелбек: Ойдөйт десе! Сонда қара бет менмін бе? Жоқ! Мен өз дәуірімді жақсы сүрдім. Мен саясатқа емес, саясат маған қызмет қылды. Ал, сен болсаң... саясатқа құл болдың.

Ағаш аяқ: Мені сүріндірген саясат емес, басқа нәрсе.

Түгелбек: Енді не! Айтшы онда, неге осы күні қадірің жоқ?

Ағаш аяқ: Жаңа айттым ғой, ол отбасылық мәселе деп. Өзім мүгедекпін. Өзіме-өзім жағдай жасай алмаймын. Кір жуу, тамақ істеу... қолымнан келмейді. Сосын амал жоқ...

Түгелбек: (кекесінен күліп) Осының бәріне кім кінәлі? Әрине, соғыс. Сен көк өгіз секілді соғысқа жеккен – сол кездегі саясат. «Отан үшін отқа түс, күймейсің» деп ұрандадық. Ал, арты не болды? Міне, бүгін өзіңе-өзің жғдай жасай алмайтын ғаріп жан болдың. Отан қайда? Ол сені неге қолтығыңнан демеп, аспанға көтере дәріптемеді? Неге қолпаш көрсетпеді.

Ағаш аяқ: Отан қайда болсын. Ол – міне! Мыа біз тұрып жатқан үй. Қарттар үйі... Дайын төсек, әзір тамақ... Осыған мың тәубе-е...

Түгелбек: Ха-ха-ха! Қарттар үйі... Ау, бұл жер құрдым ғой. Болашағы бұлыңғыр құрдымдағы ұя ғой. Бұны не деп мақтаймыз. Әйтеуір өлмеген жанға өлмес пана-а... Осыны да жылы ұя деп, ауыз кере мақтанып не керек!..

Тымырсық: (сөзін бөле) Саған ұнамаса, жөніңмен кете бер. Өзімізге ұнайды.

Түгелбек: Әй, екеуің де кешегі сайқал саясатқа алданған ұрпақсың ғой. Мен енді шын түсіне бастадым. Әкемнің ақылы-ақ екен. Расымен, сол соғыс бізге неменеге керек? Неге мен өз тағдырымды өзім отқа салуға тиіспін. Өйткені ол менің тағдырым... Менің өмірім... Өз өміріме өзім би болуға хақым бар шығар... Жоқ, мен соғыстан қашқам жоқ, мен өз көңілімнің қалауын істедім. Бұдан былай осылай деп айтатын болам. Осылай деп бар дауысыммен жар салам... Сендер.. Сендер соқыр саясатқа құл болаған адамсыңдар. Ха-ха-ха... (қарқылдап тұрып күледі)

Ағаш аяқ: (орнынан тұра бере, анаған таяқ сілтеп) Сен... сендейлер бар кезде біз кәйтіп оңған ел боламыз. Бізді сорлатып жүрген де – сен секілділер. Айлакер, зымиян, қу түлкі...(Ағаш аяқ таяғын сілтей бере, құлап түседі)

Тымырсық: (жан даусы шығып) Ойбай-ау, өлді-ау енді. Келсеңші, көмектессеңші. Тұрғызайық таорнынан... Түгелбек, ау Түгелбек... Көмектессеңші...

Түгелбек: (бір шетке ығысып барып, өзіне-өзі) Әркімнің өз жолы бар. Адалдық жолы дейміз-ау, соның өзі де сан тарау. Мәселен – ең ондысын, ең дұрысын, ең қолайлысын таңдай білу. Ақымақ – өмірін отқа салады. Ақылды – оқ пен от ортасынан да аман өтіп кетеді. Солай-й... Әй, бірақ оны түсіне алатындар аз-ау бұ дүниеде. Аз. Өте аз-з... Оны түсіну үшін сондай адам туу керек-к...

Түгелбек артына қарамай жәй адымдап кетіп бара жатады. Тымырсықтың даусы шыңғырып шығады. Осы кезде тағы да Қара киімді Адам шығады.

Қара киімді Адам: (Түгелбекті нұсқап) Әне, анау басқаларға күліп бара жатыр. Өз әрекетіне өзі-риза. Ал, біз ше! Біз кімге күлеміз? Кімді мазақ етеміз? Уа, айтсаңдаршы! Біз кімге күлуіміз керек-к...

Сосын кетіп қалады.

Тымырсық: Ойбай-й... өліп барады. Үзіліп барады-ы... Көмек-к...

Осы кезде көп қабатты үй жағынан Ұрқия көрінеді. Ол жүгіріп келеді.

Ұрқия: (алқына сөйлеп) Не болды! Не боп қалды? Ойбай-ау, демі жоқ қой. Жүрегі тоқтап қалмады ма. Кім? Кім бұны...

Тымырсық: Әлгі Түгелбек... Ауыр сөз айып... Соғыс бізге не берді деп...

Ұрқия: әй, сол да... Соғыстан қашқан сорлы... Өз жайын күйттеген сүмелек-к... Еркек емес, ез... Қорқақ! Сужүрек!... Ау, дәрігер-р...

Ақ қалатты дәрігер қыз жүгіріп жетеді. Бәрі жабылып Ағаш аяқты көтеріп әкетеді.

Үшінші көрініс

Тағы да аула іші. Арғы жаығынан көп қабатты биік үй көрінеді. Екі жас шыбықтың жанында Ұрқия отыр. Өзі көңілсіз. Күрсініп қояды.

Ұрқия: О, тоба! Бұл өзі... ниеті харам адам өмір бойы солай қала береді екен-ау. Әйтпесе, осындағы шалдардың бәрі де бірдей. Бәрі де тәуба ойлаған пенделер. Ал, бірақ... кешегі Адамбек шын таза жүректі, ары биік азамат екен ғой. Оны Ағаш аяқ деп құқатып қоюшы ек. Аяқтың ағаш болғаны түк емес, жүрегі ағаш адамдар ше...

Осы кезде оның жанына Тымырсық келеді. Ол да көңілсіз.

Тымырсық: (көңілсіз дауыспен) Ана Адамбек досымнан айрылып қалғалы бері көңілім қан жылағандай. Елсізде жалғыз қалғандаймын.

Ұрқия: Иә, мен де жітісіп отырғам жоқ. Сен оны айтасың, ал мен туған бауырымнан айрылғандаймын. Қан майданнан, от ортасынан аман-есен оралып, бейбіт өмір майданында мерт болғанын көрмеймісің! Тұп-тура жеңіс мерекесі қарсаңында...

Тымырсық: Өзінің артында ұрпағы да жоқ екен-ау. Онбес жыл отасқан қатыны бала көтермеген дей ме...

Ұрқия: ол ол ма, ол ұятсыз қатыны бұны тастап, бі-ақ күнде бір жас жігітпен қол ұстасып, кетіп қалыпты дейді.

Тымырсық: О, оңбаған! Неткен қара жүрек қатын...

Ұрқия: Қара жүрек қана емес, тас жүрек десейші.

Тымырсық: әй, Адамбек-ай! Не деген шыдамды жан өзі... Ана тас жүрек қатынның жерге қаратып кеткені ме, әлде жанына батқаны – артында ұрпақ қалмайтыны ма?...

Ұрқия: Ол үшін ең үлкен трагедия – соғыс кезінде аяғынан айрылу емес, сол ұрпақсыз өтетіні болған шығар... Соны ішінде ұстап жүріпті-ау. (сосын дереу серпіліп) әй, бірақ... ол ұрпақсыз емес, ізсіз емес. Мына жас шыбықты сол шал өз қолымен отырғызды. (жас шыбықты аялайды). Ол жас шыбық енді алып бәйтерек болып мәкелесе, онда біздің Адамбек те өлмейді.

Тымырсық: (ойлана) Мен білсем, оның жүрегінде ауыр салмақ болып жабысқан кесел – бүгінгі ұрпақтың кешегі сұрапыл соғыс туралы жеңіл-желпі айтатын. «Әй, бізге неменеге керек еді» дейтіні-ау деймін...

Ұрқия: Бәлкім, ол да рас болар...

Тымырсық: Осы... Түгелбек қайда? Көрінбейді-і...

Ұрқия: Ойбай-ау, естімеп пе ең. Ол сол күні-ақ қарттар қарттар үйінен кетіп қалды ғой. Ол да бір еркек шал екен. Тағы да тектен-тек кеткен жоқ. «Қарттар үйі деген құрдым ғой» деп мұқата сөйлеп кетіпті. Ұятсызға дауа бар ма?

Тырымсық: (ойлана тіл қатып) Ағаш аяқ!... Шіркін, мына өмірде Ағаш-жүрек болғаннан сұмдық қасірет бар ма екен! Е, алла сондай Ағаш –мжүректерден сқтай гөр-р...

Ұрқия: (қамыға) Сол... Адамбекпен мен соңғы рет ұзақ-қ

Сырласып ем. Сонда маған көп-п әңгіме айтып еді. Дұрыстап, мән беріп тыңдамаппын ау. Саясат деген тек мемлекет үшін емес, ол жеке бас мүддесі үшін де қызмет ете береді деді. Өмірдегі бар дрбелең, қиянат, зорлық, астамшылық бәрі де сол саясаттың салдары деді. Сосын... ол маған мына өмірдегі екіжүзділік, халелеондық туралы да айтқан. Жер бетіндегі бар қасіретті, қайғыны тудырушы да солар деген. Раса-ау сол...

Тымырсық: (күрсіне) Хамлелеон адамдар-р... Олар аз ба? Ондайлар кеше де болған, бүгін де бар. Ертеңде арамызда жүре береді.Менің ойымша... солар жер берінен жойылып бітпейінше адалдық та, тыныштық та мәңгі болмайтын шығар. Еһ, дүние-е... (маңдайынан сұтайды).

Ұрқия: Тағы бір жолы Адамбек маған мынадай әңгіме айтты. «Мен осы ұлтымның болашағына алаңдаймын» деді. «Е, неге?» дедім мен. «Өйткені, біқ бірігіп, бір жұдырық бола алмаймыз ба деп қорқам. Қарашы, еліміз егемен болғалы бері жұмылып жұдырық болу орнына, ырду-дырду көбейді. Ұлттың емес, жүздің жампозы, рудың ірісі пайда болды. Отанның емес, Қотанның қайраткерінен аяқ алып жере алмайсың. Екі қазақтың басы қосылса, үшінші қазақты жамандайды. «Е, ол пәлен жүздің саясаткері» дейді. «Анау пәлен рудың туыстары» дейді. Бұл не? Сұмдық қой... «Мен оған айттым: «Қой, Адамбек, ұлтымыз егемен ел болып, аяғынан тік тұрып келеді, сен жарқын жағы емес, тек қараңғы жағын айтады екенсің». Адамбек айтты: «Ұлт үлкен ұлт болып қалыптасуы үшін, оған бүкіл халықтың аялы алақаны керек. Біздің егемендігіміз әлгі өзіміз еккен жас шыбық сияқты. Оны аяласаң өседі, әйтпесе қурап қалады. Ол рас...» Мен оны тыңдап отырып, ойланып қалдым....

Тымырсық: Ойпырмай,ә! Бәрі ішінде жатыр жатыр екен-ау.Сол ойын бізге айтқан емес. Ашылған емес...

Ұрқия: (кенет шаттана сөйлеп) Сен қарашы! Қарашы мынаған! (жас шыбықтың бірін аялып тұрып) Мына шыбық ана шыбықтан едәуір ұзын да биік. Бұны кім отырғызды дейсің. Білесің бе! Ол с Адамбек қой. Адамбек еккен жас шыбық... Әне, Адамбек секілді адал жанның шыбығына дейін тез өседі, тез өркендейді, тез өркен жаяды. Бұл деген жақсылық белгісі емеч пе!

Тымырсық: (көңілсіз күйде) Еркіндік тисе, неге өспесін. Неге әуелемесін! Ағаш та өседі, қала да көркейеді. Ел де еңсе тіктейді. Егемендік те өз тұғырын нығайтады. Ал, бірақ... Бірақ адалдықтың алдын орай беретін азғындар аз ба! Адамбектерді аяқ асты еткісі келетін азулы Наданбектер аз ба! Мына өмірде әсіресе, солар қорқынышты... Солардан сақтай гөр, жаратқан ие...

Қатысушылар:

Қабілеткер (Қабен) – кешегі комсомол қызметкері, өлең жазып, ән шығарады.

Хадиша – Қабілеттің әйелі, кітапханашы.

Ілияс Омаров – белгілі мемлекет қайраткері, өнер жанашыры.

Гүлшат Омарова – Ілиястың әйелі.

Нұрсат Оңдасынов – мемлекет қайраткері, өнер жанашыры.

Өзбекәлі Жәнібеков – қоғам қайраткері, өнер жанашыры.

Қаламбай – Ілиястың танысы, құпия комитет қызметкері.

Жекелеген көріністерге Қасым Аманжолов, Қанабек Байсейітов, режиссер, драматург, т.б.

Оқиға ХХ ғасырдың ішінде өтеді.

Режиссерге кеңес:

1. Шығармада өнер құдыреті мен сол өнерді қадірлеген азам туралы толғаныс-монолог қатар өріледі:

2. Шығарманың басты кейіпкері Ілияс Омаров бейнесін аша түсу сол кездегі әрқилы тарихи дерек-дәйектерді де қосып отыруға болады.

Пролог

Шымылдық сырғып ашыла берген жайлы пәтердегі бөлемесінде жасы жетпіске тақаған бір кісі ысқыра әндетіп, жұмсақ креслода теледидар көріп отырады. Бұл – қабілеткер. Өз өміріне риза адам. Басқаша айтқанда, «талатты» ақын-сазгер, «Қазақстанның мәдениет қайраткері».

Теледидардағы дауыс: Құрметті теледидар көрушілер! Енді сіздерің назарларыңызға «Өнер және Ілияс Омаров» атты хабарымызды ұсанамыз. Омаровтың қазақ өнері мен мәдениетіне сіңірген ұшан-теңіз еңбегін білетін кісілер үшін бұл хабардың маңызы аса зор деп ойлаймыз. Сонымен...

Қабілеткер: (тележүргізушінің даусын бөле) Е-е, Омаров туралы хабар де. Білем. Білеміз біз ол Омаровты...(орнынан тұрып, бөлем ішінде ерсілі-қарсылы жүреді) Осы жұртты түсінбеймін. Біреуді мақтаса, төбесіне көтеріп, мәртебесін көктегі жұлдыздарға дейін жеткізеді. Асқар дейді, алып дейді. Халқы үшін туған қыран дейді. Дейді, дейді...

Осы кезде сахнаға оның әйелі Хадиша шығады.

Хадиша: Саған не болған? Осынша күйгелектенетіндей не болды, жазған-ау!

Қабілеткер: (әйелін еркелете) Келші! Жаныма отыршы.

Хадиша: Ал, отырдық.

Қабілеткер: Саған бір қызықты әфсана айтып берейін бе?

Хадиша: Ол қандай әфсана? Осы сенің-ақ аңыз-ертегің таусылмайды.

Қабілеткер: Жоқ, бұл өмірде болған оқиға. Көз алдымызда өткен қызық хикая...

Хадиша: (отырып жатып) Ал, айта ғой. Құлағым сенде.

Қабілеткер: ХХ ғасырдың орта кезеңінде Алматы шаһарында елге есімі таныс, өнерге жанашыр болған бір қайраткер, содан соң бар арманын өнер мен өлеңге арналған бір қабілетті жігіт өмір кешіпті. Бірақ атағы жер жарған қайраткер өнерлі жігіттің жан дүниесіндегі буырқанған талантты байқай алмапты... Бәлкім, байқаған шығар, бірақ бағалауға келгенде сараңдығы ұстапты...

Хадиша: Ой, мен сені жөні түзу әңгіме айта ма десем...

Қабілеткер: Бұның несі жаман екен! Сен өзі нені түсіндің?

Хадиша: (күйле сөйлеп) Сол баяғы өзің туралы қияли әңгімені тағы бастадың ба?

Қабілеткер: Мен айта бастасам, саған бәрі қияли әңгіме болып көрінеді екен. Ал, басқалар айтса... қызық хикая. Солай ма?

Хадиша: Өзің әлденеге ренжіп отырсың ғой. Жасың жетпіске тақады. Енді өзіңді де, көңілді де әлдеқашан сабырға шақырар кезің емес пе бұл. Бұл не қылығың?...

Қабілеткер: Мына тірлікті айтамын да. Әділеттілік деген әдірам қалды. Бәрі де алмашы сезіммен өмір сүреді. Бәрі де қолдан жасалған қайраткерлерге табынады. Қолдан құдірет жасап алып-п... (кіжінеді)

Хадиша: Ойбай-ау, кім туралы айтасың? Осы саған не болған, а?

Осы кезде сахнаға Қабілеткердің танысы Қаламбай шығады.

Қаламбай: (Хадишаға) Мына қиялгер күйеуің тағы да қияли әфсана айтып отыр ма? Өзі туралы ойдан шығанған аңызнаманы айтап отыр ма? Өзі туралы ойдан шығарған аңызнаманы бастады ма?

Хадиша: Күнде естіп жүрген ертегім ғой. Бірақ шаршамайтынын айтсайшы бұның!

Қабілеткер: (кіжіне) Әфсана айтпай не істерсің! Қазіргі кезде теледидарды қосып қалсаң болды, ананы да, мынаны да аса дарынды, көрнекті, қайталанбас қайраткер деп мақтайды кеп! Тіпті аспандатып жібереді. Ал, солардың көбісін мен көргем. Білем кім болғанын...

Хадиша: Кімді айтып отырсың, жазған-ау?

Қабілеткер: Қара халық тамсанып, таңдай қағып жүрген кейбір «өсемсымақтарды» айтам да.

Қаламбай: Сенің күйеуіңе салса, бұл дүниеде таң қалар ешкім де жоқ. Бәрі де әшейін пенде...

Хадиша: Кей кісілерге тамсанып, таңдай қақса-елге сіңген еңбегі бар болғаны. Осы қазақ кімнен кем екен! Кімнен сорлы екен! Бізден де озық ойлы ұлдар туған жоқ деп аузымызды қу шөппен сүрте берсек...

Қабілеткер: (сөзді бөліп) Мықтылар бар болғанымен, саусақпен санарлық. Әріге барсақ, Бөкейханов, Байтұрсынов,.

Аймауытов, Дулатов... Берегірек айтсақ – Төреқұлов, Қожанов, Рысқұлов, Жұмабаев...

Қаламбай: Айтпақшы, осы тізімге талантты ақын-сазгер Қабілеткерді де қосып жазуға әбден болады емес пе! (күледі)

Қабілеткер: Әй, әй, осы сенің-ақ мазағың бітпейді екен.

Хадиша: Әлгі өнер академиясына аты берілген ағай ше? Оны неге айтпайсың?

Қаламбай: Ілияс Омаров өмір бойы есімін аялап өткен Жүргенев..

Қабілеткер: Мысалы, сол Жүргенев! Өзі ұлт мәдениетінің шын жанашыры болған деп, осы күні атын аспандатып, даңқын даладай етіп, тіпті адамзаттың асылы деп...

Хадиша: (сөзді бөліп) Болса болар. Сен оның қандай іргелі істер атқарғанын біле бермейсің ғой. Тарихшы емессің. Зерттеп жүрген жоқпын.

Қабілеткер: Зерттемесем де білемін. Ол саясаткер. Биік лауазымға сол 30 – жылдары-ақ қолы жеткен қазақ. Сосын сол кезгі саясатқа иіліп төсек, жайылып жастық болған адам.

Хадиша: Осылай оңды-солды сөйлей беретінің-ай, сенің! Мен кітапханашымын. Кітаптарға сенем. Жазылған кітаптарға көз жүгіртсек...

Қабілеткер: Бұл оңды-солды айтылған сөз емес. Жүргенев өз уақытында ана қанқұйлы Голощекинмен табақтас, сосын әлгі Мирзоянмен тағы да әмпей-жемпей болды ғой. Өйтпесе, үлкен лауазымға отырар ма еді.

Хадиша: Енді қабілет-қарымын бағалаған болар. Ол кезде бүгінгідей оқыған, білімді қазақ көп болды деймісің!

Қабілеткер: Есіңде болсын, 20-30-жылдары қазақтың шын мықтыларын елде қала алмады. Мұстафа Шоқай шетелге кетті. Бөкейхан-Мәскеуге барды. Бірқатары Ташкенді паналады.

Қаламбай: (сөзге араласа) Соның басты себебін неге осы күнге дейін ашып айтпай жүрміз? Мәселе қайда жатыр...

Хадиша: (күйеуіне) Қиын күндерде кеудесін оққа төсеп, қыл үстінде өмір кешкен қайраткерлерді түк бітірмеді деп кінәлауға қалай дәтің барады?

Қабілеткер: Кінәламаймын. Бірақ, мақтағым да келмейді. Әр зат атымен аталас мына ғаламда шындық үстемдік құрады.

Хадиша: Шындық деген щъшындық қой. Оны өз уақытысында айта білу, әрине, азаматтық.

Қабілеткер: Ал, мына теледидар бүгін Ілияс Омаровты аспандата мақтап кеп берді. Мен бліемін Омаров болса...

Қаламбай: (сөзді бөліп) Омаровты сен екеуміз өз көзімізбен көріп, аралас-құралас болдық. Оның азаматтық бейнесін бір ауыз сөзбен ашып беруге бола ма?

Қабілеткер: Неге болмасын.

Қаламбай: Жақында естідім, Ілияс Омаровтың мерейтойына орай бір белгілі драматург пьеса жазып, оны бір белгілі режиссер сахналағалы жатыр екен. Енді Ілекеңнің көркем бейнесімен туған халық сахна арқылы табысатын күн де алыс емес секілді.

Қабілеткер: Міне, мен не дедім. Бұл қазақ біреуді мақтағысы келсе, ай-жұлдызға теңейді. Ал, ұнатпаса, қара жерге тығып жібереді.

Хадиша: Ілияс ағаның алғыр, епті, өнерді шын бағалай білген азамат болғаны рас қой.

Қабілеткер: Әні, сен де солай ойлайсың. Ал, шын мәнінде...

Қаламбай: Иә, шын мәнінде ол кім еді? Қандай құпияны біледі екенсің!... Айтсаңшы бізге де...

Қабілеткер: Ол да қателескен көптің ішінде сол бір жылдарда атылып, не болмаса жер ауып кете барушы еді. Оған әлдекімдер қамқор болып, көмек қолын созды. Әні, тағдыр...

Қаламбай: (ойлана) Тағдыр дейсің бе? Мүмкін, жүрегі таза, ойы ақ болған соң, тағдыр да мейірімін молынан төккен болар.

Қабілеткер: Білмедім. Білмедім қалай екенін! Әйтеуір, Омаровтың өмірде долы болғаны анық. Ал, сол тұста қадірлі қазақтың қаншама арыс ұлдары, сыпайылап айтқанда, қоңыз теріп кетті ғой.

Қаламбай: (сынай қарап) Соның бәріне де мына өзіміз қадірлі қазақтар кінәлі болдық деп ойламайсың ба, а?

Қабілеткер: Бәріне де әуелі адамның өзі себепші болады. Не нәрсе де пенденің өз іс-әрекетінен... Тек жүрсек, бұл пенде жайдан-жай тығдырдан тепкі көрер ме еді, айтшы өзің!...

Сахна қараңғылана береді.