АЗАМАТТЫҚ, АДАМДЫҚ ТҰҒЫРДАҒЫ Қ АЗЫ БЕК БИДІҢ БЕЙНЕСІ

ҚАЗЫБЕК БИ ЕЛШІ, БГПМШІ, МӘМІЛЕГЕР

Бала би деген аттан дана би деген атакка дейін кетерілген Қазыбектін ғұмыр жолы XVII-XVI11 ғасырлардағы қазақ халқының аса бір қилы кезең, дүрбелең шытырман окиғаларымен тікелей байланысты. Тәуке хан тұсында қазақтың шығыстағы кершісі — Жоңғария фашистік-феодалдьқ хандығының негізгі халқы — ойраттар ат арқасын кұрғатпай жиі шабуылдап тұрған ғой. Бірде ойрат, бірде қазақ жеңіп, итжығыс түсіп жатқан жерде елшіліктің, мәмілегерліктін ықпалы мол болады. Сондайда атақты үш бидің еңбегі ерекше сінген. 1710-11 жылдары қ аза қ -ойрат шабуылдары кезінде қ аза қ тар ойратты біраз ты қ сырып, сәл де болса үстемдеу шығыпты. Осыдан кейін Жоңғар хандығы б ұ рынғыдай ө ршуін тежеп, бітімшілікке ша қ ырғаны тарихтан аян. Осы бітімшілікке барған елшілікті ң ішінде Қазыбек би де болған деп кесіп айтпаса қ та, болжауға әбден ретіміз бар. Ұза қ ғ ұ мырында Жоңғария хандығына елшілік, бітімшілік, мәмілегерлік міндетпен үш рет барған Каз дауысты Қазыбек на қ сол жылдарда ойраттарда болуға тиіс. Әрине, дәл осы елшілік ж ө нінде жазылған кұжатты ң әзірше жоктығын ескерсек, ел аузындағы а ң ыз әңгімелер шындық сүрлеуіне бастар бірден-бір адастырмас шиыр.

Қанды кырғын ұрыстан кейін бейбітшілік жолмен бітімге келу үшін қазақ пен ойрат бір-біріне мәмілегер елшілік жібермек болады. Жоңғария қ онтайшысы (сірә, Цеван-Рабтан бол с а керек) «Қаза қ тың ата қ ты үш биінің бірі келсін. Аузынан сөзі, қ ойнынан безі түсіп тұрған иіс алмас біреу келсе, бітім болмайды» деп қ ол қ а салады. Осы хабарды естіген үш би қырандай дүр сілкініп, әркайсысы да барма ққ а ниет қ ылған екен. Төрде отырған Текең екі биге кезек карап, екі етегін қ ымтанып, екі иығын қ омданып қ ойып, тамағын кырнапты:

Сонда Әйтеке жай оғындай жар қ етіп, жайраң кағып шапшаңды қ танытыпты. — Уай, Төкем! «Аға — бордан, іні — зордан» демей ме? «Іні — найза, аға — корған» демей ме? Ар қ амды корғанға тіремеймін бе, найзамды ерсілі-карсылы іремеймін бе? Жағалас қ анды жапырып, дауымды аршып, күремеймін бе? Менін баруым жөн емес пе? — дейді ғой.

Сол кезде қ о ң ыр қ аздың даусындай даусын бір жотадан екінші жотаға асыра са ңқ ылдап Қазыбек есіліп кетіпті:

Жағасы барды н то қ сан пәледен са қ тар панасы бар емес пе? Інісі бардын тынысы бар емес пе? Тынысы бардын елде — ырысы, жауда — ұрысы, дауда ж ұ мысы бар емес пе?

Екі би үнсіз бас шұлғып, бірактіл катып, ләм дей қ оймапты. Қаз дауысты Қазыбек енді Теле биге еңсеріле бұрылыпты:

КЕСІМІ ӘДІЛ ҚАЗЫБЕК БИ

Ойрат пен қазақ бітімінен кейін тұтқын алмастыру болған ғой. Сол кезеңнің бір үлгілі аңызына кұлак түрейік.

Сол жолғы сапарынан туған елге оралып келе жаткан Қазыбек шағын тобымен жол-жөнекей қоңырат руынын бір жігітінін үйіне конып калыпты. Қона қ жай қазақ дәстүрімен колын кусырып, койын сойып, күрақүшып кымызын үсынған үй иесінің жүзі сынык, көнілі күпті көрінген ғой. Қонактар әліптің артын бағып, суырыла сойлеп, сұғына коймапты. Ет пісіп, табакка түсіп, конактар алдына келіп те калады. Сыйлы меймандардың мүшелі сыбағасын турап берген жігіт енді бір табак етті майдалап кесіп, кұрулы тұрған шымылдыкты түріп калып, ағаш төсекте жаткан иттін алдына апарып койыпты. Конактар аң-тан боп, үнсіз отыра берген ғой. Жігіт сыртка шығып кетіп, үй касындағы үйшіктен үсті-басы алба-жұлба, мойнынадорбасалған, шашы ұйыскан, бет-аузы тырыскан, көзі кіртиген, еңі оңған бір әйелді ертіп кіріп, итаяктағы сүйек-саякты алдына итере салыпты. Қазекентіксініп калып, колын майлыкка сүртіп, кейін шегініп, аркасын жүкаякка сүйеп, касын киғаштай кере үй иесіне шаншылып карапты.

ҚАЗЫБЕК БИ

...түйсіксіз болмаса керек, қолын кеудесіне төсеп, бас иіп, хикаясын бастап кетіпті.

Сөйтсе, келіншекжігіттің кыздай айттырып алған әйелі екен. Содан бірер жыл бұрынғы ойрат шабуылында қолды боп кетіпті. Қазақ-ойратбітімінен кейін келіншегін іздеп барған жігітті некелі жары итерген ғой. Тұтқында жүріп ойрат күйеуіне әбден бауыр басып алған бәтшағар шіркін бүрынғы қазақ отағасына пыскырып та карамай койыпты. «Қолға түскендерді тегіс кайтару керек» дейтін коңтайшы әміріне бас иген ойраттын жігіті «көнсе алып кете бер» деп мәрттік танытыпты. Әйелді иліктіре алмай әбден мысы күрыған жігіт: «Алыстан әдейі іздеп келіп ем, ең болмаса әудем жер шығарып сал», — деп келіншекке жалынады. Амалсыз ілескен әйелді үзап шыға беріп, мойнына кыл шылбырды тастап жіберіп, артына кағып салып, іліп алажөнеледі. Түнімен кұйғытып, таң ата қазақтьщ жер шебіне жеттім деген мезетте артынан шаң көрінеді. Жарамды атпен куып жеткен кең жауырынды ойрат күйеуі екен. Анадайдан айкайлап, дабылды кағып калады ғой. «Енді бүл әйелдіжеңген алар. Кел, бауырым! Сенімен аянбай бір ойнайын!» деп кылышынала үмтылады. Жігіт те аттан карғып түсіп, карсысына шыға беріпті. Дәл сол кезде әйел жігіттің аяғынан шап беріп, екеулеп жерге алып үрады. Ойраттың астына түсіп, өлгелі калғанда күшігінен асыраған иті жауын жарып тастапты. Содан бері емірін сақтап калған итті кадірлеп, иттік жасаған әйелге итаяктан ас беріп жүрген екен. Қаз дауысты Қазыбек ұзақ ойланып отырып, бір кезде қоңыр қаздай қанқыл дауысты көмейден тегіпті деседі:

ҚАЗЫБЕК БИДІҢ ЕР ЖӘНІБЕККЕ БЕРГЕН БАТАСЫ

Он екі ата абақ керейдің ішіндегі жәнтекей руынан шыққан әйгілі батыр Жәнібек Бердәулетұлының анасы Қаз дауысты Қазыбекбидіңтуған қарындасы болған. Ел аузындағы қария сөздерге қарағанда, Қазыбек би жиені Жәнібекке жас кезінен-ақ назар аударып, болайын деп тұрған болмысын танып, қамқор болып жүреді екен.

Бірде жолаушылап келе жатқан Қазыбек би қарлы далада қарайып көрінген жылқышылардың қосын көреді де, ат басын бұрады. Жақындап келсе, қостың қасында түнімен жылқыны қарауылдап келіп, дамылдап жатқан жиені Жәнібекті көреді. Жәнібектің үстінен қос көкжал қасқыр әрі-бері секіріп ойнап жүрсе керек. Сол жерде Қазыбек би: «Бәсе, жиенім тегін болмады, киесі қос бөрі екен ғой», деп іштей сүйсініп, жақындай түседі. Ат дүбірінен Жәнібек те оянып, қос бөрі көзден ғайып болады.

Сол кезеңнің үш данасы атанған, үш кемеңгері деп танылған, халкынын үш косеміне айналған Төле би, Кдзыбек және Әйтекелер сайын сахараның сол замандағы түрмыс-тіршілігіне, коғамдык һәм әлеуметтік ортасына икемдей түсіп, сәйкестендіре екшеп, жанғыртып кайта жасаған ғой. Сондыктан да бүл жарғы «Тәуке ханның жеті жарғысы», «Қазыбектін жеті жарғысы», «Әйтекенің жеті жарғысы» деп те аталады. Ендеше, біз «Қазыбектің жеті жарғысында» кандай жосындар болған еді дейтін окырман сұрактарына колымыздан келгенше жауап іздеп көрелік.

«Қазыбектін жеті жарғысының» өзінен бұрынғы жарлықтардан бір өзгешелігі — қатал кесім, канды өлімге тыйым салғандығы. Әріден беріге канды өткел салып, карғыс зауалындай суық сұсты ажалын сүйреп жеткен «канға — кан», «жанға — жан» дейтін токтамбайламды барынша жеңілдетіп, енді кұн төлеу сияқты жаза, кесік түрлерін далалық правоға енгізген болатын.

ПЕНДЕШІЛІК КҮЙГЕ ҚҰЛДЫРАМАҒАН ҚАЗЫБЕК БИ

Шын мәніндегі осынау кемеңгердің Тәуке өлгеннен кейін такта отырған Тәукенің ұлы, ынжық, дімкәс, әлжуаз Болат ханның нашарлығынан үшке бөлініп кеткен елді «Актабан шүбырындыға» үшыратып, атадан үлды, анадан қызды айырылтып, кайғылы күйді күңірентіп жеткізген жоңғар шапкыншылығына карсы қазақ жүртын кайта көтерудегі еңбегін баса көрсету ләзім. Әсіресе 20-жылдардың орта шенінде Орта жүз бен Кіші жүздің ауылдарын кысыжазы аралап, елді бірлікке, үлдарын ерлікке, бай-билерін бірауыздылыкка шакырып, азаттык аңсаған халықтың конысын жоктаған боскын жүрттың тәуелсіздігін әперіп, атамекенін кұткаруды үндеп сауын айткан Каз дауысты Қазыбек бидін ат үстінен алты малтаны корек қып, Сарыарканың саркыраған суына шомылуға да мұршасы болмай, түнгі шығына омырауын төсеп, күндізгі мүнарына бетін шайып, кең даланың кер бетегесін сырлас етіп алғанын аңыздан да білеміз, кұжаттардан да кездестіреміз. Қаз дауысты Қазыбек хандыкка таласкан Әбілкайыр, Барак, Әбілмәмбет сиякты хан, батыр, сұлтандардың әрекеті елді іштен іріткенін көрген еді. Ойрат, калмак, башкұрт шабуылы аз болғандай, ендігі қауіп кара кұрттай каптаған шүршіттен төне бастағанын сезген еді ол. Қазак халкы тарихтан біржола өшіп, жоғалып, кұрып кету каупі туғанын болжаған дана карт кайткен күнде де елді сактап калудың амалын іздеген еді. Сондағысы — Ресей империясына еріксіз кол кусыру еді. Сондағысы — еркін халыктың тәуелсіздігін кұрбандыкка шалу еді. Сондағысы — мойнына отаршылдык камытын кию еді. Бірак азаттық аңсаған халык та, би де сол кезде де демократиялык м үжык Ресейдін де бар екенін ұғынса керек. Ізгілікті де, қайырымдылықты да келешектен күткен Қазыбек сынды халык үлдары тәуелсіздігін жойса да, Ресейге косылып, дербес елін, кең-байтак жерін, үлгілі үлтын, шүрайлы тілін, озык мәдениетін сактап калуға тырыскан еді. Қаракесек Қазыбек би Аркадағы Орта жүздің ұлы биі боп түрып Сәмеке хан түсында да, Әбілмәмбет хан мен Абылай сүлтантұсындадаәділеттуын бір жыкпай келген ғой. Әрине, адам болған соң әркімде де пенделік, күйкілік, шаруакор үсактык, пайдакүнемдік, іштарлык болуы әбден ықтимал. Бірак Қаз дауысты Қазыбек би туралы ондаған жылдар бойы тапқан құжаттарымда, кездестірген деректерімде, естіген аныз әнгімелерімде ұлы бабамыздың пендешілік күйге күлдырамай, әманда азаматтық, адамдық биік тұғырда тұрғанына көзіміз жетумен келеді.

ТАЙКЕЛТІР ШЕШЕН (XV ҒАСЫР)

Тайкелтір Айдаболұлы аргын ішінде Сүйіндік атасынан шыққан шешен, би әрі ацын. Тайкелтірдің әкесі Айдабол кезінде Баянауыл тауының екі жагын мекен еткен Афеттау, Далба және Қаржас елдерін билеп өткен ел щмцоры болган атақты би екен. Айдаболдан Аққозы, Жанқозы, Малқозы, Қарақозы, Бозқозы, Тайкелтір, Қожакелді, Қосшетер деген ұрпацтар тараган. Бұлардың бәрі шетінен батыр, палуан, аңын, әнші, сал-сері, сөзге шешен әрі агаштан түйін түйетін шебер үста, алтын, күміс, жезден зергерлік бүйымдар жасайтын он саусагынан өнері тамган өнерпаздар болыпты. Батырлыц, мергендік сөз болганда алдымен Аққозы, Жанцозыны, ақындъщ шешендікке келгенде Тайкелтірді, шебер үста қажет кезде Қарақозы, Бащозыны, зергерлік бүйым керек болса Қосіиетерді іздейді екен ел. Тайкелтір жастайынан әкесі Айдаболга еріп жүріп ел билігіне араласадьі. Сол кездің ірі шешен, би, хан, сүлтандарының халық қамы, ел тиыіитыгы бірлік, ынтымац жөніндегі әділдік, тащырльщ шешендік сөз өнерін есінде сақтап ержетеді.

АЛШЫНБАЙ БИ

Алшынбай би Тіленішүлы қоғам қайраткері, би, шешен. Қаз дауысты Қазыбектің шөбересі: Қазыбек Тіленші Алшынбай. Алшынбай негізінен царакесектің айбике-иіаншарының биі болса да, іс жүзінде бүкіл Қарцаралы оязына айтцанын орындатып, атаганын жасаған ьщпалды билеуші болған. Өз елін қазақ ішіндегі дау-дамайдан да, Ресей отаршыларының озбырлыгынан да аман сацтап, уысында үстаган. XIX гасырдың ортасында Ортальщ Қазақстан өңірінде билік жүргізген Қ ұ нанбай, Шал ғ ынбай, Т ә ттімбет, Шорманның М ұ сасы, Баймұрын, Тілеуберді, Қис ық тәрізді шонжарлармен, от ауызды, орақ тілді Қалдыбай, Жанац, Шөже, Балта ақындармен қатар жүріп, сөз қағыстырған . Ел ішінде Алшынбай айтты деген өткір де қ апатты сөздер толып жатыр. Алшынбай бидің Түсіп мырзадан туатын немересі Ділдә Абайдыц бәйбішесі. Алшынбай бидің Б ә пиден туатын тагы бір немересі М ә ди ә йгілі ә нші, композитор, күрескер ақын. Алшынбай би өз заманында цазақ рулары арасындагы талас-тартысты, жер мен жесір дауын ә діл шешкен, тыгырық тан жол тап қ ан көсем ретінде белгілі. Алшынбай бидің зираты Қараганды облысының Б ұқ ар жырау ауданында ғ ы Қылыш Бабаев ауылд ық округінде, Алшынбай цорыгы деген жерде.