Кейде мені өлтіріп тастағың келген кездер болса да, бұл тәжірибені сенімен бөлісу маған өте қатты ұнады.

Егер сіз осындай жағдайға тап болған болсаңыз, тіпті ең қарапайым істердің өзі қаншалықты орасан зор қиындық болып көрінетінін түсінесіз: төсектен тұру, төлем шоттарын ашу, отбасыңның жанында бар ықыласыңмен болу, дәмді тамақ әзірлеу, жұмысқа өтініш беру, серуендеуге шығу, қажетсіз жазылымнан бас тарту немесе тіпті қаншалықты қиналып жүргенің туралы ашық айту... Барлығы мүмкін еместей көрінеді. Күн сайын таңертең оянғанда, тамырларымда үрей лалап жүретін де: «Шынымен де бүкіл өмірім осылай өте ме?» деп ойлайтынмын.

Бірақ тығырыққа тірелудің қандай қызық жағы бар екенін білесіз бе? Мен нақты не істеуім керек екенін жақсы білетінмін: тұру, әлгі қорқынышты шоттар үйіндісін реттеу, балаларды мектепке дайындау, өзімді серуендеуге мәжбүрлеу, достарымнан көмек сұрау, бюджет жасау, жұмыс табу. Дегенмен, соның ешбірін істей алмайтын сияқты едім.

Мен үшін барлығы өзгерген сол таңды ешқашан ұмытпаймын. Оятқыш шырылдады, ал мен болсам төсекте жатып, өз проблемаларымыздың салмағынан есеңгіреп жатырмын. Көпшілігіміз сияқты, мен де өз ойларымнан сал болып қалғандай едім және ең соңғы қалағаным — төсектен тұрып, тағы бір жаңа күнге бетпе-бет келу болды.

Өмірімнің сол кезеңінде мен өз ойларымның еркімді билеп, қорқыныш пен күйзелістің бүкіл болмысымды жаулап алуына үйреніп кеткенім соншалық, бұл түсінік маған мүлде жат көрінді. Өзіме: «Тоқтай тұр, мен өзімді өте нашар сезінсем де, істеуім керек нәрсені істей аламын ба?» дегенде қандай ұлы жаңалық ашқаным есімде. Иә, Мел (Mel), сен істей аласың. Және бұл нәтиже берді.

Осы бес секундтың ішінде мен үздіксіз шектен тыс ойлану процесін тоқтаттым. Бұл кішкентай ғана жеңіс сияқты болды, бірақ сонымен бірге үлкен ашылу еді. Егер мен сол бес секундтық қорқынышты жеңе алсам, бәлкім, кез келген нәрсені жеңе алармын.

Сондай-ақ, күні бойы жұмыс істеп, содан кейін үйге келіп, үш балаға қарап, бірнеше минут күйеуіңмен сөйлесіп, содан кейін көбірек ақша таба алатын жолдарды табуға тырысып, әр түнді ұйықтамай өткізу — ешқандай да көз тартарлық керемет дүние емес.

Бірақ бір тағдырлы күні бұрынғы бірге тұрған бөлмелесім мені шағын іс-шарада мансапты ауыстыру бойынша ақыл-кеңес беретін «таптырмас адам» ретінде ұсынған кезде бәрі өзгерді. Мені таңдағаны, сірә, мансабымды жиі өзгерткенімнен болар, оны өзім де санаудан жаңылған едім. Іс-шараны ұйымдастырушылар мені және күйеуімді Сан-Францискоға (San Francisco) ұшақпен апарып, қонақүйге орналастыруды ұсынды. Қаржылық қиындық көріп жүргенде, бұл тегін демалыс сияқты көрінеді, сондықтан мен келістім. Бұл менің өмірімде алғаш рет сахнаға шығып сөз сөйлеуім еді. Мен өткен жалғыз шешендік өнер сабағы жоғары сыныпта ғана болған, сондықтан ұшаққа отырған бойда бойымды үрей биледі: «Құдай-ау, мен өзімді неге ұрындырдым?»

Сахнаға шығып, маған қарап отырған 700 көрерменді көргенде, миым қатып қалды, кеудем мен мойнымның қызарып кеткенін сездім.

Осыдан кейін сахнада 21 минутқа созылған мазасыздық шабуылы басталды. Шамамен 19-минутта мансапты өзгерту туралы сөзімді қалай аяқтау керектігін ұмытып қалдым да, айтатын басқа ештеңе таппаған соң, «5 секунд ережесі» және оны қалай қолданатыным туралы ойланбастан айтып салдым. Есім кіресілі-шығасылы болса керек, тіпті залдағылардың бәріне электрондық поштамды беріп жібергенім де есімде жоқ. Сахнадан түскенде, бұл өмірімдегі ең сұмдық тәжірибе болды деп ойладым. Құдайға шүкір, аяқталды-ау.

Мұны түсіндіруге рұқсат етіңіз.

Өмір сүрудің жақсырақ жолы бар.

Бұл осы кітаппен аяқталады. Егер сіз осы кітап арқылы менімен бірге болатыныңызға, оқуға, сіңіруге және үйренгендеріңізді бірден жүзеге асыра бастайтыныңызға өзіңізге уәде бере алсаңыз, мен кепілдік беремін: Өміріңіз біршама жеңілдейді және қарым-қатынастарыңыз әлдеқайда жақсарады.

Біз бәріміз де, көбінесе аңғармай, осылай істейміз. Сен дұрыс сөзді айтсам, бәрі риза болады деген қате ойға батасың. Егер барыңды салып бақсаң, бәлкім, жұбыңның көңілі қалмас. Егер жеткілікті деңгейде елгезек болсаң, әріптестерің сені жақсырақ көретін шығар. Егер тыныштықты сақтасаң, отбасың сенің таңдауларыңды сынауды тоқтатар.

Мен мұны білемін, өйткені бәрін өз басымнан өткердім. Көптеген жылдар бойы өзгелердің көңілінен шығуға тырысып, қолымнан келгеннің бәрін жасасам, керекті сөздерді айтсам және бәрін бақытты қылсам, соңында өзімді жақсы сезінемін деп ойладым.

Бірақ орнына не болады? Сен көбірек еңбектенесің, барыңды саласың, өз болмысыңды кішірейте түсесің, сонда да біреудің көңілі толмай қалады. Сонда да біреу сынайды. Сонда да сен қанша тырыссаң да, бәрібір ешқашан жеткіліксіз болып қалғандай күйде боласың.

Бұлай болуы шарт емес. Бұл кітап саған өз билігіңді қайтарып алуға көмектесу үшін жазылған. Өз бақылауыңда болмайтын нәрселерді — өзгелердің пікірін, көңіл-күйін немесе іс-әрекетін басқаруға тырысып, уақытыңды, күш-қуатың мен бақытыңды босқа сарптауды доғарып, оның орнына бақылай алатын жалғыз нәрсеге — өзіңе назар аударуға арналған.

Және ең ғажабы: өзгелерді басқаруды тоқтатқан кезде, сенде ойлағаныңнан әлдеқайда көп билік бар екенін түсінесің — тек сен оны байқамай өзгелерге беріп келгенсің.

Өзгелерді бақылауға немесе оларға жағуға тырысып өзіңді шаршатқанның орнына, сен «Қой, істей берсін» деп үйренесің.

Ал бұл іс жүзінде қалай көрінеді? Сен жұмыстасың делік, ал әріптесіңнің көңіл-күйі болмай отыр. Олардың теріс энергиясының саған әсер етуіне жол бергеннің орнына, жай ғана: «Қой, істей берсін» де. Қабағы түйіліп жүре берсін. Бұл сенің мәселең емес. Өз жұмысыңа және өзіңнің сезіміңе назар аудар.

Немесе әкең сенің өмірлік таңдауларыңа қатысты тағы бір пікір айтып, бұл саған төбеден жай түскендей тиді делік. Оның бүкіл күніңді құртуына жол бергеннің орнына, жай ғана: «Қой, істей берсін» де. Өз пікірі өзінде қалсын. Бұл сенің кім екеніңді, не нәрсеге қол жеткізгеніңді немесе өзіңді бақытты ететін шешімдер қабылдау құқығыңды өзгертпейді.

Шындығында, сен оларға билік бермейінше, өзге адамдардың саған ешқандай шынайы ықпалы болмайды.

Бұл әдістің жұмыс істеу себебі мынада: Өз бақылауыңда емес нәрселерді басқаруға тырысуды тоқтатқанда, сен қуатыңды босқа кетіруді доғарасың. Уақытыңды, жан тыныштығыңды және зейініңді өзіңе қайтарасың. Сен өз бақытың басқа біреудің мінез-құлқына, пікіріне немесе көңіл-күйіне емес, өз іс-әрекеттеріңе байланысты екенін түсінесің.

Бұл қарапайым болып көрінеді — және расында солай. Бірақ сенемін, бұл көзқарас бәрін өзгертеді. Сондай-ақ, ол «Қой, істей берсін» деп аталғанымен, бұл кітап СЕН туралы — сенің уақытың мен қуатың туралы — өйткені бұл сендегі ең қымбат құндылықтар.

«Қой, істей берсін» теориясы саған өзге адамдарға өз өмірін сүруге мүмкіндік берген сайын, сенің өмірің де жақсара түсетінін үйретеді. Адамдарға өз болмысында қалуға, өз сезімін сезінуге немесе қалаған нәрсесін ойлауға мүмкіндік берген сайын, сенің қарым-қатынастарың жақсара түседі.

Ересек адамдарға өз бетінше ересек болуға ерік беруді үйрену менің өмірімді өзгертті. Және ол сенің де өміріңді өзгертеді, өйткені өзгелерге билік беруді тоқтатқан сәтте, өзіңде қаншалықты зор күш бар екенін көресің.

Бірақ бұл теориядағы ең таңғаларлық нәрсе — менің оны қалай ашқаным.

Бұл оқиғаны айтуға тіпті сәл ыңғайсызданамын да.

Мектеп бітіру кештерінің не ерекшелігі бар екенін білмеймін, бірақ олар адамның жүйкесін әбден тоздырады. Біз бұл кезеңнен екі қызымызбен төрт рет өткенбіз, сондықтан ұлымыз Оуклидің (Oakley) кеші оп-оңай өтеді деп ойладым. Мен қателесіппін.

Ал біздің ұлымыз, керісінше, достарымен кешке баратынына да сенімді болған жоқ. Менің сұрап, мәжбүрлегеніме қарамастан, ол ешқандай жоспар немесе мәлімет айтпады. (Қазір ұлы, аға-інісі немесе сүйіктісі бар кез келген адам менімен келісіп, бастарын изеп отырғанын білемін).

Ақыры бітіру кеші күні жеткенде, ғажайыппен смокинг, теннис аяқ киімі, серіктес қыз және кеш алдындағы фототүсірілім орны бәрі дайын болды. Бір қызығы, бізді кештен кейінгі тойды өз үйімізде өткізуге де көндіріп қойған екен. Уһ, шүкір!

Мен сол жерде тұрып, сол сәтті бойыма сіңірдім. Ол қандай көрікті бозбала болып өскен. 18 жылдың қалай тез өтіп кеткеніне сене алмадым. Сондай-ақ Кендаллдың колледжді бітіруге жақын қалғанына және қызымыз Сойердің (Sawyer) оқуын бітіріп, қазір Бостон (Boston) қаласындағы үлкен технологиялық компанияда жұмыс істеп жатқанына да сене алмадым.

Ас үйде тұрып, мен осы шындықты сезіндім: Уақыт өтіп жатыр, ал мен оның бәсеңдегенін қалаймын. Уақыттың қатыгез шындығы осы. Сен баяуласаң да, баяуламасаң да, ол өте береді. Жақсы көретін адамдарыңмен өткізетін уақытың еріп жатқан мұз кесегі сияқты.

Бір сәтте ол бар... Келесі сәтте жоқ.

Міне, мұңды шындық: Сен де, мен де мұз кесегінің еруін тоқтата алмаймыз. Біздің қолымыздан келетін жалғыз нәрсе — жақсы көретін адамдарымызбен бірге болған уақытты барынша бағалау. Осындай сәттерде, тоқтап, ой жүгірткен кезде, мен әрдайым аздап мұңайып қаламын.

Сізді қайдам, бірақ мен өмірде үнемі асығып жүріп, одан шынайы ләззат алуға өзіме мұрсат бермейтіндей сезінемін. Болмашы нәрселерге бола соншама жүйкемді тоздырып, жақындарыммен өткізетін қысқа сәттердің шырқын бұзамын.

Соңғы сәттегі абыр-сабыр үшін соншалықты күйгелектеніп, оны Оуклиден алуым шынымен қажет пе еді? Жоқ.

Мектеп бітіру кешіне баратын балаңыз болмаса да, мұны түсінетініңізге сенімдімін. Мүмкін, сіз де отбасыңыздың айтқан сөздеріне бола бүкіл бірге өткізген мерекені құртқан шығарсыз, немесе жұмыс пен оқуға соншалықты беріліп кетіп, достарыңызбен кездесуден тағы да бас тартқан боларсыз. Өміріңіздің бірнеше жылын мәнсіз нәрселерге немесе жұмыстағы түнгі отырыстарға алаңдаумен босқа өткізіп алуыңыз мүмкін. Өмірдің басты мәні — оны сүру екенін ұмытып, күйбең тірлікпен жүйкені тоздыру өте оңай.

Ас үйде тұрып, Кристің Оуклидің галстугын түзетіп жатқанын көріп, мен осы сәтті есте сақтауға тырыстым. Терең тыныс алып, Оукке жақындап, оны құшақтадым. Оған қарап: «Сен сондай әдемі болып тұрсың», — дедім.

«Рақмет, анашым». Сосын ол сағатқа көз тастап: «Бауырым, бізге жүру керек!» — деді.

Осылайша бір сәтте бәрі өте шықты, уақыт қайтадан жүріп кетті. Өмір деген осындай қызық. Бір минут бұрын сен уақыттың өткеніне, балалардың өскеніне көзіңе жас алып тұрсаң, келесі минутта кілтіңді іздеп жүгіріп, біреудің ыдысты раковинаға ТАҒЫ ДА қалдырып кеткеніне ашуланып жүресің.

Есіктен шығар жолда тоңазытқышты ашып, жергілікті гүл дүкенінен Оуклидің серіктес қызы үшін жасатқан әдемі білек гүлдестесін алдым. Ол оған бір қарап: «Анашым, оған гүлдесте керек емес. Оны АЛМА», — деді.

Мен оған аңтарыла қарадым. «Бірақ ол сондай әдемі ғой, — дедім. — Сенімдісің бе?»

«Мен саған айттым ғой, ол қаламаймын деді».

Суретке қарап тұрып, оның соншалықты қоңырқай тартқан, бақытты, сергек және тынығып қалған түріне таңғалдым. Іштей: «Уау, маған да дәл осындай демалыс керек еді. Тіпті, жай ғана теріні қоңырқайтатын спрей (spray tan) жақсам да жетер еді», – деп ойладым. Мен суреттер каруселін парақтай бастадым және қыздардың керемет демалысын көрсететін суреттердің бірінен соң бірі келіп жатқанын түсіндім.

Бранч (brunch – түскі ас пен таңғы астың арасындағы тамақтану). Би. Сауда жасау. Күлкі. Жүзу. Коктейльдер.

Содан кейін бас бармағым мен сұқ саусағымды пайдаланып, топтық суретті жақынырақ көру үшін үлкейттім, бірақ экранда маған қарап жымиып тұрған әйелдердің әрқайсысын танитынымды түсіндім. Жүрегім су ете түсті. Менің достарым бәрі бірге демалысқа кетіп қалыпты.

Сіздерге іштегі сол жаман сезім таныс шығар, яғни өзіңіздің шеттетілгеніңізді түсінген кездегі сезім. Бұл соққы алғанмен бірдей. Өзіңізге «бұл маңызды емес» деп айтып, оны елемеуге тырысасыз, бірақ ауырсыну шынайы. Телефонды қойып қоюым керек еді, бірақ олай істемедім.

Мен сол суреттерді бірінен соң бірін қарап шықтым – біздің шағын қалашықта балаларымызды бірге өсірген әйелдердің көзімен қыздар саяхатын көріп, оған мән бермеуге тырыстым. Бірақ бәрібір көңіліме тиді.

Ойым барлық егжей-тегжейлі ақпаратпен толыға бастады. Олардың қаншалықты көңілді екенін және қаншалықты жақындасып кеткенін елестеттім. Мен бұл әйелдерді жылдар бойы танитынмын. Біз барбекю (barbecue), көлікпен бірге жүру (carpool), футбол ойындары, жұбайларымызбен кешкі кездесулер және ата-ана болу туралы ауыр әңгімелер арқылы жақындасқан едік. Сондықтан, әрине, менің ойым сан-саққа жүгірді.

Мен айтып отырғаным: Толық. Аңду. Режимі. Мен диванның сол жерінде отырып, олардың әрқайсысының аккаунттарын мұқият қарап шықтым. Бес минут бұрын мен өзімді жақсы сезініп отырған едім. Ал қазір ше? Енді мен өзіме таныс эмоциялардың құшағында қалдым: қабылданбау, сенімсіздік, түсінбеушілік. Олар мұны қашан жоспарлады? Неге мені шақырмады? Неге мені ешқайда шақырмайды? Достарыммен соңғы рет қашан демалысқа шықтым?

Мен суреттерді парақтап, бұл сұрақтарды басымда қайта-қайта айналдырып жатқанда, Крис (Chris) бөлмеге кіріп, маған бір қарады да: «Не болды?» – деп сұрады.

Мен күрсініп, оған шындықты айттым: «Мен жаңа ғана құрбыларымның демалыс күндері қызықты саяхатқа кетіп қалғанын білдім. Әрине, мені шақырмады».

«Бұл жаман екен», – деді ол.

«Мүмкін мен бірдеңені дұрыс істемеген шығармын, – дедім мен. – Мүмкін олар маған ренжулі шығар».

Ол қолдарын айқастырып: «Неге сонша уайымдайсың?» – деп сұрады.

Мен оған қарадым.

«Сен олармен бұрынғыдай жақын дос емессің ғой, Мел (Mel)».

Ол рас айтты. Мен оның дұрыс екенін білдім. Бірақ менде бәрібір жағдайды түзеу үшін олармен байланысуға деген құлшыныс болды. Мұның сіздердің де бастарыңыздан өткеніне сенімдімін. Сіз бір жерге шақырылмағаныңызды білесіз және тек қана сіздің қателігіңіз жоқ екеніне сенімді болғыңыз келеді.

Өйткені, шынымды айтсам, мен білмедім. Егер сіз де мен сияқты болсаңыз, мұндай жағдай орын алғанда, бірден өзіңізді кінәлі деп санайсыз. Диванда отырып, неге шақырылмағанымның себебін іздеп, миымды ашыттым, бірақ ешқандай себеп таба алмадым. Бұл мені одан сайын мазасыздандырды.

Менің айтпағым, әрине, біз бір-бірімізді жылдар бойы танимыз. Біз ана болудың алғашқы кезеңдерін бірге өткердік, өмірдің көптеген кезеңдерін бірге бастан кешірдіük және мен сол саяхаттағы әр адамды шынымен жақсы көретінмін. Бірақ, сонымен бірге, мен олармен топ ретінде ұзақ уақыт бойы уақыт өткізбеген едім. Мен оларды қаладағы үлкен жиындарда көретінмін, бірақ жеке достық қарым-қатынасқа инвестиция салмадым; соңғы кездері ешқандай қызықты нәрсе жоспарламадым немесе олармен хабарласпадым. Интеллектуалды түрде мен мұны білдім, бірақ эмоционалды түрде күйзеліске түстім. Мен өзімді қайтадан орта мектептегідей сезіндім: ұйықтап қалу кешіне (sleepover) шақырылмаған, командаға алынбаған немесе ішкі әзілдің бір бөлігі емес адам сияқты.

Мен олармен байланысып, бәрін түзегім келді. Қоңырау шалу, хабарлама жазу. Мазасыздықты басу үшін кез келген нәрсе. Сол кезде сол екі сөз келіп, мені өзімнен құтқарды. «Оларға мүмкіндік бер» (Let Them).

Бұрынғы мен бұл туралы бірнеше күн, тіпті апта бойы ойлана беретін едім. Эмоцияларым басым түсетін еді. Мен оның маған әсер етпегенін көрсетуге тырысар едім. Өзімді «маған бәрібір» деп сендіруге тырысар едім. Оны ойымда қайта-қайта ақтауға тырысар едім. Өзімді жақсырақ сезіну үшін достарымды жау етіп көрсетер едім. Мұның бәрі мені одан сайын жаман сезіндіріп, өзім шынымен жақсы көретін әйелдерден одан сайын алыстатар еді.

Бірақ олай болмады. Бұл маған шамамен 10 минут қана әсер етті. «Оларға мүмкіндік бер» деп айтқан бойда, өзімді сәл жақсырақ сезіндім. Екінші рет айтқанда, тағы да жеңілдедім. Үшінші, төртінші, бесінші, он алтыншы, отызыншы рет айтқанда... мен өзімді сәл жақсырақ сезіндім.

Сізге шынымды айтайын: мұндай ауыр жағдайларда «Оларға мүмкіндік бер» деп қайта-қайта айтуға тура келеді, өйткені бірдеңе ауырғанда, ол ауырсыну бірден жоғалып кетпейді. Ол қайта-қайта көтеріледі. Сондықтан «Оларға мүмкіндік бер» деп қайта-қайта айтуға тура келсе, таңғалмаңыз.

Олар саяхатқа барсын. Олар демалыс күндерін бірге өткізсін. Олар сізсіз көңіл көтерсін.

Басында бұл сөздер қабылданбау сияқты сезілді. Бас тартқандай болдым. Бірақ содан кейін мен маңызды бір нәрсені түсіндім: «Оларға мүмкіндік бер» – бұл берілу емес еді. Бұл менің бақылауымда болмаған нәрседен өзімді босату еді. Өйткені шындық мынада: жағдайды қаншалықты талдауға тырыссам да, оны басқарудың немесе түзетудің қанша жолын іздесем де, менің іс-әрекеттерім болған оқиғаны өзгерте алмайды. Олардың саяхатқа бару туралы шешімі мені жаман сезіндіруі міндетті емес еді, бірақ менің жағдайды бақылауға деген әрекеттерім мені қорқынышты сезіндіріп жатты.

Оларға мүмкіндік бер.

Дәл сол сәтте кеудемдегі түйін тарқатыла бастады. Жағдайды «түзету» қысымы жоғалып, мен бәрін өзгерткен бір нәрсені түсіндім: Олардың демалысының маған еш қатысы жоқ еді.

Бұл жеке мәселе емес еді. Олар маған қарсы қастандық жасап жатқан жоқ. Олар менің құндылығым туралы мәлімдеме жасап жатқан жоқ. Тіпті солай болса ше? Оларға мүмкіндік бер.

Біз бәріміз айналамыздағы әлемді бақылауға тырысатын сәттерді бастан кешіреміз – әсіресе өзімізді ренжіген, шеттетілген, ашуланған немесе қорқынышты сезінгенде. Мүмкін сіз барлығының қамтылғанына көз жеткізу үшін топтық жоспардың әрбір егжей-тегжейін басқаруға тырысқан боларсыз; немесе адамдар сіздің хабарламаларыңызға бірден жауап бермегенде, олардың сізге ренжулі екеніне уайымдаған боларсыз. Бұл шаршатады, солай емес пе?

Мен табиғатымнан түзетушімін (fixer). Мен өмірімнің көп бөлігін егер мен араласпасам, егер мен жағдайды басқармасам, бәрі құлдырап кетеді деп сеніп өткіздім. Мен бәрін – қарым-қатынасты, жұмысты, достықты, тіпті жақындарымның эмоцияларын да бірге ұстап тұратын адам болуым керек еді. Ал бірдеңе мен күткендей болмаса, бұл маған қатысты сияқты көрінетін. Егер біреу ренжісе, егер бірдеңе ойдағыдай болмаса, егер мен шақырылмасам, мен автоматты түрде оны түзетуім, өзгертуім, бақылауым керек деп ойлайтынмын.

Осы кітапты зерттеу барысында көптеген психологтармен сөйлесе отырып, нәрселерді бақылауға деген ұмтылыстың өте қарапайым жерден: қорқыныштан келетінін білдім. Шеттетілуден, ұнамаудан, егер біз кемені басқармасақ, бәрі құлдырап кететінінен қорқу. Және бұл әртүрлі жолдармен көрінеді. Біз балаларымыздың «дұрыс» шешім қабылдағанына көз жеткізу үшін олардың үстінен қараймыз. Біз серіктесіміздің әдеттеріне әсер етуге тырысамыз, егер араласпасақ, олар бірдеңені қате істейді деп уайымдаймыз. Біз тіпті достарымызға өз пікірімізді таңамыз, олардың өмірі қалай өтуі керектігін олардан жақсы білеміз деп ойлаймыз.

Мен өмірімде сол қорқынышты көп сезіндім. Егер мен бәрін іске асырмасам, ұмытылып қаламын деген қорқыныш. Маған ұнамайды немесе қабылданбаймын деген қорқыныш. Менсіз бәрі шашырап кетеді деген қорқыныш. Шынын айтайық – бақылау бізге қауіпсіздік иллюзиясын береді. Біз бақылауда болған кезде, өзімізді ауырсынудан, көңіл қалудан, қабылданбаудан қорғай аламыз деп сенеміз.

Стоицизмде басты назар басқалардың ойы мен әрекетіне емес, өз ойларыңыз бен әрекеттеріңізді басқаруға аударылады. Бұл философия басқалардың мінез-құлқын басқару немесе оған әсер ету қажеттілігін сезінбей, олардың өз таңдауын жасауына және өмір сүруіне саналы түрде еркіндік беру туралы «Оларға рұқсат ет» ұғымымен толықтай сәйкес келеді. «Оларға рұқсат ет» және «Маған рұқсат ет» әдістерін қолдану арқылы сіз стоицизмнің негізгі қағидасын қолданасыз: Өзіңізге назар аударыңыз, өйткені нақты күшіңіз сонда жатыр.

Буддизм мен Радикалды қабылдау азаптың шындыққа қарсы тұрудан туындайтынын үйретеді. Біз сезінетін ауырсыну жиі нәрселердің қазіргідей емес, басқаша болғанын қалаудан басталады. «Оларға рұқсат ет» теориясы шындықты қабылдап қана қоймай, оны өзгерту қажеттілігінен өзіңізді бөлектеуге көмектеседі. Сіз басқалардың әрекеттері мен таңдаулары сіз басқаратын дүние емес екенін мойындайсыз, осылайша эмоционалдық еркіндігіңізді қайтарып аласыз. Бұл — өз әлеуетін толық көрсететін Радикалды қабылдаудың ең мықты түрі.

Босаңсу теориясы бізге күйзеліске түсіретін жағдайлардан эмоционалды түрде қашық болуды үйретеді. «Оларға рұқсат ет» деп айтқан кезде, сіз эмоционалдық босаңсуды (emotional detachment) тәжірибеден өткізіп жатасыз. Сіз эмоцияларыңыз бен болып жатқан жағдайдың арасында менталды алшақтық жасап, оған беріліп кетпей, не болып жатқанын сырттай бақылауға мүмкіндік бересіз. Нәтижесінде не болады? Сіз сабырлы, ақыл-ойыңыз тұнық және әрекеттеріңізді бақылауда ұстай аласыз.

Мұның өміріңіздің әртүрлі салаларына қалай қолданылатынын ойлап көріңіз. Мысалы, сіз жұмыстағы жиналыста отырсыз және өзіңізге ұнайтын бір идеяны ойлап таптыңыз делік. Оны ойластырдыңыз, әлеуеті бар екенін білесіз, бірақ оны ұсынған кезде бөлме тыныштала қалады. Адамдар сыпайы түрде бастарын изейді, бірақ әрі қарай жалғастырып кетеді, байқасаңыз, басқа біреудің идеясы барлық назарды өзіне аударып жатыр. Өзіңізді көрінбейтіндей сезінесіз. Сіз басқаша айтуым керек пе еді немесе естілу үшін көбірек тырысуым керек пе еді деп күмәндана бастайсыз.

Кездесулерде де (dating) солай. Мүмкін біреумен хат алмасып жүрсіз және бәрі бір жаққа бағыт алып жатқан сияқты көрінді. Бірақ кенеттен олар сізді елемей, хат жазбай қалады (ghosting). Жауап та жоқ, түсіндірме де жоқ. Бұл ауыртады, солай емес пе? Қай жерде қателік жібердім екен деп, әрбір әңгімені қайталап ойлап, қай жерде қате кеткенін түсінуге тырысып, өзіңізді жегідей жейсіз. Оларға қайтадан жазу, қандай да бір анықтыққа қол жеткізу туралы қалау өте күшті болады. Мұны бастан өткергенмін.

Бірақ «Оларға рұқсат ет» осындайда көмекке келеді. Оларға өзінің кім екенін көрсетуге рұқсат етіңіз. Олардың сыйламаушылығы сіз туралы ештеңе айтпайды. Сіздің қалай жауап беретініңіз маңызды. Неліктен олар мұны істеп жатыр деп сұрауды тоқтатыңыз. Мәселе мынада: сізге мұндай әрекет жасайтын адаммен неліктен бірге болғыңыз келеді? Жоқ, қаламайсыз. Мүлде кетіп қалған адамның соңынан жүгіріп, энергияңызды босқа шығармаңыз. Өзіңіз басқара алатын нәрсеге назар аударыңыз: Эмоцияларыңызды өңдеу және өзіңізге құрметпен қарайтын адамға лайық екеніңізді еске түсіру.

Осы екі жағдайда да — жұмыс болсын, кездесулер болсын немесе басқа кез келген нәрсе болсын — «Оларға рұқсат ет» дегенде, сіз не бақылауыңызда екенін, не бақылауыңызда емес екенін түсінесіз. Ушығып кетудің орнына, өзіңізді тұрақтандырып, алшақтатуды таңдайсыз. Жоғарыда айтқанымдай, басқа адамдардың сізге шынайы күші жүрмейді, егер сіз оларға бұл күшті өзіңіз бермесеңіз. Және «Оларға рұқсат ет» деп айтқан сайын, сіз оны қайтарып алуды таңдайсыз.

Немесе мені және менің дивандағы жағдайымды алыңыз. Достарымның бірге кетіп қалғанын да білмедімші. Бірақ олардың сапарынан суреттерді көрген бойда мен реакция білдірдім. Эмоцияларым басып кетті. Өзіме сенімсіздік пайда болды. Өзімді шеттетілгендей сезіндім. Өзімді төмен санадым. Содан кейін оны одан әрі асырып, өзімнің бір қателік жібергенімді айттым. Бұл мені одан сайын нашар сезіндірді.

Біреу бірдеңе жасағанда (мысалы, бір нәрсені жоспарлап, сізді қоспағанда) сіз оған жағымды немесе жағымсыз түрде жауап бересіз. Егер сіз жағымсыз жауап берсеңіз — өзіңізге зиян келтіретін ойлар немесе ауыр эмоциялар болса — бұл сізді төмен тартады. Сіздің реакцияңыз — бұл таразы басын аударып, сіз бен басқа біреу арасындағы динамиканы өзгертетін нәрсе.

Бұл графика мен осы суретті интернеттен көргенде өзімді дәл қалай сезінгенімді көрсетеді.

Менің төмен түсуіме не себеп болды? Өзім.

Басқалардың ойларын, әрекеттерін және сезімдерін қандай da болсын сіздің жаман адам екеніңіздің немесе бір қателік жібергеніңіздің дәлелі ретінде ішке қабылдасаңыз, сіз жай ғана басқа адамдарға билік беріп қоясыз. Және бұл қарым-қатынастағы динамика мен тепе-теңдікті өзгертеді. Өзіңізді олардан төмен сезінесіз.

Өзіме бір қателік жібердім деп айтқанымда дәл осы нәрсе болды. Мен өзімді төмен санадым, қызғандым, сенімсіз болдым, шеттетілдім және түкке тұрғысыз етіп сезіндім. Бұл ойлар мен эмоциялар өте ауыр ойлар.

«Оларға рұқсат ет» деп айтқан кезде, сізді батпаққа батырған барлық негативтің ауырлығынан өзіңізді азат етесіз. Бұл әткеншекте жерден итеріп жібергенмен бірдей. Сіз жоғары көтерілесіз, ал арғы беттегі достарыңыз төмен түседі. Билік динамикасы өзгереді.

Сапарға кеткен достарыңыз сізден артық емес. Сіз де олардан артық емессіз.

Басқа адамдарға өз өмірін сүруге қаншалықты ерік берсеңіз, сіздің де өміріңіз соншалықты жақсара түседі. Бақылауды қаншалықты көп босатсаңыз, соншалықты көп нәрсеге ие боласыз.

Айнаға қарау үшін тоқтаған сәтімде, көп нәрсені түсіндім.

Соңғы бірнеше жылда жұмысқа соншалықты беріліп кеткендіктен, достарымды сирек көретін болған екенмін. Ұзақ уақыттан бері ешкімді ешқайда шақырмаппын. Мүмкін олар мені әдейі шеттетпеген шығар. Мүмкін мен олардың ойына да келмеген шығармын. Ал егер мен талпыныс жасамасам, байланысқа шықпасам немесе ауданда олармен кездейсоқ ұшырасып қалмасам, олар мені қайдан ойласын? Оның үстіне, ашығын айтсам, мен де өз өміріммен, жұмысыммен және балаларыммен соншалықты қарбалас болып кеттім, ескі достарымның желіде жариялаған жазбаларын көрмесем, мен де олар туралы көп ойламаған екенмін.

— Мел Роббинс (Mel Robbins)

Бұл менің де басымнан өтеді. Жақында ғана сүйікті бақша орталығыма өсімдіктер алуға бардым. Онда кассир өте баяу қимылдады. Бар болғаны екі касса ғана ашық еді және әрқайсысында бес адамдай кезекте тұрды.

Біп. Біп. Біп.

Мазасыздана бастағанымды сездім. Үйге қайтып баратын жиналысым бар еді. Артымда тұрған адамға бұрылып, басымды шайқап: «Бұған сене аласыз ба?» — дегім келді.

Бірақ мен кідірдім. Оның орнына іштей «Оларға рұқсат ет» дедім. Әсері дереу байқалды. Жұмсақ тарттым. Бұл кассирдің жұмысын жылдамдатты ма? Жоқ.

Ол одан да жақсы нәрсе жасады. Ол мені ұсақ-түйектердің күнделікті өмірімде үлкен күйзеліс көзіне айналуына жол беру әдетінен қорғады. Осы кезек алатын қосымша 10 минут күннің қалған бөлігіне кері әсерін тигізбес еді, бірақ өзім басқара алмайтын нәрсеге ашуланып, мазасыздануға жол беруіміз сөзсіз әсер етер еді. Неліктен өзіңіз басқара алмайтын немесе шынымен маңызы жоқ нәрселерге күйзелу керек? Мұндай кішкентай нәрсе сізге қалайша соншалықты үлкен әсер етеді?

Тіркеуден өту, қауіпсіздік тексеру кезектері, ауа райының кешігуі, багаждың жоғалуы, отырғызу процесі бастала қоймастан қақпаларды қаумалаған адамдар, қысқа ұшу байланыстары (tight connections), бағыттың өзгеруі, ұшаққа отырғанша барлық жүк салатын орынның толып қалуы, көлік жалға беру орнындағы ұзын кезектер... сізді күйзеліске түсіретін нәрселердің саны шексіз.

Бірақ бұл фактіні сізге нені басқара алатыныңызды және нені басқара алмайтыныңызды түсінуге көмектесетін мысал ретінде қолданайық. Адам табиғатының іргелі заңын есте сақтаңыз: Басқа адамдардың не айтатынын, не ойлайтынын немесе не істейтінін басқара алмайсыз. Қашан әрекет жасасаңыз да, күшіңізден айырыласыз. Сіз өзіңіздің не айтатыныңызға, не ойлайтыныңызға немесе не істейтініңізге назар аударуды үйренуіңіз керек. Бақылауды осылай сақтайсыз.

Өйткені ұшақта немесе әуежайда не болып жатқанына қарамастан, күш әлі де сіздің қолыңызда.

Алғашқы бірнеше минутта ештеңе ойламадым, бірақ бұл ұзаққа созылып, содан кейін ол тамағын тазалай бастады, содан кейін жөтеліне берді, мен ашулана бастадым.

Мен сөз сөйлеуім керек іс-шараға ұшып бара жаттым, алдағы апталарда бірқатар үлкен іс-шараларда сөйлейтін едім. Ауырып қалып, дауысымнан айырылуға болмас еді.

Орындықтар арасындағы саңылаудан қарау үшін бұрылып едім, оның ешкім жоқ сияқты аузын ашып тікелей ауаға жөтеліп жатқанын көрдім. Мен ойладым: Бұл жігіт шынымен маған ауру жұқтыра ма? Бұл оның өте өзімшілдігі мен дөрекілігі. Мен ауыра алмаймын. Мүмкіндіктерімді қарастырдым.

Ескертуші-агрессивті (passive-aggressive) болу ештеңени шешпейтін еді. Орындығымда қанша тыпырлап, саңылаулар арқылы оған зұмхан көзқараспен қарап, жаман көзбен қарауға тырысқаныммен, ол менің белгілеріме назар аудармады немесе оған бәрібір болды.

Бортсерікті шақырып, шағымдануды ойладым, бірақ ол дәл қасымда отырды, сондықтан ол мені естіп қояды, бұл өте ыңғайсыз болар еді. Сондықтан мен салиқалы ересек адам сияқты бұрылып, оған сыпайы түрде: «Мырза, аузыңызды жаба аласыз ба?» деп сұрауды ұйғардым.

Ыңғайсыз тыныштық орнады.

Ол басын изеді де, ұшақтың қалған бөлігінде ашық түрде жөтелуін жалғастырды. Мен мұны білемін, өйткені мен қайта-қайта бұрылып, орындықтар арасындағы саңылаудан қарап отырдым. Әрине, ол жігітке ішің ашиды. Ол ауырғысы келіп тұрған жоқ қой. Жөтелгің келсе, жөтелесің.

Бірақ қызу үстінде мен көбірек ашулана бастадым. Мен күйзеліске түсіп қана қоймадым, ол қазір менің көңіл-күйімді бұзып, кейбір жұмыстарды істеуді мүмкінді2 етпей жатты.

Бұл айналаңызда болып жатқан бір нәрсенің сізді оңай күйзеліске түсіріп, денеңізге теріс әсер етіп, миыңызды басып алуының жалғыз мысалы.

Доктор Адити былай дейді: «Күйзеліс — өміріңізде сіз ойлағаннан да үлкен проблема».

Бұл ми бөлігі сіздің күнделікті өміріңізді басқаруға көмектеседі. Ол сізге жоспарлауға, ұйымдастыруға, мәліметтерді есте сақтауға және шешім қабылдауыңызға бағыт-бағдар беруге септігін тигізеді. Өзіңіздің ең жақсы нұсқаңызға айналу үшін сізге миыңыздың осы бөлігін толық пайдалану қажет.

Мәселе мынада: ұшақта жөтеліп отырған жолаушыны көргенде, тым ұзаққа созылған кезекте тұрғанда немесе өзіңіз күтіп жүрген талдау нәтижелерін уайымдап «күйзеліске түскен» сәтте-ақ, миыңыз күйзеліске жауап беру күйіне ауысады да, сол аса маңызды маңдайалды қыртыс ендігі жерде жағдайды бақылай алмай қалады (сіз де бақылай алмайсыз).

Өмір қалыпты арнасында болып, өзіңізді жақсы сезінгенде, әрекеттеріңіздің көпшілігін маңдайалды қыртысыңыз басқарады. Бұл дегеніміз — сіз жағдайдың жақсы мен жаман жақтарын байыппен бағамдап, жан-жақты ойластырылған шешімдер қабылдай аласыз. Басқаша айтқанда, қандай жауап беретініңізді өзіңіз таңдай аласыз.

Бірақ сізді күйзеліске түсіретін бірдеңе болған кезде, міне, дәл осы сәтте сіз екеуіміз тығырыққа тірелеміз, себебі біздің денеміз бен миымыздағы жауап автоматты түрде іске қосылады. Амигдала тізгінді өз қолына автоматты түрде алады. Ал миыңыздың бұл бөлігінің жалғыз ғана міндеті бар: аман қалу және өзін-өзі сақтап қалу.

Миыңыз бен денеңіз «соғыс немесе қаш» күйіне енеді, бірақ олар бұл шектен тыс күйзелген қалыпта тек қысқа ғана уақыт жұмыс істеуге бейімделген. Сіз маңдайалды қыртысыңыз бақылауды қайта қолға алатын, өзіңізді қайтадан сабырлы әрі сенімді сезінетін қалыпты күйге қайта ауысуыңыз керек. Бірақ егер бастапқы қалпыңызға қайта түсе алмасаңыз, не болады?

Доктор Адитидің айтуынша, қазіргі уақытта әрбір 10 адамның 7-еуі созылмалы күйзеліс жағдайында өмір сүріп жатыр. Мен де бір кездері солардың бірі болғанмын. Созылмалы күйзеліс күйінде өмір сүргенде, сіз «соғыс немесе қаш» күйінде мәңгілікке қамалып қаласыз. Амигдалаңыз фонда тоқтаусыз гүрілдеп, әрдайым қосулы тұрады.

Міне, сондықтан да сіз бұл мәселені шешуіңіз керек және басқа адамдардың өміріңізге орынсыз күйзеліс тудыруына жол беруді доғаруыңыз қажет. Мұнда тым көп нәрсе қатерге тігіліп тұр. Сіз жақсы өмір сүруге лайықтысыз, бірақ әрдайым аман қалу режимінде болсаңыз, оған ешқашан қол жеткізе алмайсыз.

Егер күйзелістің кесірінен істі соза берсеңіз, бұл жобаны осы демалыста ешқашан бітіре алмайсыз.

Сізге көбірек демалып, көңіл көтеру керек, бірақ жұмыстан ойыңызды бөле алмасаңыз, өзіңізге бұған ешқашан мүмкіндік бермейсіз.

Жұбайыңызбен қарым-қатынаста барынша шынайы әрі жақын болуыңыз керек, бірақ үнемі күйзелісте жүрсеңіз, бұған ешқашан жете алмайсыз.

Өзіңіз қалаған өмір көз алдыңызда тұр, бірақ егер ішкі сыншыңыз сізге «қолыңнан келмейді» деп үнемі айтып отырса, сіз оған ешқашан қол созбайсыз. Күйзеліс — өте үлкен мәселе, сондықтан онымен күресетін уақыт келді.

Сондықтан мен доктор Адитиден миымызды қалыпты жұмыс істеу күйіне қалай қайтаратынымызды сұрадым.

Ол алғашқы қадам — күйзелістің шын мәнінде не екенін түсіну, сол арқылы осындай жағдайларда өз қолыңызда билік бар екенін білу екенін айтты.

Айналаңызда болып жатқанның бәрі өміріңізді күйзеліске түсіруі шарт емес екенін түсініп өмір сүру қандай керемет? Басқа адамдардың іс-әрекеті сіздің өміріңізде үлкен проблемаға айналмауы тиіс екендігі қандай ғажап?

Енді сіз күйзеліске жауап беру реакциясын бастапқы қалпына келтіру үшін «Қойшы соларды» теориясын қолданатын боласыз. Мұны өзіңізді күйзеліске түсіретін жағдай болған кезде миыңыздың ішінде баса алатын кішкентай тұтқа — қосу-өшіру түймесі ретінде елестетіңіз.

Бұл өте болмашы нәрсе сияқты көрінуі мүмкін, бірақ осы бір ғана өзгеріс сізді мүлдем басқа адамға айналдырады. «Қойшы соларды» және «Өзіме қарайын» тәсілдерін пайдалана отырып, күйзеліс реакцияңызды дер кезінде ұстап қалу сізге эмоциялардың жауабыңызды билеп-төстеуіне жол бермей, не айтатыныңызды, не ойлайтыныңызды немесе не істейтініңізді таңдауға күш береді. Бұдан былай ашулы хабарламалар жазу, жақындарыңызға жекіру немесе жұмыста электрондық хатты құрастыруға сағаттап уақыт құрту болмайды.

Шындығында, кез келген хат жауап беруге тұрмайды және кез келген әңгімеге сіздің араласуыңыз қажет емес — сонымен қатар соңғы сөз әрқашан сізде қалуы міндетті де емес.

Сіз бұрын өзіңізді ашуландыратын көптеген нәрселердің уақытыңыз бен қуатыңызды шығындауға тұрмайтынын түсіне бастайсыз; сондай-ақ айналаңыздағы жайттарға «Өзіме қарайын» тәсілін қолданып, неғұрлым аз реакция білдірсеңіз, соғұрлым жағдайды көбірек бақылауда ұстап тұрғаныңызды сезінесіз.

«Өзіме қарайын» деп айту және күйзеліс реакцияңызды қалпына келтіру арқылы сіз бақылауды қайта қолға алып, енді қалай саналы түрде жауап беру керектігін таңдай аласыз.

Осыған орай: Менің ұшақта, артымда отырып жөтеліп жатқан кісімен болған жағдайыма қайта оралайық; Мен барған сайын күйзеліске түсіп барамын, орындауым керек жұмысқа зейін қоя алар емеспін және сол жерде орындыққа байланып, торға қамалған аң сияқты сезінемін.

Сонымен, біреудің жөтелуін тоқтату үшін «Қойшы соларды» теориясын қалай қолданасыз?

Білемін... мені тыңдап көріңізші. Иә, бұл мені күйзеліске түсірді. Иә, мен оны аузын жаппағаны үшін тәрбиесіз деп ойладым. Және иә, мен ауырып қаламын ба деп уайымдадым.

Бірақ бақылауға қайта оралайық: Бұл жағдайда мен нені бақылай алдым? Мен басқа адамның жөтелетінін немесе жөтелмейтінін бақылай алмадым. Мен тек оның жөтеліне өз реакциямды ғана бақылай алдым.

Бақылай алмайтын нәрселеріңізге назар аудару сізді күйзеліске түсіреді. Бақылай алатын нәрселеріңізге назар аудару сізді күшті етеді. Бұл мені тағы бір маңызды мәселеге жетелейді: Менің ауырмауыма кім жауапты?

Мен бе, әлде ұшақтағы бейтаныс адам ба?

Мен. Денсаулығыма мен жауаптымын. Менің қалауым үшін бұл адамның жөтелуін тоқтатуы оның міндеті емес. Өз қажеттіліктерімді қамтамасыз ететіндей түрде жауап беру — бұл менің міндетім. Сіздің не ойлап отырғаныңызды білемін.

Әрбір адам аузын жабуы керек емес пе? Әрбір адам қолын жууы керек емес пе? Әрбір адам қарапайым әдептілік ережелерін сақтауы керек емес пе? Әрине, сақтауы керек, бірақ көптеген адамдар оны істемейді.

«Мұрным мен аузымды орамалыммен жауып аламын», — деп ойладым. «Сондай-ақ жөтелдің даусын естімес үшін құлаққабымды киемін». Мен дәл солай істедім. Сөйтіп, мұрным мен аузымды орамалмен қымтап, құлаққаптағы музыканың даусын көтердім.

Жұмыстың қаншалықты табыс әкелетініне қарамастан, оның күйзеліске толы екенін менің сізге айтып жатуымның өзі артық шығар. Жұма күні сағат 16:00-дегі жиналыстардан бастап, дөрекі клиенттермен жұмыс істеу, жасырын араздық танытатын (passive-aggressive) электрондық хаттар, әр басқан қадамыңды бақылайтын ұсақшыл басшы (micromanaging boss), ұнамайтын жұмысты істеу, бағаланбағандай сезіну, өсуге мүмкіндік көрмеу, жалған уәделер, кенеттен жұмыстан қысқартулар немесе қызметкерлер санының жетіспеуі (understaffed) салдарынан мойныңызға артық жүк жүктелуі — әйтеуір бір нәрсе болып жатады.

Ал егер сіз де мен сияқты өз кәсібіңізді бастаған болсаңыз немесе жақсы басшы болуға тырысып жүрсеңіз, онда бұл тізімді екі есеге көбейтіңіз.

Мән-жайды білгіңіз келіп сұрағанда, «биыл компанияның кірісі азайды» және «менің қолым байлаулы», бірақ «сіз осы командаға орасан зор үлес қосып жатырсыз» деген қатып қалған, жалған сыпайы сөздерді естисіз. Бұл өте жағымсыз.

Өзім осындай жағдайға тап болған кезде дәл осылай сезінгенім есімде. Ал шоттарыңызды төлеу үшін айлыққа тәуелді екеніңіз жағдайды одан сайын ушықтырып, күйзеліс пен дәрменсіздікті арттыра түседі.

Мұны есту ауыр екенін білемін, өйткені бұл шындық. Иә, бұл әділетсіз. Иә, сіз ол қызметке лайықсыз. Және иә, бұған ашулануға толық қақыңыз бар.

Оның үстіне, басшыңыздың лауазымыңызды өсіретінін, жалақыңызды көтеретінін немесе тіпті сізді терезеге жақын орналасқан жұмыс орнына (cubicle) ауыстыратынын бақылай алмайсыз. Қаншалықты аянбай еңбек етсеңіз де, қаншама мақтау естісеңіз де, шешім олардың еркінде.

Сондықтан, егер сіз барыңызды салған, әңгімелескен, жалақыны көтеруді сұраған, барлық жоспарды орындаған болсаңыз, бірақ әлі күнге дейін сол қызметтің өсуін немесе лауазымның өзгеруін, я болмаса жаңа үстелді күтіп жүрсеңіз және ол еш нәтиже бермесе, ашулануды доғарып, енді не істейтініңізді таңдауыңыз керек.

Егер жұмыстағы бір нәрсе сіздің бақылауыңыздан тыс болса және сіз оған әсер ету үшін қолыңыздан келгеннің бәрін жасаған болсаңыз, жағдайды өзгертуге тағы да уақыт кетіру — ақымақтық. Ал оның үнемі жүйкеңізді тоздыруына жол беру — одан да сорақы ақымақтық. Сіз одан әлдеқайда ақылдысыз. Сіздің өміріңіз және ондағы мүмкіндіктер қазіргі жұмысыңыздан әлдеқайда ауқымды.

Сіз ешқашан тұйыққа тіреліп қалған емессіз. Бұл — өзіңізге өзіңіз айтатын өтірік. Кез келген уақытта жұмыстан, қарым-қатынастан, өмір сүру жағдайынан, кездесуден (date), сұхбаттан немесе әңгімеден өз қалауыңызбен бас тартып, кетіп қала аласыз.

Бірақ мұның орнына сіз Зуум (Zoom) кездесуі аяқталған сайын бейәдеп қимыл көрсететін басшыңыз Стивтің (Steve) қасында отырсыз.

Жұмыс табу қиын ба? Иә. Бұл өте көп уақыт алуы мүмкін бе? Иә. Түйіндемеңізді (resume) жаңарту туралы ойдан қорқасыз ба? Иә. Ортаға шығып, іскерлік байланыстар орнату (networking) үрей туғыза ма? Иә. Сіздің мансабыңыз — сіздің жауапкершілігіңіз және бұл жерде сіздің ықпалыңыз ойлағаныңыздан да көп. Енді соған сай әрекет ететін уақыт келді.

Және мынаны ойлап көріңіз: егер сіз осы жұмыста қалсаңыз, сіздің болашағыңызды кім басқарады? Дұрыс. Сіздің басшыңыз Стив. Бірақ түйіндемеңізді жаңартып, байланыстар орнатып, бірнеше сұхбатқа барсаңыз, қазір кім бақылауды қолына алды? Дұрыс. СІЗ.

Сіз кішкентай бала сияқты қылық көрсетіп, басшыңызды барлық былапыт сөздермен балағаттай аласыз, бірақ ащы шындық мынада: кінәлі — өзіңіз, өйткені сізді бақытсыз ететін жұмыста қалуды өзіңіз таңдап отырсыз.

Бұған өзіңіз кінәлісіз. Және бұдан басқа тағы ненің сізге байланысты екенін білгіңіз келе ме? Басқа жұмыс іздемей жүргеніңізге келтіретін ақымақ сылтауларыңыз. Сіз ойлағаннан әлдеқайда құдіреттісіз. Енді соған лайық әрекет етудің уақыты келді.

Әрбір жағдай әртүрлі және қандай жауаптың сіздің уақытыңыз бен күш-қуатыңызға тұрарлық екенін, ал ненің тұрмайтынын таңдауды үйрену сіздің өміріңізді өзгертеді. Менде сізге өзіңіз үшін дұрыс жауапты қалай таңдау керектігін түсінуге көмектесетін бір оқиға бар.

Осы ақпаратпен бөліскені үшін оған алғыс айтып, мен «ондай адамдардың бірі» емес екенімді және ережелерді сақтайтынымды айтып сендірдім. Жол бойымен келе жатқанымда, менен 100 фут (шамамен 30 метр) алда бір адам итін қарғыбаусыз жіберіп, серуендеп бара жатты; ит жан-жаққа жүгіріп, адамдардың үстіне секіріп жүрді.

Менің ашуым келе бастады. Мен күйзеліс реакциясының күшейіп, бадамша безімнің (мидағы эмоция орталығы — amygdala) іске қосылғанын сездім. Орман арасындағы серуен маған енді ешқандай ләззат сыйламады. Назарым лазердей болып тек осы итке және оның иесіне қадалды, қорықшының дәл осыны айтқанына және осы бір ақымақтың кесірінен бәрімізге бұл жерге келуге тыйым салынатынына одан сайын қаным қайнады.

Шыдамым осымен бітті. Небәрі бес секундтың ішінде күйзеліс сезімінен өзімді «ит полициясы» дәрежесіне дейін көтеріп үлгердім. Міне, бұл бізді осы теорияны қолданудың маңызды тұсына алып келеді. Әрбір жағдайға қайтаратын жауабыңыз әр кезде бірегей және әртүрлі болады.

Осы әйелдің соңынан жүгіріп барып, оған иттерге арналған пакетті ұсынуға, оны жинап алуды сұрауға, болып жатқан жайттың салдарын түсіндіруге және өз міндетін орындауды талап етуге менде жай ғана қуат болмайтын күндер де болады.

Бұл қаншалықты үлкен мәселе екенін өзіңіз де білмейсіз. Мен де білмедім. Басқалардың не ойлайтынына мән бермейтіндей кейп таныту оңай, бірақ шынайы өмірде бәріміз де мән береміз.

Шындығында, адамдардың сіз туралы теріс пікірлері болады және бұл фактіні өзгерту үшін сіз ешнәрсе істей алмайсыз. Басқалардың не ойлайтынынан қорқу сезімі қалаған ісіңізді жасауға кедергі келтіргенде, сіз басқалардың пікірінің тұтқынына айналасыз.

Қазір сіз өмір жолында басқалардың пікірін карта ретінде ұстанып жүрсіз. Сіз жасағыңыз келген бұрылысты жасаудың орнына, басқалар не ойлайды немесе не айтады деп болжаған негізде солға немесе оңға бұрыласыз. Өміріңізді басқалардың сіз туралы не ойлайтынын және не айтатынын болжау арқылы басқарған кезде, сіз өз күшіңізді басқаларға беріп қоясыз.

Әрбір жасаған қадамыңызды шамадан тыс ойлай бергеннен гөрі, оларға өздерінің ойлағысы келген нәрсесін ойлауға жай ғана рұқсат етсеңіз қайтеді? Бұл ауыртпалықтан өзіңізді босату өміріңізді түбегейлі өзгертеді. Адам табиғатының іргелі заңын есте сақтаңыз: Басқа ересек адамның не айтатынын, не істейтінін немесе не ойлайтынын басқара алмайсыз. Оны басқаруға тырысыңыз, сонда өкінесіз. Олардың өздері қалаған нәрсені ойлауына қаншалықты көп рұқсат етсеңіз, өміріңіз соғұрлым жақсара түседі.

Өз өміріңізді сүруге өзіңізге рұқсат беріп, басқаларға бұл туралы қалағанын ойлауға еркіндік берсеңіз қайтеді? Уақытыңыз бен энергияңызды хоббиіңізге, әдеттеріңізге, бақытыңызға жұмсасаңыз қайтеді?

Бұл соңғы сұрақ менің жүрегіме қатты тиді.

Бір жыл өтіп кеткеніне және сахнада өзімді сенімдірек ұстап, тыңдармандар саны көбейгеніне қарамастан, банктік шотымның азайып бара жатқанына көңілсіздене бастадым. Неге? Өйткені мен апта күндері толық жұмыс уақытында істеп, демалыс күндері бұл спикерлік жұмыстарды тегін атқаратынмын.

Осы кітаптың кіріспесінде жазғанымдай, бұл менің жұбайым екеуміз үлкен қаржылық қарызбен күресіп жүрген кезең еді, сондықтан мен бұдан қалай ақша табуға болатынын анықтауға қатты ынталы болдым.

Мен тәжірибелі спикерлерден ақы ала бастаудың жолдары туралы кеңес сұрадым, мұны сізге де армандаған кез келген бизнесіңізді, жобаңызды немесе қосымша табыс көзін бастау үшін жасауға кеңес беремін.

Әрбір бизнестің өз формуласы бар. Соны орындаңыз. Мұны неге айтып отырмын, өйткені адамдардың жиі қадала қалатын нәрселерінің бірі – «мен басқаша болуым керек» деген сенім. Бұл басқалар сізді олардан көшіріп алды деп ойлайды деп қорқатыныңызды білдіретін әдемі сөз. Бұл – басқалардың не ойлайтынынан қорқу сезімі табысқа жетудің ең айқын, ең оңай және ең дәлелденген жолынан айнытпай ұстап тұратынының бір мысалы.

Олар сізді көшіріп алды деп ойлай берсін. Өйткені сіз солай жасадыңыз. Ал олар бұл формуланы басқа біреуден көшірген болатын. Өйткені олар да солай жасады. Формулалардың өмір сүретін себебі – олар қайта-қайта жұмыс істейді. Сіз бұл формулаға өзіңізді қосу арқылы оны бірегей етесіз. Велосипедті қайта ойлап таппаңыз. Формуланы орындаңыз және оны өзіңізге тиімді етіп пайдаланыңыз.

Тәжірибелі спикерлер маған дәл осыны істеуді айтты. Әрбір табысты спикер үш нәрсені бірдей жасайды. Және сіз бұл әрекеттерді жасамайынша, спикерлік ойында шынымен де жоқсыз.

Міне, олар маған не істеу керектігін айтты:

Міне, бұл – формула. Оны орындаңыз, сонда сізге ақы төлей бастайды. Осы кеңесті арқалап, мен не істеу керектігін дәл білдім. Сонымен қатар, бәс тігетін мөлшер тым жоғары еді. Отбасымды қарыздан құтқару үшін маған ақша керек болды. Мен не істеу керектігін нақты білдім.

Бірақ мен формуланы орындадым ба? Жоқ, олай емес. Иә, мен веб-сайт құрдым. Иә, мен пікірлерді сұрап, оларды сайтқа орналастырдым. Бірақ әлеуметтік желіде жарияладым ба? Жоқ.

Ол кезде менің әлеуметтік желілерім жеке сипатта болды. Онда балаларымның суреттері, отбасылық сапарлардың суреттері және достарыммен түскен селфилер толы еді. Менің барлық оқырмандарым достарым, бұрынғы сыныптастарым және отбасы мүшелерім болды. Мен мотиватор-спикер болғым келетіні туралы немесе бұл іспен бір жылдан астам уақыт бойы тегін айналысып жүргенім туралы ешқашан ешнәрсе жариялаған емеспін.

Егер сіз ешқашан бизнес бастау немесе өміріңіздің жаңа қырын насихаттау, не болмаса өнер туындыңызды бөлісу үшін әлеуметтік желіні қолданғыңыз келсе, тек жеке өміріңіздің суреттері ғана тұрған парақшаңызға қарап, оны маркетингтік арнаға айналдыруға шешім қабылдаудың қаншалықты қиын екенін білесіз.

Менің бизнесім туралы әлеуметтік желіде жариялай бастауым үшін ЕКІ ЖЫЛ уақыт кетті. Неге?

Кімнен қорықтың, Мел? Достарымнан.

Егер балаларымның суреттерін, барбекю мен туыстарыммен бас қосу суреттерін жариялауды тоқтатып, конференцияларда сөйлеген суреттерімді жариялай бастасам, адамдар мені айыптайды деп алаңдадым.

Ол өзін кім деп ойлайды? Оны сөйлеуге оны кім жалдап жатыр? Оның айта қоятындай несі бар? Қандай екіжүзді.

Мен жариялауға тырыстым. Бірақ іс-шарадағы суреттерімді ақтарып, біреуін немесе екеуін таңдайтынмын. Содан кейін қорқыныш басталды. Жазба мәтінін дайындаған кезде, басқалардың теріс пікірлері үшін алаңдай бастайтынмын: Бұл тым тәкаппар естіле ме? Бұл жазба жеткілікті түрде кәсіби ме? Егер мұны жарияласам, адамдар маған жазылуды тоқтата ма? Достарым мені өзімшіл деп ойлай ма? Нөлден бөлек аккаунт ашуым керек пе?

Біреудің не ойлайтынын басқара алмайсыз, сондықтан одан қорқуға немесе оның сізді ендігі жерде тоқтатуына жол беруге ешқандай себеп жоқ. Сіздің уақытыңыз одан әлдеқайда құнды, өйткені сіз осы бір ғана асау әрі баға жетпес өмірде маңызды істер атқаруыңыз керек.

Ересек адамдарға өздері не ойлағысы келсе, соны ойлауға рұқсат етілген. Сізге де солай. Міне, сондықтан «Мейлі, істей берсін» теориясы сізді еркіндікке шығарады. Өмір бойы қорғаныста өмір сүргеннің орнына, сіз шабуылға көшесіз. Сіз өмір ойынын өзіңіз қалағандай ойнайтын боласыз. Міне, тағы бір ақиқат: сіз кез келген адамның сіз туралы пікірінен әлдеқайда күштісіз. Өз күш-құдіретіңізді басқаларға беруді тоқтатыңыз да, өз әлеуетіңізді ашыңыз.

Ол әрқашан сол жерде болды. Тек осы қорқыныштың астында көміліп жатты.

«Мейлі, істей берсін» теориясын басқа адамдардың пікірі атты жүктен өзіңізді босату үшін пайдаланған сайын, сіз өмірде өз құндылықтарыңызды, қажеттіліктеріңіз бен мақсаттарыңызды өзіңіздің жол картаңыз етіп алға жылжи бастайсыз. Басқалар не ойлайды деп алдын ала болжаудың орнына, өміріңізді өзіңізді мақтан тұтатындай етіп бағыттайсыз.

Басты мақсат — өзіңізге қолайлы нәрселер мен басқа адамдардың күтулері және сезімдері арасындағы теңгерімді ұстай отырып, өз қажеттіліктеріңізді бірінші орынға қоюды үйрену. Өмірде сіз ешкімнің аяғын сүртетін төсеніші болғыңыз келмейді, бірақ сонымен бірге ешкімді есепке алмайтын бульдозер болғыңыз да келмейді. Бұл — тепе-теңдік. Алда сізде өте қарбалас демалыс күндері күтіп тұр делік. Бір жағынан, жақын досыңыз үлкен мерейтойын тойлап жатыр — және бұл достардың бәрі бірге жиналып тойлайтын сондай қызықты демалыс күндерінің бірі.

Сіз үшін бұл кеш өтетін жерге жету үшін төрт сағат көлік айдауды білдіреді. Сіз өзіңіз үшін дұрыс шешім сол жерде болу екенін білесіз. Екінші жағынан, сіз бірнеше ай бұрын ата-анаңызға осы демалыс күндері үйге келемін деп уәде бергенсіз, өйткені ата-әжеңіз қонаққа келеді.

Сіз екеуіне де үлгергіңіз келеді.

Сіз жақсы дос, жақсы бала және жақсы немере болғыңыз келеді, сондықтан қаланың солтүстігіне қарай төрт сағат жол жүріп, досыңыздың жұма күнгі кешкі сауығына қатысу үшін барыңызды саласыз.

Және бұлай істегеніңізге қуанасыз.

Сіз достарыңызбен күліп, түн ортасына дейін отырасыз және бір шөлмек шарап ішесіз. Уақытыңызды өте тамаша өткізесіз. Содан кейін, келесі күні таңғы сағат 7:00-де оянасыз. Төсектен тұрып, спорттық киіміңізді киесіз де, демалыстың қалған бөлігін өткізе алмайтыныңызға өкінетініңізді білдіретін жазба қалдырып, демалыстың қалған бөлігін ата-әжеңізбен өткізу үшін ата-анаңыздың үйіне қарай тағы төрт сағат көлік айдап жолға шығасыз.

Жолда көлік айдап келе жатып, осындай күш-жігер жұмсағаныңыз үшін өзіңізді мақтан тұтасыз.

Ал сіздің қаперіңізде жоқ (мұны кейінірек білесіз), туған күн иесі сіздің кетіп қалғаныңызға ренжіп, былай деген көрінеді: «Егер бір-ақ түнге қалатын болса, не үшін әуре болып келгенін түсінбеймін».

Содан кейін анаңызды құшақтайсыз, ал ол құлағыңызға сыбырлап: «Кеше түнде келгенінде сенің осында болмағаныңа әжең қатты көңілі қалды», — дейді. Содан кейін ол: «Түскі асқа он минуттан соң шығуымыз керек. Киіміңді ауыстыруың қажет», — деп қосады.

Екіншіден — және бұл ең маңызды жайт — бәрін бақытты ету үшін жанын салатын адам болмаңыз. Мен де кезінде сондай адам болғанмын. Бұл менің күш-қуатымды тауысып, не істесем де ешқашан жеткілікті болмайтындай сезімде қалдырды.

Енді мен «Мейлі, істей берсін» теориясын білгендіктен, өзімді бақытты ету үшін жанымды саламын. Түсіндіруге рұқсат етіңіз.

Ата-анаңызға «кінәлі» сезінгендіктен барсаңыз, сіз ата-анаңызды жауыз кейіпкерге айналдырасыз. Бармасам өзіме ренжитін едім деп баруды таңдасаңыз, шешімдеріңізді өзіңіз басқарасыз.

Бұл — басқа адамдардың не ойлайтыны туралы алаңдауды қалай тоқтату керектігінің және өз құндылықтарыңызға шешімдеріңізді басқаруға қалай жол беру керектігінің өте қарапайым мысалы. Бірақ сіздің пікіріңіз бен біреудің пікірі шынымен қайшы келген сәттерде не болады? Мысалы, анаңыз сіз үйленгелі (тұрмысқа шыққалы) жатқан адамды ұнатпаса ше? Сонда не істейсіз? Менің басымнан да бұл өтті.

Менің ойымша, «Оларға мүмкіндік бер» теориясын (Let Them Theory) бейтаныс адамдармен, әріптестермен, тіпті достармен қолдану оңайырақ, өйткені оны қолданғаннан кейін күш жинау үшін олардан белгілі бір қашықтықта боласыз. Сіз жатын бөлмеңізге кіріп, есікті жауып ала аласыз. Жұмыстан кейін үйге қайта аласыз. Ұшақтан түсіп кете аласыз.

Көбінесе біреу сіз туралы жағымсыз ойлап жатқанда, сіз тіпті бұл туралы білмейсіз де. Ал отбасы ше? Отбасы мүлдем басқаша. Отбасы сізбен өмір бойы бірге болады.

Отбасыңыз өз пікірлерін ашық әрі бетке айтуға бейім: олар мереке күндері үйге келмегеніңізге ашуланады. Олар неге әлі күнге дейін бойдақ екеніңізді үнемі сұрайды. Олар оқуды тастап, өміріңізді құрттыңыз деп ойлайды. Олар сіздің достарыңызды жек көреді. Олар сіздің өмір сүру салтыңызбен келіспейді. Олар кіммен кездесіп жүргеніңізді ұнатпайтынын ашық көрсетеді. Олар сіздің бизнес бастау үшін жұмыстан шыққаныңызды қаламайды. Олар сіздің өзіңізге көбірек көңіл бөлгеніңізді қалайды және бұл туралы дауыстап айтады.

Отбасы сіздің бақытыңыз бен табысыңызға мүдделі болғандықтан, бетіңізге айтуда қаталдау келеді. Көбінесе отбасыңыз қамқорлық танытқанда, оны сізді итермелеу арқылы көрсетеді. Олар сіздің достарыңызды ұнатпағанда, немесе сізді дұрыс емес жолда деп ойлағанда, немесе өзіңізге көбірек күтім жасағаныңызды қалағанда, олар мұны сізге білдіреді.

Көбінесе бұл — отбасыңыздың сізге деген қамқорлығын көрсету тәсілі. Олар сізге көбірек нәрсе тілейді, бақытты болғаныңызды қалайды және сіздің босқа кетіп жатқан әлеуетіңізді көреді. Алайда, бұл қамқорлықтан бақылауға (control) өту өте оңай.

Отбасыңыз сіз туылғалы бері сіз туралы пікірге ие. Олар сізді ең ұзақ білетін жандар. Олар сіз үшін не жақсы екенін білеміз деп ойлағандықтан, өз пікірлеріне құқылымыз деп санайды. (Бұл әдетте олар үшін де ең жақсы болып көрінетін нәрсе).

Сонымен қатар, отбасыңыздағы әр адамның бір-біріне деген және отбасы қалай жұмыс істеуі керек деген күтулері (expectations) бар. Бұл отбасылық қарым-қатынастар басқаларына қарағанда тереңірек, өйткені сіз оларды ұзақ уақыттан бері білесіз — және бұл қарым-қатынастар өзара байланысты жүйені құрайды. Бұл сіздің отбасыңыздың кез келген өзгеріске неге драматикалық түрде реакция білдіретінін түсіндіреді — өйткені сіз сол отбасылық жүйенің бір бөлігісіз. Сіз жасайтын кез келген өзгеріс бүкіл жүйе арқылы оң немесе теріс толқындар жібереді.

Адамдардың сіздің ұрпақтар бойы қалыптасқан өзара байланысты қарым-қатынас торының бір бөлігі болғандықтан реакция білдіретінін білу, мұны жақсырақ басқаруға көмектеседі.

Мен бұл күтулер немесе жүйе дұрыс деп тұрған жоқпын. Мен тек бұл шындық екенін айтып отырмын. Кез келген жағдайдың үлкен контекстін түсіну маған отбасымда өзімді қалай ұстау керектігін бақылауда ұстауға көмектеседі.

Мысалы, егер сіз жұбайыңызбен ажырасуды шешсеңіз, немесе дәстүрлерді ұстанғыңыз келмесе, немесе дініңізден тыс біреуге үйленсеңіз, немесе ерекше мансап жолын таңдасаңыз, немесе саяси көзқарастарыңыз басқа болса, бұл бүкіл отбасылық жүйеге дүмпу тудырады, өйткені бұл әркімнің сіздің кім екеніңіз және өміріңізді қалай сүруіңіз керектігі туралы күтулері мен сенімдерін бұзады.

Бұл өгей балалар мен өгей ата-аналардың динамикасы осы өзара байланысты торға қосылған кезде айқынырақ көрінеді. Бұл отбасылық жүйеге үлкен соққы және оны жақсы немесе жаман жағына қарай өзгертуі мүмкін. Жаңа адамдар келгенде үй шаруашылығының қалай жүруі керектігі туралы барлық күтулер жойылады. Өзгерісті қабылдау өте қиын болуы мүмкін. Әсіресе, бұл өзгерісті жай ғана қабылдап, бір үлкен бақытты отбасы ретінде өмір сүруге мәжбүр болған балалар үшін.

«Оларға мүмкіндік бер» теориясы өгей ата-ана ретіндегі рөліңізді басқаруда ойынды өзгертуші (game-changer) болады. Ересек адам ретінде, оларға қайғыруға мүмкіндік беру — сіздің жауапкершілігіңіз. Олардың сізді (және сіздің балаларыңызды) қауіп ретінде көруіне мүмкіндік беріңіз, өйткені ниетіңіз қаншалықты жақсы болса да, сіз олар үшін қауіпсіз. Олар ата-анасымен уақыт өткізу үшін сізбен бәсекелесуі керек. Бұл рас. Олар сіз сияқты бақылауды іздейді. Оларға өз сезімдерін сезінуге мүмкіндік беріңіз. Оларға ата-анасымен жеке уақыт өткізуге мүмкіндік беріңіз. Егер олар сізді ұнатпаса, ұнатпай-ақ қойсын. Оларға мүмкіндік беріңіз.

Өгей балалардың, әсіресе, сізден түсіністік, мейірім және жанашырлық қажет ететінін ешқашан ұмытпаңыз. Олар өміріндегі жаңа ересек адамды қабылдауды ғана емес, сонымен бірге өздері қалаған отбасының жоғалуына да қайғырып жатыр. Бұл — ҚАЛЫПТЫ жағдай.

Үлкен контексті түсіну сізге «Маған мүмкіндік бер» (Let Me) бөлігіне назар аударуға, мейірімдірек болуға және дана әрі жанашыр ересек адам болуға көмектеседі. Сіз қаншалықты көп мейірім мен ізгілік көрсетсеңіз, динамиканың өзгеруіне соншалықты көп орын жасайсыз.

Өгей балалар мен өгей ата-аналар арасындағы бұл динамика қиын. Оларда ешқандай біркелкілік жоқ. Бірақ олар «Оларға мүмкіндік бер» теориясының және осы тарауда үйренетін арнайы құралдың көмегімен әлдеқайда әдемі болу мүмкіндігіне ие.

Мен бірде конференцияда терапевтің: «Егер отбасылар болмаса, менің бизнесім де болмас еді» дегенін естідім. Отбасына келетін болсақ, туыстарыңыз өз пікірлеріне құқылы, бірақ бұл олардың сіздің өмір сүруге, өз тұлғаңыз болуға және таңдаған адамыңызды сүюге деген құқығыңызды жоққа шығаруынан өзгеше. Олардың пікірлері дұрыс па, жоқ па — мәселе онда емес. Маңыздысы — сіздің олардың пікірлеріне қалай қарайтыныңыз.

Сонымен, жақындарыңыз сіздің өмір сүру салтыңызбен немесе тұлға ретінде кім екеніңізбен келіспегенде не болады? Мен мұны түсінемін. Міне, бұл туралы не істейсіз. Оларға мүмкіндік беріңіз.

Олардың пікірін өзгертуге тырыспаңыз. Оларға осы пікірді ұстануға еркіндік беріңіз. Ол өгей балаларыңыз, қайын сіңліңіз, әжеңіз немесе ағаңыз болсын, олар қалаған нәрсесін ойлауға құқылы. Тіпті олар сізді немесе сіз сүйетін адамды ұнатпауға да құқылы. Сондықтан, оларға мүмкіндік беріңіз. Содан кейін, маған қалай жауап беруді таңдауға мүмкіндік беріңіз.

Менің досым Лиза Билью (Lisa Bilyeu), бестселлер авторы, «Women of Impact» подкастының жүргізушісі және миллиард долларлық «Quest Nutrition» тамақтану компаниясының тең құрылтайшысы, маған «Анықтамалық шеңбер» тұжырымдамасымен бөлісті.

Бұл — біреу сіздің кім екеніңізді, кімді сүйетініңізді, неге сенетініңізді немесе қалай өмір сүріп жатқаныңызды мақұлдамаған жағдайларда, және сіз мұны тереңірек деңгейде шешкіңіз келгенде көмектесетін құрал.

Мен мұндай жағдайда болдым, мүмкін сіз де болған шығарсыз.

Лиза «Анықтамалық шеңберді» қарым-қатынасына көмектескен ойлау құралы ретінде сипаттағанда, біздің жаһандық подкаст аудиториямыз оны қатты ұнатты. «Анықтамалық шеңбер» — бұл «біреудің бір нәрсені көретін линзасын түсіну» дегенді білдіретін әдемі сөз тіркесі және ол «Оларға мүмкіндік бер» теориясымен тамаша үйлеседі.

Мен сізге өз өмірімнен мысал келтірейін. Күйеуім Криспен (Chris) танысқанда, мен өте бақытты болдым және ессіз ғашық едім. Ол маған ұсыныс жасағанда, мен төбесі көкке жеткендей қуандым. Сол кезде анамның мен күткендей қуанбағаны есімде.

Сондықтан мен онымен сөйлесіп, оның мен үшін қуанғанын қалайтынымды айттым және одан мен үшін оны өзі таңдағандай әрекет етуін сұрадым.

Сонда ол: «Бірақ мен оны сен үшін таңдаған жоқпын, егер маған байланысты болса, таңдамас едім, сондықтан мен олай әрекет етпеймін», — деді.

Сол кезде мен қатты ашуланғаным сонша, не істерімді білмедім. Мен оны өмірімнен сызып тастағым келмеді, бірақ жағдайды қалай шешу керектігін білмедім. Мен өз жанымның сыңары деп білетін адамға ессіз ғашықпын, ал анам бетіме қарап: «Мен оны сен үшін ешқашан таңдамас едім» дейді, сосын мен үшін қуанғандай әрекет етуден бас тартады.

Мен Криспен үйлендім, бірақ жылдар бойы анам екеуміздің арамыздағы динамиканың астында оның мақұлдамауынан туындаған шиеленісті сезіндім. Оның айтқандарын ұмыту мен үшін қиын болды. Және оны қалай жіберу керектігін білмедім.

Уақыт өте келе шиеленіс басылды, 30 жылдан кейін анам Кристи қатты жақсы көреді. Ол: «Крис, сен менің сүйікті күйеу баламсың» (ол оның жалғыз күйеу баласы) деп әзілдегенді ұнатады.

Сонымен, мен мұны қалай шештім? Тек жақында ғана «Оларға мүмкіндік бер» теориясын және осы «Анықтамалық шеңбер» құралын қолдана отырып, оның неге олай сезінгенін шынымен түсіндім. Бұл анаммен қарым-қатынасымда және оның пікірімен келіспеген кезде оған орын қалдыру қабілетімде шынымен де ойынды өзгертуші болды.

Анамның «Анықтамалық шеңбері» (Frame of Reference) бойынша, ол туған үйінен кетіп, әкемді кездестіргеннен кейін, қайтып оралмаған болатын. Анам 17 жасында Нью-Йорк штатының солтүстігіндегі (upstate New York) өзі өскен фермадан кетіп, Канзастағы (Kansas) колледжге оқуға түсті. Ол сол жерде әкеммен танысып, екеуі ғашық болды. 19 жасқа толғанда, ол тұрмысқа шығып, мен дүниеге келдім.

Бұл олардың жоспарында болмаса да, осылай орын алды. Шын мәнінде, әкемнің ата-анасы анамның менімен жүкті екенін білгенде, әжем 19 жасар анама: «Ұлымыздың өмірін құртпадың деп үміттенемін», – деген еді.

Елестете аласыз ба? Ата-анамның қаншалықты жас болғанын және олардың Канзаста ешқандай туыссыз өмір сүргенін ойласам, жүрегім ауырады.

Бұл анамның басынан өткерген өмірлік тәжірибесі болатын және бұл оның отбасын ата-анадан тым алыста құру туралы, сондай-ақ айналаңда туыстарыңның қолдауы болмауы қаншалықты қиын екені туралы «Анықтамалық шеңберін» (Frame of Reference) қалыптастырды.

Анам мен әкем әкемнің медициналық мектеп пен резидентураны (residency) аяқтағаннан кейін Мичиганға (Michigan) қоныстанды. Мен өсіп келе жатқанда, ата-әжемді немесе басқа туыстарымды өте сирек көретінмін, өйткені олар тым алыста тұратын. Тек мен, анам, әкем және ағам ғана болдық. Төрт адамнан тұратын кішкентай отбасымызбен әлемге қарсы тұрдық.

Сондықтан мен Шығыс жағалауға оқуға кеткенде, бұл анамда «мен ешқашан үйге оралмаймын» деген қорқынышты тудырған болуы керек. Ал Нью-Йоркте тағы да Шығыс жағалаудан шыққан Криспен танысқанымда, бұл анамның «мен де өз өмірімді алыста бастап, кішкентай Орта Батыстағы қалашығыма ешқашан оралмаймын» деген ең үлкен қорқынышын растады.

Дәл солай болды. Анамның ең үлкен қорқынышы ақиқатқа айналды. Анамның «Анықтамалық шеңбері» арқылы қарасаңыз, ол өз тарихының қайталанып жатқанын көрді. Мен алысқа көшіп, біреуді кездестіріп, үйге ешқашан оралмайтын болдым.

Ол қателескен жоқ. Оның менің Мичиганнан біреуге тұрмысқа шығып, өздеріне жақын жерде тұрақтағанымды қалағанына сенімдімін. Отыз жыл бұрын Криспен танысқанда, мен анамның «Анықтамалық шеңберін» ойламаппын. Мен тек ренжіп, ашуланып, оның «мені қолдамады» деген қорытындыға келдім.

Қазір мен оның мені қолдағанын түсінемін — ол жай ғана қызынан айырылып қалудан қорықты. Ол мені жақсы көреді және менің тым алыста тұрғанымды қаламады. «Оларға еркіндік бер» (Let Them Theory) теориясын қолдана отырып, мен оған өмірімнің басқаша бағытта болғанын қалау еркіндігін бере аламын, сонымен қатар оның неге олай ойлағанын терең түсіне аламын.

Сондай-ақ, қызыңыздың сізді алысқа алып кететін адамға тұрмысқа шыққанын көру қаншалықты қиын екенін түсінемін. Мен де өз қыздарым мен ұлым үшін ондай адамды таңдамас едім.

Мен қызым Сойердің (Sawyer) Еуропадан біреуді тауып, Парижге (Paris) кеткенін қаламас едім. Егер бұл оны бақытты етсе, әрине, кетсін. Бірақ бұл менің таңдауым болар ма еді? Жоқ. Бұл қолдамау немесе бақылаушылық сияқты көрінуі мүмкін, бірақ әрбір ата-ана мұны түсінеді деп сенемін. Мен мұны бақылау үшін айтып тұрған жоқпын. Мен мұны өз сезімім болғандықтан айтамын. Менің пікірім теріс болуы мүмкін, бірақ оған құқығым бар. Қызым мұны қолдамау деп қабылдайтынына сенімдімін.

Дәл осы жағдай қызым Кендаллға (Kendall) да қатысты. Ол қазір Лос-Анджелесте (LA) тұрады, ол Калифорнияда біреуді кездестіріп, сол жақта тұрақтауы мүмкін. Бұл менің оны немесе немерелерімді Шығыс жағалауда тұрғандай жиі көре алмайтынымды білдіреді.

Сойердің Парижге көшуге құқығы бар болса, Кендаллдың да Лос-Анджелесте отбасын құруға құқығы бар, сол сияқты менің де өз пікірімді айтуға құқығым бар.

Анамның да мен үшін Шығыс жағалаудан біреуді таңдамас едім деген пікірде болуға құқығы бар. Бұл менің Криспен тұрмыс құруыма, қалаған жерімізде тұрып, отбасы құруыма кедергі болмағанына қуаныштымын.

Бірақ қазір мен «Оларға еркіндік бер» теориясына ризамын, өйткені мен анамды және оның 30 жыл бұрын неге тартыншақтық танытқанын терең түсінемін. Бұл айыптау емес, бұл қайғы еді. Ол қателескен жоқ. Ол дұрыс айтты. Бірақ мен де қателескен жоқпын.

Шын мәнінде, екеуміз де дұрыс болдық. Өйткені біздің «Анықтамалық шеңберлеріміз» әртүрлі.

Оған оның көзқарасымен қарау біздің қарым-қатынасымызды теңестіруге көмектеседі. Енді билік үшін күрес жоқ; түсіністік бар.

Мұндай жағдайларды шешудің қиын болуының бір себебі — екеуіңіз де өздеріңіздің дұрыс екендеріңізге сенесіздер. Өздерінің өмірлік тәжірибесі немесе «Анықтамалық шеңбері» бойынша олар өз пікірлерінің дұрыс екеніне сенеді. Сіздің өмірлік тәжірибеңіз немесе «Анықтамалық шеңберіңіз» бойынша сіз өз пікіріңіздің дұрыс екенін білесіз.

«Оларға еркіндік бер» теориясымен екі пікірдің де ақиқат болуына қабылдау мен түсіністік арқылы орын бар. Тереңірек байланыс, адалдық пен махаббатқа орын бар.

Өз эмоцияларыңыздан арылып, басқа біреудің орнына өзіңізді қоя білу үшін өте жетілген адам болу керек. Біреудің сізді жақсы көріп, сонымен бірге өте ауыр тиетін пікірлерді ұстануы мүмкін екенін түсіну қиын.

Өмірде мұндай жағдай болғанда, қалай жауап беруді таңдау — сіздің жеке таңдауыңыз. Отбасыңызда біреу сізді сынап жатса, не істеу керектігін айта алмаймын. Менің қолымнан келетіні — жағдайға қалай жауап беретініңізді анықтауға көмектесетін құралдарды беру.

Бұл адамның өміріңізде болғанын қалайсыз ба? Егер қаласаңыз, «Оларға еркіндік бер» теориясы бұған мүмкіндік жасайды. Мен өз тәжірибемде, осы кітапты зерттеу барысында және басқа да көптеген адамдардың тәжірибесін ести отырып, адамдарға өз қорытындыларына келуге мүмкіндік бергенде — және өзіңізді сүйіспеншілікпен, жанашырлықпен көрсетуге назар аударғанда — уақыт өте келе адамдар өз пікірлерін өзгертетінін байқадым.

Сондықтан, бұл қиын болып көрінгенімен, оларға өз пікірлерінде қалуға мүмкіндік беріңіз және өзіңіздің қалай жауап беретініңізге назар аударыңыз. Басқа біреудің «Анықтамалық шеңберіне» ену идеясының маған ұнайтыны — біреудің қайдан шыққанын түсіну оның немесе сіздің пікіріңізді өзгертпеуі мүмкін, бірақ бұл қарым-қатынасты реттеу барысында араларыңыздағы байланысты тереңдетеді.

Бұл екі нәрсенің бір уақытта ақиқат болуына орын жасауға көмектеседі, ал сол орын — махаббат өмір сүретін жер. Маған сеніңіз, мен түсінемін — ата-анаңызға ренжу немесе ашулану оңай. Оларды кінәлау оңай.

Сондай-ақ, бауырларыңызбен, ажырасқан ата-анаңызбен, қайын жұртыңызбен, өгей ата-анаңызбен немесе ересек балаларыңызбен қарым-қатынаста ренжу немесе ашулану оңай. Олардың көзқарасын түсінбеуді таңдау оңай.

Сіз адамдарды бар қалпында қабылдайсыз ба (әсіресе отбасыңызды немесе өгей отбасыңызды) немесе қажетті қашықтықты сақтайсыз ба, соны шешуіңіз керек. Отбасындағы жүйенің жақсы жаққа өзгеруі үшін бір адамның өзін ұстау мәнерін өзгертуі жеткілікті. Ал ол адам — сіз.

«Оларға еркіндік бер» теориясын жақсы көруімнің бір себебі — өзіңізді жақсартқан сайын, барлық қарым-қатынастарыңыз жақсарады, бұл әсіресе отбасына қатысты. Мен мұның әсерін өз отбасымда сезіндім.

Бұрын мені мазалайтын нәрселер енді стресс тудырмайды. Мен өзімді драмаға араласуға жол бермеймін. Мен өзімді мақтан тұтатындай етіп өмір сүруге және өзімді көрсетуге назар аударамын.

Мен өзім үшін анықтаған нәрселердің бірі — отбасыммен жақын қарым-қатынаста болу мен үшін маңызды. Олардың мені стресске ұшыратуына жол беру немесе бақылауымнан тыс жағдайларды басқаруға тырысып уақытым мен энергиямды жоғалту — уақытты босқа өткізу.

Өйткені шындық мынада: жақындарыңызбен өткізетін уақытыңыз шектеулі. Бір күні ата-анаңыздың мәңгілік емес екенін және олардың да адам ретінде бұл өмірді бірінші рет сүріп жатқанын түсінесіз.

Адамдар сізді тек өздерін таныған деңгейде ғана тани алады. Көптеген адамдар терапияға бармаған, өз мәселелеріне үңілмеген және олар оны қаламайды.

Мен үшін бұл қаншалықты үлкен мәселе екенін мүлде түсінбедім, сіз де солайсыз. Кінәлі сезіндірумен (guilt trips) күресуден, көңіл қалдырудан қорқудан, біреудің реакциясына немесе «қазір қолайлы уақыт па» деп алаңдаудан, біреудің көңіл-күйіне абайлап қараудан бастап, сіз басқалардың әрекеттері мен реакцияларына энергияңызды сарқуға жол беріп жатырсыз.

Бірақ бұл одан да тереңге кетеді. Олардың пассивті-агрессивті (passive-aggressive) мінез-құлқы, кінәлауы және эмоционалдық бұрқ етіп шығулары сіздің шешімдеріңізді басқарып жатыр. Шын мәнінде «жоқ» дегіңіз келгенде, «иә» дейтініңіз сондықтан. Мықты тұруыңыз керек кезде берілесіз. Шекара қою сізге неліктен қиын екенінің себебі де осы. Белгілі бір адамдардың көңіл-күйі нашар болғанда, солардың алдында қыл үстінде жүргендей (walk on eggshells) болатыныңыз сондықтан.

Әрине, дәл сол сәтте әпкеңіздің сізді кінәлауына көне салу оңай көрінуі мүмкін, бірақ ұзақ мерзімді перспективада сіз өзіңіздің маңызды бір бөлігіңізді жоғалтасыз. Қызыңызбен немесе жігітіңізбен болған әрбір қарым-қатынас сізді эмоционалды түрде шаршатса, мына сұрақты өзіңізге қойыңыз: Неліктен әрқашан бейімделуге мәжбүр болатын жалғыз адам – өзіңіз? Неліктен өз бақытыңызды құрбан ете отырып, біреудің бақыты үшін жауапкершілікті өз мойныңызға аласыз?

Егер басқа адамдардың эмоционалдық жетілмегендігінің сізге үстемдік етуіне жол берсеңіз, сіз әрқашан соңында қаласыз. Біреудің көңілсіздігін, ашуын немесе кінәсін көтерудің орнына, сіз жаңа, бостандық беретін тәсілді үйренесіз: Жай ғана олардың реакция жасауына жол беріңіз (Just Let Them react).

«Беріңізші оларға» (Let Them) дегенде, сіз басқа адамдарға бұл сезімдерді түзетуді қажет етпей-ақ, оларды сезінуге кеңістік бересіз. «Өзіме рұқсат етейін» (Let Me) дегенде, біреудің ашуын тудырса да, өзіңізге дұрыс нәрсені жасайсыз, бұл – өміріңіз үшін жауапкершілікті қалай алу керектігінің жолы.

Мәселе сонда, бұл адамның маған кедергі жасағанын қаламаймын. Оның бар мәселесі – бәрін өзіне ғана қатысты етіп көрсетуді жақсы көретінінде. Сіздің де отбасыңызда осындай адам бар шығар деп ойлаймын. Мұндай адаммен өткен кештің қатты шаршататынын білесіз. Егер назар оған аударылмаса, ол оны жағымды не жағымсыз жолмен болсын қайтадан өзіне аударудың шексіз тәсілдерін табады.

Сонымен, мен Аннмен осы адам туралы сөйлесіп отырғанымда, ол бәрін өзгерткен мына сөзді айтты:

Шынын айтсам, мен сол жерде отырып, оның айтқандарын ой елегінен өткізгенде, бұл өте логикалық көрінді. Бұл – шындық. Көптеген адамдар өз эмоцияларын салауатты түрде өңдеуді білмейді, өз қажеттіліктерін тікелей әрі сыпайы түрде жеткізу туралы айтпа V да қойса болады. Мен де солай еткенім анық.

Бір сәт ойланыңыз: Неліктен анаңыз не дұрыс емес екенін айтудың орнына бетін тыржитады (pout)? Неліктен досыңыз сізді елемеу жазасын (silent treatment) қолданады? Достарыңызбен қыдырып жүргенде жігітіңіз неліктен пассивті-агрессивті хабарламалар жібереді? Сіздің әпкеңіз неліктен ашуға мініп, бір сағаттан кейін ештеңe болмағандай әрекет жасайды?

Өйткені ересектер түпкі мәнінде балалар сияқты эмоционалды. Айырмашылығы – олар мұны жақсырақ жасыра алады. . . көбінесе.

Бірақ «Беріңізші оларға» теориясының (Let Them Theory) керемет жері мынада: бұл сізді тым сыншыл етпейді, керісінше жанашыр етеді. Ашуланудың орнына, сіз көптеген адамдардың эмоцияларын жетілген түрде басқаруға арналған құралдары жоқ екенін түсіне бастайсыз.

Шындық сол ki, мұны ешкімге үйретпеген. Эмоцияларыңызды басқару үшін оларды түсінуіңіз керек және оларды салауатты түрде қалай өңдеу керектігін білуіңіз қажет. Менің тәжірибемде, көптеген адамдар мұны қалай жасау керектігін мүлде білмейді. Мен де солай еткенім анық.

Эмоционалдық жетілу – сізбен бірге туылатын немесе өздігінен болатын нәрсе емес. Бұл уақытты, тәжірибені және үйренуге деген ұмтылысты қажет ететін дағды. Менің терапевтім дұрыс айтады. Сіз кездесетін адамдардың көпшілігі өздері қалаған нәрсеге қол жеткізбегенде немесе ыңғайсыз эмоцияларды сезгенде әлі де сегіз жасар бала сияқты әрекет етеді.

Бірақ енді, «Беріңізші оларға» теориясының (Let Them Theory) көмегімен сіз жанашырлықпен жауап беруді, шекара қоюды және басқалардың эмоционалдық жетілмегендігіне өміріңізді басқаруға жол бермеуді үйренесіз. Және бұл құрал сізге міндетті түрде қажет болады, өйткені ересектер мен балалық мінез-құлық арасындағы байланыс жоққа шығарылмайды:

Оның кішкентай денесі эмоцияларға толып кетеді: қайғы, көңілсіздік, таңданыс, ашу. Сондықтан оларда драмалық эмоционалдық реакция болады да, олар жылай бастайды, тұйықталады немесе еденге құлап түсіп, толыққанды ашу шабуылын (tantrum) жасайды.

Шешім – балаға ойыншықты немесе Лего жиынтығын беру емес. Шешім – ата-ананың балаға сезініп жатқан эмоцияларын тыныш, түсіністікпен және жанашырлықпен өңдеуге көмектесуі.

Бұл мынадай болуы мүмкін: еңкейіп: «Мұның қиын екенін білемін. Лего жиынтығын алғың келетінін түсінемін. Ренжуге болады. Мен де көңілім қалған кезде ренжеймін. Бұл әділетсіз. Өзім қалаған нәрселерді ала алмаған кезде мен де ашуланамын», – деу.

Олардың жылауына, жалынуына немесе қажетті нәрсесін қалағанынша істеуіне жол беріңіз (Let Them cry).

Егер балаларға эмоция толқынын толығымен бастан кешіруге рұқсат етілмесе (ересектер тарапынан «сабыр сақта», «бұл ақымақтық» немесе «артық кетіп жатырсың» демей), олар қалыпты адами эмоцияларды салауатты түрде өңдеуді ешқашан үйренбейді. Оның орнына олар бар ашуын басқалардан алатын эмоционалды түрде жетілмемеген ересекке айналады.

Сондықтан мен көптеген ересектердің өз эмоцияларын салауатты түрде қалай өңдеу керектігін ешқашан үйренбеген деп топшылаймын, өйткені ешкімнің ата-анасы да мұны қалай жасау керектігін білмеген, ал егер сіздікілер білсе, онда сіз өте бақытты адамсыз. Бала мұны өз бетінше үйрене алмайды. Жоғарыда айтқанымдай, бұл уақытты, тәжірибені және үйренуге деген ұмтылысты қажет ететін дағды.

Әрине, бұл кітапты зерттей отырып, мен ата-ана ретінде мұны толығымен бұзып алғанымды түсіндім. Мен балаларыма Лего сатып алар едім. Немесе ашуға мініп, «Жылауды тоқтат!» деп айқайлар едім. Не болмаса, олардан алыстап кетіп, еденде қалдырып, дәліздің арғы бетіне өтіп, олардың кетіп қалғанымды байқап, кенеттен қорқып, жылауды тоқтатуын күтер едім. . . бұл менің үш баламның да қазір неліктен терапияға мұқтаж екенін түсіндіреді.

Қалжыңдап тұрған жоқпын. Мен мұны бұздым, өйткені өзімнің эмоцияларымды қалай реттеу керектігін білмедім. Бала кезімде де маған мұны ешкім үйретпеген. Мен сезімдеріміз туралы айтылмайтын отбасыда өстім. Адамдар жағдай ушыққанда жай ғана ашуға мініп, содан кейін ештеңе болмағандай кейіп танытуға бейім еді.

Мұны түсіну өте маңызды. Мұны одан әрі егжей-тегжейлі талдап көрейік.

Өміріңізде біреудің сізге үндемей қою («ignor» жасау / silent treatment) тәжірибесін өте жиі кездесетін жағдай ретінде қарастырайық. Үндемей қалу — бұл ренжіген кезде және өз эмоцияларын салауатты әрі сыйластықпен қалай өңдеу керектігін білмейтін жетілмеген ересек адамның іс-әрекеті. Сондықтан оның орнына олар сөйлесуді тоқтатады. Ештеңе болмағандай кейіп танытады. Және көбінесе сізге назар аудармайды. Егер сіз досыңыздан, отбасы мүшесінен немесе әріптесіңізден үндемей қалудың зардабын тартып көрген болсаңыз, бұл өте ауыр, ал сіздің алғашқы инстинктіңіз — не қате жасағаныңызды анықтауға тырысу болып табылады.

Олар үндемей қалу әдісін қолданады, өйткені олар өз эмоцияларын қалай өңдеу керектігін білмейді және өзі үшін мұны істеудің қажеті болмас үшін сіздің келіп, не болғанын сұрауыңызға тырысады.

Ол мұны ешқашан талқыламайтын, содан кейін кенеттен бір күн бәрі аяқталды деп шешетін — содан кейін біз қайтадан ең жақын дос болатынбыз. Ол қайтадан сөйлей бастағанда мен әрқашан ештеңе болмағандай ойнауды жалғастыра салатынмын, өйткені бәрінен бұрын бойымды жеңілдік билейтін. Қазір менің білетінім, ол үшін маған үндемей қалу және шынайы әңгімелесуден қашу маған келіп, өз сезімдерімен бөлісуден гөрі әлдеқайда оңай болған. Ол тіпті мұны қалай істеу керектігін білмеді.

Немесе, менің жақын достарымның бірінің жағдайындағыдай, оның анасы кенеттен бір ай бойы сөйлеспей қоятын. Содан кейін бір күні таңертең баспалдақпен төмен түсетін де, ешқашан ештеңе болмағандай болатын.

Біріншіден, басқа ересек адамның эмоцияларын басқару ешқашан сіздің міндетіңіз емес. Біреу сізге үндемей қалу көрсеткенде, не құрбан рөлін ойнағанда, не реніштен жарылып кеткенде — Оларды жібере сал (Let Them). Содан кейін менің қалауым — денесінің ішінде қалып қойған сегіз жасар баланың бейнесін көз алдыңызға елестетуіңіз. Мұны істеген кезде ғажайып нәрсе болады. Сіз бұл адамнан қорықпайсыз. Сіз оларды шынымен аяйсыз. Жек көрушіліктің орнына оларға деген жанашырлықты сезінесіз. Сондай-ақ сіз қайғы, сенімсіздік, көңілсіздік, ашу, қорқыныш және қабылданбау сияқты қалыпты адамзаттық эмоцияларды өңдей алмаушылық олардың кінәсі емес екенін түсінесіз. Және бұл шешуді қажет ететін сіздің мәселеңіз де емес. Бұл жағдай осы адаммен ол бала кезінен бері болып келеді. Олардың эмоцияларын басқару немесе оларды жөндеуге тырысу сіздің жауапкершілігіңіз емес. Сіздің жауапкершілігіңіз — өзіңізді олардың эмоционалды құйындысынан қорғау және оның не екенін көру: бұл — өз эмоцияларын салауатты түрде қалай басқаруды немесе жеткізуді мүлде білмейтін адам. - Олар үндесін қалсын (Let Them go silent). - Олар жарылып кетсін (Let Them erupt). - Олар құрбан рөлін ойнасын (Let Them play the victim). - Олар ренжіп бұртиып отырсын (Let Them sulk). - Олар болғанын жоққа шығарсын (Let Them deny that it happened). - Олар бәрін өздеріне қатысты етіп көрсетсін (Let Them make it all about them). Содан кейін, Мені жібер (Let Me). Бұл жағдайда Мен салиқалы, ақылды және мейірімді ересек адам болайын. Мен бұл мәселені тікелей шешуді немесе мүлдем шешпеуді өзім шешейін. Басқа біреудің эмоцияларын басқару менің жұмысым емес екенін өзіме еске түсірейін. Мұндай жағдай орын алып жатқан кез келген мәтіндік хаттар тізбегінен, ас үстеліндегі әңгімеден, қарым-қатынастан немесе дос тобынан өзімді аулақ ұстайын. Басқа адамдардың өзгеруін күтудің орнына, өзгерісті өзіңізден талап етіңіз. Өзіңізге жоғарырақ стандарттар қойыңыз және эмоционалды түрде жетілмеген бұл мінез-құлық түрін басқаруды өз жауапкершілігіңізге алуды тоқтатыңыз.

Өйткені бұл адам эмоционалды интеллект дағдыларын қалыптастыру үшін жұмыс істемейінше, олар әрқашан үндемей қалады, құрбан рөлін ойнайды немесе пассивті-агрессивті болады. Бұл тұлғаның қасиеті емес, бұл — үлгі (pattern).

Егер сіз мұны оқып отырып, өміріңізде эмоционалды түрде жетілмеген адам өзіңіз болатын кездер бар екенін түсініп жатсаңыз, не істеу керек? - Сізді эмоциялар басып тастайды. - Ренжіп бұртиып қаласыз. - Үндемей қаласыз. - Ашуға мініп хаттар жазасыз (rage text). - Құрбан рөлін ойнайсыз. - Басқа адамдарға ұрысып қаласыз. - Мәселені өзіңізге қатысты етіп көрсетесіз.

Олардың көтерілуіне ерік беруді үйренудің себебі — олар көтерілген соң, сөзсіз қайта басылады.

Бірақ сіз әрдайым басқа адамдарға, қоршаған әлемге немесе ішіңізде бұрқ етіп көтеріліп келе жатқан эмоцияларға жауап ретінде не ойлауды, не айтуды немесе не істеу керектігін таңдай аласыз. Сіздің барлық күш-құдіретіңіздің көзі — осында.

Басқа ересек адамдарға өз эмоцияларын өздері басқаруға ерік беруді үйрену сіздің өміріңізді өзгертеді. Сондай-ақ, тіпті өте ауыр болса да, өз қажеттіліктеріңізді жеткізе отырып, жеке эмоцияларыңыздың көтеріліп, қайта басылуына мүмкіндік беруді үйрену де өміріңізді түбегейлі жаңартады. Және өмірде өзіңіз үшін дұрыс шешім қабылдау ең қиын қадамдардың біріне айналатын кездер болады.

Сырттай қарағанда, жауап қарапайым, тіпті олай көрінбесе де. Ол бұл тойды тоқтатуы керек. Егер сіз үреймен күтіп жүрсеңіз, демек қателік жасап жатырсыз. Егер тойды тоқтату туралы ойлаудан көз ашпасаңыз, онда оны міндетті түрде жасауыңыз керек.

Дұрыс шешім айқын көрінгенімен, бұл оны қабылдау оңай дегенді білдірмейді. Себебі адамның өмірі негізінен эмоцияға толы.

Сырттай қарағанда логикалық болып көрінетін нәрсе, басқаларға үлкен ауырлық әкелетінін білгенде, логикалық болып көрінбей ортаға шықпайды.

Өмірде мұндай дилеммаға тап болған кезде, басқалар үшін ауыр болатынын біле тұра, өзіңізге дұрыс шешім қабылдаудың орнына, көбінесе азапты өзіңізге таңдайсыз.

Маған жазған күйеужігіт ақылға салып, не істеу керектігін өзі де біледі. Мәселе — оның эмоцияларында. Ол маған мадақ іздеп немесе сенімділік үшін жазды. Ол өзі сезініп жатқан сезімдерімен қалай күресу керектігін немесе бұл басқа адамдарда тудыратын эмоционалдық күйзелісті қалай жеңу керектігін мүлдем білмейді.

Өміріңізде айтқан немесе жасаған әрекеттеріңіз үшін басқалардың ашуланатын, көңілі қалатын немесе жүрегі ауыратын кездері көп болады. Бұл бәрібір болады. Дұрыс шешім қабылдайтын кезде өзіңізді өз эмоцияларыңыздан және басқалардың эмоционалдық реакцияларынан бөліп қарастыра білуіңіз керек.

Эмоцияларыңыздың шешімдеріңізді басқаруына жол бере алмайсыз, өйткені олар көбінесе дұрыс шешім қабылдауыңызға кедергі жасайды.

Бұл көрінгеннен әлдеқайда қиын. Дұрыс шешім қабылдау өте ауыр соғуы мүмкін. Біреуге шынын айту жүректің қан жылауына әкелуі мүмкін. Бұл шешім сізді ішіңіздан тас-талқан етіп жіберетіндей сезінуі мүмкін, әсіресе ол сіз жақсы көретін адамға зиянын тигізсе.

Үйлену тойын тоқтатқысы келетін, бірақ қалай істеу керектігін білмейтін біздің күйеужігіттің жағдайын алып көріңіз. Хабарламаны оқып шыққанда сіздің де бойыңызды үрей билеген шығар, тіпті сіз бен біз бұл адамды танымаймыз да.

Міне, эмоциялардың күші сонда.

Оның қалыңдығын жанына отырғызып: «Біз сөйлесуіміз керек» деп айтып жатқанын елестеткенде, кеудеңіздегі ауыртпалықты сезінесіз. Оның телефон шалып, ата-анасына айтып жатқанын көз алдыңызға елестете аласыз. Қалыңдығы бетін қолымен басып жылап жатқандағы дыбысты дерлік ести аласыз. Ол ата-анасына хабарласып тұрғанда, тамағына өкініш тығылып қалғанын елестеткен кезде жүрегіңіз қысылады. Қызының жүрегі ауырғанын көріп, әкесінің кеудесінде ашудың қайнап жатқанын сезінесіз. «Әке, ол бәрін тоқтатты», — деуі мүмкін ол. «Ол тойды тоқтатты».

Сіз жай ғана жағдайды оқып, ойлап отырсыз, ал бұл сіздің ішіңізде эмоционалды реакция тудырып жатыр. Міне, сондықтан адамдарды жерге қарату және олардың жүрегін жаралау — өміріңізде істеуге тура келетін ең қиын нәрселердің бірі.

Сіз мұны бақылай алмайсыз.

Бірақ сіз шындықтан қашу арқылы мұны бақылауға тырысасыз. Мұны бәріміз жасадық. Дәл осы себепті сіз дұрыс емес қарым-қатынаста, дұрыс емес жұмыста немесе дұрыс емес мінез-құлық үлгілерінде жылдар бойы қалып қоясыз.

Дәл сол үшін де сіз әлі күнге дейін сыртыңыздан өсек айтқан досыңызға ескерту жасамадыңыз, анаңызбен бетпе-бет сөйлеспедіңіз, демалысқа шықпадыңыз немесе ең жақын досыңызға оны жақсы көретініңізді мойындамадыңыз.

Мұнан қашу оңайырақ болып көрінеді, өйткені қашу онымен бетпе-бет келмеу дегенді білдіреді. Бірақ қазір оңай болғаны кейінірек әлдеқайда қиынырақ болады. Қиын әңгімелерден қазір қашу оларды келесі жылы жақсартпайды.

Сонымен, күйеужігіт тойды тоқтатты ма? Мен білмеймін. Тоқтатқанын қалаймын ба? Иә. Өзі үшін де, қыз үшін де солай болғанын қалаймын. Әрбір адам өзімен бірге болғысы келетін адаммен бірге болуға лайық.

Өмірдегі ең батыл, ар-ұжданды және мейірімді іс — біреуге онымен бірге болғыңыз келмейтінін айту. Шыншыл болу қиын, әсіресе басқа адамдардың эмоционалдық тұрғыдан жетілмеген кезінде.

Сіз олардың кінәсімен, іштегі өкпесімен және нашар көңіл-күйімен бетпе-бет келгіңіз келмейді, сондықтан олардан қашасыз. Сіз қақтығыстан қашып жүрген жоқсыз, сіз біреудің эмоцияларынан қашып жүрсіз. Жалғыз қақтығыс — бұл сіздің шешімдеріңіздің басқалардың эмоцияларына қалай әсер ететіні және олардың қалай реакция жасайтыны туралы іштей сезінетін қақтығысыңыз.

Дәл сол үшін де адамдар аяқталғанын біле тұра он жыл бойы некеде қалады. Адамдар жұмыста тым ұзақ қалады. Адамдар біреудің көңіліне тиетін шешім қабылдаудан қорқатындықтан мамандық пен мансап жолын таңдап, сонда қалып қояды. Егер сіз эмоциялар өмірдің қалыпты бөлігі екенін түсінсеңіз, және ересектердің бұл қиындықтарды бастан кешіріп, одан аман шыға алатынын түсінсеңіз, сіз әлдеқайда батыл болар едіңіз. Барлығын эмоцияға берілуден қорғау сіздің міндетіңіз емес. Сіздің міндетіңіз бен жауапкершілігіңіз — өз өміріңізді құндылықтарыңызға сәйкес және өзіңізді түсінетін жолмен өткізу.

Кейде бұл біреуге ауыр тиеді. Бұл олардың көңілін қалдырады. Шешіміңіздің біреудің жүрегін ауыртатынын біле тұра ауырлық немесе жүрек сыздауын тудырады — және бұл өміріңізде жасайтын ең қиын істердің бірі болады. Мен өз әрекеттерім біреудің көңілін қалдыруы немесе ренжітуі мүмкін екенін білгенде, доктор Дамурдың (Dr. Damour) теріс эмоциялар өмірдің қиындықтарына қарсы психикалық тұрғыдан сау жауап болып табылады деген көзқарасын еске түсірген пайдалы екенін байқадым.

Адамдар сіз райыңыздан қайтқанда ренжуге, ал сіз қатынасты үзгенде көңілі қалуға немесе жүрегі ауыруға құқылы. Адамдар жұмысынан айырылған кезде күйзеліске түсуге құқылы.

Маған көмектескені — эмоционалдық ыңғайсыздықты мұхиттағы толқынмен жүзуді үйрену сияқты елестету. Өйткені, түптеп келгенде, эмоциялар толқындар сияқты. Олар көтеріледі, олар түседі.

Кейбір күндері өміріңіз тұрақты, тынық және сабырлы болады. Басқа күндері, мысалы, үйлену тойын тоқтатқан күні, дауыл соғып, сіз батып бара жатқандай сезінесіз. Бірақ сіз батып кетпейсіз.

Үйлену тойын тоқтатқан жаман болады ма? Иә. Бұл өміріңіздегі ең ауыр тәжірибелердің бірі бола ма? Иә. Оның әкесі сізді өлтіргісі келе ме? Сөзсіз, кем дегенде бірнеше ай бойы. Ата-анаңыз ақшасынан айырылып, сізге ашулана ма? Иә. Олар қалыңдығыңызды жақсы көргендіктен, жүректері сыздай ма? Иә.

Олар жақсы болады деп ойлаған нәрселерінен айырылып, қайғырады.

Ал содан кейін ақырындап, олардың кез келген нәрсені сезінуіне ерік бергенде, және өзіңізге де не сезіну керек болса соны сезінуге мүмкіндік беріп, оны бақылауға немесе өзгертуге тырыспаған кезде, өмірдің қайтадан қалыпты арнасына түсетін әдеті бар.

Сондықтан бұл планетадағы әрбір адам күресетін нәрсе туралы сөйлесейік: Басқалардың жетістігінің сізді сал қылуына жол беру.

Өмірдің қаншалықты әділетсіз көрінетініне назар аударып, өзіңізді басқалармен салыстырған кезде, сіз өз мотивацияңызды сарқып, алға жылжуыңызға кедергі жасайсыз. Бұл өз-өзін жүзеге асыратын пророчествоға (self-fulfilling prophecy) айналады. Сіз өзіңізді үнемі салыстыру әдетіңіздің кесірінен сәтсіздікке ұшырап жатырсыз.

Сіз оқу ақысын төлей алмағандықтан, студенттік қарызға батып жатқаныңыз әділетсіз. Сіздің әпкеңіз супермодельге ұқсайтыны және барлығы барда ол кісіге үймелейтіні, ал сіз шетте отырып өз сусындарыңызды сатып алып жатқаныңыз әділетсіз. Бөлім бастығыңыз жұмыста сізге әрқашан нашар ауысымды бере беретіні әділетсіз. Еліңіздің соғыспен бөлшектенгені әділетсіз. Сіз қант диабетімен туылып, өмір бойы инсулинді басқаруға мәжбүр болғаныңыз әділетсіз. Досыңыздың ата-анасы төлегендіктен, оның жақсы үйі немесе пәтері бар екені әділетсіз. Әріптесіңіздің жоғарылауы және сіздің жоғарыламағаныңыз әділетсіз. Сізге жақында ғана сүт безі қатерлі ісігі (breast cancer) диагнозы қойылғаны әділетсіз. Досыңыздың отбасылық өмірі мінсіз болып көрінгені, ал сіздікі соншалықты нашар болғаны сонша, тіпті реалити-шоуға да түсірмес еді, бұл әділетсіз. Досыңыздың зат алмасуы (metabolism) жылдам және қалаған нәрсесін жей алатыны әділетсіз. Ластанған аумақта өскендіктен сізде демікпе (asthma) бар екені әділетсіз. Өмір сүру құны мен бензин бағасы өсіп жатқаны әділетсіз. Бетіңізге безеу (acne) шығып жатқаны әділетсіз.

Өмірде сіз ешкімге қарсы ойнамайсыз. Сіз олармен бірге ойнайсыз. Біреудің карталары әрқашан сіздікінен жақсырақ болады. Бұл сізге үлестірілген карталарға емес, оны қалай ойнайтыныңызға байланысты.

Олар заттарға жылдамырақ қол жеткізеді. Олардың артықшылығы (leg leg up) бар. Олардың ресурстары көп. Олардың қолдауы көбірек. Мұны өзгерту үшін ешнәрсе істей алмайсыз. Бұл — факт. Оларға рұқсат етіңіз (Let Them).

Өйткені бұл туралы уайымдау немесе өзіңізді жаман сезіну — бұл сіздің ақыл-ойыңызға жасалған қорлау. Сіз қалай жеңу керектігін анықтай аласыз. Қолыңызда бар нәрсемен жұмыс істеуді үйреніп, тұрған жеріңізден бастап, өмірде қалаған кез келген нәрсені жасай аласыз.

Барлығының барда әпкеңізге емес, сізге үймелеуін немесе сол Еуропалық демалыстарда сіздің болуыңызды, немесе ұзынырақ болуыңызды, немесе денсаулығыңыз жақсырақ болуын, немесе жақсы жұмысыңыз болуын, немесе үйлену ұсынысын (wedding proposal), немесе көбірек ақшаңыз болуын қалау оның пайда болуына әкеп соқпайды. Бұл тек сіздің сенімділігіңізді жоғалтады.

Және қараңызшы, мен түсінемін! Қолыңыздағы картаға қарап, планетадағы ең сәтсіз карта сізге тиді деп сезіну жаман нәрсе. «Неге мен?» деп айту оңай. Өзіңізді аяу оңай. Біреуге қарап, оның денесі, банк шоты, сүйіспеншілікке толы қарым-қатынасы, мінсіз денсаулығы, көлігі, сенім қоры (trust fund), қауіпсіздігі, тәртібі, достар тобы бар болғандықтан өзіңізді жаман сезіну оңай. . . өйткені бұл әділетсіз. Және білесіз бе? Өмір ешқашан әділетсіз болмайды.

Кейбір адамдар жай ғана өте сәтті. Менің достарым бар, олар туған күннен бастап бәрін шешіп қойған сияқты көрінеді. Олар өздері қалаған барлық нәрсені алған сияқты. Оңды-солды оң нәрселер мен тәжірибелер өздігінен пайда болады. Барлығы олар үшін әрқашан сәтті болатын сияқты.

Неге бұл адамдар соншалықты сәтті болды да, мен болмадым? Өзіңізді аяу және бұл адамдарға ашулану өте оңай, солай емес пе? Оларда әлемдегі ең жақсы отбасы бар; олар колледж махаббатын кездестірді; олар өте тартымды және қабілетті спортшы. Бұл адамдарда ешнәрсе дұрыс емес сияқты көрінбейді. Және сіздің білуіңіз бойынша, олар біз сияқты депрессиямен, мазасыздықпен (anxiety) немесе кез келген балалық шақ жарақатымен (childhood trauma) күреспейді.

Өзіңізді басқа адамдармен салыстырудан қашу мүмкін емес. Айналаға қарап, басқалардың не істеп жатқанын және қалай сәйкес келетініңізді көру — бұл адам табиғаты.

Сондықтан өзіңізден сұраңыз: Салыстырған кезде не істеп жатырсыз? Сіз өзіңізді азаптап жатырсыз ба, әлде бұл сізге маңызды нәрсені үйретіп жатыр ма?

Салыстырудың бірінші түрі — азаптау. Бұл сіз ешқашан өзгерте алмайтын нәрсеге шамадан тыс беріліп, сонымен айналысып немесе өзіңізді ұрып-соғып жатқаныңыз. Салыстыру біреудің өмірінің өзгермейтін белгілеріне назар аударған кезде азаптау сияқты сезіледі. Мысалы, біреудің табиғи сұлулығы, дене түрі, отбасы тарихы, бойы, зат алмасуы, ата-анасы, шыққан елі, өткен тәжірибелері және спорттық қабілет, тамаша есту қабілеті (perfect pitch), данышпан ми қуаты, тілдерді көзді ашып-жұмғанша үйрену қабілеті, фотосуреттік жады (photographic memory), көркемдік қабілеттері сияқты Құдай берген кез келген таланттар. . . мәнін түсіндіңіз.

Сіз басқа біреудің өмірінің осы өзгермейтін сипаттамаларына қызғанышпен қарауыңыз мүмкін, бірақ бұл адамдар әдетте туылғаннан алған нәрселері және олар қол жеткізу үшін көп еңбек етпеген нәрселер. Оларға осы карталар үлестірілді, және олардың карталары ешқайда кетпейді (және сіздікі де).

Және ең бастысы, сіздің тарапыңыздан жасалған ешқандай күш-жігер бұл карталардың өміріңізде сиқырлы түрде пайда болуына әкелмейді.

Сондықтан, басқа біреудің өмірінің өзгермейтін аспектісіне өзіңіздікімен салыстыра отырып жұмсайтын кез келген уақытыңыз — бұл өзін-өзі азаптау әрекеті. Бұл сіздің өсуіңізге пайдасыз және бақытыңызға зиянды. Егер оны өзгерте алмасаңыз, оған жол беруді үйренуіңіз керек. Оларға рұқсат етіңіз (Let Them).

Мұны істеу оңай емес. Мен үлкен қызымыз Сойердің (Sawyer) салыстырудың осы алғашқы түріне бой алдырып, жылдар бойы өзін-өзі қалай қинағанын бақылап келемін. Ол өзінен дене бітімі, сүйек құрылымы, зат алмасуы (metabolism) және атлетикалық қабілеттері мүлдем бөлек сіңлісі Кендаллға (Kendall) шектен тыс назар аударып, жабысып қалған. Оның үстіне, Кендалл табиғатынан ғажайып әншілік дауыспен және абсолютті есту қабілетімен (perfect pitch) дүниеге келген.

Сойер мұны өзгерте алмайды. Кендалл да мұны өзгерте алмайды. Мен де өзгерте алмаймын. Бірақ жылдар бойы мен Сойердің осы бір азапты салыстыруға салынып, өзін бақытсыз сезініп, өз күш-қуатын қалай зая кетіргенін көрдім. Нәтижесінде ол өз тәнін жек көреді. Ол өзінің зат алмасуы үшін өзін-өзі жегідей жейді. Салмақ тастаудың қаншалықты қиын екеніне және оны жинап алудың қаншалықты оңай екеніне шағымданады. Ол Кендаллдың өзінің киімдеріне еркін сиятынын, ал өзі Кендаллдың киімдеріне сыймайтынының қаншалықты әділетсіз екенін ашық айтады.

Мен жүрегім қатты ауыра отырып, Сойердің өзін қаншалықты бақытсыз етіп жатқанын бақыладым. Мен оны құтқара алмаймын. Мен оған салыстырудың бұл түріне бой алдырмауға тыйым сала алмаймын. Қанша мақтау айтып, көңілін орнықтыруға тырысқаныммен, бұл оның әрекетін өзгертпейді. Ол мұны өзі үшін өзгертуді өзі таңдауы тиіс.

Өйткені ол өзін қинауды тоқтатпайынша, өзін құшақ жая қарсы алуға дайын тұрған сол бір кең, әдемі, ғажайып өмірді ешқашан көре алмайды. Ол өз тәнінің сұлулығын ешқашан қабылдай алмайды. Және ол өзінің қандай ғаламат екенін емес, өзінде не жоқ екенін үнемі көріп өтеді. Ол назарын сіңлісіне аударып жүргенде, біз көріп жүрген нәрсені — өзінің бірегей талантын, ақылын және спорттық қабілетін көрмейді. Сіз басқа біреудің қолындағы карталарға жабысып қалуды тоқтатуыңыз керек. Өмір әділетсіз. Әрқашан біреудің қолындағы карталары сіздікінен жақсырақ болып көрінеді, ал өз қолыңыздағыны олардікімен салыстыру сізді әрдайым ұтылысқа ұшыратады. Басқа ойыншыларға назар аударуды доғарыңыз; өмір ойынында бұлай жеңіске жете алмайсыз. Басқа ойыншыларға қарсы емес, олармен бірге ойнауды үйреніңіз. Өкінішті шындық сол, салыстырудың осы түрінің азапты сипаты салдарынан тым көп адамның тамақтанудың бұзылуына (eating disorder) немесе психикалық денсаулық (mental health) проблемаларына душар болғанын, тәуелділікпен (addiction) немесе ұятпен арпалысып жүргенін көрдім. Мен мұны жайдан-жай айтып отырған жоқпын, өйткені бұл көптеген адамдардың, соның ішінде мен шын жүректен жақсы көретін жандардың басынан кешіріп жатқан өте күрделі күрестері мен қиындықтарына әкелуі мүмкін екенін білемін. Психологтар көптеген бұзылыстардың түпкі себебі бақылауға деген шектен тыс құштарлық екенін айтады. Осы кітаптан біліп келе жатқаныңыздай, өз бақылауыңызда болмаған нәрсені басқаруға тырысқан сайын, өзіңізді жағдайды уысынан шығарып алғандай және дәрменсіз сезіне түсесіз. Сондықтан салыстырудың осы бірінші түріне қашан бой алдырып жатқаныңызды дер кезінде байқау сіз үшін өте маңызды.

Тоқтаңыз. Олар өз өмірін сүрсін. Мен өз өміріме назар аударайын. Өз өміріңізді өзіңізді қинаумен босқа өткізу үшін сіз тым ақылдысыз. Өз күш-қуатыңызды сақтаңыз, өйткені ол өзіңіздің қайталанбас бірегей өміріңіздің әлеуетін ашу үшін қажет болады. Менің ұққаным — бақыттырақ болу үшін өзіңізге бақыттырақ болуға рұқсат беруіңіз керек.

Бір мезгілде өз өміріңізден ләззат алу немесе өзіңізді жақсы көру және өзіңізді жегідей жеу мүмкін емес. Ендеше, салыстырудың екінші түріне көшейік. Салыстырудың бұл түрі сіз үшін нағыз алтын кеніші болмақ.

Ол екеуміз соңғы рет сөйлескенде, ол әрқашан менен әлеуметтік желілер туралы кеңес сұрайтын, мысалы: «Мел (Mel), мен өзімді қалай танымал ете аламын? Әлеуметтік желіде көбірек жұмыс істеуім керек екенін білемін және бизнесім мен жұмысымды онлайн түрде жақсырақ жарнамалауым керек, бірақ неден бастарымды білмеймін», - дейтін.

Ол: «Иә, иә, иә. Балалардың жағдайы жақсы. Менікі емес», - деді.

Ал мен: «Не болды?» - дедім.

Ол: «Кешээ бір нәрсені көріп, жүйкем тозды. Содан бері есеңгіреп жүрмін», - деді.

Содан кейін мен тыңдап тұрып ойладым: Не болып қалды екен? Құдайым-ау. Бұл шынымен де маңызды шығар.

Бұл адамның ешқандай интерьер дизайны тәжірибесі немесе саласы жоқ. Енді олар «дизайн» бизнесіне кіріп, әлеуметтік желіде жариялай бастады және кенеттен олардың жазбалары дүмпу тудырды. Бұл адам өз жазбаларына мыңдаған лайк алуда, ал Моллиді қатты ашуландыратыны – қазір көршілердің бәрі осы басқа әйелдің қаншалықты «дарынды» екені туралы айтып жатқаны.

Молли маған іштегіні ақтарып: «Бұл жай ғана өз үйінің фотосуреттері ғой, тіпті оны өзі де дизайн жасамаған!» - деді.

Ол өзін ұстай алмады. Ол әрбір түсініктемені оқып шықты және ол әйелдің веб-сайтын аңдыды. Сайт заманауи және таза көрінді, ал Моллидікі соңғы үш жылда жаңартылмаған. Басқа әйелдің өзін-өзі жарнамалау тәсілі өте әсерлі болды. Бұл оны бұнымен көп жылдар бойы айналысып келе жатқандай өте кәсіби етіп көрсетті. Және бұл Моллиді төмен қарай құлдилап бара жатқан құйынға түсірді.

Содан кейін ол терең тыныс алып: «Мел, мен не істеуім керек деп ойлайсың?» - деді.

Молли (Molly) көршілес бұл әйелдің ешқандай ерекше артықшылығы, таланты немесе ресурстары жоқ екенін біледі. Сондықтан ол соншалықты ашулы. Бұл тітіркендіргіш әйел Моллидің (Molly) бетіне қарапайым фактіні басып жатыр: Егер мен мұны жасай алсам, сіз де жасай аласыз.

Міне, салыстыру өте қызықты болатын тұс. Өміріңіздегі осындай адамдар сізді айнаға қарауға және өзіңізді жауапқа тартылуға мәжбүр етеді.

Бұл сізге не істеу керектігін көрсеткендіктен емес, сіздің күшіңізді шыңдап, ашуыңызды оятатындықтан. Және сізге бастау үшін отын ретінде ашу керек.

Өзіңізді салыстыру ойынын ойнап жатқаныңызды байқаған сайын, өте маңызды нәрсе болып жатыр.

Салыстыру сіздің өміріңіздің көбірек назар аударуды қажет ететін салаларын көрсетеді.

Сіздің қызғанышыңызды тудыратын осы адамдардың барлығы сіз сылтау айтып жүргенде, олардың қайталауларды орындап, зеріктіретін, қиын нәрселерді баяу шешіп жатқаны туралы қарапайым фактіні көрсету үшін осында.

Бұл мені досым Моллиге (Molly) қайта әкеледі. Ол жүрегімен бұған бірнеше жыл бұрын басымдық беру керектігін білді. Қазір мұндай ауыр болуының бір себебі - ол басқа біреудің күш-жігерінің жемісін көріп жатыр. Егер сіз қалаған нәрселеріңізге қарай қозғала бастамасаңыз, бұл жалғаса береді.

Молли (Molly) соншалықты ашуланған сол әдемі веб-сайт бір түнде пайда болған жоқ. Бұл әйел оның үстінде айлар бойы жұмыс істеген еді. Моллиді (Molly) өртеп жіберген әлеуметтік желі (social media) стратегиясы сиқырлы түрде пайда болған жоқ. Молли (Molly) сылтау айтып жүргенде, басқа әйел Молли қазір көріп жүрген барлық жазбаларды зерттеп, оқып, үйреніп және жасап жатты.

Бұл адамдардың сізді соншалықты ашуландыратынының себебі - сіз де мұны жасай алатыныңызды білесіз. Және сіз мұны бұрыннан бастамағаныңызға ашулысыз. Шындықтың мәнісі – бірдеңе істеуге ынталандыру үшін шабыт жеткіліксіз.

Міне, сондықтан ашу маңызды. Сондықтан салыстыру сіздің ең ұлы ұстаздарыңыздың бірі бола алады және бұл орын алған кезде, сізді ашуландыратын адам өзіңіз танитын біреу болады деп бәс тігуге дайынмын. Бұл дәліздегі Арон (Aron) болады. Кенеттен ол жұмысынан кетіп, достарыңызбен қыдырып жүргенде, демалыс күндері қараңғыда құрастырып жүрген өзгермелі қайық бизнесінде толық жұмыс күнімен жұмыс істей бастайды.

Міне, ол есіктен шығып кеткенде, неге қызғанатыныңыздың себебі. Өйткені сіз білетін адамдар мұны жасаған кезде, бұл сіздің неге істей алмайтыныңыз туралы сылтау айта алмайтыныңызды білдіреді. Егер сіз жұмыста бір жыл бойы Аронның (Aron) қасында отырсаңыз, онда ешқандай суперкүш, сенім қоры (trust fund) немесе артықшылық жоқ екенін білесіз. Олар тек жұмыс істей бастады. Ал енді олар кетіп жатыр. Бұл сізді қатты қызғанады. Сондықтан бұл солар болуы керек еді.

Басқа адамдардың жол көрсетуіне рұқсат еткенде, барлық қорқыныш, сылтаулар мен босқа кеткен уақыттың астында сіздің шын мәнінде қалаған өміріңіз жатқанын түсінесіз. Қазір өміріңізді басқаруға кедергі келтіріп жатқан жалғыз нәрсе – біз осы кітап бойы талқылаған сылтаулар, қорқыныштар және эмоциялар.

Міне, бұл жерде сіз басқалардың не ойлайтынын, сезінетінін және жасайтынын бақылауға тырысудан бас тартып, уақытыңыз бен энергияңызды өміріңіздің ең жақсы тарауын жасау үшін пайдаланасыз. Бұл соншалықты маңызды, мен сізге өмірімнен тағы бір мысал беремін.

Бұл әңгіменің мәні – қызғанышыңыздың нені үйретіп жатқаны әрқашан айқын бола бермейді. 40 жасымда, қаржылай қиындық көрген кезімізде және бүгінгі мансабымды құрмастан бұрын, үлкен үй жөндеу жұмыстарын жасап жатқан досым болды.

Түскі асқа немесе серуенге шыққан сайын, мен жөндеу жұмыстары туралы бәрін естігім келді және барлық прогресс фотоларын көргім келді. Оның артынан жүру өте қызықты болды. Дегенмен, әр жолы кетіп, үйімізге қайтып келгенде, мен жай ғана. . . көңілсіз және қайғылы сезіндім.

Досым бізді үйді аралатып жүргенде, мен өзімді салыстыру спиралына түсіп кеткенімді байқадым. Оларда МҰНША ақша қайдан бар?! деп ойлағаным есімде.

Адамдардың өз қалпында болуына қаншалықты көбірек ерік берсеңіз, қарым-қатынасыңыз да соншалықты жақсара түседі.

— Мел Роббинс (Mel Robbins)

Шындықты айтайық: Ересектер арасындағы достық — бұл қиын дүние. Мен танитын әрбір адам ересек кездегі достықпен алысып жүр: оны құру, жоғалту немесе тіпті достықты жалғастыру үшін уақыт табу. Егер өміріңізде «Менің барлық достарым қайда кетті?» деп ойланатын кезеңге келсеңіз, сіз жалғыз емессіз. Мүмкін сізде мүлде достар жоқ сияқты көрінер. Немесе бір кездері жақын болған адамдармен өмірдің әртүрлі кезеңдерінде жүрсіз. Мүмкін сіз жанжалдың ортасында қалып қоясыз, біреудің хабарласуын күтесіз немесе өз орныңызды білмей сенсіздік сезінесіз. Немесе басқалардың өмірі сіз қатыспай жүрген үлкен кешке ұқсайтын сияқты көрінеді. Сіз жақсырақ достықты қалайсыз, тек оны қайдан табу керектігін білмейсіз. Мен де бұл қиындықпен бетпе-бет келдім. Бұл бөлімде біз ересектер арасындағы достық мәселесін шешеміз. Осы уақытқа дейін сіз бұған бала кезіңіздегідей қарадыңыз: бәрі өздігінен болады деп күттіңіз. Соның салдарынан достығыңыз өзі лайықты деңгейде емес. Шындық мынада: ересек адам болған кезде достық күрт өзгереді — және бұл өзгерісті ешкім алдын ала көре алмайды. Сондықтан өміріңіздің осы саласын бақылауға алу үшін «Оларға рұқсат ет» теориясын (Let Them Theory) қолдануыңыз керек. Достық — бұл адам баласының тәжірибесіндегі ең керемет әрі мағыналы аспектілердің бірі. Сіз өміріңізде таңғажайып достарға лайықсыз. Достар — керемет жандар, олар өміріңізді қызықты әрі мәнді етеді, сондай-ақ олар сіздің өз еркіңізбен таңдаған отбасыңызға айнала алады.

Бұл өзгерістің орын алғанын түсінбеген кезде (және ешкім түсінбейді), сіз ересектер достығына деген көзқарасыңызды өзгертпейсіз, нәтижесінде жалғыздық сезімін кешесіз. Сондай-ақ күн сайын қарбаласы күшейіп, алаңдаушылық көбейген әлемде өзіңіз жақсы көретін адамдармен байланысты сақтау қиынға соғатынын байқайсыз. Сіз өсіп, өзгеріп, жұмысыңызды, қалаңызды ауыстырып, ғашық болып, көңіліңіз қалып жатқанда, өміріңіздің жаңа кезеңдерінде жаңа орындардан «өз адамдарыңызды табу» сынағымен үнемі бетпе-бет келесіз. «Оларға рұқсат ет» теориясы (Let Them Theory) ересектер достығын тереңірек түсінуге көмектеседі және бар достықты нығайтуға күш береді, сонымен қатар өміріңіздегі ең сүйікті адамдармен кездесуге жол ашады, олардың көбісімен сіз әлі кездескен де жоқсыз.

Сіз өзіңізбен жасты адамдарды үнемі көрдіңіз: сабақта, дәліздерде, спорт алаңдарында және өз аулаңызда. Сондай-ақ сіздердің ортақ межелеріңіз (вехи) болды. Туған күндерден бастап, оқу бітіру кештеріне дейін, дәл сондай демалыс кестесіне дейін сіздер бірдей клубтарға, үйірмелерге, спорт түрлеріне және сабақтарға қатыстыңыздар — бұл сізде іштей үлкен топ адамдар сізбен бірге өмір сүріп жатқандай және сіз де оның бір бөлігі екенсіз деген сезім тудырды. Міне, сондықтан достық топтық спорт түрі сияқты сезілді. Неліктен? Өйткені барлығы топ-тобымен жүрді, ал бұл жас кезіңізде өте қарапайым нәрсе еді. Өміріңіздің алғашқы 20 жылында достықтың құрылымы ата-анаңыз, мектеп жүйесі, спорт командалары, колледж жатақханалары, студенттік бауырластықтар немесе сізбен жасты адамдармен, дәл сол уақытта өте ұқсас тәжірибеден өтіп жатқан жандармен бірге болуды жеңілдететін сыныптан тыс іс-шаралар арқылы сіз үшін алдын ала жоспарланған болатын. Сондықтан дос табу оңай болып қана қоймай, сіздер соншама көп уақытты бірге өткіздіңіздер және соншама көп тәжірибе алмастыңыздар, нәтижесінде шынымен де терең достық қарым-қатынас орнатуға барлық негіз болды. Ал бұл неге көбірек топтық спорт түріне ұқсады? Өйткені егер сіз команданың, дос тобының немесе клубтың мүшесі болсаңыз, қандай да бір іс-шара жоспарланған кезде сіз де міндетті түрде шақырыласыз деп күтетінсіз. Балалық шағыңыз сізді әрқашан шақыратынына, достықтың оңай болатынына, достарыңызды үнемі көретініңізге және әрқашан қандай да бір қызықты нәрсе болып жататынына сенуге үйретті. Және кенеттен БУМ (BOOM). Сіз 20 жасқа қадам басасыз және мен «Ұлы Шашырау» (The Great Scattering) деп атайтын достық кезеңіне тап боласыз. «Ұлы Шашырау» мынадай көрініске ие: Мектеп немесе колледж бітеді, және барлық достар әртүрлі бағытта шашырап кетеді. Кенеттен әркім әртүрлі жерде өмір сүре бастайды, өте тез арада барлық достарыңыз әртүрлі уақыт кестесіне көшеді, әртүрлі жұмыстар істейді, әртүрлі адамдармен араласады және әртүрлі қарқынмен өмірлік белестерге қол жеткізеді. Ал сіздің барлық достығыңызды ұстап тұрған құрылым жоқ болады. Міне, сондықтан сіз өміріңіздің әрбір саласын бақылаудан айырылып жатқандай орасан зор сезімді бастан кешіресіз. Бұдан былай алда не істеу керектігі немесе оған қашан қол жеткізу керектігі туралы жол, үлгі, уақыт кестесі немесе межелер жоқ. Мұның бәрі өзіңізге байланысты. Басқаша айтқанда, ересек өміріңіз басталады. Өміріңізде тұңғыш рет сіз ресми түрде өзіңіз ғана қалдыңыз. Уақытыңызды қалай өткізгіңіз келетінін, қай жерде жұмыс істегіңіз келетінін, қай қалада өмір сүргіңіз келетінін және кіммен араласатыныңызды таңдау толығымен өзіңізге байланысты. Уақыт өткен сайын, басқа қалаға көшіп кеткен жақын достарыңыз сізден тіпті алыстап бара жатқандай сезіле береді. Ешкімде бос уақыт жоқ. Кездесу үшін әркімнің күнтізбесін үйлестіру мүмкін еместей көрінеді. Ал дос тобын бірге ұстап тұрған нәрсе — уақыт өте келе тыныштала түсетін хат алмасу тізбегі (text chain). Әрине, әркім өз өмірін сүруге және дәл алдында тұрған адамдарға назар аударуға тырысады. Міне, сол кезде сол жалғыздық сезімі шын мәнінде соғады. Міне, ересектер арасындағы достық сол кезде қиындай түседі. Достарыңызды тәулік бойы 24/7 көруге мүмкіндік туғызған құрылым және оларды көресің деген үміт жоқ болады. Содан кейін сіз: «Менің барлық достарым қайда кетті?» деп ойлана бастайсыз. Сіз бақылауды жоғалтқандай сезінуіңіз мүмкін. Және жабыса бастайсыз. Сенімсіздік сезінесіз. Және одан сайын қысып ұстайсыз. Шындық сол ki, ересектер арасындағы достық келіп-кетіп жатады. Достық міндетті түрде солай болуы керек деп күту оны жойып жібереді. Сізге икемдірек әрі белсендірек тәсіл қажет. Сондықтан сіз өзіңізге үнемі «Оларға рұқсат ет» (Let Them) деп айтып жүргеніңізді байқайсыз. - Олардың көшіп кетуіне рұқсат ет. - Оларға жаңа достарын бірінші орынға қоюға рұқсат ет. - Олардың мен үшін уақыты болмауына рұқсат ет. - Олардың маған хат жазбауына рұқсат ет. - Олардың мені қоспауына рұқсат ет. - Олардың менсіз дәмханаға (brunch) баруына рұқсат ет. Бұл бәріміздің басымыздан өтеді, бірақ бұл әлі де өте түсініксіз әрі мазасыз болуы мүмкін. Қазір және мәңгілікке, ересек адам ретінде достық туралы ойлау және оған қарау тәсіліңізді өзгерту тек өзіңізге байланысты — өйткені «Ұлы Шашырау» (The Great Scattering) орын алып қойды, және сіз қартайған сайын мұның нұсқалары қайта-қайта қайталана береді. Жалғызбасты достарыңыз үйленген кезде, олар шашырап кетеді. Достарыңыздың балалы бола бастаған кезінде, олар шашырап кетеді. Адамдар қаладан қала маңына (suburbs) көшкен кезде, олар шашырап кетеді. Адамдар балалары ұядан ұшқан ата-аналарға (empty nesters) айналғанда немесе ажырасқанда, олар шашырап кетеді. Адамдар қартайғанда, немесе баспанасын кішірейткенде, не зейнетке шыққанда, не жақынынан айырылуды бастан өткергенде, олар шашырап кетеді. Бұл өміріңізде және достарыңызбен тағы да қайталанады. Бұл қалыпты жағдай. Міне, сондықтан сізге «Оларға рұқсат ет» теориясы (Let Them Theory) қажет. Бұл сізге достыққа деген көзқарасыңызда икемдірек болуды үйретеді және өміріңіздегі ең жақсы достарды табу үшін уақытыңызды қалай ақылмен пайдалану керектігін көрсетеді.

Достар алыстап кеткенде, арамыз суығанда немесе байланыс үзілгенде, бұл осы үш маңызды тіректің бірі немесе бірнешесі жоқ болғандықтан орын алады. Ересектер арасындағы достық көбінесе жеке себептермен емес, дәл осы үш тірекке байланысты көмескіленеді: жақындық, уақыт және энергия. Бұл үш фактордың қандай рөл атқаратынын түсіну ересектер арасындағы достықта икемді, түсіністікпен қарайтын және белсенді болу үшін «Оларға рұқсат ет» теориясын (Let Them Theory) қолдануға көмектеседі.

Барлығымыздың бірдей жастағы балаларымыз болды, олар бір мемлекеттік бастауыш мектепке барды. Бұл менің өмірімдегі ең қоғамшыл әрі қызықты кезеңдердің бірі болды, себебі балалар, мектеп және олардың кестелерінің сәйкес келуі арқасында достарымызбен үнемі кездесіп қалатынбыз. Шынымды айтсам, үздіксіз жоспарлар, шақырулар және бірге қыдыратын адамдар тобымен өзімді қайтадан жоғары сыныпта жүргендей сезіндім.

Әсіресе, біз өте жақын араласқан екі жұп болды және балаларымызбен бірге сансыз істерді бірге атқардық — демалыс күндері қала сыртына шығу, Хэллоуин (Halloween) мерекесінде тәтті сұрап жүру (trick-or-treating), сенбі күні таңертең қалалық футбол бойынша жаттықтырушы болу, жексенбілік кешкі таңғы ас (Sunday brunch), америкалық футбол кештері, тоқтаусыз кәуап (barbecue) жасау, айта берсең таусылмайды.

Крис (Chris) екеуміз шын жүректен бақытты едік. Қала маңындағы шағын қалашыққа ешкімді танымай көшіп келіп, осылай бірге уақыт өткізгенді жақсы көретін керемет жұптарды кездестіргеніміз және біздің балаларымыз олардың балаларын жақсы көргені нағыз сәттілік, таптырмас олжа болып көрінді! Мұның бәрі тым ертегідей ғажап еді.

Сол уақытта біздің ең жақын достарымыздың бірі басқа штатта тұратын және олар біздің қауымдастығымызға, үлкен әрі көңілді дос ортамызға қаншалықты қызғанышпен қарайтынын үнемі айтатын. Біз жағдай бұдан да жақсара түсуінің жалғыз жолы — егер олар да балаларымен бірге біздің қалашыққа көшіп келсе ғана болады деп ойладық.

Сондықтан Крис екеуміз оларды жігерлендіре бастадық: «Мұнда көшіп келулерің керек!»

Сондықтан, мен табиғи түрде бұл үлкен бір ортақ көше кеші (block party) болады деп күттім: Барлық төрт отбасы үнемі бірге болады. Бастапқыда бәрі мен үміттенгендей болды. Олар бізге қоңырау шалып, көлікпен келіп, жұмыс күндерінің кездейсоқ кешкі астарына қосылуға шақыратын. Бірақ уақыт өте келе, күтпеген бір жайт орын ала бастады. Шақырулар азайған үстіне азая түсті. Ал анық байқалғаны — үш отбасы бізсіз бірге уақыт өткізіп жүрді... Үнемі.

Өткенге көз жүгіртсем, әрине, солай болуы заңды екенін қазір түсінемін. Жақындықтың маңызы зор. Олар бір-біріне қарама-қарсы бетте тұрды. Олар өздерінің кіреберіс есіктерінен-ақ бір-біріне қол бұлғай алатын. Олардың бәрінің жастары бірдей балалары болды, олар күн сайын бірге автобусқа мініп, спортқа көлікпен кезектесіп бірге баратын (carpool).

Осы жайтты ой елегінен өткізгенде, мен мұны түсінемін. Мұнда ешқандай жеке бастың өші жоқ еді. Сіз балаларыңыздың автобустан түсуін күтіп, біреудің қасында тұрған кезде, өзіңіз де байқамай бұрылып: «Бүгін кешке не істейсіңдер? Кешкі асқа кіріп шықпайсыңдар ма?» деп сұрайсыз.

Олардың барлығы ең жақын достарға айналуы әбден қисынды! Және олардың бұған толық құқығы бар! Бірақ мен үшін бұл жағдай Атлантадан (Atlanta) келген осы бір ерлі-зайыптының менің түсінігімдегі дос ортасындағы біздің орнымызды ақырында әрі еш қымсынбастан иеленіп алғанын бақылау болды. Және мен бұл жағдайға дұрыс төтеп бере алмадым.

Бастапқыда мен жағдай бұрынғы қалпына келсін деген оймен олардың қасында көңілді, мейірімді әрі алаңсыз болуға тырыстым. Бірақ бұл жағдай туралы ойлаған сайын немесе оларды көрген сайын, ойымды, тәнімді және жанымды сайтан билеп алғандай болатын.

Егер сенбі күні таңертеңгі футбол ойынында, мектептегі жиналыста, коктейль кешінде немесе азық-түлік дүкенінде сол алтауының кез келгенін көріп қалсам, қатты күйзеліске түсетінмін. Мен қалыпты болғым келді. Маған бұл адамдар ұнайтын және жағдайдың өзгергенін қаладым. Бірақ мен өз сезімдеріммен қалай күресу керектігін мүлдем білмедім.

Мен өзімді ұстай алмайтынмын. Дауысымның ырғағы өзгеретін. Қолдарымды айқастырып алатынмын. Мен осылай сезінгім келмегенімен, оны қалай өзгерту керектігін білмедім. Біреу маған немесе Криске әдейі осылай жасап, шеттетті деп ойламаймын.

Ал енді, өткенге көз салсам, жағдайды сол қалпында көре аламын. Өзімнің қаншалықты ашулы және қызғаншақ болғанымды байқаймын. Мен өзімді де мұндай кәуап кешіне шақырмас едім. Ол жерде өзімнің теріс энергияма орын бермес едім. Өмірімнің сол кезеңінде бізді қайда болса да шақырғанының өзі бір ғажап!

Неге? Мен сізге айтайын: өзіңіз үшін жауапкершілік алғаннан гөрі, біреуді кінәлап, ашуыңызға булығып отыру әлдеқайда оңай. Мен ересектер арасындағы достықта жасалатын ең үлкен қатені жасадым: мен мәңгі дос боламыз деп күттім, ортаға қосады деп күттім және мұның бәрі оңай болады деп күттім.

Мен өзімді еш көрсетпедім. Байланыс орнату мүмкіндіктерін іздемедім. Мен мұңды музыка тыңдап, өзімді аядым. Жылап, күйеуіме шағымдандым. Тұйықталдым. Достық аспаннан түсіп, тіземе келіп түседі деп қате ойладым. Олай жұмыс істемейді.

Иә, жеткен еді. Мұны шынымен ойласам, бұл колледждің бірінші курсында жылап қоңырау шалған қызым Сойерге істеуді айтқан нәрсемнің дәл өзі еді.

Оның есігін қағу ұят болды. Иттердің үргенін және аяқ дыбыстарының келе жатқанын естігенде жүрегімнің қалай дүрсілдегенін сездім. Есік ашылғанда, бұл мен таныған әйел емес еді; оның күйеуі болып шықты.

Айналаңыздағылардың бәріне сәлем беретін адам болыңыз. Бұл барлық айырмашылықты жасайды. Мен бұны ұзақ уақыт бойы істемедім. Үйде отырып жылаған бір жыл бойы, тіпті сыртқа шыққанның өзінде де тұйықталдым. Кофеханаға кіріп, бірдей адамдарды көретінмін, бірақ ешкімнің атын білмедім. Өйткені мен сұрамадым. Сондықтан ешкімді білмедім. Өзіммен-өзім болдым. Ешкіммен сөйлеспедім.

Ол маған кофені ұсынғанда: «Рақмет, Кевин», – дедім.

Келесі кезекте кофеханада таң сайын көріп жүрген, бірақ бұрын ешқашан сөйлеспеген жас жұпқа бұрылдым. «Сәлем жігіттер, мен сізді осы жерден жиі көремін; жақында осы аймаққа көшіп келдім. Өзімді таныстырғым келеді. Мен Мелмін, есімдеріңіз кім?»

Дәл осылай мен қазіргі ең жақын достарымның бірі Дэвидпен (David) таныстым. Біз бір жыл бойы бір-бірімізден бір мильдей қашықтықта өмір сүрдік, бірақ екеуміз де үйімізде жалғыз отырып, өз-өзімізді аяумен болғандықтан, ешқашан жолықпаппыз. Біздің қарым-қатынасымыз кофеханадағы жай амандасудан басталған еді, ал қазір ол — менің бүкіл әлемдегі ең жақсы көретін адамдарымның бірі, ол және оның күйеуі бізге отбасымыз сияқты болып кетті.

Біреу кешкі асқа шақырады немесе бірден тіл табысып кетеміз деп күтпестен мұны неғұрлым көп жасасаңыз, керекті адамдардың сізге қарай жол табуы соғұрлым тезірек болатынына сеніңіз. Мұны энергия тұрғысынан қарастыруға болады. Сіз өз энергияңызды ашасыз және сіздің өміріңізде шынымен болуы тиіс адамдар онымен табиғи түрде үйлесетінін білесіз.

Және ең соңында, өзіңізге бір жыл уақыт беріңіз.

Өзіңізді белгілі бір қауымдастықтың мүшесі ретінде сезіндіретін жылы байланыстар желісін құру — ересек жастағы достықтың өмірлік маңызы бар деңгейі. Айналамдағы осы адамдардың барлығымен байланыс орната бастағаным-ақ, достықтың мол мүмкіндігінен өзімді шеттетіп келгенімді түсіну маған таңғаларлық жаңалық болды.

Олар сізді өзі табады деп күтпеңіз. Алғашқы қадамды өзіңіз жасаңыз, сонда оларды табасыз. Егер сіз өзіңізбен тез тіл табысатын адамдарды жолықтыру мүмкіндігін шынымен жеделдеткіңіз келсе, күйеуім екеуміз жасаған мына әрекеттерді байқап көріңіз:

Үш жыл өтсе де, бұл дәстүр әлі де қарқынды жалғасып келеді. Хат алмасу тобындағы адамдардың көптігі сонша, бұдан былай адам қоса алмайтын деңгейге жеттік. Сонымен қатар үнемі жаңа адамдар келіп қосылып тұрады. Бұл неліктен тұтас бір жыл уақыт кететінінің тағы бір мысалы.

Бірақ серуендеу — бір ғана мысал. Мен бір топ адамды жергілікті қонақүйде кездесіп джаз тыңдауға, гүл шоқтарын жасау сабағына баруға, дрэг-квин лотосы (drag queen bingo) ойынына қатысуға және жергілікті фермерге нарғызгүл түйнектерін қазып алуға волонтер болып көмектесуге шақырдым.

Менің күйеуім Крис (Chris) те осы тәсілді қолданды. Ол жаттығу залына жазылды, гольф лигасына тіркелді және падл-теннис шеберлік сабақтарына (paddle tennis clinics) қатысты. Жергілікті тау шаңғысы орталығының шараларына араласты. Хоспис (hospice) волонтері болды. Осының бәрі оған қызығушылықтары ұқсас адамдармен танысуға мүмкіндік берді.

Осыдан кейін Крис қалада немесе оның маңында өтіп жатқан қызықты істерді қарастырып, жаңа досын өзімен бірге қатысуға шақырды. Ол ерлер арасындағы шаңғы жарысына қатысатын командаға кірді. Ол сейсенбі күнгі таң шапағында «тауға көтеріліп, шаңғымен төмен сырғанау» тобын құрды — олар автотұрақта кездеседі, бұл туралы хабар тарап, енді кез келген сейсенбіде айналадағы қалашықтардан келген барлық жастағы 15–20 адамның тауға бірге өрмелеп бара жатқанын көруге болады.

Бұл сізге нені аңғартады?

Ақырын, бірақ нық сеніммен көп дос табуға болатынын — және әрқайсымыз өзге адамдармен байланыс орнатып, жаңа достар табудың мүмкіндігін іздейтінімізді аңғартады.

«Оларға ерік бер» теориясын қолдана отырып, сіз жақсы достар тауып қана қоймай, өзіңіз де жақсырақ досқа айналасыз. Бұл өте маңызды. Сіздің қарым-қатынастарыңыз жақсы өмірді қалыптастырады. Жақсы достар сізді бақыттырақ әрі деніңізді сау етеді, өміріңізге мән береді; ал достық — өмір жолыңызда ең қатты қадірлейтін құндылықтардың бірі.

Адамдар өміріңізге келеді және кетеді. Және сіз қаншалықты икемді болсаңыз, олар соғұрлым көп келеді. Оларға ерік беру (Let Them) — сондай керемет нәрсе. Өзіме ерік беруге (Let Me) назар аударыңыз, өйткені бұл сіздің бақылауыңыздағы нәрсе.

Күтуді тоқтатып, құруды бастайтын уақыт келді — өміріңіздегі ең жақсы достықтарды құрып, өзіңізді көтеретін және қолдайтын қауымдастықпен қоршаңыз. Болашағыңызда күлкілер, естеліктер және керемет шытырман оқиғалар өте көп.

Мұның бәрі сіздің қол созып, оны жасауыңызды күтіп тұр.

Жасайтыныңыз — тек бірінші болып қадам жасау.

Ешқандай сөзді блоктама

Шындығында, адамдар тек өздерінің өзгергісі келген кезде ғана өзгереді. Біреудің өзгергенін қаншалықты қатты қалайтыныңыз маңызды емес. Сіздің себептеріңіздің қаншалықты орынды екені де рөл ойнамайды. Немесе олардың өзгеруі керек деген пікіріңіздің дұрыс екендігі де ештеңені шешпейді. Тіпті егер олар өзгермесе, оның салдары қаншалықты ауыр болатыны да маңызды емес. Егер адамның өзгергісі келмесе, ол өзгермейді. Одан да сорақысы — біреуді өзгеруге мәжбүрлеп, қысым жасаған кезде, бұл сіздің қарым-қатынасыңызда тек шиеленіс, өкпе-реніш пен суықтық тудырады. Мен мұны сізге дәлелдеп берейін.

Өміріңіздегі сіз жақсы көретін және өзгерсе екен деп тілейтін бір адам туралы ойлануыңызды қалаймын. Ол кез келген адам болуы мүмкін: анаңыз, жиеніңіз, бөлмелесіңіз, аға-ініңіз, күйеуіңіз, бұрынғы жарыңыз, балаларыңыз, жеңгеңіз немесе қайын сіңліңіз, ең жақын досыңыз, өмірлік серігіңіз. Кім болса да.

Сіз олардың жақсырақ жұмыс тапқанын, салмақ тастағанын, ынталырақ болғанын, ертерек оянғанын, бюджетті ұстанғанын, өз артын өзі жинағанын, сәтсіздермен кездесуді тоқтатқанын, белсендірек болғанын, аз ішкенін, итке қарауға көмектескенін, соншалықты жағымсыз (негатив) болуды қойғанын, саясатқа көзқарасын өзгерткенін, қадірлей білгенін, темекі шегуді тастағанын, балаларымен көбірек уақыт өткізгенін немесе раковинаға жуылмаған ыдыстарды қалдыруды қойғанын қалайсыз.

Сіз олар үшін алаңдайтын шығарсыз. Неліктен олар мұның мәселе екенін көрмейтінін немесе неге оларда ынта жоқ екенін түсінбейтін боларсыз. Сіз, бәлкім: «Олар мен сұрап отырған осы бір нәрсені жай ғана неге істей салмайды?!» деп те ойлаған шығарсыз. Мен сіздің қандай күйде екеніңізді жақсы түсінемін.

Сіз ең ізгі ниетпен әрекет етіп жатқан боларсыз, бірақ ол ең нашар нәтиже беруде. Өйткені әрқашан адам табиғатына қарсы күрескен кезде сіз жеңіліске ұшырайсыз.

Өз өмірімнен мысалдар бөлісіп, өзге адамды өзгеруге ықпал ету үшін «Мейлі, істей берсін» теориясын қалай қолдану керектігін қадам-қадаммен көрсеткен кезімде, өз қарым-қатынастарыңыз бен сіздің ашуыңызды келтіріп жүрген адамдарды ойыңызда ұстауыңызды сұраймын.

Менің бір жақсы досым денсаулығын түзеуі қажет жігітке тұрмысқа шыққан (және оны қатты жақсы көреді). Мүмкін, сіз де өзіңіз жақсы көретін адаммен осындай жағдайда шығарсыз. Жылдар бойы ол күйеуінің өз денсаулығын қолға алуы үшін барлығын жасап көрді.

Ол өтінді, жалбарынды, ишара жасады, тіпті кейде оның алдында көз жасына ерік беріп жылап та алды. Бұл оны алаңдатады. . . ӨТЕ қатты алаңдатады.

Ештеңе көмектеспеді. Қазіргі таңда оның барлық нәрсеге жыны келеді. Мейлі ол мәзірден таңдаған тағамы болсын, жаттығу жасауға қарсылығы болсын, кешкі астан кейінгі тәттілері болсын немесе әр түн сайын теледидар қарап өткізетін сағаттары болсын, бейбақ жігіттің не істегені маңызды емес — мұның бәрі оның жынына әбден тиеді.

Енді, жігіттің де жағын жақтау керек, ол тырысты. Ол диеталар ұстап көрді, жаттығу залына ара-тұра барды, тіпті кейбір «Пелотон» сабақтарына да қатысты — бірақ ештеңе тұрақты болмады, сөйтіп ол мен әйелі оның денсаулығына қатысты осы бір тығырыққа тірелген күйде қала берді.

Әйелі оның өзгермейтініне ашулы, ал күйеуі әйелінің миын жеуді тоқтатпайтынына ызалы. Таныс естіле ме? Маған таныс.

Өміріңізде жақсы жаққа қарай өзгерсе екен деп тілейтін адам туралы ойлағаныңызда, бұл жағдай сізге де таныс екеніне сенімдімін.

Сіз оларға жақсылық тілейтініңізді білемін. Сондықтан олардың өзгергенін қалайсыз. Сіз оларды жақсы көресіз. Сондықтан бұл жағдай үшін күйзеліске түсесіз.

Сол себепті сіз олардың денсаулығы түзелгенін қалайсыз. Жақсырақ жұмысқа тұрғанын. Ықыласпен оқығанын. Терапияға барғанын. Ажырасудан кейін ес жиып, қайтадан біреумен кездесе бастағанын. Немесе жай ғана үйден шығып, достарымен көбірек уақыт өткізгенін қалайсыз.

Өзіңіз жақсы көретін адамның жақсы жаққа өзгергенін, бақыттырақ әрі дені сау болғанын қалау — қалыпты жағдай. Біреудің жақсы өмір сүргенін қалау — жақсы нәрсе. Жақсы көретін адамың үшін бұдан да зор мүмкіндікті көре білу — тамаша нәрсе. Біреудің өз өмірін жақсарту, өз әлеуетіне жету және өз мақсаттарын бағындыру қабілетіне сену — маңызды нәрсе.

Мәселе өзге адамға мұны тілеуде емес. Мәселе — сіздің бұл тақырыпқа қалай келіп жүргеніңізде және мұның сіз бен сіз қадірлейтін адам арасындағы өзара қарым-қатынас динамикасына қалай әсер етіп жатқанында.

Немесе, бәлкім, осыны оқып отырып, біреудің СІЗГЕ өзгеру үшін қысым жасап жүргенін түсінген боларсыз. Оларға сіздің жұмысыңыз, әдеттеріңіз немесе кіммен кездесіп жүргеніңіз туралы бірдеңе айтудың да қажеті жоқ, өйткені олардың іс-әрекеті дәл қазір сізді сол қалпыңызда қабылдамайтынын айқын аңғартып тұрады.

Олар сіздің өз өміріңізді басқаша сүргеніңізді қалайды. Бұл жыныңа тиеді. Білемін, дәл солай. Ал сіздің табиғи бейіміңіз — қарсылық танытып, кері итеру.

«Мейлі, істей берсін» теориясы мені адамдарға қысым жасауға деген бұл еріксіз реакция (және олардың қарсыласуға деген туа біткен реакциясы) туралы, сондай-ақ кез келген адамға өзгеру неліктен қиын екені жайында көп ойлануға мәжбүр етті.

Айтайын дегенім, басқа біреудің өзгергенін қалаған кезде, сіз олар үшін мұны... жай ғана істей салу оңай болады деп топшыламайсыз ба?

Мен де дәл осындай күйді бастан өткердім. Бар болғаны ап-айқын нәрсені көрсету керек, солай емес пе? Адамға жаттығу жасаса, өзін қаншалықты жақсы сезінетінін айта салу керек қой. Немесе оларға жақсырақ жұмыс табу қабілеті бар екенін және жоғарырақ жалақы олардың қазіргі барлық қаржылық мәселелерін қалай шешетінін үнемі еске салып отыру керек. Немесе бүкіл демалыс күндері диванда видеоойындар ойнап отырып, ешқашан керемет адамды жолықтыра алмайтыны туралы ақиқатты айту керек.

Айтайын дегенім, олар бұл нұсқаларды өздері ешқашан ойламаған секілді ғой. Солай емес пе?

Енді мұны кері айналдырыңыз. Біреу сізге ап-айқын нәрсені неше рет бетіңізге басты? Бұл жаттығу жасау арықтауға көмектесетінін сіз білмейтіндей көрінді ме? Немесе жатын бөлмеңізде жалғыз жылау бұрынғы сүйіктіңізді қайтара алмайтынын білмейтіндей ме? Немесе медбикелер мектебіне қабылдану үшін, шын мәнінде, сол медбикелер мектебіне құжат тапсыру керектігі талап екенін білмейтін бе едіңіз?

Біреу сізге мұны істегенде, тіпті шамға тиетін жағдай. Сіз өзіңізге шабуыл жасалғандай сезінесіз. Сондай-ақ біреу паңданып, саусақты сыртылдата салып кенеттен өзгере салу немесе жалақысы жоғары жұмыс таба салу оңай сияқты кейіп танытқанда, қатты ашуың келеді. Сіз үшін ненің жақсы екенін білеміз деп ойлауға олардың қалай дәті барады!

Шын мәнінде, өзгеру әркім үшін қиын, соның ішінде сіз үшін де. Ешкім сіз тараптан қысым сезінгісі келмейді, өйткені олар бұл қысымды өзінен-өзі онсыз да сезініп отыр.

Жай ғана менің досым мен оның күйеуін мысалға алайық. Әрине, ол бабына келгісі келеді! Ол арықтағысы келеді. Артық 50 фунтты (шамамен 22,6 кг) сүйретіп жүру оңай емес. Ол өз достарының арасындағы ең толық адам екендігіне налиды. Бұл оның жүрегіне зиян. Ол мұны біледі. Ол ақымақ емес. Сондай-ақ ол мұның қаншалықты қиын болатынын және бұған қаншалықты көп күш-жігер жұмсау керектігін де біледі.

Ерте ояну, алкогольді азайту, жаттығу залында өзін ыңғайсыз сезіну, жаңа диетаны бастау ауыр тиеді. Бұл дәл солай. Шылымқорға темекі тастау қаншалықты қиын болса, бұл да сондай. Ақшаны оңды-солды шашатын адам үшін бюджетті ұстануды үйрену қиын. Жалғыз қалу қиын, сондықтан да адамдар біреумен қалуға тиіс уақыттан әлдеқайда ұзақ бірге болады. Егер сізді жұмыстан шығарып жіберсе, өзіңізге сеніп, керемет жұмысқа орналасу қиын.

Өзгеру — ешқашан оңай серуен емес. Егер бұл қызықты әрі жеңіл болғанда, сіз жақсы көретін адам оны әлдеқашан істеп жатқан болар еді.

Қазір адамдар «мотивация» (motivation) деген сөзді жақсы көреді — мүмкін, сіз де солай шығарсыз. Менің досым күйеуінің өзіне жақсырақ күтім жасауға «ынталы» еместігіне шағымданады. Мүмкін сіз де өзгерткіңіз келетін адамның ынтасы жоқ екеніне аздап ренжитін шығарсыз.

Дегенмен, бұл бәрібір оңай емес. Мотивацияның анықтамасынан бастайық: ол «бірдеңе жасағың келеді» дегенді білдіреді. Және сіз біліп жатқандай, ересектер тек өздері жасағысы келген нәрсені ғана жасайды.

Күйеуіңіздің жаттығу жасағысы келмейді. Сондықтан оның ынтасы жоқ! Оның мұны істегісі келмейді. Сіз оларды ынталандыра алмайсыз, өйткені мұны істегісі келетін «сезім» олардың өз ішінен шығуы керек.

Мотивацияның проблемасы — ол қажет кезінде ешқашан қасыңызда болмайды. Егер мотивация автоматты түрде пайда болса, барлығының алты тілік прессі (six-pack abs), банкте бір миллион доллары және әлемдегі ең жақсы қосымша табыс көзі (side hustle) болар еді. Сонымен қатар, егер сіз басқаларды өзіңіз қалаған нәрсені жасауға сиқырлы түрде «қалау» тудыра алсаңыз, онда сіз мотивациямен емес, сананы басқарумен (mind control) айналысқан болар едіңіз. . .

Міне, қараңызшы, тіпті мен де бұған қателесемін.

Мысалы, мен өзгеріске жету үшін өзім қолданған әдіспен басқаларды «ынталандыруға» тырысып, жылдар бойы уақытымды жібердім: оларға қысым жасау арқылы. Мен ең жақын досымды қайтадан кездесуге шығуға итермеледім, ініме жеке жаттықтырушы сыйладым, анамды терапияға апаруға мәжбүрлеуге тырыстым. Зор. Сәтсіздік.

Әрине, бұл сәтсіз аяқталды, өйткені біреуді итермелеу оның тек қарсы әрекет жасауына түрткі болады.

Бұл — нейроғылым (neuroscience). Осы кітапты зерттеу барысында мен Гарвардта оқыған психиатр д-р Алок Каножиямен (Dr. Alok Kanojia, MD) — Healthy Gamer желісінде оны онлайн тамашалайтын миллиондаған адамдарға «Д-р К» (Dr. K) ретінде де танымал маманмен сөйлестім.

Д-р К — мотивация мен мінез-құлықты өзгерту саласындағы жетекші дауыстардың бірі. Ол маған қысым жасаудың кері нәтиже беретінін, өйткені «адамдардың қалай жаратылғанын түсінбейтініңізді» тікелей айтты.

Д-р К-нің айтуынша, сіз білуіңіз керек нәрсе — адам әрқашан қазір рахат әкелетінін таңдап, ауыр тиетінінен қашуды қалайды. Сол сәтте өзгеріске жету үшін жасалатын жұмыс ауыр әрі қиын. Дәл сол үшін ешкімнің өзгергісі келмейді — тіпті бұл оларға ұзақ мерзімді перспективада пайдалы екенін білсе де.

Досымның күйеуі денсаулығын жақсарту үшін спортзалға шексіз бару (және өмір салтының басқа да көптеген өзгерістері) қажет екенін біледі. Бірақ ол отырған диваншы? Ол ҚАЗІР ыңғайлы. Ол жеп жатқан чипсы пакеті ше? Ол ҚАЗІР дәмді. Ол көріп жатқан ойыншы? Ол оны ҚАЗІР қызықтыруда.

Жүгіру жолағы (treadmill) мен штанганы көтеру орындығы (bench press) ақырында жақсы нәтиже беретінін білсе де, марапат ҚАЗІР жоқ. Шын мәнінде, диваннан тұрып, жүгіру жолағына секіріп шыққанда ол сезетін бірінші нәрсе — бұл. . . ауырлық.

Жүгіру жолағы мен штанга көтеру орындығы шаршатады. Олар оның бұлшықеттерін ауыртады. Олар көп еңбекті қажет етеді. . . ал егер ол мұны ұзақ жалғастыра алмаса ше? Егер бұл тұрмаса ше? Егер салмақ тасталмаса ше? Егер ол мұны істей алмаса ше? Чипсы пакетін бітіріп, ертең қайтадан байқап көрген әлдеқайда жақсы әрі оңай идея емес пе?

Әрине, солай. Міне, сондықтан оның өзгеруге деген ынтасы жоқ! Ол мұны істемейді, өйткені оның қалауы жоқ.

Д-р К маған басқа адамдарды өзгеруге мәжбүрлегенде: «Біз бүкіл өмірімізді ағысқа қарсы жүзумен өткіземіз. Мотивациялық жүйемізді түсінудің орнына, біз оны бағындыруға тырысамыз. Оны пайдаланудың орнына, біз оған қарсы тұрып, оны жеңуге тырысамыз», — деді. Біреуге қысым жасағанда, сіз адам миының құрылымына қарсы күресесіз. Адамдар қазір жағымды сезінетін нәрсеге қарай бейімделген. Д-р К өзгеріс жасау үшін адам өзі сезетін сәттік ауырсыну мен олар жасауы тиіс әрекетті бір-бірінен ажырата алуы керек дейді.

Бұл ол диванда отырғанда өзіне: «Бұл жаттығу жаман болар еді, бірақ мен бәрібір істеймін», — деп айта алуы керек дегенді білдіреді.

Ол мұны істеуі керек. Ол өзін ауырсынудан ажыратуы керек. Ол өз сезімдерін елемей, өзін бұған итермелеуді шешуі тиіс. Сіз мұны басқа біреу үшін жасай алмайсыз. Сондықтан оларға диванда отыруға рұқсат етіңіз (Let Them).

Бұл әлі бәрі емес. Қысым жасаудың кері нәтиже беруінің психологиялық себептері бұдан да көп.

Оның жаңалықтарының бірі — төңкеріс жасаған жаңалық: адамдар ескерту белгілері, қауіп-қатерлер мен белгілі тәуекелдер өздеріне қатысты емес деп есептейді.

Міне, сол үшін досымның күйеуі планетадағы артық салмағы бар, отырықшы өмір салтын ұстанатын және ешқашан жүрек талмасына ұшырамайтын жалғыз адам өзімін деп ойлайды. Ол өзінің дәл сол күйінде қала алатынына және ешқандай жаман нәрсе болмайтынына өзін сендіре алады.

Міне, сондықтан досыңыз күнне бірнеше рет вейп (vape) шегіп, өкпесіне ешқашан зардабы тимейтін планетадағы жалғыз адам өзмін деп ойлайды. Міне, сондықтан сіз жұмысқа кешігіп келіп, ерте кетіп және күш жұмсамастан «бейбіт түрде жұмыстан кетіп жатырмын» (quietly quitting) деп ойлауыңыз мүлдем байқалмайды деп есептейсіз. Міне, сондықтан сіздің жақыныңыз «Егер бұл өзгермесе, мен кетемін» дегеніңізге сенбейді.

Әркім өз басына жаман жағдайлар болатын кезде өзі ерекше жағдаймын деп ойлайды. Бұл сіздің көз жасыңыздың, жалынышыңыздың және ультиматумдарыңыздың да кері нәтиже беретінін түсіндіреді.

Біздің миымыз ең нашар сценарийлерді сөзбе-сөз елемейді — сондықтан бұл жиіркенішке толы күрсіністер ешқандай нәтиже бермей жатыр.

Олар өзін ерекше деп ойлайды. (Айтпақшы, өз өміріңізде қарсы шығып жатқан өзгерістерге келгенде, сіз де солай ойлайсыз). Пассивті-агрессивті болу, бұл туралы үнемі айта беру немесе басқа біреуді өзгеруге мәжбүрлеу тәсілі ретінде қатерлерді қолдану әрқашан кері нәтиже береді.

Және мынаны біліңіз: д-р Шарот біреу сізге жаман нәрсені айтқан кезде («Ішуді тоқтатпасаң, кетемін») немесе сіз естігіңіз келмейтін нәрсені айтқан кезде («Сен жүрген жігіт — нарцисс») ми сканерлері оның сөзбе-сөз елемейтінін көрсететінін түсіндірді.

Сканерден теріс ақпаратты тыңдап тұрған мидың бөлігі өшіп қалатынын көре аласыз! Бұл нені білдіреді?

Бұл барлық сол қатерлер, ең нашар сценарийлер, пассивті-агрессивті ескертулер, көзді айналдыру және қорқыту тактикалары басқа адамның миында тіпті тіркеліп жатқан жоқ дегенді білдіреді. Сіз өз уақытыңызды, сөздеріңіз бен деміңізді босқа кетіріп жатырсыз. Бұл жағдайдан соншалықты ренжіп, күйзеліске түсетініңіз таңқаларлық емес!

Міне, сондықтан сізге басқа тәсіл қажет, ал «Оларға рұқсат ету теориясы» (Let Them Theory) бұл ғылымды жұмыс істетуге көмектеседі, соның арқасында сіз өз уақытыңыз бен энергияңызды әлдеқайда тиімді және жанашыр түрде пайдаланасыз.

Егер мұны дұрыс жасасаңыз, бұл сіз сүйетін адамды өзі үшін өзгеруге шабыттандыруы мүмкін.

Досым мен оның күйеуінің мысалына оралайық. Мен сіздің өздерін олардың орнына қоюыңызды қалаймын.

Жұмыстан ұзақ күннен кейін үйге келсеңіз, жұбайыңыз диван ойынын көріп, аузына чипсы тығып, бақытты түрде жатыр делік.

Ол сол жерде отырғанына мәз. Шын мәнінде, ол сол жерде отырғанына шынымен бақытты. Ол бетіне үлкен күлімсіреумен «Сәлем, жаным!» дейді.

Ал сіз болсаңыз. . . оған бір қарап, күйзеліс жабысып, мидағы бадамша без (amygdala) қосылады. Сіз бірден ашуланасыз. Ішіңізде ашу қайнай бастайды. Сіз дауыстап күрсініп: «О, сәлем», — деуден өзіңізге тосқауыл қоя алмайсыз.

Сіз адам миы туралы немесе мотивация ғылымы туралы немесе осы уақытқа дейін талқылаған барлық нәрселер туралы ойлап тұрған жоқсыз. Сіз тек оның орнынан тұрып, жалқау бөксесімен отырудан басқа бірдеңе жасауы қаншалықты оңай болар еді деп ойлап тұрсыз. Сіз оны қабылдаудан емес, сынап-мінеу тұрғысынан қарап тұрғандықтан, оның жаттығу залына бару үшін жасауы керек барлық кішкентай қадамдары және оның қаншалықты азапты болатыны туралы ойланбайсыз. Сіз оның жатын бөлмеге кіріп, жаттығу киімін ауыстырып, су құтысын толтырып, кілттерін іздеп, жаттығу залына көлікпен барып, залдың ішіне дейін жаяу кіріп, бос тренажер тауып, содан кейін ғана нақты жаттығуды бастауы керек екенін ой елегінен өткізбейсіз.

Оның орнына сіз шындықты, ғылымды және өзгерістің кез келген адам үшін қаншалықты қиын екендігі туралы ақиқатты аттап өтесіз — сөйтіп, олардың сіз қалаған нәрсені, сіз дәл қалаған уақытта жасамағанына ашулана бастайсыз.

Шындығында, бұл жағдайда менсінбеушілік емес, жанашырлық қажет. . . ал сіздің жиіркенішпен қатты күрсінгеніңіз бен нашар көңіл-күйіңіз оларды диваннан тұрғыза алмайды. Негізінде, бұл менсінбеушілікке толы күрсіністер сіздің жұбайыңызды диван жастықтарының арасынан пультті жоғалтып алғанша, сонда жатуға мәжбүр етеді.

Қатты күрсінгеніңіздің артында қаншалықты сүйіспеншілікке толы ниет жатса да, жұбайыңыз оны "жөндеп, түзегіңіз" келіп жатқандай сезінеді — бұл оған ауыр тиеді, демек, ол енді сізден алшақтай бастайды. Бұл оны қорғаныс күйіне өткізеді және бұл оның өзгеруге деген құлшынысын одан сайын тұншықтыра түседі. Кіріспе: Қарсы тұру (The Standoff) Қысым өзгеріс әкелмейді — ол оған қарсылық тудырады. Басқа біреудің мінез-құлқына бақылау орнатуға тырысқан кезде, олар сіздің оларды басқару әрекетіңізге бейсаналы түрде қарсы тұрады.

Өзгеріске шабыттандырудың орнына, сіздің қысымыңыз бақылау үшін күрес тудырады. Мен доктор Шаротпен (Dr. Sharot) сөйлескенімде, ол адам баласында бақылауда ұстауға деген іштей қалыптасқан туабітті қажеттілік бар екенін қайталап айтты. Бұл — тірі қалу инстинкті. Өз өміріңізді өз бақылауыңызда ұстап тұрғандай сезіну сізге қауіпсіздік сыйлайды. Бақылауды сезіну — өміріңіздегі кез келген басқа адамға да қауіпсіздік сезімін ұялататын нәрсе. Бұл сіздің жұбайыңыз, бөлмелесіңіз, анаңыз, бастығыңыз бен достарыңыздың барлығында да, дәл сіздегідей, бәрін бақылауда ұстауға деген тірі қалу түйсігі бар дегенді білдіреді.

Сіз жақсы көретін адамдар өздерінің өмірін өздері бақылап отырғанын сезінгенде ғана өздерін қауіпсіз сезінеді.

Біреу далаға жүгіруге барғысы келмей тұрғанда, оған «бүгін сыртта жүгіруге таптырмас күн екен» деп тұспалдау арқылы сіз оған қауіп төндірдіңіз. Сіздің бұл ұсынысыңыз — көмектескіңіз келген игі ниетіңіз қаншалықты жоғары болса да — олардың қалаған нәрсесін қалаған уақытында жасайтын дербес тұлға болу құқығын тартып алуға тырысып жатқандай қабылданады.

Басқа адамды сол қалпында қабылдау — салауатты әрі сүйіспеншілікке толы қарым-қатынастың негізі. Біреу сіздің оны сол қалпында қабылдайтыныңызды сезгенде, ол өзін сіздің қасыңызда қауіпсіз сезінеді.

Сіз біреуге қысым көрсеткенде, оны өзгерткіңіз келгенде, сынап, итермелегенде немесе оның қазіргі қалпынан өзгеше әрекет етуін күткенде, мұның керісі орын алады. Бұл қысым, сіз түсінсеңіз де, түсінбесеңіз де, сізді және жақын адамыңызды бақылау үшін шайқасқа итермелейді.

Доктор К-нің (Dr. K) мидың ләззатқа қарай ұмтылып, ауырсынудан қашуға бейімделгені туралы зерттеуі есіңізде ме? Сіздің қысымыңызды сезіну оларға ауыр тиеді, сондықтан олар сізден алшақтап барады. Бұл сіздің одан сайын қысым жасауыңызға әкеледі, ал бұл олардың қарсылығын одан әрі күшейтеді.

Бұл екеуіңіздің араңыздағы бітпейтін текетіреске айналады. Бұған нүкте қою тек өз қолыңызда.

Олардың диванда жатуына мүмкіндік беріңіз, өйткені бұл текетіресті тоқтатқыңыз келсе, осылай істеуге мәжбүрсіз.

Менің құрбым мен оның күйеуі туралы ойласаңыз, бақылау кімде? Күйеуінде. Ол әйелін елемей жүрген кезде, ол өзінің өмірін, шешімдері мен іс-әрекеттерін өзі бақылап отыр.

Ол әйелінің айтқанын істеген сәтте, өзінің дербестік сезімін жоғалтады да, әйелі «жеңіске жетеді». Бұл кезде мәселе енді жаттығу жасауда емес, биліктің кімнің қолында екендігінде болып қалады.

Бұл сонымен қатар оның неліктен бұл жағдайды жібере алмайтынын түсіндіреді. Күйеуінің денсаулығы оның зәресін ұшырады және оған өз өмірінің маңызды бір бөлігіне бақылауды жоғалтқандай сезім тудырады. . . Сондықтан ол өз өмірінің осы бөлігін көбірек бақылауда ұстау үшін оны басқаруға тырыса береді.

Бұл күйеуінде қауіп сезімін тудырады және ол өз амандығы үшін кері шегінеді. Сондай-ақ, ол қыңырланған сайын, әйелі қысымды күшейте түседі.

Бұл динамиканың қалайша үнемі ушығып отыратын тығырыққа әкелетінін көріп тұрсыз ба?

Мүмкін, сіз бұл тығырықты өзіңіз бен балаларыңыздың бірі, немесе қартайған ата-анаңыз, әйтпесе өзіңіз бен серігіңіздің арасынан көретін шығарсыз. Немесе бұл тығырықты басқа біреу сізге қысым көрсетіп жатқандықтан сезінетін боларсыз. Шындығы мынау: Ешкім достарының, отбасының немесе жақындарының тарапынан қысым көргісі келмейді. Сіздің қалайтыныңыз — шартсыз махаббат, қабылдау, мейірімділік пен жанашырлық. Сіз біреудің бақылауында болғыңыз келмейді; сіз өзіңіздің кім екеніңіз және өміріңіздің қандай кезеңінде тұрғаныңыз үшін шынайы қабылданғаныңызды сезінгіңіз келеді.

Қарым-қатынасыңызда шынайы өз қалпыңызда қалуға және өзіңізді қауіпсіз сезінуге мүмкіндік беретін нәрсе — осы.

Бұл мені тағы бір шындыққа жетелейді.

Көп жағдайда адам, жүрегінің түкпірінде, өзгергісі келуі мүмкін. Доктор К. адамдар өздерінің мінез-құлқының ұзақ мерзімді перспективада өздеріне зиян екенін білген кезде сезінетін ішкі күйзелісі туралы көп айтты.

Менің құрбымның күйеуі де дәл соны сезінеді. Сондықтан ол бір бастап, бір тоқтатады. Сондықтан ол қайта-қайта тырысып бағады. Сондықтан ол қиналады.

Өзгеріс — барлығына қиын. Ал төбеңізден біреу төніп тұрған кезде, олардың қысымымен күресіп қана қоймай, ақырында сол істі жасаған кезде олардың дұрыс айтқанын мойындауға мәжбүр болғанда, бұл одан да қиындай түседі.

Доктор К. бұл сіздің емес, ОЛАРДЫҢ жеке ойы болуы керектігін баса айтып тауыса алмады. Күйеуі әйелін тыныштандыру үшін ғана емес, ауыр жұмысты атқару үшін өзін мәжбүрлейтін өз себебі болуы керек. Әйтпесе, бұл өзгеріс ешқашан ұзаққа созылмайды және олардың арасындағы реніш күшейе береді. Адамдар көңілі қалаған нәрсені ғана істейді (People Do What They Feel Like Doing) Адамдар бұл өзгерісті тек өздері қалап, дайын болғанда ғана өзгереді. Оларды сіздің кестеңізге сай өзгермегені үшін жазалауды тоқтатыңыз. Оларды өздері анық қаламайтын нәрсені істеуге «ынталандыруға» тырысуды доғарыңыз.

Бұл — сіздің уақытыңызды босқа кетіру. Бұл сізді күйзеліске ұшыратады. Бұл қарым-қатынасыңызды құртады. Бұл нәтиже бермейді. Ең бастысы, бұл екеуіңіздің араңызға сызат түсіреді.

Бұл қарапайым, бірақ мен мұны оңай деп айтқан жоқпын. Сіз мұны оқып отырып: «Ой, сонда менің қолымнан ештеңе келмей ме?» — деп ойлауыңыз мүмкін. Әрдайым сіздің қолыңыздан келетін бір нәрсе бар.

Өйткені сіздің бақылауыңызда болатын нәрсе үнемі бар: ол — СІЗ. Сіз өзгерте алатын жалғыз мінез-құлық — ол өзіңіздікі. Міне, сіздің күшіңіз осында.

Бұл — ғылым.

Нейробиологтар мен психологтардың ондаған жылдар бойғы зерттеулері адамды өзгеруге мәжбүрлей алмайтыныңызды, бірақ оларды өзгеруге «шабыттандыра» алатыныңызды және тіпті бұл олардың жеке идеясы болғанына сендіре алатыныңызды айтады.

— Иә. Алты ай.

«5 неге?» әдісі — бұл шеше алмайтын проблемаға тап болған сайын, тығырықтан шығуға және терең түсінік алуға көмектесу үшін мен өмірімде, бизнесімде және некемде қолданған формула.

Содан кейін оны қайтадан сұраңыз:

Неліктен бұл сізді мазалайды?

Ал кейін тағы да: Неліктен бұл сізді мазалайды? Содан кейін тағы да: Неліктен бұл сізді мазалайды? Және ең соңғы рет: Неліктен бұл сізді мазалайды?

Міне, бұл менің күйеуінің денсаулығына алаңдайтын досымның мысалында қалай көрінуі мүмкін екендігінің мысалы. Одан сұрайық:

Мұның қалай жұмыс істейтінін көріп тұрсыз ба? 5 «неге?» сұрағынан кейін бұл мәселенің жай ғана оның күйеуіне ашуланғанынан әлдеқайда терең екені анық көрініп тұр. Дәл сол себепті бұл оны соншалықты күйзеліске ұшыратады. Және сіз білуге тиіс тағы бір нәрсе: Сіздің жауаптарыңыз өзіңізге аса жеке болады.

Мысалы, сіз «5 неге?» сұрағына жауап беріп, біреудің ішімдік ішетініне ашулануыңыздың нақты себебі — ішімдік проблемасы бар ұлыңыз барына ұялатыныңыз немесе сәттілікке жетпеген адаммен бас қосқаныңызға қысылатыныңыз деген қорытындыға келуіңіз мүмкін.

«5 неге?» әдісін қолдану арқылы нені білсеңіз де, ол өзіңізге қатысты болады және білгендеріңізді әлгі адаммен бөлісуге міндетті емесіз. Егер бұл оларға қысым көрсеткеніңіз үшін кешірім сұрауға көмектеседі деп ойласаңыз, бөлісе аласыз, бірақ бұл сіздің ренішіңіздің түпкі себебіне жетуіңізге қатысты және ол әрқашан олардың мінез-құлқы сізге бақылауды жоғалтқандай сезім тудыруына байланысты болады.

Қайдан басталады:

Доктор К бұл өзгертуге деген мотивацияны табуға тырысып жүрген басқа біреудің мотивациясына әсер етуге көмектесуде тиімді болып табылатын жалғыз жолдардың бірі екенін айтады және бұл ол өзгеріске деген мотивацияны табуға қиналып жүрген пациенттерімен қолданатын техника.

Бұл техниканың мен ең ұнататын жері — ол ашық сұрақтар қоюға бағытталған. Бұл техниканың астарындағы ой — адамды өздерінің НЕ сезінетіні туралы сөйлесуге мәжбүрлеу оларды өздері қалаған нәрсе мен олардың қазіргі мінез-құлқы арасындағы қайшылық туралы ойлануға итермелейді.

Бұл — қысымның қарама-қарсысы. Біреудің не істеу керектігін білемін деп ойлаудың орнына, сіз біреудің өзінің мінез-құлқына қатысты қай жерде тұрғанын білгіңіз келгендіктен ашық сұрақтар қоясыз.

Бұл әңгімені бастаудың ең жақсы жолы — алдымен кешірім сұрау. Сіз мынандай сөздерді айта аласыз: «Мен сізді айыптағаным және қысым көрсетқанім үшін кешірім сұрағым келеді, сонымен қатар мен сізден өз...»

Денсаулығыңыз туралы қалай сезінетініңізді ешқашан сұрамағанымды түсіндім.

Бағаларыңыз.

Жұмыс іздеу.

Бойдақ болу.

Тұрмыс жағдайы.

Неке.

Ішімдік ішу.

Қаржы.

Кешірім сұраудан бастау мейірімді және қолдау көрсететін әңгімеге негіз қалайды. Шын мәнінде тыңдаңыз, алға қарай ұмтылыңыз және бұл мәселеге қатысты осы адамның не сезінетінін білуге тырысыңыз.

Олар не десе де, оларға жаңа ғана берген жауаптарын кері қайтаратын ашық сұрақтарды қоюды жалғастыра беріңіз.

Менің досым үшін бұл мынандай болуы мүмкін: «Қазір денсаулығыңыз туралы не сезініп жүрсіз?»

Доктор К-нің айтуы бойынша, бұл сұрақ адамды өздерінің қай жерде тұрғаны туралы шынайы сезімдері мен бұл үшін ештеңе істемей отырған фактісі арасындағы шиеленісті шынымен де сезінуге шақырады.

«Өмірде жасайтын әрбір әрекетіңіз жеке болады, — дейді ол. — Мотивациялық сұхбат жүргізу барысында біз адамдарға осы қағидатты түсінуге көмектесеміз. Біздің жасағымыз келетіні — адамдарды өз жағдайлары туралы ойлануға ынталандыру».

Содан кейін, бірінші сұраққа берген жауабы қандай болса да, сіз бұл туралы өз сезімдеріңізбен бөліспейсіз. Сіз жай ғана олардың жауабын қайталайсыз: «Сонымен, сіздің...»

Сонымен, денсаулығыңызға қатысты бәрі жақсы сияқты сезінесіз бе?

Егер олар бір сөзбен жауап берсе — «Жақсы» — ешқандай проблема жоқ. Оны жай ңыз басқа ашық сұраққа айналдырыңыз.

Бұл туралы не нәрсе сізге жақсы екенін сездіреді?

Содан кейін қызығушылық пен қабылдау арқылы тыңдауды жалғастырыңыз және тек олардың айтқанын қайталайтын ашық сұрақтармен ғана жауап беріңіз.

Денсаулығыңызға қатысты бәрі жақсы сияқты, өйткені сіз бұл жағдайда ұзақ уақыт бойы өмір сүріп келесіз.

Міне, доктор К кез келген тақырыпқа дерлік ұсынған қосымша сұрақтар:

Бұл туралы не сезінесіз?

Сонымен, сіз бұған үйреніп қалған сияқтысыз.

Мен айтайын дегенім, сіз өзіңізді жайлы сезінемін деп отырсыз. Маған бұл көбірек көндігу немесе төзімділік сияқты көбірек сезіледі. Өзгерту үшін тым көп жұмыс қажет болады деп ойлайсыз ба?

Бұның несі қиын сияқты?

Менің сізге үнемі ақырыңызды ақтарып, сізден көбірек нәрсе күтіп, миыңызды жей беруім өте ренішті болуы керек.

Маған осылай сезінгеніңізге қанша уақыт болғаны туралы аз ғана айтып бере аласыз ба?

Сонымен, сіз менен ештеңе істеуді талап етпейтініңізді айтып тұрсыз ба?

Ал мен сізге тағы да еске салуым керек: Сіз жай ғана сұрақтар қойып отырсыз. Сіздің пікірлеріңіз маңызды емес және олар бұл әңгімеге қатысты емес. Сіз біреуін айтқан сәтте, сіз әлгі адамға қысым көрсететін боласыз және бұл бұл техниканың тиімділігін жояды.

Бұл техника зерттеулер мен клиникалық жағдайларда адамдардың өздері қалаған нәрсе мен олардың қазіргі мінез-құлқы арасындағы айырмашылықтың өте үлкен екенін өздеріне мойындатуда өте тиімді екені дәлелденген.

Және бұл сіздің мақсатыңыз: оларды осы нәрселер арасындағы шиеленісті сезінуге мәжбүрлеу.

Мен ерекше атап өтуім керек: Егер сіз алғаныңыз тек бір сөздік жауаптар болса немесе олар тақырыпты өзгертуге тырыса берсе, көңіліңіз түспесін. Бұл техниканың мәні оларға шындықты айтқызу емес. Бұл олардың іштей сезінетін ыңғайсыздығын тудыру. Олар мұны сізге білдірмеуі мүмкін.

Бұл шиеленіс өте маңызды, өйткені ол сайып келгенде олардың өзгеруге деген мотивациясының көзіне айналады. Өздері қалаған нәрсе мен олардың қазіргі әрекеттері арасындағы қайшылықты көру оларды ақыр соңында өздері үшін өзгеруге итермелейді.

Міне, сондықтан сіз араласа алмайсыз. Сіз тек олардың қайшылықты сезінуіне көмектесетін көліксіз, және мұны сіз сүйіспеншілікпен, мейірімділікпен және қызығушылықпен жасайсыз. Сіз жай ғана бұл тақырыпқа қатысты олардың не сезінетінін білгіңіз келеді.

Бұл әңгіме олардың өзгеруге деген мотивациясын оятудың маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Сондықтан оларға сөйлеуге мүмкіндік беріңіз. Және маған тыңдауға рұқсат етіңіз.

Міне, сізге ықпалды күш беретін нәрсе — осы.

Әрі бұл процесте, егер бәрін дұрыс істесеңіз, өзіңіз жақсы көретін адаммен арадағы үйкелісті азайтып қана қоймайсыз. Сонымен қатар, жол-жөнекей қарым-қатынасты да әлдеқайда жақсарта түсесіз. Бірақ бәс өте жоғары болғанда, және бұл мәселе біреудің сымбаттырақ болуы, не жұмыста белсендірек болуы, не үй шаруасына көбірек араласып, қолғабыс етуі ғана емес болса ше?

Ересектерге ересек болуға мүмкіндік беріңіз, ал сіздің ықпалыңыз оларды өзгеруге шабыттандырсын.

Егер біреу қауіпті немесе өзін-өзі жоюға бағытталған әрекет жасап жатса, сіз оларға жай ғана «Өздері білсін» деп қарап отыра алмайсыз. Сіз араласып, кілтті тартып аласыз немесе көмектесу үшін қажеттінің бәрін жасайсыз. Себебі сіздің әрекетіңіз оның өмірін сақтап қалуы мүмкін — бұл көмек сұрау, полицияға хабарласу, детоксикацияға (ағзаны тазартуға) апару немесе дағдарыс кезінде олар қауіпсіз жерге жеткенше жанында болу болуы мүмкін.

Мәселе мынада: қиындыққа тап болған адамдардың көбі бұл туралы сізден жасырады. Олар сіздің көз алдыңызда есірткі қолданбайды; бұл туралы сізге өтірік айтады. Жұмыста сыр бермеуге тырысады, бірақ іштей депрессиямен (күйзеліс) жасырын күресіп жүреді.

Қиындыққа ұшыраған адамдармен жұмыс істеудің қиындығы — жағдай тым ушығып кеткенше немесе кеш болғанға дейін олардың бұл мәселеге қаншалықты батқанын білмей қалуыңызда. Және де, мен сізге кепіл беремін, айналаңыздағы ең болмағанда бір адам қатты қиналып жүр, ал сіздің бұл туралы тіпті хабарыңыз жоқ.

Адамдар қиындыққа тап болған кезде, олар көп ұятты сезінеді және көбінесе бұл жағдайды мойындағысы келмейді (жоққа шығарады). Олар өздерін өзгелерге ауыртпалық түсіріп жатқандай сезінеді және жиі өзіне «барлығын әбігерге салып жатырмын» деп қайталайды. Дәл сол себепті адамдар көбірек көмек сұрамайды немесе не болып жатқанын ашып айтпайды.

Біреуді қаншалықты жақсы көрсеңіз де, оған сенсеңіз де және оның ауырсынғанын тоқтату үшін әлемдегі кез келген нәрсені жасауға дайын болсаңыз да, сіз басқа біреудің сауығып кетуін, жазылуын немесе денсаулығын өзі қалағаннан артық қалай алмайсыз.

Кітаптың бұл бөлімінде біз көмектесуге тырысқан кезде, сіздің байқаусызда басқа ересектерге өз қиындықтарымен бетпе-бет келуге қажетті күш табуға қалай кедергі келтіретініңізді талқылаймыз. Біреуді мәселелерінен қаншалықты құтқаруға тырыссаңыз, оның сол батпаққа соншалықты терең бата түсу ықтималдығы соғұрлым жоғары болады. Адамның өз әрекеттерінің табиғи салдарымен бетпе-бет келуіне мүмкіндік беру — сауығудың маңызды бөлігі. Шындық сол ki, ересектер тек өздері жұмыс істеуге дайын болған кезде ғана жақсарады, ал сіз олардан бұрын дайын боласыз. Бұл қатал естілуі мүмкін, бірақ бұл — шындық.

Сондай-ақ сіз біреудің қиын кезеңдерін қолдауға арналған жаңа тәсілді үйренесіз, бұл тәсіл адамның жақсару үшін еңбек ете алатынына деген сенімге негізделген.

Бірақ кіріспес бұрын, бір ҮЛКЕН ескерту: Қиналған ересек адамға қолдау көрсету мен қиналған балаға қолдау көрсетудің арасында айырмашылық бар. Баламен жұмыс істегенде, сіз оның эмоционалдық, қаржылық және физикалық жағынан қолдау көрсетуіне жауаптысыз.

Ал ересек адаммен жұмыс істегенде, сіз жауапты емессіз.

Адамдар тек өздері дайын болған кезде ғана жазылады. Ал егер олар әлі жазылмаса, демек олар әлі дайын емес. Жақын адамыңыз ішкі күреспен бетпе-бет келгенде, ол сіз үшін, балалары үшін немесе отбасы үшін жақсармайды. Ол өзі үшін жақсаруды қалауы тиіс.

Сіз мұны түсінбеуіңіз мүмкін. Егер сіз осындай жағдайда болсаңыз, басқаша әрекет етер едіңіз деп ойлауыңыз мүмкін. Мұның ешқайсысы маңызды емес. Сіздің барлық ой-пікірлеріңіз — бұл айыптау. Және де басқа адамды айыптауыңыз бен оның не істеу керектігі туралы ойларыңыз — мәселенің бір бөлігі, өйткені бұл қысымға айналады.

Сізге айыптауларыңызды шығаратын орын керек — психотерапевт (терапевт), дос — өйткені мұны басқа адамға бағыттау еш көмектеспейді. Қиын сәттерде екінші адамға қажет нәрсе — бұл қабылдау. Олардың қиналуына жол беріңіз (Let Them).

Адамдар тек өздері үшін бұны жасауға дайын болған кезде ғана жазылады. Бұл — терең жеке, қиын шайқастар... және олармен тек сол адам дайын болған кезде ғана күресуге болады. Сіз оларды күресуге мәжбүрлей алмайсыз. Сіз оларды ішімдіктен бас тартуға мәжбүрлей алмайсыз. Сіз біреуді қаржылай жауапкершілікке ие бола алатындай ете алмайсыз. Сіз оларды жаза алмайсыз.

Иә, оларға сіздің махаббатыңыз бен қолдауыңыз керек. Бірақ міне, ең қиын жері: оларға «құтқарылу» қажет емес. Мен мұны тағы да қайталап айтамын: Біреуді мәселелерінен құтқаруға қаншалықты тырыссаңыз, оның сол батпаққа соншалықты терең бата түсу ықтималдығы соғұрлым жоғары болады. Біреуді әрекеті үшін қаншалықты айыптасаңыз, ол сізге бұл туралы соншалықты жақсы өтірік айта бастайды.

Біреуді құтқару оған қолдау көрсету емес екенін және біреудің өзін-өзі жоюға бағытталған әрекетіне көз жұму оны жақсы көру емес екенін түсінуіңіз өте маңызды. Қолдау көрсету мен адамның теріс әрекетіне мүмкіндік берудің (enabling) арасындағы шекара тым жұқа.

Жиі біреуді жақсы көру сізден оларға қиын жолмен үйренуге мүмкіндік беруді талап етеді. Кейде өз билігіңізді қайта алу — басқалардың мәселелерін шешпеу немесе олардың әрекеттерін ақтамау дегенді білдіреді.

Басқаларға ақшаңызбен, сөздеріңізбен және әрекеттеріңізбен мүмкіндік бергенде (қолдау түрінде емес, бүлдіргенде), сіз тәуелсіздікті дамытпайсыз — керісінше олардың сауығуына кедергі жасайсыз. Сіз олардың азабын, қарызын, күйзелісін, сайып келгенде, өзіңіздікін де ұзартасыз. Сіз бәрін жеңілдетіп жатырмын деп ойлайсыз, бірақ шын мәнінде олардың сауығуын немесе өзін-өзі дамытуын қиындатып жатырсыз.

«Оларға ерік бер» теориясы (The Let Them Theory) басқаларға көмектесу олардың проблемаларын өздері үшін шешу емес екенін үйретеді — бұл оларға мұны өзі жасау үшін кеңістік, қолдау және құралдар беруді білдіреді.

Сауығуды жақсы көретін адамыңыз ойнауды таңдауы тиіс ойын ретінде елестетіңіз. Қолдау көрсету — бұл біреуге доп лақтыру сияқты. Сіз оларға допты қайта-қайта лақтыра аласыз, бірақ олар оны ұстап алып, алаңмен жүгіруді өздері таңдауы керек. Ал мүмкіндік беру (enabling) — бұл олар допты ұстамаған сайын, сіздің допты жұлып алып, алаңмен жүгіруге тырысуыңыз.

Сіздің қолыңыздан тек өзіңіз тұрған жағдайды мойындау ғана келеді. Егер олар допты ұстағысы келмесе, сіз оны лақтыруды тоқтатуыңыз керек. Жүрегіңіздің түкпірінде олар допты ұстауға дайын болған сәтте, сіздің оны лақтыруға дайын болып тұратыныңызды екеуміз де білеміз.

Міне, сондықтан да жағдай ауыр әрі күрделі бола түседі. Сіз оларды аман қалу режімінен шығара алмайсыз. Сіз біреуді құшақтап, немесе олар жылап жатқанда жанында отырып, я болмаса тынышталып, осы сәтті сезінгенше тыңдау арқылы дәл сол сәтте жұбата аласыз, бірақ оларды созылмалы стресс күйінен алып шыға алмайсыз. Оған жету үшін олар бұл жұмысты өздері атқаруы тиіс болады.

Күйзеліске түскенде, төсекте жата беру оңайырақ көрінеді. Қайғырып жүргенде, бұдан ешқашан шыға алмаймын деп ойлау оңай. Қиналған кезде, ішімдікке қол созу ауырсынуды жеңілдетеді.

Сол себепті сіз жақсы көретін адамдар жылдар бойы баяғы сол өз «жындарымен» арпалысып жүруі мүмкін. Олар жақсарғысы келер еді. Бірақ бұл қолдарынан келетініне күмәнданатын шығар.

Сол адамға өзгеруге деген ерік-жігерін ояту үшін ауырсыну қажет.

Осы кітапты зерттеу барысында мен сөйлескен әрбір сарапшының айтқаны: күресу — адам тәжірибесінің өте маңызды бөлігі және бұл адамның сауығуды таңдауындағы ең қажетті элементтердің бірі.

Қиындық көріп жүрген адам өз мәселелерінен қашып, ауырсынуын сезімсіздендіреді. Сауығу — бұл таңдау. Бұл факт сіз бен біз үшін бір мәселе тудырады, өйткені сіз біреудің қиналуына ерік беру мен дәл сол сәтте біреудің ауырсынуын тезірек жоюға жанталаса ұмтылу арасындағы осы шиеленісті әрдайым сезінесіз.

Мен бұл қатені жасадым. Мен: «Егер мен олардың өмірін жеңілдете алсам, өзгеруді де жеңілдетемін, солай емес пе?» деп ойладым. Қате.

Біреудің ауырсынуын басуға тырысу мен оған жұмысты өз бетінше атқаруға мүмкіндік беретін қолдау көрсету арасында үлкен айырмашылық бар. Мұның қиындығы сол — әрбір жағдай әртүрлі және сіз өзіңіз үшін қолдаудың қандай болатынын анықтап алуыңыз қажет.

Бұл ауыр тәжірибелер сонымен қатар Доктор К. айтқан мотивациялық жүйенің де бір бөлігі болып табылады. Басқаша айтқанда, егер мәселеден қашу оңайырақ болса, олар ешқашан онымен бетпе-бет келмейді.

Бәлкім, олар бір түн түрмеде отырып шығуы керек шығар. Бәлкім, олар жұмысынан немесе отбасынан айырылуы қажет шығар. Бәлкім, сіз оларды колледжден шығарып алуыңыз керек шығар. Бәлкім, оларға жанында отбасы қажет болғандықтан, олар сізбен бірге тұруы керек шығар. Бәлкім, олар тым шектен шығып кеткені соншалық, баспанасыз қалатын шығар.

Және бұл тек тәуелділік пен ауыр психикалық дерт сияқты төтенше жағдайларға ғана қатысты емес. Дәл осы ұстаным біреу туған үйін сағынып, үреймен немесе өзіне деген күмәнмен арпалысып жатқан кезде де қолданылады.

Сіздің жақын адамыңыз қиын көрінетін жағдайлардан, әңгімелерден немесе мінез-құлық өзгерістерінен қашатын болады. Жеңіл көрінетін нәрсеге қол созу және қиын нәрсемен бетпе-бет келуден алшақтау — адам табиғаты. Бұл жерде осы фактілерді қабылдау маңызды, сонда сіз бұған ұтымды әрі ғылыми негізделген тәсілмен келе аласыз.

Бұл кітап негізінен ересектер арасындағы қарым-қатынастар туралы болғанымен, адам табиғатының заңдары жас ересектерді тәрбиелеуге де қатысты. Тек есте сақтаңыз: сіз ата-ана болған кезде, балаңыздың тәндік, психикалық және эмоциялық қажеттіліктеріне жауаптысыз.

Әр жолы оның біздің бөлмеде ұйықтауына болады деп айтқан сайын, мен оның мазасыз сезімдерден қашуына көмектесіп жаттым және оған жағдайды жеңілдетіп жатырмын деп ойладым. Бірақ мен түсінбеген нәрсе — мен шын мәнінде оның осы үрейдің астарында жатқан кез келген нәрсемен бетпе-бет келуін одан сайын қиындатып жібердім.

Күн сайын түнде, дәл түн ортасының алдында ол оянып, төменге түсетін, ал мен тұрып, оны сабырға шақыруға тырысатынмын, бірақ ол жоғарыға жалғыз қайтудан бас тартатын. Ақыр соңында ол мені титықтатып, оның төсегіме келіп жатқан бірнеше түнінен кейін, мен жай ғана өз бөлмемнің еденіне ол үшін кішкене төсек дайындап беретін болдым.

Бұл алты ай бойы, күн сайын түнде қайталанды.

Доктор Маркес «адам қиналған кезде қашу — бейімделу тетігі» деп түсіндіргенде дәл осыны меңзеген еді. Қызымыз өз бөлмесінде ұйықтаудан қорықты, сондықтан одан қашты. Оның біздің еденде ұйықтауына рұқсат беру арқылы мен оның үрейін күшейтіп жібердім. Күн сайын: «Біздің бөлменің еденінде ұйықтай аласың», – деп айтқан кезде, мен оған өз әрекетіммен: «Сенің бұған қарсы тұруға шамаң жетпейді деп есептеймін», – деп айтып тұрған едім. Бұл соншалықты маңызды емес болып көрінуі мүмкін, бірақ бұл шын мәнінде өте маңызды мәселе. Келесі бірнеше жыл ішінде оның үрейі әлдеқайда нашарлады, өйткені мен оған онымен бетпе-бет келуден қашуды үйренуге көмектескен едім. Мен оған мазасыз сезімдердің шешімі — олардан қашу екенін үйреттім. Бұл оның үрейін одан сайын күшейтіп, қашуға деген құштарлығын үдете түсті.

Қиындыққа тап болған кезде, не қалайтыныңды немесе не керек екенін білмейсің. Кейбір күндері тіпті қай күн екенін де білмей қаласың. Қайғырып жүрген, айырылысқан немесе жаңа ғана ауруханадан шыққан досқа қалай көмектесе алатыныңды сұрағанда, олардың көбінесе: «Бәрі жақсы, бәрі өтеді», «Ештеңе емес» немесе «Маған ештеңе керек емес» дейтінін байқадыңыз ба?

Қиындыққа тап болғанда, басқа біреуге салмақ түсіргің келмейді, өйткені өзіңді әлдеқашан ауыртпалық сезінесің.

«Маған рұқсат ет» (Let Me) арқылы оларға жақсару үшін қажетті ортаны өзіміз құрайық.

Оларға өздерінің кім екенін көрсетуге мүмкіндік беріңіз

Махаббат — әлемдегі ең құдіретті күш. Сіз сүйіспеншілікті сезінуге, сүйікті болуға, ғашық болуға, махаббатыңызды білдіруге және өмірдегі ең үлкен қуаныштардың бірін — сүйіспеншілікке толы қарым-қатынаста болуды сезінуге әбден лайықсыз.

Егер сіз жалғызбасты болсаңыз, махаббат хикаяңыз әлі аяқталған жоқ. Өміріңіздің басты махаббаты өткен шақта емес. Олар сізді болашақта күтіп тұр және орын алған әрбір оқиға мен сіз болған әрбір қарым-қатынас сізді алда не күтіп тұрғанына дайындады.

Соңында біз сіздің өзіңіз лайықты махаббаттан неліктен азырақ нәрсеге келісіп келгеніңіз туралы сөйлесетін боламыз.

Шындығында, ересек адамдар кімді және қалай жақсы көретінін өздері таңдайды, ал кейде олар сізді таңдамауы мүмкін. Адамдардың іс-әрекеті олардың сізге қалай қарайтыны туралы шындықты айтып береді. Тым жиі сіз махаббаттың — немесе ол болуы мүмкін деп ойлайтын әлеуеттің — соңынан қуасыз да, нәтижесінде өз құндылықтарыңызға нұқсан келтіресіз. Махаббаттың соңынан қуу арқылы сіз өзіңіз лайықты терең әрі мәнді қарым-қатынасты үркітіп аласыз.

Махаббат қаншалықты ерекше болса, соншалықты көп қайғы-қасіреттің де қайнар көзі болып табылады. Сүйікті болғыңыз келгені соншалық, бар күш-құдіретіңізді басқа адамның қолына беріп қойғаныңызды байқамай қалуыңыз мүмкін.

Жеке өміріңізде сіз басқа адамдарға және олардың өз жарақаттары мен мәселелеріне бола өз талаптарыңызға нұқсан келтіріп, шын мәнінде қалайтын және қажет екенін білетін нәрсеңізден әлдеқайда төмен жағдайға көну тұзағына түсіп қалуыңыз мүмкін.

Жүрекке келгенде, ақыл-ой екінші орынға ысырылады. Сіз жаман қылықтарды ақтап алып жатқаныңызды немесе шындықты қабылдаудың орнына басыңызда қиял құрып жатқаныңызды байқай аласыз. Сондай-ақ сіз нәтиже бермейтін қарым-қатынаста қалуға өзіңізді сендіре аласыз, себебі бұл ажырасып, белгісіздікпен бетпе-бет келуден гөрі жеңілірек болып көрінеді.

Сіз ғажайып махаббат хикаясына лайықсыз және ондай махаббаттан төмен ешнәрсеге ешқашан келіспеуіңіз керек.

«Оларға ерік бер» теориясын қолдана отырып, сіз махаббаттың соңынан қуу мен оны саналы түрде таңдау арасындағы айырмашылықты үйренесіз. Сіз кімнің міндеттемелерге тұрарлық, ал кімнің тұрмайтынын білетін боласыз. Сондай-ақ осы теорияны өміріңіздегі ең сүйіспеншілікке толы, қолдау көрсететін және адал серіктестікті құру үшін қалай қолдану керектігін үйренесіз.

Бүгінде танысу өте қиын. Мен танысуды жақсы көремін, ол өте оңай әрі қызықты дейтін бірде-бір адаммен сөйлескен емеспін.

Мұның көңілді қалдыратын тағы бір себебі — кеңестердің көбі біреуді өзіңе қарату, не келесі кездесуді қамтамасыз ету, не қосымшада мүмкіндігінше көп лүпіл жинау үшін арналған айла-тәсілдер, кеңестер мен ережелер сияқты көрінеді. Қазіргі әлемде кездесулер бәсекеге ұқсайды дегенім осы. Бұл — махаббат пен адал серіктестік тақырыбына келудің ең нашар жолы. Бұл ойын емес. Сіз біреуді өзіңізді ұнатуға алдап көндірмеуіңіз керек. Сізге қашан хабарлама жіберуге болатыны немесе не айтуға болатыны туралы ережелерді ұстанудың қажеті жоқ.

Өзіңіз болуға батылдық танытқан кезде, бақылау сіздің қолыңызда болады — себебі сіздің уақытыңыз бен күш-жігеріңізді кім алатынын және кім алмайтынын өзіңіз таңдайсыз.

Біреудің сізге қызықпайтынын көру үшін де батылдық қажет. Сізге хабарлама жазу оңай екенін, бірақ егер олар сізді шынымен көргісі келсе, жоспар құратынын өзіңіздің есіңізге салу үшін сенімділік қажет.

Басыңызда ақталулар мен қияли көріністерді ойлап таба бастаған сәтте-ақ, өз күш-құдіретіңізді басқа адамға беріп қоясыз. Басқа адамдардың іс-әрекетіне келгенде, танысу сізден бәріне нақты, ақ пен қара ретінде қарауды талап етеді. Ең қиыны да осы. «Оларға ерік бер» теориясын қолдана отырып, сіз дұрыс емес қарым-қатынастардың соңынан үнемі қуудың орнына, дұрыс қарым-қатынасты таңдауды үйренесіз.

Танысу мен кездесулердің қиын болуының үлкен себебі — сіз оның шынайы мақсатын түсінбейсіз. Ол тек «жалғыз сол адамды» табу ғана емес. Кездесулер өзіңіз туралы көбірек білуге және нені қалайтыныңызды, нені қаламайтыныңызды анықтауға көмектеседі. Бір адамнан кейін бір адамды көріп, нені ұнататыныңызды және нені ұнатпайтыныңызды үйренесіз. Сол себепті сіз бастан өткерген әрбір тәжірибе — тіпті ең нашарлары да — сізге маңызды нәрсені үйретеді.

Ең маңызды сабақтардың бірі — өзіңіз қандай мінез-құлықты қабылдамайтыныңызды және шынымен қандай адаммен қарым-қатынаста болғыңыз келетінін үйрену. Егер сіз сол жалғыз адамды табуға тым беріліп кетсеңіз, кездесулердің өміріңіздегі махаббат құндылығы туралы сізге үйретуге тырысып жатқан барлық сабақтарын жіберіп аласыз.

Ол өмірді сіз үшін басқа ешкім жасап бермейді. Сіз жақсы көруге таңдаған адам сол өмірді сізбен бірге бөлісе алады. Сондықтан да мен сіздің талғампаз болғаныңызды қалаймын.

Кездесіп жүрген кезде көңіл көтеріңіз және көптеген адамдармен танысыңыз, бірақ үлкен мақсатты ешқашан ұмытпаңыз: сіз өзіңіздің ең жақсы қалпыңызға келуге көмектесе алатын және бірге әдемі өмірді бірлесіп құра алатын адамды іздеп жүрсіз.

Сондықтан, жоқ. Кездесулердің мақсаты тек «жалғыз сол адамды» табу ғана емес.

Сол себепті сіз кездесулерге көптеген әртүрлі тәжірибелерге ашық бола отырып өзіңізді жақсырақ тану мүмкіндігі ретінде қарауыңыз керек, бұл сайып келгенде сізді таңдайтын ғажайып адамды өзіңіз де таңдауға алып келеді.

Қиын бөлігі — сіз басқа адамның сізді таңдайтынын немесе таңдамайтынын бақылай алмайсыз. Сіз өз өміріңіздің сәті басқа біреудің өмір сәтімен тұспа-тұс келетін-келмейтінін басқара алмайсыз.

Адамдар кімді және қалай жақсы көретінін өздері таңдайды, ал кейде ол сіз болмауыңыз мүмкін. Бірақ ешқашан ұмытпаңыз: Сіз де кімді және қалай сүйетініңізді өзіңіз таңдайсыз. Уақытыңыз бен күш-жігеріңізге кімнің тұрарлық екенін өзіңіз таңдайсыз және өзіңізге қалай қарау керектігін де өзіңіз таңдайсыз. Көбінесе кездесулерде сіздің таңдауыңыз — өзіңіз лайықты деңгейде қарым-қатынас көрмеген кезде кетіп қалуды таңдау арқылы көрінеді.

Ыдыстарды жуғышта қалдырамын немесе жұмыс үстеліме үйіп қоямын, кілттерімді үнемі жоғалтып аламын, жуынатын бөлмедегі қолжуғыштың мен жақ бөлігінде заттарым шашылып жатады және бір жерге баратын болсақ, әрдайым кешігіп жүремін.

Мен үйдің ішінде есім шыққан адамдай таппай жүрген затымды іздеп жүгіріп жүргенде, Крисс әдетте көлікте мені сабырмен күтіп отырады... және бұл — ұқыпсыз Мел Роббинстің (Mel Robbins) тек беткі жағы ғана.

Менің бұл әрекетім оған өзінің уақытын сыйламайтындай немесе менің бейберекетсіздігім оған қалай әсер ететінін елемейтіндей сезіндіретінін түсінемін.

Мен өзгеруге тырыстым. Өзгергім келеді. Осы бағытта жұмыс істеймін. Бірақ бәрібір ештеңе шықпады. Мен кешігемін. Барлығын жоғалтамын. Үйді шашамын және оны жинамаймын. Өзімнің осы қасиетімді жек көремін. Қолымды бір шарт еткізіп, болмысымның осы қырын өзгерте салсам ғой, шіркін.

Крисс — уақытылы жүретін, ұқыпты, сабырлы, әрекетін алдын ала болжауға болатын адам. Әрқашан солай болған. Әрқашан солай болып қалады. Крисс менің де өзіне көбірек ұқсағанымды қалайды. Сонда оның өмірі жеңілірек болар еді. Ол мен тарапынан көбірек қолдау мен құрмет көрер еді. Бірақ қарым-қатынас дегеніміз — адамды өзің қалағандай етіп емес, кім екені үшін сол қалпында жақсы көруді үйрену. «Қой, істей берсін» теориясын қолдана бастаған кезде, сіз өзгелерді өз болмысымен көруді үйренесіз, содан кейін нені қабылдай аласыз, ал нені қабылдай алмайсыз — соны шешу өзіңізге байланысты екенін түсінесіз. Өз күшіңізді осылай сақтап қаласыз. Мәселе әрқашан сіздің реакцияңызда. Сонымен қатар, сіз ешқашан өзгермейтін тұрмыстық, беткі мәселелерден бас тартқан кезде, осыған дейін мән бермей келген тереңірек құндылықтарды байқай бастайсыз. Мысалы, бұрын менің жыныма тиетін Крисске қатысты нәрселер көп болғанымен, мен күйеуімнің бойында ең қатты бағалайтын қасиеттердің бірі — оның ақкөңілдігі, сенімділігі және сабырлылығы. Мен қарым-қатынаста бұл маған «қажет» болатынын бұрын-соңды білмеппін. Ол болса, керісінше, менің шексіз жігерімді, адалдығымды және әзіл сезімімді бағалайды.

Крисс менің өмір бойы осындай болып қалатынымды қабылдады. Және бұған күлуді де, осымен бірге өмір сүруді де үйренді. Мелдің... Мел болып қалуына ерік берді.

Ал егер сіздің жауабыңыз: «Білмеймін» немесе «жоқ» болса ше? Егер сіз шағымдануды шынымен тоқтата алмасаңыз, онда сіз басқа адамды қабылдай алмайсыз және оны сол қалпында жақсы көре алмайсыз.

Бұл өте мейірімді және сүйіспеншілікке толы әрекет емес. Ал егер сіз таңертең есікті тарс жабуды немесе олар тағы да кешігіп жатқанда жасырын агрессия танытуды тоқтата алмасаңыз, бұл да мейірімділікке жатпайды. Қарым-қатынасты тоқтату немесе тоқтатпау — тек сіз ғана қабылдай алатын өте жеке шешім. Менің құрбым мен оның жұбайына келер болсақ, бұл қиын шешім емес. Оның зиянды әдеттері қарым-қатынасты үзуге негіз бола алмайды. Тіпті жақын да келмейді. Ол оны жақсы көреді.

Ол қарым-қатынастың жарасымды болуы үшін оны қабылдауға және қарым-қатынаста өзін қалай ұстайтынын өзгертуге көбірек күш салуы керек екенін түсінеді. Ол олардың қарым-қатынасына көбірек жанашырлық пен мейірімділік енгізуі қажет. Ол оған әсер етуге тырысуды жалғастыра алады, бірақ кез келген шағымданумен бірге үкілі үміттер мен талаптарды да жою керек. Бұл күйеуіне емес, оның өзіне қатысты.

Бұл орын алған кезде өте ауыр тиеді, өйткені сезім сөнген жоқ. Сіздер жай ғана бұрынғыдай бір-біріңізге сай келмейсіздер. Мен қарым-қатынастың ұзаққа созылуы үшін екі нәрсе қажет екенін айтқан болатынмын: Екі адам да қарым-қатынастың жалғасқанын қалайды және оны жақсарту үшін екеуі де күш салуға дайын. Мәселе тудыратын жайттар екі жақтың да өз армандарынан бас тартуын немесе өз құндылықтарына нұқсан келтіруін талап етпейді. Сіз екеуіңіз де қарым-қатынастың сақталғанын қалайтын және екеуіңіз де тер төгуге дайын болатын жағдайда болуыңыз мүмкін. Үйлесімділікке қатысты мәселе туындаған кезде, сіз қарым-қатынас үшін қаншалықты тырыссаңыз да, оның сәтсіз аяқталу ықтималдығы жоғары болады.

Бұл орын алған кезде мойындауға тура келетін ең мұңды және ең қиын жағдайлардың бірі, әрі бұл өте жеке таңдау. Мысалы, сіз Британдық (British) және өзінің Лондондағы (London) үйіне оралғысы келетін адамға ғашықсыз әрі оған адалсыз делік, бірақ сіз әрдайым Атлантадағы (Atlanta) отбасыңыздың қасында болуды елестеткенсіз.

Немесе жиі кездесетін басқа бір мысал: араларыңызда біреуіңіз балалы болуды қалайсыз, ал екіншіңіз қаламайсыз.

Бұл туралы айтуыңыз мүмкін. Бұл үшін таласуыңыз мүмкін. Серіктесіңіздің Еуропаға (Europe) туған жеріне қайтып кеткісі келетінінің себебін түсінесіз және олар да сіздің неге олай еткіңіз келмейтінін түсінеді. Балалы болудың жақсы және жаман жақтарын талқыладыңыз, бірақ болашағыңыз туралы ешқашан ортақ келісімге келе алмайтын сияқтысыз. Бұл тақырыпты қайта-қайта айналып соқтыңыз. Бұрын сіз: «Біз мұны қазір шешудің қажеті жоқ», — деп айтқансыз.

Мұны қалай анықтауға болатынын мына жерден көре аласыз. Лондонға (London) қайта көшуді әрқашан армандаған адамды сүйіп қалған жағдайыңызды алып көрейік. Ал сіз әрқашан Америка Құрама Штаттарындағы (United States) отбасыңызға жақын болуды елестеткенсіз.

Өзіңізден сұраңыз: Олармен айырылып қалғаныңызға олармен бірге Лондонға (London) көшкеннен гөрі көбірек өкінесіз бе? Егер көшуге келіссеңіз, отбасыңыз бен достарыңызды артта қалдыруды таңдасаңыз, серіктесіңізге өкпелейсіз бе?

Екі таңдау да жүрек ауруымен келеді.

Біреуі отбасыңызға жақын өмір сүру туралы арманыңыздан бас тартуды талап етеді. Екіншісі осы уақытқа дейін өміріңіздің мәні болған адамды тастап кетуді талап етеді.

Айтпақшы, сіздің серіктесіңіз де дәл сондай жан ауруына тап болуда, өйткені олар да ымыраға келмейді. Серіктесіңіз өзгермейді. Олар Лондонға (London) көшеді. Сізбен немесе сізсіз. Оларға еркіндік беріңіз (Let Them).

Енді, Маған таңдау жасауға рұқсат етіңіз. Мен осы қатынаста болу үшін ымыраға келуге дайынмын ба?

Олар жұптардың тартысатын #1 мәселесі ешқашан өзгермейтін нәрселер екенін анықтады: Мысалы, біреудің кешігіп жүруі, не болмаса сіз қалағандай өршіл болмауы, әр демалыс күнін теледидар алдында өткізуі немесе хоббиі сіздікінен өзгеше болуы, не болмаса ретсіздігі, үйшіл болуы немесе саяси көзқарастарының әртүрлілігі.

Бұлардың барлығы қатынасыңыздағы шешілмейтін проблемалардың 69 пайызының мысалдары болып табылады. Сондықтан ең терең деңгейде не маңызды екенін анықтау өзіңізге байланысты. Егер серіктесіңіз көнбесе, бұл сіз ымыраға келе алатын нәрсе ме?

Кейбір адамдар үшін көшу үлкен мәселе болмас еді. Олар өмірінің мәнімен бірге шетелге көшу мүмкіндігін қуана қабылтар еді.

Басқаша айтқанда, сіз әртүрлі нәрселерді бағалайсыз және күнделікті қалай өмір сүргіңіз келетініне және өміріңізде нені бастан өткізгіңіз келетініне қатысты көзқарастарыңыз әртүрлі. Доктор Готтманның (Dr. Gottman) айтуы бойынша, қатынасыңыздағы барлық дерлік тығырық «орындалмаған армандардан» туындайды.

Лондонға (London) көшу ымыраға келуге лайық нәрсе болып көрінеді. Бірақ егер сіз әрқашан балалы болуды армандаған болсаңыз, 40-тардың ортасында оянып, бұл шынымен қалаған нәрсе екенін, бірақ енді бұл болмайтынын түсіну үшін біреумен он жылды желге ұшырғаныңызға өкінесіз.

Сондай-ақ мен өз зерттеуімде ұзақ мерзімді қатынаста жүрген көптеген адамдардың: «Сыртта бұдан да жақсырақ біреу бар ма?» деп ойланатынын байқадым.

Жауап мынада: сіз мұны ешқашан білмейсіз.

Мен жеке өз басым бұл уайымды кездесу мәдениеті, әлеуметтік желілер және романтикалық комедиялар санаңызға сіңірген деп есептеймін. Ешқандай мінсіз адам жоқ. Әркімнің өткендегі мәселелері бар. Әркімнің жүгі бар. Және қаншалықты қартайсаңыз, жүгіңіз де соншалықты көп болады.

Көптеген адамдар бұл мәселелермен жұмыс істемеген. Көз алдыңызда тұрған нәрсені бағалай алмай жүрсіз бе, әлде өміріңіздегі барлық нәрсені жартылай бос деп көресіз бе, оны тек өзіңіз ғана білесіз. Сіз әрқашан басқа жерде шөптің көктеу болатынын ойлауыңыз мүмкін.

Бұл мені ұзақ мерзімді қатынастың жұмыс істеуі үшін қажетті екі нәрсеге қайта әкеледі:

Қандай да бір сәтте сіз тек таңдау жасауыңыз керек. Бұл көз алдыңызда тұрған дұрыс нәрсені таңдауды білдіруі мүмкін.

Бірақ мен ажырасқан және мәселені шешу үшін көбірек жұмыс істемегеніне және мәселелермен ертерек бетпе-бет келуге батылдық танытпағанына өкінетін көптеген адамдарды білемін.

Сіз мұны білесіз, бірақ өзіңізге мойындауға қатты қорықтыңыз. Кейде сізді жойып жіберместен бұрын нәрселерді тоқтатуға тура келеді. Егер өміріңіздегі армандарыңыздың не екенін білсеңіз, оларға қол жеткізуге қолдау көрсететін қатынастарға лайықсыз және олар сізге қажет. Егер сізде бар үміт пен арманды бөліспейтін адаммен бірге қалсаңыз. Бұл екеуіңізді де бақытсыз етеді.

Және қараңызшы, мұны кітапта жазу мен үшін оңай. Және «Оларға еркіндік беріңіз (Let Them)» деп айту мен үшін оңай. Бірақ әлі де сүйетін адамыңызбен айырылысу оңай емес.

Мен жүрек ауруын бастан өткеріп жатқан сізге немесе сіз жақсы көретін адамға тікелей айтқым келеді.

Бұл сіздің басыңыздан өткен ең қиын нәрселердің бірі болады. Және сіз мұны жеңіп шығасыз.

Қатынас аяқталған кезде біреудің сізге айта алатын ең нашар сөзі – «өзіңді сүюге» көңіл бөлуің керек деген кеңес. Бұл әлемдегі ең нашар кеңес, өйткені жүрек ауруын бастан өткерген кезде, сіз көбінесе өзіңізді жек көресіз.

Сіз барлығына күмәнданасыз. Махаббатты қайта таба алатыныңызға күмәнданасыз. Бұрынғы өміріңізді қалайсыз және бұрынғы жағдайға қайта оралғыңыз келеді. Бұрынғы бар нәрсені қалайсыз. Жүрегіңіз үзіліп жатқан сияқты сезіледі, өйткені ол шынымен үзіліп жатыр.

Сіздің сезініп жатқаныңыз – қайғы. Сіз өмір сүремін деп ойлаған өмір өлді. Жақыныңыздан айырылу тәжірибесі сияқты, жүрек ауруын бастан өткерген кезде, сіз қайғының барлық кезеңдерін бастан кешіресіз. Және бұл сізді жайлап алады. Күндер, апталар, тіпті айлар бойы сол адам туралы тынымсыз ойлайсыз.

Көзге көрінетін барлық естеліктерді — кәдесыйларды, жейделерді, суреттерді — көзден таса жерге қойыңыз. Бұл адамның бейнелік үлгілері сіздің денеңіз бен санаңызда соншалықты терең бекітілгендіктен, оларды еске түсіретін заттарды көрудің өзі алға жылжуыңызға кедергі келтіреді. Заттарды өртеудің қажеті жоқ. Сіз оларды жай ғана қорапқа салып, осы барлық эмоциялардан алыстап, уақыт пен кеңістік пайда болғанда қайта орала аласыз.

Сіздер бірге жатын бөлмеде көп уақыт өткізген болуларыңыз әбден мүмкін. Жатын бөлмеңізді жаңарту жаңа тараудың басталғанын білдіретін белгі беруге көмектеседі. Қабырғаны бояңыз немесе керемет оңай алынатын тұсқағаздар жабыстырыңыз. Жаңа төсек-орын жапқыштары мен жаңа көрпе сатып алыңыз. Жиһазыңыздың орнын ауыстырыңыз. Бұл шынымен көмектеседі.

Бұл адам бос қалдырған, толтырылуы тиіс бос кеңістік бар. Сізге қолдау керек, сондықтан оны сұраңыз. Мұнда ұялатын ештеңе жоқ. Әрбір адам қарым-қатынастың үзілуін бастан өткерген және оның қаншалықты сұмдық болуы мүмкін екенін түсінеді. Адамдардан алдағы бірнеше ай бойы сізден хабар алып тұруын және үйден шығуыңыз үшін серуендеуге немесе кешкі асқа шақыруын сұраңыз.

Аймағыңыздағы іс-шараларды іздеп көріңіз және көрмеге немесе қала сыртындағы досыңызға баруға уәде беруіңіз үшін билеттер сатып алыңыз. Достарыңызбен байланысып, бос күнтізбені көрмей, бос емес, тығыз күнтізбені сезіну үшін жоспарлар жасаңыз. Назарды басқаға аудару шынымен көмектеседі. Қарым-қатынастың үзілуі кезінде бос тұрған санадан жаман ештеңе жоқ. Егер сізді алаңдататын істеріңіз болмаса, сіз өзіңізді олар туралы ойлаумен толтырып аласыз.

Махаббат, жүрек жарасы және олардың арасындағы барлық қиындықтарды бастан өткере отырып, кідіріп, негізгі ақиқатты мойындау маңызды: Қарым-қатынас сізді махаббатқа лайықты етпейді. Сіздің өмір сүруіңіздің өзі сізді лайықты етеді. Сіз туған күннен бастап өлген күнге дейінгі бүкіл өміріңізді тек бір ғана адаммен өткізесіз: ол — өзіңіз. Сіз — өз өміріңіздің жалғыз махаббатысыз. Осы кітап бойы біз сіздің басқа адамдармен қарым-қатынасыңызға назар аудардық. Басқа адамдарды мәселе етуді қалай тоқтату керектігіне және қарым-қатынастарыңызды қуаныштың, мән-мағынаның және байланыстың ең үлкен қайнар көзіне қалай айналдыруға болатынына ден қойдық. Бірақ олардың барлығына негіз болатын бір қарым-қатынас бар, ол — өзіңізбен болатын қарым-қатынас.

Сіз басқа адамдардың бақыттың, жақсы денсаулықтың, қолдаудың, махаббат пен байланыстың ең үлкен көздерінің бірі бола алатынын білдіңіз. Сіз осының бәріне және одан да көп нәрсеге лайықсыз. Сізді биікке көтеретін, жаныңызды қоректендіретін және өзіңізге деген махаббат пен құрметті көрсететін қарым-қатынастарға лайықсыз. Бірақ басты мәселе мынада: бұл керемет қарым-қатынастардың іргетасы өзіңізге қалай қарауыңызға байланысты.

Сіз өміріңіздің соңына дейін бірге болуға кепілдік берілген жалғыз адамсыз. Бұл – жай ғана қанатты сөз емес, бұл – шындық. Сонымен, өзіңізбен қандай қарым-қатынаста болғыңыз келеді? Мен сізге қандай да бір үстірт түрде өзіңізді жақсы көруді айтпақ емеспін. Бірақ сізде таңдау бар екенін айтамын – бұл өз қажеттіліктеріңізді, тілектеріңізді және бақытыңызды бірінші орынға қою таңдауы.

Бұл өзгені менсінбеу немесе басқаларды шеттету туралы емес. Бұл өзіңізге беретін махаббат, құрмет және қамқорлық өміріңіздегі басқа барлық қарым-қатынастың стандартын белгілейтінін түсіну туралы. Басқалардан мақұлдау іздеуді тоқтатып, өзіңізді құрметтей бастаған кезде, сіз әлемге өзіңізге қалай қарау керектігі туралы маңызды хабар бересіз.

Сондықтан парақты аударып, алға жылжыған кезде мынаны есте сақтаңыз: Сіз – өміріңіздегі махаббатсыз. Және сіз жасайтын өмір – мағыналы қарым-қатынастарға, қуанышқа және толыққандылыққа толы өмір – өзіңізді қалай жақсы көруді таңдағаныңыздан басталады. Рұқсат етіңіз («Let Me»).

Енді мұны қорытындылап, жаңа ғана өткен керемет сапарыңызды еске түсірейік. Сіз білдіңіз, өстіңіз және лайықты өмір мен махаббатты құру күші әрқашан ішіңізде болғанын аштыңыз. Және сіз бұл бөлім барысында өзіңізге қалай дұрыс қолдау көрсету керектігін және лайықты махаббатты қалай таңдау керектігін үйрендіңіз.

Бетбұрыс сәті мынаны түсінген кезде келеді: Аспанның сұлулығы бұлттардың немесе дауылдардың болуымен кемімейді. Негізінде, оның нағыз кереметтігі — осы сан алуандығы мен болжап білмес құбылмалылығында. Дауылдар тыныштықтың мәнін ашса, бұлттар күннің шуағын одан сайын бағалы ете түседі. Дәл осы нәрсе сенің өміріңе де қатысты.

Сенің айналаңда не болса да, оның саған қалай әсер ететінін сенің өзің шешесің. Жақын адамыңның айтқан сөзі сенің өзіңе деген құрметіңді талқандай ма, әлде елеусіз қала ма — оны өзің шешесің. Барлық сәтсіз кездесулерің сенің өз талаптарыңды төмендетуіне себеп бола ма, әлде бұрынғыдан да талғампаз ете ме — оны өзің шешесің. Өзгенің жетістігі сенің қол сілтеп кетуіңе әкеле ме, әлде бұрынғыдан да қаттырақ еңбектенуіңе шабыт бере ме — оны өзің шешесің.

Бұл түсінік — аспанның шынайы табиғатын ақыры ұғынумен пара-пар. Бір кездері ашуыңды келтірген бұлттар енді үлкен, үнемі өзгеріп отыратын жауһардың бір бөлшегі ретінде көрінеді. Бір кездері сені қорқытқан дауылдар енді саған төзімділік пен күш-жігерді үйрететін қуат пен сұлулық сәттеріне айналады. Сен аспанның болжап білмес құбылмалылығы оны осыншалықты ғаламат, осыншалықты шексіз таңғаларлық ететінін көре бастайсың.

Бұл туралы бір сәт ойланып көрші. Аспан өз білгенін жасайды — бұлттар жиналады, дауылдар соғады, ал күн қалаған кезінде жарқырайды. Сен оны бақылай алмайсың, бірақ оның астында қалай жүріп-тұруыңды бақылай аласың. Қолыңа қолшатыр ұстай аласың; жаңбыр астында билей аласың; қажет болған кезде күннің соңынан еріп кете аласың.

Олай болса, осы күнге дейін жасап келгеніңдей, оларға өзіңнің үстіңнен билік етуге неліктен осыншалықты ерік беріп келдің?

Өзіңе деген сенімділік, жан тыныштығы, бақытың мен армандарың сияқты аса құнды дүниелерді айналаңдағы адамдардың өткінші қалаулары мен көңіл-күйлеріне қалайша сеніп тапсыра салмақсың?

Өзіңнен сұрап көрші, шынымен терең ойланып сұра: Ақиқатқа қарсыласуға — кезектердің тезірек жылжуын қалауға, адамдардың хабарламаңа бірден жауап бергенін қалауға, бастығыңның сенің қадіріңді бағалағанын қалауға, көбірек достарға ие болуды қалауға, адамдардың өзіңді ұнатқанын қалауға, отбасыңның мансап ауыстыруыңды қолдағанын қалауға сарп еткен барлық қуатың мен уақытың — міне, осы ойлардың, сезімдердің және күніңнің ең бағалы сәттерінің барлығы сен үшін шынымен маңызды болған бір нәрсеге бағытталғанда, қазір сен қайда болар едің? Кім болар едің? Неге қол жеткізер едің?

Ал енді барлық жіберіп алған мүмкіндіктер туралы ойланшы — өзің танысқың келген адамдар, сен таңдағың келген мансап, музыка, стэндап (stand-up), сен ешқашан жазбаған кітап, сен ешқашан жарияламаған фотосурет, сен тапсырыс бермеген саяхат, айтуға қорыққан сөзің, жақсы көруге қорыққан адамың.

Сен шынымен де мұндай бағаны көтере аласың ба? Мен өз басым төлей алмаймын.

Сенің көңіліңді қалдырғаныма кешірім өтінемін, бірақ бұл жай ғана — жалтару, жауапкершіліктен қашу. Төтенше, ғаламат табыстарға жеткенін көріп жүрген адамдарың мен сенің араңда ешқандай айырмашылық жоқ. Олар ерекше жаралмаған.

Олар күн сайын оянуға және өз өмірлеріне көз алдына елестеткен сол көрініске лайықты екендіктерін өз іс-әрекеттері арқылы қайта-қайта дәлелдеуге бар назарын жіті аударған.

Басқа біреудің пікірінен қорқудың, достық қарым-қатынастар үшін күйзеліске түсудің немесе біреудің қалай жауап қайтаратыны туралы алаңдаудың саған телефон қоңырауын шалуға, өтініш толтыруға, бизнес-жоспармен жұмыс істеуге, диетаны бастауға немесе күш салуға кедергі болуына жол берген әрбір күніңде — сен өзіңді өзің тежеп отырсың. Сен өзіңді өз әлеуетіңнен айырып жатырсың. Айналаңда өмір тоқтаусыз алға жылжып жатқанда, сен бір орында тұрсың. 1. Басыңдағы ой кеңістігін маңызы жоқ миллиондаған ұсақ-түйек нәрселерге босқа құртуды тоқтат. Күніңнің әр секундтын өзің қабілетті екеніңді білетін барлық керемет істерге пайдаланатын уақыт жетті. 2. Адамдар не ойлайды деген қорқыныштың сенің қолыңды байлап, дәрменсіз етуіне жол беруді тоқтат. Өз армандарыңның соңынан батыл, қайсарлықпен және ешкімнен кешірім сұрамастан ұмтылатын уақыт келді. 3. Басқалардың барлығының эмоцияларына жалтақтап, абайлап басып жүруді тоқтат. Өз тыныштығыңды бар күш-жігеріңмен қорғайтын уақыт келді. 4. Басқа адамдардың жетістіктерінің сені күйзелтуіне жол беруді тоқтат. Іске кірісетін уақыт келді. 5. Өзіңнің әлеуметтік өміріңді басқалардың мойнындағы жауапкершілікке айналдыруды тоқтат. Өміріңдегі ең керемет достарды табудың уақыты келді. 6. Өзгергісі келмейтін адамдарды өзгертуге тырысуды тоқтат. Ересектерге ересек болып қалуға мүмкіндік беретін уақыт келді. 7. Қиындықпен арпалысып жатқандардың құтқарушысы болуға тырысуды тоқтат. Басқаларға қалай сауығу қажет болса, солай сауығуына мүмкіндік беретін уақыт келді. 8. Адамдарды сені жақсы көруге мәжбүрлеумен уақытыңды босқа кетіруді тоқтат. Өзіңе лайықты махаббатты таңдайтын уақыт келді.

Сен әрдайым қалаған сол өмірге қол жеткізе аласың. Сен миллионер бола аласың.

Сен әрқашан армандаған ғажайып махаббат хикаясына ие бола аласың. Сен өзіңді шыңдайтын әрі қанағаттандыратын мансап құра аласың.

Бар сұрақ мынада: СЕН өзіңе мұны істеуге ерік бересің бе?

Өйткені сені басқа ешкім тоқтата алмайды. Бәрі тек өзіңе байланысты.

Егер сен қалаған жеріңде болмасаң, жақсы жаңалығым — бұған толығымен өзің кінәлісің. Одан да керемет жаңалық — сен мұны өзгертуге шешім қабылдаған сәтте-ақ бәрін өзгерте аласың.

Сен соншама жылдарыңды басқа адамдармен, олардың сезімдерімен, ойларымен және олардың не істеп жатқанымен бас қатыруға босқа сарп еттің. Ендеше, бұл кітап сен үшін серпіліс қоңырауы болсын: Басқарушы — өзіңсің.

Бұл түсінік — айыптау емес, бұл — азаттық.

Басқалардың саған ықпал ете алмайтынын білу керемет емес пе? Олардың қалағанын айтып, қалағанын істей алатынын білу — олар келемеждей алады, күмәндана алады, бұл планетадағы ең табысты адам бола алады, бірақ сенің сабырың өзгеріссіз сақталатынын білу жанға бостандық сыйламай ма?

Сенің не ойлайтыныңды, не айтатыныңды және не істейтініңді бақылау СЕНІҢ өз қолыңда болуы қандай тамаша?

Өз уақытың мен қуатыңды қайда бағыттайтыныңды, неге «иә» деп, неге «жоқ» дейтініңді СЕНІҢ таңдай алатының қандай керемет?

Маған рұқсат ет (Let Me).

«Мел Роббинс подкастында» және осы кітаптың беттерінде бой көрсеткен барлық сарапшылар — ұшаққа мініп, Бостон (Boston) қаласына келіп, менімен бірге отырып, уақыт бөлгендеріңіз үшін рақмет. Әрқайсыңыздан өте көп нәрсе үйрендім. Зерттеулеріңіз осы кітапта және әдебиеттер тізімінде (библиография) тікелей келтірілген бе, жоқ па, мынаны біліңіздер: сіздермен кездесу, сөйлесу және сіздерден үйрену әрбір сөздің мәнін ашып, менің өмірімді жақсартуға көмектесті. Осы кітапты оқитын барлық адамның және 194 елдегі «Мел Роббинс подкастының» әрбір жеке тыңдарманының атынан сіздерге рақмет айтамын. Еңбектеріңіз үшін рақмет; бізбен өз даналықтарыңызбен бөліскендеріңізге мың алғыс.

Сойер (Sawyer) — менің дарынды қызым, серіктесім, тең зерттеушім, бірлескен авторым әрі екінші ұшқышым — сен анаң үшін ЕШҚАШАН жұмыс істемеймін деп ант беріп едің, енді, міне, бірге отырмыз. Мен сенен «маған шағын бір зерттеу жобасына көмектесе аласың ба... ол “Ерік бер теориясы” деп аталады» деп сұраған кезде «иә» деп жауап бергенің үшін әр күнді алғыспен атырамын. Сен бұл іске басыңмен сүңгіп, дем алу үшін де қайта шықпадың. Тек анаң болып қана қоймай, енді сені әріптес ретінде тану — менің өмірімдегі ең мән-мағыналы әсерлердің бірі болды. Сені шексіз жақсы көремін және сенімен бірге жұмыс істеген әрбір сәтімді бағалаймын, тіпті осы уақыт бойы (мен туралы) үнемі ішіңнен: «Ерік бер, ерік бер, ерік бер» деуге мәжбүр болғаныңды білсем де.

Трейси (Tracey) — менің оң қолым, оң жақ ми сыңарым, сөйлемдерімді аяқтаушы және ерекше атқарушы продюсерім (executive producer) — сенсіз мен қайда болар едім? Теңізде адасып кетер едім. Сен бұл кемені су бетінде ұстап тұрсың. Сенің ең керемет қасиетің: мен сенің қабағың түйіліп, түнергеніңді немесе теріс көзқарас танытқаныңды ешқашан көрген емеспін; әрдайым шуақ шашып жүргенің үшін рақмет. Сегіз жылдан кейін осы бір дүрбелеңге толы қызықты саяхатта сабырлы әрі сенімді қолыңмен жол көрсетіп келе жатқаның үшін дән ризамын.

Сьюзи (Susie) — жазу барысына көңілділік пен оқиға баяндау (сторителлинг) сипатын қосқаның үшін рақмет. Сен мені одан да жақсырақ жазушы еттің. Осы жобаға соншалықты тереңдік пен жан бітірдің, сенің еңбегің — кітап жүрегінің сөзсіз ажырамас бөлігі. Сен нағыз ардагерсің (OG), сенсіз бұл кітап дәл қазіргі деңгейіне жете алмас еді. Бұл жобаның бізді тоғыстырғанына өте қуаныштымын және бұл серіктестіктің енді ғана басталып келе жатқанын білу маған қанат бітіреді.

Джуна (Juna) — сен құйын сияқты сап ете қалдың және таңғажайып жазушылық шеберлігіңмен мені күн сайын таңғалдырдың. Бұл кітаптың тілін, қуаты мен атмосферасын тап басып тану қабілетің ғаламат болды. Бұл оқиғаны қуатты дүниеге айналдыруда сен шешуші рөл атқардың. Сенің ойлау мәнерің маған сөзсіз ұнайды!

Линн (Lynne) — өміріңе біреу келіп, осыған дейін не жетіспей жүргенін түсінетін бір сезім болады ғой... міне, бұл — сенсің, Линн. Сен менің өмірімдегі қажеттіліктің орнын толтырдың, тек сенімен бірге жұмыс істей отырып қана мен шынайы қолдау мен мінсіздіктің қандай болатынын және қалай көрінетінін енді ғана түсіндім. Сен талап биіктігін керемет жоғары деңгейге көтердің. Мен бұл жұмысты сенсіз істей алар ма едім, білмеймін. Ал енді, өтінемін, телефоныңды қойып, ноутбугіңді өшірші... жұмысты тоқтат... және демалыс күндеріңнен ләззат ал! Мен ешқайда кетпеймін, сен де ешқайда бармайсың, сондықтан мүмкіндік барда біраз тынығып ал. <3

Синди (Cindy) — қызғылт крокс (Crocs) киген, ерін далабы соған сай келетін және сендер естіген ең тамаша бостондық акценті бар біздің РОК-ЖҰЛДЫЗЫМЫЗҒА (ROCKSTAR) шын жүректен сүйіспеншілігімді білдіремін. Өмірімізге кіріп келген сәттен бастап сен өзіңмен бірге мол қуаныш пен күлкі ала келдің. 56 жасымда өмірден бір «үй анасын» (house mom) — білесің ғой, тұтас қыздар бірлестігіне қамқорлық жасайтын ғажайып адамды табамын деп ешқашан ойламаппын — бұл нақ сенсің! Сенің тегіңді тіпті Синди Роббинс деп қойса да болар еді, қазір мен кіріп келгеннен гөрі, сен кіріп келгенде Йоло (Yolo) мен Хоми (Homie) қаттырақ қуанатын болған.

Эми мен Джесси (Amy & Jessie) — мына жақтағы, Вермонттағы (Vermont / VT) ескі достар (OGs). Біз алғашында Вермонтта тұруды қалай ЖЕК КӨРЕТІНІМІЗДІ айтып және осы бір шағын ауылдық қалашықта не істерімізді білмей бас қосқан едік. Мұнда көшіп келу жай кездейсоқтық емес, үндестік (синхрония) болды. Соңғы төрт жылда біз бірге күлдік, жыладық және барлық кедергілерді бірге еңсердік — біртіндеп мұздай суға түсумен және карта тартумен (Ғажап Эми!). Осы жолда біз адам аяғы баспаған түкпірдегі гаражымыздың үстіңгі қабатында отырып-ақ, ғаламшардағы «ең жылдам дамып жатқан подкастты» іске қоса алдық. Өміріңнің кейінгі кезеңінде ең сүйікті адамдарыңды кездестірудің өзінде бір сиқыр бар. Ал сендер екеуің — сондай жандарсыңдар. Келесі тарау осы уақытқа дейінгі ең керемет әрі тарихи кезең болады деген сезімдемін. Ең таңғаларлығы — қазір бізге мұнда тұру өте ұнайды.

Мелоди (Melody) — біздің редакторымыз, мәтінді редакциялау (копиэдитинг) шебері және көзілдірік сәні бойынша серіктесім — менің түн жарымындағы, соңғы минуттардағы көптеген кешігулерімді байыппен қабылдағаның үшін рақмет. Сен әрқашан күлімсіреп келіп, бұл кітаптың өңделіп, мінсіз болуын қадағаладың. Саған қарызым — бір тау кофе мен шексіз алғыс.

Марк (Marc) — сені қалай жақсы көретінімді өзің де білесің. Сен бұл кітаптың жарық көруіне жағдай жасап қана қоймай, оның үндеуінің АҚШ (U.S.) шекарасынан әлдеқайда тыс жерлердегі басқа тілдерге аударылып, бүкіл әлемдегі оқырмандарға жетуін қамтамасыз еттің. Сен ең кереметсің, келісімдер жасасудың данышпанысың және біз жасайтын «істерді» өзімізге тән қайталанбас тәсілмен (барлығына құпия) жасайтын тұңғыш автор болуыма көмектестің — саған мәңгілік ризамын. ;)

Кристин (Christine) — менің абысыным, бизнес-серіктесім, австралиялық бақташы итін бірге жақсы көретін серігім және ең жақын құрбым — менің тірегім болғаның үшін рақмет. Осы кітапты жазу барысында менде көптеген жүйке тозулары (мелтдаун) болғаны үшін кешірім сұраймын. Саған жіберген барлық сезімге толы хабарламаларым мен түн ортасындағы шағымдарым үшін ұяламын. Бұл кітаптың эмоцияларды басқару туралы бөлімі жер бетінде дәл менен артық ешкімге керек емес шығар. Осыншалық кеңпейілдік танытқаның үшін рақмет. Біздің компаниямызды бақылаудан шығып кеткен стартаптан (start-up) әлемдік деңгейдегі бизнеске және жеке даму саласындағы жаһандық көшбасшы күшке айналдырғаның үшін алғыс айтамын. Сені мақтан тұтамын. Сенің серіктесің болғанымды мақтан етемін. Және бірге құрған дүниемізді шексіз мақтаныш көремін. Сенің әрқашан мені қолдайтыныңды және біздің ортақ игілігімізді ойлайтыныңды білмесем, бұған қол жеткізе алмас едім. Күн сайын оянып, өзіме: «Өмір сүру үшін осы іспен айналысып жүргенімізге сене аласың ба?» деймін. Сана түкпірінен әрдайым сенің: «Біз ғажайып жандармыз (b*tches)» деп айтқан сөзің жаңғырып тұрады.

Крис (Chris) — «Ерік бер» кітабын жазудың марафондық апталарында үнемі табиғат аясына шатыр тігіп кететінің үшін рақмет. Омыртқасыз кітап түптелмейді, ал сен мен үшін дәл сондай тірексің. Сен отбасымызды біріктіріп ұстап отырсың. Өз өмірімде ең жақсы көретін нәрсем — оны сенімен бірге өткізуім.

Кендалл және Окли (Kendall and Oakley) — бұл кітап процесінің қаншалықты ауыр болғаны туралы естігендеріңе қарағанда, Сойер екеуміз шайқасып жатқанда, колледжде және Лос-Анджелесте (LA) болғандарыңа шүкіршілік еткен боларсыңдар деп ойлаймын. Менің армандарымның соңынан еруіме әрдайым қолдау көрсетіп келесіңдер, мынаны біліңдер: өмірлеріңде нені таңдасаңдар да, мен әр қадамдарыңда сендерге демеу болу үшін қастарыңнан табыламын.

Анашым мен әкешім — Анашым: кішкентай кезімде-ақ маған «Ерік бер өзіме» (Let Me) рухын сіңіргеніңіз үшін бұл сіздің еңбегіңіз деп ойлаймын. Осы кітапты жазып отырып, сіздің: «Есейген қыздың іш киімін тартып ки де, мәселені шеш» деп кестелеп тіккен жастығыңызды үнемі есіме алып отырдым. Қарқылдап күлу (LOL). Маған ең үлкен тірек болғандарыңыз үшін және көмек қажет болғанда әрқашан қасымнан табылғандарыңыз үшін рақмет. Мені мақтан тұтатындарыңызды білемін, мен де сіздерді, сіздердің некелеріңізді және құрған өмірлеріңізді мақтан тұтатынымды білсеңіздер екен деймін.

Энн (Anne) — маған кемел әйел болуды үйреткеніңіз үшін рақмет. Менің өміріме, некеме және өз әлеуетімді толық ашу қабілетіме тигізген әсеріңізді сөзбен айтып жеткізу мүмкін емес. Сізді жақсы көремін.

Дэвид (David) — маған кеңес, көзқарас, жетекшілік-жаттықтыру (коучинг), күлкі немесе тамаша джин мен тоник керек болған сайын — сіздің нөміріңіз жылдам теру тізімінде тұрады. Маған Жақсы Бастық және одан да жақсырақ дос болуды үйреткеніңіз үшін рақмет. Кристин екеуміз бұған сізсіз қол жеткізе алмас едік, әрі онсыз болуды мүлде қаламас та едік! Сізді жақсы көреміз.