Әшімбаев М.С., кеңес төрағасы
Асқаров Ә.А., жауапты хатшы
Абдрахманов С.
Атабаев Қ.М.

Аяған Б. Ғ.
Әбусейітова М.Қ.
Әжіғали С.Е.
Әлімбай Н.

Әуезов М.М.
Байпақов К.М.
Балықбаев Т.О.
Дүйсембаев Е.С.

Есім Ғ.
Жақып Б.Ө.
Жұмағалиев А.Қ.
Қозыбаев І.М.

Қасқабасов С.А.
Қойгелдиев М.Қ.
Құл-Мұхаммед М.А.
Құрманбайұлы Ш.

Мәжитов С.Ф.
Мұхамедиұлы А.
Мыңбай Д.Қ.
Нысанбаев Ә.Н.

Өскенбаев Қ.А.
Салғара Қ.
Самашев З.
Сариева Р.Х.

Сұлтанов Қ.С.
Тұяқбаев Қ.Қ.
Түймебаев Ж.Қ.

«Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасының
Фольклортану, әдебиеттану және өнертану секциясының мүшелері:
Қасқабасов С.A. (төраға), Қорабай С.C. (төрағаның орынбасары),
Жұмасейітова Г.Т. (жауапты хатшы), Еркебай А. С., Әзібаева Б.У.,

Күзембаева С.A., Қосан С.Қ., Мамыраев Б.Б.
Томды басуға М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының
Ғылыми кеңесі ұсынған
Томның редакция алқасы:

Томды құрастырып, баспаға дайындағандар:
Қ. Алпысбаева (жауапты шығарушы), Т. Әкімова,
Г. Рахымбаева, Ж. Салтақова

Б 12  Бабалар сөзі: Жүзтомдық.—Астана: Фолиант, 2010.
Т. 63: Тарихи жырлар.—456 бет.

«Бабалар сөзі» сериясының 62-томына XVІІІ—XІX ғасырлардың
тарихи оқиғаларын бейнелейтін «Ағыбай батыр», «Байсейіт батыр»,
«Мырзаш батыр» және «Айдос батыр» тарихи жырлары мен олардың
нұсқалары еніп отыр.

ІSBN 978-601-292-014-7 (т. 63)
© Әдебиет және өнер институты, 2010

© «Фолиант» баспасы, көркемдеу, 2010
00(05)—09

Құрастырушылардан
М.О.Әуезов
атындағы
Әдебиет

және
өнер
институты
Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында жарияла­

нып отырған «Бабалар сөзі» сериясының жүз томдық ғылыми
басылымын әзірлеуді одан әрі жалғастыруда.
Серияның бұған дейін жарияланған алпыс екі томы ұлттық
фольклорымыздың аса бір көркем де көлемді саласы болып са­

налатын эпостық шығармаларға арналды. Дәлірек айтқанда,
бүгінге дейін хикаялық дастандардың он үш томы, діни
дастандардың жеті томы, ғашықтық дастандардың он бір томы,
тарихи жырлардың он томы, батырлар жырының жиырма

томы, сондай-ақ шежірелік дастандардың бір томы әзірленіп,
баспа бетін көрді. Бұлардың он томы Қытайдағы қазақ фольк­
лорына арналғаны мәлім. Қазақ халқының қымбат қазынасы­

жаңа басылымын оқырман қауым үлкен қуанышпен қарсы
алды. Қазақ эпосының көркем үлгілерін жариялау осымен
шектелмейді.
Оқырман назарына ұсынылып отырған 63-том тарихи

жырларға арналды. Бұл томға қазақ арасына ертеден таныс
«Ағыбай батыр» жырының сюжеті мен поэтикалық эволюция
деңгейі әртүрлі алты нұсқасы кірді Олар: «Ағыбай батыр» (ха­
лық жыры), С.Қармысовтың орындауындағы «Ағыбай батыр»

(бұрын жарияланбаған), қарағандылық Т.Айнатасов жинаған
«Ағыбай батыр», Қ.Қаңтарбаев жинаған «Ер Ағыбай» (бұрын
жарияланбаған), жыршысы белгісіз «Ағыбай батыр» жырының
екі варианты (бұрын жарияланбаған), Х.Жаманұлы жырлаған

«Ағыбай батырдың үш өкініші», С.Керімбеков жырлаған
«Байсейіт батыр», Т.Байбағышовтың орындауынан жазы­
лып алынған «Байсейіт батырдың тарихы», «Мырзаш батыр»

жырының үш варианты—«Мырзаш батыр қиссасы (А.Ержа­
нов нұсқасы), «Мырзаш батыр жыры» (Н.Қыдырмоллаұлы
нұсқасы) және «Мырзаш батыр» (С.Нұралин нұсқасы), «Ай­
дос батыр» (Ж.Айдарбеков нұсқасы) атты тарихи жырлар енді.

Аталған жырлардың көпшілігі бұрын-соңды жарық көрмеген
және зерттелмеген.
Тарихи шығармалардың негізгі сюжеті ХVІІІ-ХІХ ға­
сырлардағы қазақ халқының сырт жауларға қарсы азаттық

күресінің оқиғаларына құрылған.
Том соңында берілген ғылыми қосымшаларда жинаққа
енген тарихи жырлардың мәтіндеріне жазылған түсініктеме­
лер, мәтіндерде кездесетін тарихи тұлғалар туралы түсінік­

тер, жер-су атауларына сипаттамалар, шығармаларды жинау­
шылар мен жырлаушылар туралы мәліметтер, пайдаланыл­ған
әдебиеттер тізімі, басылым туралы орыс және ағылшын
тілдеріндегі қысқаша түйін қамтылған.

Томға енген мәтіндер М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және
өнер институтының және Орталық ғылыми кітапхананың си­
рек қорында сақталған түпнұсқа негізінде дайындалды.
Томның көлемі—28,5 б.т.

Атақты ер Ағыбай шұбыртпалы,
Белгілі сарбаздарын шұбыртқаны.
Ағыбай, Қошқарбай мен ер Бұқарбай—
Бұларды соңына ерткен Кене ханы.

Мал үшін бұлар ерлік құрған емес,
Салғаны жанды ортаға елдің қамы.
Солардың біреуінен сөз бастаймын,
Әлеумет құлақ салса бұған тағы.

Жау шабу мирас қалған Абылайдан,
Бұл әдет Кенесары, Наурызбайдан.
Кененің жауға шапқан бас батыры
Бастайын аз әңгіме Ағыбайдан.

Батыры Кенекенің өңшең саңлақ,
Әр елден жүйрік атты алған таңдап.
Арқаның алпыс тарау бойын өрлеп,
Жақсы атпен жігіттері жүрді алшаңдап.

Дұшпанға анталаған ұстатпады,
Кенекең талай шапты, бір талмады.
Әруақты Кенесары, Наурызбайға
Жортқанда, қарсы келіп жан батпады.

Ағыбай аға батыр, үлкен жасы,
Жөн айтар Кенекенің замандасы.
Ағыбай батыр
(Халық нұсқасы)

«Қай жерде жақсы ат болса, жи,—деп еді,—
Барады бастан асып жау айласы».
Жігітін жаман атқа мінгізбеген,
Кенекең алты алаштан ат іздеген.

Аттанып бір жорыққа Ағыбайы,
Ат іздеп жасақ үшін, күн-түн кезген.
«Сұйық жал, қамыс мойын, күміс құйрық,
Кең танау, омыраулы, тіп-тік иық.

Бір ел бар деп естіді күншығыста,
Жылқысы аса сұлу, мінсіз жүйрік».
Бір адам Ағыбайға мақтайды кеп:

Біреу емес, мақтады бірқатар жан:
«Биесі жабы тұқым таппайды» деп.
Ағыбай ыңғайланды: «Барайын, деп,
Сол елді болса да алыс, табайын деп.

Аттанып, сәурік пенен байтал әкеп,
Жүйріктен өсім-тұқым алайын»,—деп.
Ағыбай бұл сапарға ыңғайланды,
Қасына жеті жігіт жолдас алды.

«Жүйріктен өсім тұқым алайын» деп,
Бет қойып күншығысқа кете барды.
Сол кезде ер ортасы келген жасқа,
Жан-жаққа сапар жүрген бұдан басқа.

Аз жүрді, көп жүрді ме, белгісі жоқ,
Келіпті Қызылқайнар, Тектұрмасқа.
Тектұрмас самал салқын бұлағы бар,
Атарлық арқар, бөкен, құланы бар.

Жолаушы, жолшы керуен қонатұғын
Түбінде Қызылқайнар бұлағы бар.

ағыбай  батыр
Жігіттер, тындасаңыз, мінеки, кеп,
Келетін бұл бұлаққа жолшы да көп.
Келіп-кетер адамы көп болған соң,

Қойыпты «Қызылқайнар, Тектұрмас» деп.
Келеді ер Ағыбай өрге салып,
Қорықсын адамзаттан бұлар не қып.
Ұмтыла түн ішінде жүрді бұлар,

«Қарауылды аламыз,—деп,—ерте барып».
Астында бусандырып мінген атын,
Тастамай батырлықтың салтанатын.
Ат қаңтарып, суытып жата кетті,

Келіп Қызылқайнарға таңға жақын.
Оянды таң атқан соң, көзін ашып,
Жатсын ба жамандарша ұйқы басып.
Басына қарауылдың Таңбай шықты,

Өзгесі ыстық қылды, бақыр асып.
Жолдастар ыстық қылды, асып бақыр,
Отырды от басында өзге батыр.
Ер Таңбай қарауылға қарап тұрса,

Елсізден бір атты адам келе жатыр.
Аттыны келе жатқан Таңбай көрді,
Таңырқап: «Не қылған жан мынау?»—деді.
«Елсізден бір атты адам келеді»,—деп,

Ойдағы Ағыбайға хабар берді.
Батыр айтты: «Келе ме бері таман,
Кетті ме жын көрініп әлде саған?!
Елсізде жапа-жалғыз келе жатқан,

Япырай, оның өзі неткен адам?!
Осы жер ел жоқ, күн жоқ жапан дала,
Тектұрмас сан біздейге болған пана.
Бет бұрмай, осы араға келе ме екен?

Ер Таңбай қарауылға қайта барды,
Жалғызға келе жатқан көзін салды.
Келді де Ағыбайға хабар айтты:

Келді,—деп,—осы жерге,—хабар айтты,
Бұларды «Не еткен жан?» деп таңырқатты.
Қолында ырғай шоқпар, сойылы бар
Кезеңнен шыға келді ақ сұр атты.

Айтқанша, ақ сұр атпен шыға келді,
Өрімдей жап-жас жігіт бұлар көрді.
Жіңішке, ұзын бойлы, тіп-тік, сида,
Отырған батырларға сәлем берді.

Иіліп сәлем берді бұларға кеп,
Тұлғасын Ағыбай да ұнатты бек.
Қасына келіп, танығандай амандасты:

Сөйлесе сөйлер сөзге сондай епті,
Айтқан жоқ мұнан басқа бір сөз тіпті.
Түсіп, атын басына іле тастап,
Жеңін жастық қылды да, жата кетті.

Етегін төсек қылып, қалды ұйықтап,
Именіп, бұлар қорқып, қалды тоқтап.
Қорқады бір кісіден сегіз батыр,
Ерлігін елден арнап шыққан баптап.

Ағыбай ойлап отыр әрбір ойды,
Жіңішке бала жігіт, сида бойлы.
Өздері асқан етін жеді дағы,
Тағы да оған дәмді істеп қойды.

Ұйқысы түрегелді әбден қанып,
Бұлақтан дәрет алды түзге барып.
Бір ауыз жөн сұраған жауабы жоқ,
Алдына асқан дәмін берді салып.

ағыбай  батыр
Отырып дәмін ішті асып-саспай,
Бұрылып басқа жаққа қадам баспай.
Бұларға қарамады мойнын бұрып,

Батырлар бір сөз айтпай қалды отырып.
Бір ауыз, тым болмаса, қош деместен,
Әлгі келген жағына кетті жүріп.
Ағыбай айтты: «Мынау не қылған жан

Мен мұның мінезіне қаламын таң.
Мынаның жайын білмей, үйге барсам,
Өлімнен артық маған үлкен арман».
Атына бұ да мінді: «Барайын, деп,

Мұндайдың көріп едім талайын, деп.
Мынаның жайын білмей бос қалғанша,
Қасына еріп өліп қалайын»,—деп.
Атына мінді Ағыбай қайрат етіп,

Қарамай әлгі жігіт қалды кетіп.
Аяңдап кетіп бара жатыр екен,
Артынан қуа шауып келді жетіп.
Бұларға жалғыз жігіт болады кез,

Жан емес жолдас болған сыр мінездес.
«Жарайды, Ағыбай аға, қош келіпсіз»,—
Деді де, жүріп кетті, айтпай бір сөз.
Келеді екі батыр, жан батпайды,

Қарысып, бірін-бірі ұнатпайды.
Елсізде жолдас болған екі батыр
Екеуі бір-біріне тіл қатпайды.
Астында қинайды мінген атын,

Тастамас батырлықтың салтанатын.
Алдынан екеуінің жусап тұрған
Бір құлан тура қашты кешке жақын.
Құланды екі батыр қуып кетті,

Ағыбай тозаңына ере алмады,
Ұзатпай жас батырың барып жетті.
Құланға құрық салды ағындатып,
Секіргенде, қайыра қалды тартып.

Ауыз омыртқа үзіліп салмағымен,
Жығылып қара жерде қалды жатып.
Бала айтты: «Ағыбайым, тез түсе қал,
Арам өліп кетпесін, бауыздай сал.

Айнала қабырғадан іре дағы,
Өзге етін керек қылмай, қазысын ал.
Қазысын алды дағы, жүре берді,
Кеш батып, бір бұлаққа бұлар келді.

Атынан түсті дағы әлгі бала,
Даладан етегімен тезек терді.
Ағыбай о да қарап тұрсын не қып?
Қам қылды, дәм істерлік түрін танып.

Реттеп бағанағы тамақтарын,
О дағы бақыр асты, шақпақ шағып.
Ыстығын істеп ішті күн батқанша,
Ат суып, демін алды ел жатқанша.

Аттарын мықтап тұсап қоя беріп,
Екеуі қалады ұйықтап таң атқанша.
Таң атып, тағы жүрді екі батыр,
Еш нәрсе ойламады болып қапыл.

Қамысы шытырмандай жөнсіз қалың
Жағалап бір өзенді келе жатыр.
Барар жер мағлұм емес, бұларға алыс,
Толқиды сумен бірге қалың қамыс.

Жағалап сол өзенді келе жатса,
Ақырып түрегелді бір жолбарыс.

ағыбай  батыр
Ағыбай сескенеді, шошып қалып,
Айнымай әлгі бала тұра қалып.
Ышқынып, қарсы келіп шапшығанда,

Шоқпармен сыңар қолдап қалды салып.
Шоқпармен жолбарысты бір-ақ қақты,
Бір ұрғанда-ақ өлген иттей домалатты.
Екі көз екпінімен шығып кетіп,

Жығылып шекесімен жерді қапты.
Сескенді ер Ағыбай мұны көріп,
Бұлар атынан түскенше, қалған өліп.

Ал,—деді,—бауыр жүнін екі бөліп.
Ағыбай айтқанының қылды бәрін,
Білмейді онан басқа не қыларын.
Баланың қайратына жан пар келмес,

Батырдың, қорқып, көңіл болды жарым.
Үкімі бұл баланың сондай қатты,
Жолдас боп он шақты күн дәмін татты.
Екеуі кешке шейін жүрді дағы,

Кеш батып, бір бұлаққа тағы жатты.
Ағыбай ұнатпайды бала түрін,
Шыбықтай бала жігіт көзге көрім.
Бұл күні күндегідей көп жатқан жоқ,

Ертерек жүріп кетті таңнан бұрын.
Әңгіме, бұларда жоқ ойын-күлкі,
Бұл түнде ұйықтаған жоқ тиышты ұйқы.
Жағалап бір өзенді келе жатса,

Кездесті қарсы алдынан қалың жылқы.
Жолдасы қасындағы жері де жат,
Жас бала жаннан асқан асыл болат.
Жылқының бір ретті ортасында

Бала айтады: «Немене көрген күнім?
Болмаған сабаз едім ешбір мінім.
Жануар, өңшең бірдей шалқасқалар,
Менікі болатұғын бар ма күнің?».

Ағыбай келе жатыр. Не біледі,
Атына қамшы басып тебінеді.
Ақты боз елең-алаң болған шақта
Алдынан бір қалың ел көрінеді.

Ағыбай: «Түстім,—дейді,—қандай жолға?
Тәңірім-ай, сапарымды өзің онда?!».
Арасы екеуінің бір шақырымдай,
Көрінді елден оқшау екі орда.

Ертерек елді көрді батыр,
Уайым ойламайды болып қапыл.
Күрсініп ақ сұр атқа қамшы басып,
Бет қойып төменгі үйге келе жатыр.

Ағыбай келе жатыр қасын жанап,
Ергені бала жігіт жаңа талап.
Ішінен ақ орданың шықты дағы,
Бір әйел тура жүрді қарсы қарап.

«Көзіме енді көрінсе, өлтірем» деп,
Қайрайды қатты тісін әлгі жендет.
Бейшара, мұнда келіп, не көресің?
Жеткені ажалыңның, енді өлесің!

Жалғызым, ақіретте табысалық,
Жалғаннан сапар шегіп жөнелесің!
Бұл қатын бүй деп зарлап қалды тұрып,
Бала оған қарамайды мойнын бұрып.

Қатынның айтқан сөзін есіне алмай,
Жоғарғы ақ ордаға кетті жүріп.

ағыбай  батыр
Атынан түсе қалды анадай кеп,
Кернеп тұр байқағанға ашуы кеп.
Батырға осы арада бір сөз айтты:

Осы жерде тілектес боп сіз тұрыңыз,
Кешікпей, аман болсам, шығармын тез.
Егерде үйден шықпай өліп кетсем,
Бас сақтар ақ сұр атпен қам қылыңыз.

Соны айтып әлгі бала қалды кетіп,
Ойлайды: «Қалады екен,—деп,—әлде не етіп?»
Үйге бала кіргенде, қатты қорқып,
Тер ақты Ағыбайдан дір-дір етіп.

Сөйтті де, ол да ойлайды болып қашпақ,
Шошыған соң жүректі қайтіп баспақ.
Сыйынып тәуекелге тұрды дағы,
«Баланы кетемін,—деп,—қайтіп тастап!»

Тұрғаны жанды қиып осы жолға,
«Ең әрісі өлермін,—деп,—түссем қолға».
Бала үйге кірген соң, көп кешікпей,
Шықырлап бір айналды әлгі ақ орда.

Ағыбай әр сапарда болған жолы,
Тұрғаны сабырлық қып—қайрат молы.
Аздан соң үйден бала шыға келді,
Қан болып қанжары мен екі қолы.

Бала айтты: «Отырмысың, Ағыбайым?
Менің көп айтылмаған сізге жайым.
Жанға қас дұшпанымнан құтқарды Алла,
Отырмай, атыңа мін, «Ақжолтайым».

Атқа мініп төменгі үйге келді,
Алдынан қатын шығып зар еңірейді.
Бейшара зар еңіреп жылап тұрып:

Шіріткен жан біткенді таяғына.
Ақжолтай Ағыбаймен жолдас болып,
Түсірдім ішек-қарнын аяғына.
Бұл бала мұны айтады гүл-гүл жайнап,

Астын жұмсақ, жастығын жақсы жайлап.
Қуанып байғұс қатын төсек салды,
Біреуден біреу естіп хабар алды.
Жұрт шулап, абыр-сабыр қуанып жүр,

Төсекте ер Ағыбай ұйықтап қалды.
Ұйқы ұйықтап тұрды батыр кешке таман,
Қуанған, көрсе, халық жақсы-жаман.
Алла шүкірлік қып, қуанып жүр,

Дұшпаннан құтылған соң есен-аман.
Бұл елге рақым етті бір Құдайым,
Көп айтып қуанышын не қылайын?
Ас ішіп, әңгімеге айналған соң,

Сұрады енді Ағыбай бала жайын.
Бала айтты: «Ей, батырым, қара маған,
Жаман көп еш нәрсеге жарамаған.
Жөн айтпай, дәл он бес күн жолдас болдым,

Айтайын мен жөнімді енді саған.
Тыңдасаң, менің жайым бір үлкен кеп,
Кебімді мен отырмын қозғайын деп.
Бай екен менің әкем, өзі жалғыз,

Дәулеті көп мейлінше, перзенті жоқ.
Әкемнің жалғыз болған ғазиз басы,
Ағады, бала десе, көзден жасы.
Өзінде бала да жоқ, бауыр да жоқ,

ағыбай  батыр
Бұл адам дәулеті мол, болған мықты,
Көрмеген туып қорлық жаннан тіпті.
Жаралған жат жұрттыққа қарындасын

Бір елге, жасы жетіп, ұзатыпты.
Әкеме жалғыздықтың сызы батты,
Қайғыртып бас кемдігі жабырқатты.
Әкемнің әлгі ұзатқан қарындасы

Жүкті боп барған жерден, бір ұл тапты.
Әкемнің дәулеті мол, көңлі сынық,
Қайғырған бас кемдіктен болып мұңлық.
«Балада қыздан туған қиық жоқ» деп,

Жиенін алды асырап бала қылып.
Әкемнің жиен жүрді баласы боп,
Алып жүрек, арыстандай қуатты бек.
Жүкті боп өз шешем де, мені тапты,

Жиеннің жолы құтты, ақжолтай боп.
Ешкімге тигізбейді жиен өзін,
Малы көп жасырғандай жердің жүзін.
Көп малдан сыймай жатқан айдап беріп,

Жиенге әперіпті бір бай қызын.
Көп қылып енші берді және тағы,
Қондырып бөлек ауыл қойған шағы.
Бар шығар, ең кем болса, екі мыңдай—

Көп жылқы соныкі еді бағанағы.
Бұл жиен мықты болды арыстан,
Жері жоқ кейін қалған еш жарыстан.
Қызы сұлу, орны онан да артық

Маған да қыз әперді бір алыстан.
Әкеміз сонан кейін дүние салды,
Қисапсыз мал, артында екі ұл қалды.
Қанша мал садақа қып, ат шаптырып,

Адамға не істетпейді дәулет молдық?
Ойым жоқ көрем деген жаннан зорлық.
Мен кенже, жиен үлкен ағам болып,
Сонымен біразырақ дәурен сүрдік.

Жиеннің діні қатты қара тастан,
Адамға қайыры жоқ бала жастан.
Бетіне ешбір адам қарамайтын,
Мейлінше батыр болды жаннан асқан.

Бұл жиен батыр болды қайраты артып,
Екпіні соққан желдей көкті шарпып.
Қанағат өз малына бір де қылмай,
Менің кеп бар малымды алды тартып.

Жиеннен мен осындай көрдім қорлық,
Қайратын жаратар ма Тәңірім мол ғып!
Қолымды өз малыма бір батырмай,
Есіктегі иттен жаман көрдім қорлық.

Осындай күйге түстім, сорым қалың,
Болмады бір басымда ықтиярым.
Еш адам «Бұл теріс» деп сөз айтпайды.
Себебі жеңіп алған жанның бәрін.

Қараңыз сұм жиеннің ақылына,
Қайырымсыз қатал іске батылына.
Қоймайды, малды алғанмен, қара басқыр,
Қызықты менің тағы қатыныма.

Сөйтті де, қатыныма қолын салды,
Көнбесе, аласұрып, ашуланды.
Қойнымнан жатқан жерде сүйретіп ап,
Еріксіз үйіне апарып жатып алды.

Мен түстім осындайлық үлкен кепке,
Жазылмас душарластым қайғы-дертке.
«Байына көңлі алаңдай береді» деп,
Мені де ниет қыпты өлтірмекке.

ағыбай  батыр
Қатыным бұл ойынан хабар берген,
Пітінә, ит қайраты мол, жұртты жеңген.
Шыбын жан мал мен жардан тәтті болып,

Бір түнде ақ сұр атпен қаштым елден.
Бір түнде ақ сұр атпен кеттім қашып,
«Қолға түссем, өлем» деп жаман сасып.
Жол жүріп бірнеше күн тыным алмай,

Жапанда жата кеттім ұйқы басып.
Жапанға жата кеттім, қашып барып,
Алладан медет сұрап, жылап-налып.
Тыным алмай, аз ұйықтап кеткен екем,

Түсімде жетіп келді әкем ғаріп.
Түсімде жетіп келді әкем фақыр:

Жанында жеті жігіт жолдасы бар
Ағыбай Тектұрмасқа келіп жатыр.
Жүр, балам, осы араның жолыменен,
Олар да жүріп келді түніменен.

Ақжолтай жолы құтты батыр еді,
Жолдас бол, тез бар, балам, оныменен.
Ағыбай душарласса, болып несіп,
Екеуің жолдас болсаң, желдей есіп,

Қанжарын екі жүзді қару қылсаң,
Аласың дұшпаныңның басын кесіп.
Қуанып сол түсімнен түрегелдім,
«Шын көрсет пазылыңды, Тәңірім», дедім.

Әкемнің түсімдегі сөзін сынап,
«Ертерек жетейін» деп атқа міндім.
Әкемнің түсімдегі сөзін сынап,
Ертерек жетейін деп атқа міндім.

Әкемнің түсімдегі сөзі шын боп,
Отырған бұлақтағы сізді көрдім.

Қуанып: «Құдай тілек берер дедім,
Айтқаны әкем пақыр келер дедім.
Сырымды бұған айтып ұқтырмайын,
Артымнан, батыр болса, ерер» дедім.

Мен сізден қанжарды алдым, жаннан кешіп,
Барсам, жатыр ұйықтап, көңлі өсіп.
Қанжарды қақ жүректен салдым дағы,
Сілтедім төмен қарай қарнына есіп.

Қарнын қақ бөлді де, қанжар жарды,
Шошынып ұйқысынан сонда оянды.
Шошынып, қару іздеп, қарбаң қағып,
Менің кеп білегімнен ұстай алды.

Ұстап ап лақтыруға ыңғайланды,
Ұстадым керегеден қорғап жанды.
Қолымнан жұлқылай келіп тартқан шақта,
Теңселіп ақ орда үй шыр айналды.

Орнынан тұрайын деп ұмтылғанда,
Ішек-қарны аяғына түсе қалды.
Ұстаған білегімнен қолы босап,
Сылқ түсіп, өлімші боп кете барды.

Ей, батырым, осындай менің жайым,
Құтқарды сұм залымнан бір Құдайым.
Алдыңнан толысынша мал айдап кет,
Бұл малды сенен аяп не қылайын?!

Кәпірден жаман қорлық көргенім бек,
Зарынан жұрт қорыққан уайым жеп.
Көп жылқы бағанағы сол иттікі,
Бір жақта менің жылқым онан да көп.

Ақжолтай Ағыбайым—сенің атың,
Жайылған жер жүзіне салтанатың.
Ақ ордадан шығып келіп зар еңіреген,
Көргенің бағанағы біздің қатын».

ағыбай  батыр
Сыр айтты бала бұған жайлап,
Ағыбай көп отырды артын ойлап.
Топтан тоғыз тұлпарды таңдап алды,

Жылқының не қылмақшы бәрін айдап.
Біреуі сол тоғыздың—«Ақауыз» ат,
Порымы жануардың жылқыдан жат.
«Сауға!» деп ер Наурызбай сұрап алды,

Жүрісі сүйегі мен—бәрі де ұнап.
Сол кезде бұл тұлпардың төрт-бес жасы,
Дәл бір кез қырым ет жоқ кесер басы.
Қақпан бел, қамыс құлақ, белдемелі,

Ағаштың бөлігіндей қабырғасы.
Төрт елі қабырғасы, ені жалпақ,
Шіреген шақпақ етті, бұты талтақ.
Үстіне кісі мінсе, қоразданып,

Қарайды жан-жағына жалтақ-жалтақ.
Шапқанда, қанды көбік алдын жауып,
Қояды басын тартсаң, шайқап-шайқап.
Сартылдап, шын қызғанда, құйысқаны,

Лоқымас, жар, су келсе, онан тайқап.
Шапқанда құс секілді көрінеді,
Алдынан оның қарап тұрсаң байқап.
Өзге аттан жүріп кетсе, адымы алыс,

Қанаты қабырғада кере қарыс.
Екпіні, пысқырғанда, үй жыққандай,
Танауын десең болар бейне талыс.
Кез келген иесіне Ақауыз ат,

Арқада ер Наурызбай жүрді алшақтап.
Ежелгі ата-баба кегі үшін
Жортатын «Абылайлап» ұранын сап.
Жортқанда Ақауызды аңқылдатып,

Зәресін алған талай сұм дұшпанның,
Асықтай өшіккенді аспанға атып.
Ақауыз Наурызбайдың серігі еді,
Сауға қып ер Ағыбай беріп еді.

Астында Ақауыз жүрген шақта
Ер Науан жеңілмейтін берік еді.
Ақауыз жау оғынан мерт болыпты,
Жанына ер Науанның шер толыпты.

Қапыда жаман атпен қолға түсіп,
Қырғыз ұстап, ер Науан сонда өліпті.
Бұл сөзді оқып ем жазған хаттан,
Тексерттім өзгерістеп табиғаттан.

Өтірік ертек сөзді өлең қылып,
Ақын көп бет алдына еткен мақтан.
Әлеумет, бұл сөз анық, ертегі емес,
Таралған үлкендерден осы кеңес.

Кездескен шежіреде ердің сөзін,
Құлағың, естігенде, қағады елес.
Тарқаттым Ағыбайдың мына тойын,
Шу қылған қызықпенен Шудың бойын.

Аманат жан ұяда тыныш тұрса,
Аудармақ баспа сөзге ендігі ойым.
Ағыбай сен ажалдан кеткен аман,
Ат қойған «Ақжолтай» деп барлық ғалам.

Жамиғат, айтушыны айып етпе,
Осымен сөз аяғы бітті тамам.

Атақты ер Ағыбай шұбыртпалы,
Екеу ме сол күндегі ердің жаны.
Басынан солардың да өтіп кеткен
Опасыз баяны жоқ шіркін пәни.

Бұрынғы батырлардың бәрі тағы,
Бәрі де көрмесек те, бұтақтаңды.
Ағыбай, ер Бұқарбай, ер Қошқарбай
Атақты батыры еді Кене ханның.

Мал үшін олар ерлік қылған емес,
Салғаны жанын отқа елдің қамы.
Солардың біреуінен сөз сөйлейін,
Әлеумет, құлағың сал бұған тағы.

Мал алмақ мирас болған Абылайдан,
Таралған басқа жылға осы айдан.
Аузыма «а» дегенде тола түскен,
Азырақ сөз сөйлейін Ағыбайдан.

Сұйық жал, күміс құйрық, қамыс құлақ,
Кең кеуде, омыраулы иығы тік.
Бір ел бар деп естіпті күншығыста
Жылқысы аса тәуір, өзі жүйрік.

Жорғасы судай жылжып шаппайды екен,
Көрген жан тай-құнанын мақтайды екен.
Ағыбай батыр
(Сансызбай Қармысов нұсқасы)

Бір адам кеп айтады Ағыбайға:
«Биесі шыбын тоғыз жаппайды екен».
Ойлайды ер Ағыбай «барайын» деп,
«Сол елді іздеп, алыста болса, табайын деп.

Аттанып байтал менен сәйгүлік әкеп,
Жүйріктен өсім-тұқым алайын» деп.
Ағыбай сапарына ыңғайланды,
Қасына жеті кісі жолдас алды.

Жүйріктен өсім-тұқым алмақ үшін,
Бет алып күншығысқа кете барды.
Сол күнде ер ортасы келген жасқа,
Жан жоқ па сапар жүрген мұнан басқа.

Аз жүрді, көп-ау жүрді енді бұлар,
Келеді Қызылқайнар, Тектұрмасқа.
Тектұрмас самал салқын құрағы бар,
Атарлық арқар, бөкен, құланы бар.

Жолаушы, жолшы керуен түсетұғын
Бойында Қызылқайнар бұлағы бар.
Келеді ер Ағыбай өрге тартып,
Қорқады адамзаттан бұлар нағып.

Ұмтыла түн ішінде жүрді бұлар,
Жетеді қарауылға ерте барып.
Батырлар мінген атын бусандырды,
Тастамай батырлықтың салтанатын.

Таң асып, ат суытып жата кетті,
Келді де Қызылқайнарға таңға жақын.
Таң атып, оянады көзін ашып,
Жата ма жамандарша ұйқы басып.

Басына Тектұрмастың біреу кетті,
Басқасы ыстық қылды, бақыр асып.

ағыбай  батыр
Басқасы ыстық қылды, асып бақыр,
Отырды от басында өңшең батыр.
Әлгі адам қарауылда қарап тұрса,

Елсізде бір атты адам келе жатыр.
«Келед» деп Ағыбайға хабар айтты,
«Бұл адам неткен жан» деп таңырқасты.
Қолында ырғай шоқпар, сойылы бар

Кезеңнен шыға келді асып атты.
Айтқанша, ақ сұр атты шыға келді,
Өрімдей жап-жас жігіт бұлар көрді.
Келбеті ұзын бойлы, тіп-тік сида,

Отырған батырларға сәлем берді.
Иіліп сәлем берді бұларға кеп,
Тұлғасы Ағыбайға ұнап кетті.
Адамша бұларменен амандасты:

Сөйлесе аузы сондай сөзге епті,
Айтқан жоқ онан басқа ешбір кепті.
Жүгенін ат басына қаңтарды да,
Жеңін жастық қылды да, жата кетті.

Етегін төсек етіп жатты ұйықтап,
Именіп бұлар дағы қалды тоқтап.
Қорыққан бір кісіден сегіз батыр—
Бәрі де елден шыққан өңкей саңлақ.

Ағыбай ойлап отыр әрбір ойды,
Жас жігіт ұзын ғана сида бойлы.
Өздері асып етін жеп болғаннан соң,
Бұлар да қалған етін асып қойды.

Бұрылып етін жеді аспай-саспай,
Отырды бір-бірімен жөн сұраспай.
Етін жеп, атына мініп кетіп қалды,
Бір ауыз бұларменен ақыл қоспай.

Батыр айтар «мынау неғылған жан,
Мен мұның қылығына боламын таң.
Егерде жөн-жосығын білместен үйге барсам,
Онан да өлім артық болар маған».—

Деп айтып сөз сөйледі жауап етіп,
Айланбай бала жігіт қалды жетіп.
Анандай кетіп бара жатқанында,
Артынан қуып келді, шауып жетіп.

Міне бір Ағыбаймен жолықты кез,
Ежелден жолдас емес сыры мінез.
«Қош келдің, ағеке, қазірмін» деп,
Айтпады онан басқа бір ауыз сөз.

Келеді екі батыр, жан батпайды,
Сөйлесіп бір-бірімен тіл қатпайды.
Бурадай қаңтардағы иіндесіп,
Біреуі-біреуіне жөн айтпайды.

Ағыбай бусандырмас мінген атын,
«Құдай-ау, оңғар,—дейді,—істің артын».
Бір құлан жусап тұрған тұра қашты
Алдынан екеуінің кешке жақын.

Құланды екі батыр қуып кетті,
Атына қамшы басып екпіндетті.
Ағыбай тозаңына ере алмады,
Жібермей әлгі бала қуып жетті.

Құланға құрық салды ағындатып,
Қайтадан секіргенде қалды тартып.
Жығылып пәрменінше жерге құлап,
Үзіліп ауыз омыртқасы, қалды жатып.

Айтады Ағыбайға: «Тез түсе қал,
Арам өліп кетпесін, бауыздай сал.
Іре де жотасынан төмен қарай,
Оймалап қазысы мен терісін ал.

ағыбай  батыр
Басқа етін таста»,—дейді, жүре берді,
Жағалап бір өзенге бұлар келді.
Атынан түсе қалып әлгі бала,

Маңайлап маңайынан тезек терді.
Ағыбай неге тұрсын о да қарап,
О дағы ет асарға қылды талап.
Қазыны қабырғадан бөліп алып,

Ағыбай бақыр асты, тезек қалап.
Тамағын ішіп алды күн батқанша,
Азғана демін алды ел жатқанша.
Аттарын тұсады да, қоя берді,

Өздері ұйықтап жатыр таң атқанша.
Ертерек оянады екі батыр,
Уайым ойламады болып қапыл.
Қамысы қалың сансыз шатырлаған

Жағалап бір өзенді келе жатыр.
Барар жер мағлұм емес, бұларға алыс,
Толқиды сүмбедей боп қалың қамыс.
Жағалап әлгі өзенді келе жатса,

Бақырып шыға келді бір жолбарыс.
Ағыбай қорқып, аттың басын қалды тартып,
Қайратты бала қылды жетіп барып.
Мысықша шоршып келіп қарғығанда,

Шоқпармен сыңар қолдап қалды салып.
Шоқпармен сыңар қолдап бірақ қақты,
Оны да өлген иттей домалантты.
Ұрғанда екі көзі шығып кетіп,

Тыпырлап төрт аяғы жата кетті.
Ағыбай мұны көріп қалды қорқып,
Атынан ол түскенше, қалды өліп.

Ағыбай не қыл десе, қылды бәрін,
Батырдың көбіне болды көңлі жарым.
Сол күні бірге жатып бір далада,
Таңертең тұрып кетті таңнан бұрын.

Тыныштық бұларда жоқ, ойын-күлкі,
Жатса да, таба алмады тыным ұйқы.
Жағалап әлгі өзенді келе жатса,
Жолықты екеуіне қалың жылқы.

Жылқының ортасына келіп тұрса,
Жайылған сегіз бірдей шабдар қасқа.
Бала айтты: «Мұндай болды менің күнім,
Болмаған сабаз едім ешбір мінім.

Жануар өңкей бірдей жамбыл қасқа,
Менікі болар ма екен сенің күнің».
Келеді ер Ағыбай. Не біледі,
Атына қамшы басып тебінеді.

Таң дағы елең-алаң болып еді,
Қалың ел екеуіне көрінеді.
Ағыбай: «Түстім— дейді—қандай жолға,
Құдай-ау, сапарымды өзің онда?!»

Ертерек елге келді екі батыр,
Уайым ойламады болып қапыл.
Арасы шақырымнан жақынырақ,
Тігілген екі ақ ордаға келе жатыр.

Жолдасы қасындағы жаңа талап,
Ағыбай келе жатыр қасын жанап.
Төменгі ақ ордадан шықты дағы,
Бір қатын қарсы жүрді бұған қарап.

Келеді зар-зар жылап қатын ғаріп:
Жалғызым, жалғыздықтан көрдім бейнет.
«Көзіме көп көрінсең, өлтірем» деп,
Қайрайды-ау үйде отырсам әлгі жендет.

ағыбай  батыр
Жалғызым, бұл араға сен келесің,
Алладан қаза жетіп енді өлесің.
Жалғызым, ақіретте сабыр салып,

Жалғаннан сапар шегіп жөнелесің!
Осылай қатын жылап қалды тұрып,
Бала оған қарамады мойын бұрып.
Қатынның жауабына құлақ салмай,

Төменгі ақ ордаға кетті жүріп.
Атынан түсе қалды анадай кеп,
Байқаса келген екен ашуы бек.
Батырға сол арада бір сөз айтты:

Тышқарда тілеулес боп сіз тұрарсыз,
Есен болсақ, кешікпей біз шығармыз.
Агарда мен кешігіп қалар болсам,
Мініп ап ақ сұр атпен жаның сақтарсыз.

Деп айтып сөз сөйледі жауап етіп,
Айланбай бала жүріп қалды кетіп.
Ішіне бала кірген әлгі ақ орда,
Тер шықты Ағыбайдан дір-дір етіп.

Атына мініп алып болды қашпақ,
Алқынған су жүректі немен баспақ.
Бел байлай тәуекелге тәуба қылды,
«Баланы кетем,—деп,—қайтып қиып тастап!».

Бурадай есінеді күшін жиып,
Өртеді іші-бауры оттай күйіп.
«Баладан менің жаным артық па?» деп,
Келген соң кете алмады іші қиып.

«Шыдайын не де болса осы жолға,
Енді қалдым, енді өлемін, түсем қолға».
Ішіне бала кірген әлгі ақ орда
Шиқылдап алты айналды оң мен солға.

Әрқашан ер Ағыбай болған жолы,
Қылғаны мұның сабыр—күштің молы.
Сыпсыңдап үйден бала шыға келді,
Қан болып қанжарменен екі қолы.

Саған көп айтпаған менің жайым.
Жанымды сұм зәлімнен сақтады Алла,
Отырмай, атыңа мін, «Ақжолтайым».
Атына мініп төменгі үйге келді,

Тағы да сорлы қатын зар еңіреді.
Қатынға «қамықпа» деп тоқтау айтты,
«Зәлімнің шам-шырағы сондай» дейді.
Зәлім ғой жұртты жеген баяғыдан,

Шіріген талай дұшпан таяғынан.
«Жолы құтты батырмен жолдас болып,
Түсірдім іші-қарны аяғынан».
Жас бала соны айтады гүл-гүл жайнап,

Естіген ел қуанды «Ағыбайлап».
«Жолы құтты төсек сал батырыма,
Астын жұмсақ, жастығын жақсы жайлап».
Қуанып қатын байғұс қатар салды,

Ел естіп бір-бірінен хабарланды.
Төсегін жақсы жайлап салғаннан соң,
Батыры төсегінде ұйықтап қалды.
Елі естіп қуаныпты мұның жайын.

Таң атып, ұйқысы қанғаннан соң,
Баланың батыр сұрар енді жайын.
Батырға бала айтады: «Қара маған,
Жамандар еш нәрсеге жарамаған,

Неше күн жолдас болып жөн сұраспай,
Сұрасаң, менің жайым бір үлкен кеп.
Кебімді мен отырмын қозғайын деп.

ағыбай  батыр
Кісі екен өзі жалғыз менің әкем,
Мейлінше бай болыпты дәулеті көп.
Әкемнің жалғыз екен ғазиз басы,

Бала десе көзінен ағар жасы.
Өзінде аға да жоқ, іні де жоқ,
Бар екен бір туысқан қарындасы.
Әкемнің дәулеті мол, болды мықты,

Жанына ұл көрмеген туын тікті.
Жат жұрттық қып жаратқан Құдай оны,
Бір елге алыстағы ұзатыпты.
Әкемнің жиен жұрты баласы боп,

Арыстан, ал жүрегі қайраты көп.
Өз қатыны буаз боп, мені тапты,
Жиеннің жолы тағы ақжолтай боп.
Малы көп, жасырады жердің жүзін,

Жиенге көрсетпеді жиен жүзін.
Көп малды симай жатқан айдап беріп,
Жиенге алып берді бір бай қызын.
Өзіне енші бөліп берген тағы,

Бөлек ауыл қондырып қойған аны.
Бар шығар, ең кем болса, бес мың жарым,
Көп жылқы соныкі еді бағанағы.
Сұм жиен өзі мықты болды арыстан,

Қайтпаған төңіректе сан жарыстан.
Қызы сұлу, орыны одан артық
Маған бір қыз әперді тіпті алыстан.
Жиеннің діні қатты қара тастан,

Адамға икемі жоқ бала жастан.
Бетіне ешбір адам қарамайтын
Сұм жиен батыр болды жұрттан асқан.
3-279*

Сұм жиен батыр болды жұрттан асып,
Мысалы Алакөлдей тұрды шалқып.
Өзінің қисабы жоқ, әрі, малы бар,
Менің де бар малымды алды тартып.

Қарашы сұм жиеннің ақылына,
Қас қылды өз інісі жақынына.
Қоймады, мал алғанмен, әлгі антұрған,
Қызықты менің алған қатыныма.

Бір күні қатыныма қолын салды,
Алмап еді, ол қатты ашуланды.
Еріксіз өз үйіне алып кетті,
«Кім келсе, көрсетем,—деп,—қызыл қанды».

Осындай мен жолықтым таза кепке,
Дауасыз ұшырадым бұл бейнетке.
«Қатыны байына алаң болады» деп,
Ниет қылды өзімді өлтірмекке.

Қатыным сол себептен хабар берген,
Бек махаббат қайырлы күшіне енген.
Шыбыным мал мен бастан артық болып,
Бір күн ақ сұр атпен шықтым елден.

Бір түн жан сауғалап кеттім қашып,
Өлтірер, ұстай алса, дараға асып.
Неше күн жол бейнетті тартып жүріп,
Бір жерге жата кеттім шаршап барып.

Бір жерге жата кеттім шаршап барып,
Аллаға жалбарындым өліп, налып.
Ұйықтап сол арада жатқанымда
Түсіме кірді менің әкем ғаріп.

Қасында жеті кісі жолдасы бар
Ағыбай Тектұрмасқа келе жатыр.

ағыбай  батыр
Жүр, балам, осы жолдың жөніменен,
Келеді олар жүріп түніменен.
Ақжолтай жолы құтты батыр еді,

Жолдас бол, барып, балам, соныменен.
Ағыбай жолдас болсаң ұшырасып,
Қосылсаң, екеуіңе болар нәсіп.
Наркескен екі жүзді қолындағы,

Аларсың дұшпаныңның басын кесіп.
Оларды адам дейді жақсы жайдың,
Көрерсің азы қарын бар Құдайдың.
Наркескен екі жүзді қолындағы

Тегінде қаруы еді Абылайдың.
Орнымнан ертерек тұра келдім,
«Ей, Алла, нәзіріңнен көрсет» дедім.
«Ертерек батырларды табайын» деп,

Сонымен Тектұрмасқа жетіп келдім.
«Бұларға мен айтпаймын жол жайымды,
Соңымнан Құдай бастап ерер дедім.
Әйтеуір түс көргенім қуаныш боп,

Айтқаны әкем пақыр келер» дедім.
Ақжолтай Ағыбай ма сенің атың?
Жайылды мұсылманға салтанатың.
Ақ үйден зар илеп, зар жылаған

Көргенің бағанағы мына қатын.
Зәлімнен қорлық-зорлық көргенім көп,
Жұрт қорқады зарланып уайым жеп.
Көп жылқы бағанағы соныкі еді,

Төменгі менің жылқым онан да көп.
Мен сізден қанжар алдым ардан кешіп,
Мен барсам, ұйықтап жатыр көңлі өсіп.
Жүректің оймасынан қанжар тығып,

Ұйқысынан шошынып тұра келді,
Білегімнен ұстап ап қимыл қылды.
Білегімнен ұстап сіліккенде,
Керегеден ұстадым қорғап жанды.

Ұмтылғанда, ішек-қарны жерге түсіп,
Сұм зәлім осыменен дүние салды.
Түбінде арам ойлы оңбайды екен,
Ақ жүрген жау жапасы болмайды екен.

Өзімді арамдықпен өлтірмекші,
Осындай арамдықты ойлайды екен».
Көтерді бір аяғына Ағыбайын,
Білгенін бала батыр айтты жайын.

Құланды сізден аяп не қылайын.
Ағыбай тосып отыр артын ойлап,
Білгенін бала батыр айтты:

Қайтемін көп жылқыны бекер айдап.
Біреуі он бір аттың Ақауыз ат,
Порымы жануардың жылқыдан жат.
«Сауға» деп ер Наурызбай сұрай алған,

Бітпеген арғымаққа мұндай тұлға ат.
Сол кезде Қызылауыз бесті ат екен,
Қанатты, қабырғалы, есті ат екен.
Майысқан балдырғандай бір жануар,

Басқасы жасқа толған ескі ат екен.
Сол кезде Қызыл ауыз төрт-бес жаста,
Кез жарым, қырып ет жоқ кесер басы.
Алаштың иіп қойған түйініндей

Шіркіннің омыртқа мен қабырғасы.
Басқа аттан, жүріп кетсе, адымы алыс,
Қанаты қабырғадан кере қарыс.

ағыбай  батыр
Пысқырған дыбысымен үй жыққандай,
Танауы десе болар бейне талыс.
Аяғын осыменен тоқтатайын,

Шама жоқ көп айтарға мұнан алыс.
Баламен жолдас болған ер Ағыбай
Қайтуға өз еліне қылды намыс.
Олжасыз жеті жігіт о да келді,

Ағыбай келгеннен соң, олжа берді.
Қимылда, қызыл тілім, келсе шамаң,
Тегінде ерлік қылған ата-бабаң.
Отырған тыңдаушылар, айып етпе,

Хан болған ол бір кезде Кенесары,
Біледі Кене ханды жұрттың бәрі.
Хан Шыңғыстан туады хан Абылай,
Айтуға біле алмадым одан әрі.

Қасым хан туатұғын Абылайдан,
Талай хан өтті бұрын адырайған.
«Хан» дегенге қайқайып, масаттанып,
Қараңғылық жоймайды қодырайған.

Әкесі Кене ханның Қасым еді,
«Төре» деп атақ алған нәсілдері.
Қазаққа хандық жасап Қасым дағы,
Қалмақтың қанын судай шашып еді.

Кенесары, Құдайменді, Ержан, Саржан
Құса боп іште кеткен, солар да арман.
Қырғыздан қаза тауып ақырында,
Бас жойды қараңғылық салдарынан.

Бұлармен бірге туған Наурызбай да,
Немере, былай айтсақ, Абылайға.
Басшы соқыр болса, халық адасар,
Бұл жерін, жалпы еңбекшіл, мұны ойла.

Қыршын жаста қиылды ер Наурызбай,
Жаңа келе жатқанда жетіп бойға.
Ағыбай батыр
(Тәужи Айнатасов нұсқасы)

ағыбай  батыр
Бір соғыста астынан бес ат өліп,
Қалмаған жау қолында, тауып айла.
Кенесары бір күні шақырып ап,

Былай деп айтады сөз Ағыбайға:
Ағыбай, сөз айтайын, бері келші,
Қасыңа қырық кісі алып, атқа мінші.
Наурызбайға мінетұғын бізде ат жоқ,

Бір тұлпар түрікпеннен әкеп берші.
Бойыма ішкен асым тарамай тұр,
Мінген аты Науанның жарамай тұр.
Бір күн жау қолында жаяу қалар,

Ұрысқа мінген аты шыдамай тұр.
Ағыбай, жолдасыңды ал, ірікте де,
Сендерді жау алмайды біріккенде.
Текеужәміт елінен тұлпар әкел,

Ағыбай, жолыңды тарт түрікпенге.
Ағыбай: «Бұл сөзің мақұл,—деді,
Айтыңыз тағы басқа ақыл,—деді.
Астынан бір соғыста бес ат өліп,

Наурызбай жаяу жүр ғой батыр»,—деді.
Ағыбай алды бата Кене ханнан,
Бата алып, жол жүрмекке қадам салған.
Қару-жарақ, азығын түгел алып,

Іріктеп қырық жігітті таңдап алған.
Жолдасқа қырық жігітті іріктеген,
Адамға үлкен пайда біріккеннен.
Ағыбай қырық жігітпен жолға түсті,

Тұлпар әкеп бермек боп түрікпеннен.
Ағыбай қырық жігітпен сапар жүрді,
Келеді гуілдетіп асып қырды.
Шуға келіп бір күні қонып жатса,

Жолдасының бәрі де ұйықтап қалған,
Сыбдырға келе жатқан құлақ салған.
Қараса, бір жолбарыс келе жатыр
Екі көзі түн ішінде оттай жанған.

Садағын сонда Ағыбай қолына алды,
Атуға жолбарысты ыңғайланды.
«Дәл жүректің тұсы ғой дәп осы» деп,
Шіреніп садақпенен тартып қалған.

Ағыбай бар күшімен садақ тартты,
Жолбарыс тыпыр ете алмай, омақатты.
Жолдасының бәрін де оятып ап,
Терісін жолбарыстың сойып апты.

Тағы да атқан соң жүріп кетті,
Ән салып, өлең айтып, гуілдетті.
Бар екен ар жағында бір биік тау,
Талма түстің уағында соған кепті.

Сол таудың бұлағы бар жатқан ағып,
Сол бұлақ ағар тынбай, сылдыр қағып.
Қос тігіп, көлеңкелеп сол бұлаққа,
Жатады асып етті рақаттанып.

Жапырақ жағасында гүлденіп тұр,
Құлпырып, жүз құбылып, түрленіп тұр.
Ағаштың жапырағы сылдыр қағып,
Мысалы: бір-біріне сыр беріп тұр.

Түрлі құс—байғыз, көкек ән салып тұр,
Ән салса, тау жаңғырып, тартқандай күй.
Ағаштың, жапырақтың көлеңкесі
Шыбынсыз, желсіз, сая тіккендей үй.

Күміс-ті аққан бұлақ сылдыр қағып,
Естіген жан тояр мейірі қанып.
Көк ала үйрек ұшады шалшығында,
Садақпен тұр мергендер атып алып.

ағыбай  батыр
Үйректі садақпенен атып алды,
Бақыр асты, саяда рақаттанды.
Біреу бақыр асқан ояу болды,

Ағыбай мен басқалары ұйықтап қалды.
Бақыр асқан бір қараны көзі көрді,
Сол қара адам екен, жақын келді.
Әлгі бұлақ аяғына ат суарып,

Кершолақ мінген аты сондай еді.
Кершолақ мінген аты қатып қалған,
Ақ найза шашағы бар қолына алған.
Басында дулыға бар, белде сапы,

Айбаты мысалданар жерді жарған.
Аяңдаған уағында Кершолақ ат,
Аяңына шыдамай, ойнақ салған.
Кім болса да, бес метрдей бойы биік,

Қанжығада терісі бар құлан-киік.
Аяғы ат үстінде салақтайды,
Шалғынға, жүргенінде, келер тиіп.
Сары бурыл сақалы бар ағармаған,

Бет ажары мысалы ақшыл қардан.
Саусағы жас баланың білегіндей,
Бой-сымбаты көрсе елі, құмарланған.
Ақ күмістей жалтырап отыз тісі,

Батырларға ұқсаған бар тұрмысы.
Бір-екі жүз кісі оны алар емес,
Көрмесе де, көргендей қайрат-күші.
Кершолақ ат астында мінген аты,

Текежәуміт тұлпардай қияпаты.
Майда жал, ойдық желке, кең қабырға,
Бура сан, қақпақ сауыр кейінгі арты.
Жүргенде, жайтаң қағып жарғақтайды,

Жорғасына шыдамай жайтаңдаған,
Атқылап секіреді, ойнақтайды.
Жақындаған уағында, есі шығып,
Ет асқан бақыршысы құлап қалды.

Бақырдың қасына кеп әлгі адам,
Найзамен барлық етін түйреп алған.
Бақыршы есі ауса да, көріп жатыр,
Әлгі адам кейін қарай кетіп қалған.

Бақыршы есін жиып, тұра салып,
Ағыбайды оятты қосқа барып.
Анау кісі келді де, бақырдағы
Найзаменен әкетті бар етті алып.

Ағыбай бас көтеріп түрегелді,
Жылдам Көкбесті атты әкел,—деді.
Ерттетіп Көкбесті атты мініп алып:
Бірің барма, әкелем өзім,—деді.

Шапқылап, найза қолда, келді жетіп,
Алмаққа алабұртып көңлі кетіп.
Көз салып Ағыбайға қарамайды,
Кер атты жорғалатып барар кетіп.

Кер аттың жер жарылар жорғасынан,
Текежәуміт сияқты пормасынан.
Біреуіне бірі сай ат пен ердің,
Ағыбай шошып келед тұлғасынан.

Адамға Ағыбайдай салмас көзін,
Ет әкеткен алмастай бұдан кегін.
Ерегессе егер де, шабатындай,
Ойран етіп кеткендей бір тайпа елің.

Жасымнан өстім жырды жаным сүйіп,
Мазмұнын мағыналы ішке түйіп.
Сусыным қанша естісем қанбаушы еді,
Алардай бір басыма бәрін жиып.

Қарт жырау қолына алып домбырасын,
Бастайтын «әлқисса» деп сөздің басын.
Тізілтіп көз алдыңа сан тарихты,
Өткеннің баяндайтын уақиғасын.

Арудың ерте солған қызыл гүлі,
Айналып жоқтау-зарға бұлбұл үні.
Қапыда қолға түскен қыран жігіт
Бармағын тістеуменен өткен күні.

Болған ел «Ақтабанда шұбырынды»,
Сыңсиды Қаратаудан зары мұңды.
Тоз-тоз боп дала кезіп, жуа теріп,
Айдыны Саумалкөлдің жасқа тұнды.

Туғанда қасіретті қарбалас күн,
Ел қылып басын құрап бар алаштың.
Атақты Абылайдай ханы болған,
Жүзіндей өткірлігі ақ алмастың.

Жау жүрек соңына ерген батырлары,
Шетінен мың сан қолға татыр бәрі.
Ағыбай батырдың
үш өкініші

Найза ұшы, садақ оғы, қол күшімен
Қорғалған қазақ жері атырабы.
Сырт жаудан елін, жерін қалған сақтап,
Ел сенген үміті мен сертін ақтап.

Қарт жырау күйін шертіп отыратын,
Дәріптеп кейінгіге жыр ғып мақтап.
Әуезді әлдилесе домбыра үні,
Тұнғандай көңіліңде елдің мұңы.

Желпінтіп жеңіспенен жігерлентсе,
Тарқайтын тыңдаушының ішкі шері.
Аңыз боп ел аузында сақталатын,
Жыр болып көкейінде жатталатын.

Батырдың ел қорғаған ерліктерін
Жеткізген ұрпағына қаптал ақын.
Қобызбен, домбырамен, жырмен алау
Тарихын, шежіресін ақын-жырау

Халықтың зердесіне құйып кеткен,
Бұл күнде шырқалып жүр көкте мынау.
Соның бір үзіндісі баяндарым,
Жетсе егер ақындық пен оған дарын.

Солардың әруағына басымды иіп,
Қоятын ескерткішім—қолда барым.
Ышқынып қарашаның желі суық,
Тұрғандай зікір салып кереге, уық.

Көкте бұлт шудаланып жөңкіледі,
Біреуін сатырлатып бірі қуып.
Қар түсіп қарашада қылауланған,
Жан бағу жәндікке де болған арман.

Шыдатпай қара суық жан біткенді,
Тоз-тоз болған табынды тобыр арлан.

ағыбай  батырдың  үш  өкініші
Тайатқан басы мүлгіп, мұнартады,
Көңілсіз табиғатқа мұң артады.
Өрекпіген өзен де жылап ағып,

Қыстың да тақалғанын аңғартады.
Селеудің ұшып басы, сояу қалған,
Жусанның иісі де жоқ мұрын жарған.
Жайлаудың жазғы қызық айлы түні

Қыз бен бозбалаға болған арман.
Тайатқан мен Шұнақтың ығын ала,
Отырған қараша үйлер қара-құра.
Ортада үлкен орда ақ боз үй тұр,

Іргесін көмкеріпті шым айнала.
Оң жақта мамық төсек төрге таяу,
Үстінде ауру адам ұйқылы-ояу.
Айнала отырған жұрт іштен тынып,

Дыбысын шығармайды, сөйлеп баяу.
Таяқтай бір кездегі саусақтары,
Сіңірге ілініп тұр қаусап бәрі.
Зор дене, түкті қабақ, шүңірек көз,

Қан-сөлсіз әжімделген беттің әрі.
Шыққандай қарауылға ақырғы рет,
Дөң мұрын томардайын шалғандай өрт.
Дем тартып тіршілігін сездіреді,

Тұрғанмен үстем болып меңдеген дерт.
Жағалай үйдің іші қалы кілем,
Ілінген аң терісі қымбат кілең.
Жолбарыс төр алдында бөстек болып,

Айшықты адал бақан әсемделген.
Беріп тұр ордаға о да өзгеше ірең,
Алтындап сырлы бояу неше түрмен.
Сырмаққа қошқар мүйіз ою салып,

Қыранның тұғыры тұр босағада,
Ескерткіш белгісіндей осы араға.
Төрдегі Абылайдың ала туы
Бас иіп, түсе алмастан арашаға.

Батырдың тұсында тұр наркескені—
Тайсалмай талай жаумен белдескені.
Сұрапыл қиян-кескі айқастарда
Ел үшін қан майданды бір кешкені.

Дүниенің жетпегенмен есебіне,
Кетпеген ешбір жауға меселі де.
Жатқаны енді мынау, дәрмені жоқ,
Сексеннің келген шақта үшеуіне.

Бұл күнде ауру меңдеп, қайрат кеміп,
Тек қана ел тілегін жатыр еміп.
Кешегі алпамсадай батыр тұлға
Табиғат бара жатыр заңы жеңіп.

Қам көңіл мұңға толы айналасы,
Кілкіген жанарына келіп жасы.
Ағайын, туған-туыс іштен тынып,
Дәрменсіз салбырайды түсіп басы.

Көтеріп жастығынан басын биік,
Алғандай бар қайратын қайта жиып.
Тыныстап ауыр деммен бір күрсініп,
Шығарды өкінішін жүрген түйіп:

Білемін, қимайсыңдар мені өлімге,
Бірге өтті өздеріңмен өмірім де.
Алашқа атым шыққан ер болсам да,
Үш түрлі өкініш бар көңілімде.

Қорғауға ел намысын, кегін елдің,
Найза ұстап он жетімде атқа міндім.
Атақты қол бастаған батырлардың
Бірі боп хан Кененің соңына ердім.

ағыбай  батырдың  үш  өкініші
Ұрысты қиян-кескі талай көрдім,
Жарты кез пұшпағы үшін туған жердің.
Тайсақтап қайтқан емес бетім жаудан,

Мүлт кетіп дұшпанға атқан жебелерім.
Көрсетіп сан ұрыста қайрат-айбын,
Отындай жарқырадым нажағайдың.
Әрқашан әруақ қолдап, жолым болып,

Дейтін ел: «Әруақты Ақжолтайым».
Келсе де жасым міне сексен үшке,
Ұқсайды кешкен ғұмыр көрген түске.
Осынша жасарымды білген болсам,

Қалмас ем бармақ тістеп өкініште.
Өлімнің құтылмастай қармағынан,
Қалың жау қоршағандай жан-жағымнан.
Науанның «Ақкелеген» зарлы даусы

Кетпейді әлі күнге құлағымнан.
Әркімнің болады ғой жаны басқа,
Мақсат бір болғанымен әуел баста.
Науанға қайта айналып барар едім,

Білгенде келерімді осы жасқа.
Осы еді айтпақшы бір өкінішім,
Кетпеген, сірә, есімнен ғапыл ісім.
Ағыбай атағыма үйлеспейтін

Айтайын, тыңдасаңдар, екіншісін.
Жайылды атақ-даңқым тамам елге,
Әруағым жебеу болып көргендерге.
Тұтынған затым егер қолға түссе,

Ырым ғып қасиеттеп ілер төрге.
Ел сыйлап, пір таныған қайран басым,
Тағдырдың жазымышы сол болғасын.
Сүйегім үлкен үйден шығарылмай,

Талшыбық, ақ бәйбіше—сүйген жарым,
Аманжол, Аманбайдай балаларым.
Жер шалғай, жете алмадым, ауру меңдеп,
Осы ғой көңілдегі бір арманым.

Шәкежан бәйек болып бағып жатыр,
Балалар одан туған балдай татыр.
Тек қана лайықсыз атағыма
Деген сөз «Тоқалынан шықты батыр».

Не дейді ертеңгі күн тосын адам,
Жасқанып жаудан бетім жасымаған.
Тоқалды қанша жақсы көрсем дағы,
Атыма лайық па осы маған?!

Ең зоры өкініштің жанды жеген,
Ойымнан бір шықпайды, шошып денем.
Қапыда қан уыстап, азар кештім,
Бұ дағы бір әңгіме сыры терең.

Кетейін әлім барда айтып соны,
Тарқасын ішкі шерім зарға толы.
Мерт қылдым бір аруды білместікпен,
Сол болды өкініштің ең бір зоры.

Бір жылы жылқы алуға шықтық беттеп,
Жаз шыққан мезгіл еді дала көктеп.
Келеміз қырық жігіт, басшысы—мен,
Соқтырып сал желіспен самал өкпек.

Бақ қонып, қыдыр дарып әуел бастан,
Байлығы, атақ-даңқы жұрттан асқан.
Жылқысы кілең тұлпар жайық жақта
Бай бар деп естігенбіз аты—Бостан.

Жеткізген бізге айтушы оның жайын,
Қонаққа дастарқаны тұрар дайын.
Шетінен тұлпар туған жылқысының
Басқа елге шығармайды жетім тайын.

ағыбай  батырдың  үш  өкініші
Бағусыз көп жылқысы салып ойын,
Жатады жазда жайлап Жайық бойын.
Шетінен ұстап әкеп қосады екен,

Өткізер болса біреу айт пен тойын.
Кем болмай шыққан тегі аталықты,
Қыдырдан шаңқай түсте бата алыпты.
Бәйгеге қосқан аты тізбек келіп,

Еліне «Және Бостан» аталыпты.
Сонымен, қырық жігіт кеттік жүріп,
Шамалап жер бағдарын оймен біліп.
Тақымға шоқпар басып, қолда найза,

Сары садақ, сұр жебені мойынға іліп.
Жеткенде межелі жер қарасына,
Ел жатып қалар мезгіл шамасында,
Тіредік аттың басын дамылдауға

Жайықтың жыныс тоғай ағашына.
Суытып атымыздың ерін алдық,
Тың тыңдап, айналаға құлақ салдық.
Шәугімге шай қайнатып, тамақтанып,

Ер жастап, тоқым төсеп, жатып қалдық.
Тым қысқа бұл мезгілде жаздың түні,
Дегенше өте шығар әні-міні.
Тербеліп самал желге жапырақтар,

Жағымды жыршы құстың шығады үні.
Жағасы Ақ Жайықтың жасыл құрақ,
Талайға ата қоныс болған тұрақ.
Қасқалдақ айдынында бір қылт етіп,

Қаз-үйрек асыр салған су сабалап.
Түрілді түн етегі көтеріліп,
Қияға бұлт желегін кетер іліп.
Жер жүзін алтын арай нұрға малып,

Сұлу күн сылаң етіп шықты күліп.
4-279*

Адамы секілденіп алыс жердің
Үстіме қара барқын киім кидім.
Ауылын Бостан байдың бағдарлауға
Елеусіз жүргінші боп атқа міндім.

Келемін жіті көзбен шолып маңды,
Көк майса ат тұяғы қақпас шаңды.
«Жолшы ма, жоқ іздеген жай адам ба?»
Сияғым дегізгендей жолыққанды.

Күн дағы көтерілді маңдайды ала,
Бір жан жоқ қыбырлаған, мидай дала.
Ұшқан құс, жүгірген аң кезікпейді,
Көлбеңдер көз ұшында сағым ғана.

Даланың майда қоңыр самалы ескен,
Шаңқиып ашық аспан төнеді үстен.
Көрінді ақ боз үйлі, жылқылы ауыл,
Асқанда құм-шағылды бір белестен.

Ауылға жақындадым жүріп жайлап,
Жөн сұрап, жай білуге сөз ыңғайлап.
Қаперсіз еш нәрседен бейбіт ауыл
Желіге жылқы иіріп, құлын байлап.

Таянып сәлем бердім ата жолмен,
Жолаушы келген жандай көлденеңнен.
Бір жігіт он жетілер шамасында
Көзіме түсті ерекше өзгелерден.

Көргенде сол жігітті, әлденеден
Жүрегім шымыр етті, шошып денем.
Шыңғыртып жас құлынды береді ұстап,
Айрылмай екі қолы тиген жерден.

Басында сеңсең тымақ, үсте шекпен,
Саптама етік, байпағын әдіптеткен.
Талдырмаш бой тұлғасы, өткір көзді,
Секілді көргеннен-ақ қимылы өктем.

ағыбай  батырдың  үш  өкініші
Шақырып оқшау тұрған бір жігітті,
«Мейманды үйге апар» деп әмір етті.
«Кетпесін мен барғанша» деген сөзі

Естілді маған сұсты, құдіретті.
Екеуміз аяңдадық үйге қарай,
Алайда білдірмедім бөтен сыңай.
Көрмеде қыл жирен ат байлаулы тұр,

Алды-артын шолып өттім көзбен орай.
Ақ үйге кіріп келдім сәлем беріп,
Ақсақал елең етті мені көріп.
Біреуге қонақасы қам жасатты,

Жөн-жосық, амандықты сұрап біліп.
Сияқты жас мөлшері жетпіс асқан,
Боз қырау сақал-шашы араласқан.
Жылқысын алуға біз іздеп шыққан

Осы екен әйгілі бай Және Бостан.
Сусындап, көп бөгелмей, жүріп кеттім,
Балаға кездеспеуді ниет еттім.
Із тастап білдірмеуге келген бетті,

Айналып жігіттерге келіп жеттім.
Жігіттер, атыңа қон, қамданыңдар,
Найза емес, ақ сойылды қолға алыңдар.
Ауылы Бостан байдың мына бетте,

Ат қойып «Абылайлап» ел шабыңдар.
Уақыт аз бәрін айтып түсіндірер,
Ауылда бала-шаға, кісі бірер.
Кермеде байлаулы тұр қыл жирен ат,

Алдымен соны қолға түсіріңдер.
Адам жоқ ауылында қарсы шабар,
Айырып бізден жылқы алып қалар.
Бір бала он жетілер шамасында,

Көрсетсе, бір көрсетер осы қайрат,
Түсінде батырға тән бардай айбат.
Тәуекел, не істеуші еді жалғыз бала,
Тиіңдер ен жылқыға «Абылайлап!»

Лап қойды қырық жігіт кідірместен,
Шаң басты ауыл үстін астан-кестен.
Қарулы қалың қолға шыдасын ба,
Жылқыны айдап шықтық елдей көшкен.

Ес шығып даңғазаға, айқай-шуға,
Құлын-тай аяқ асты қақтығуда.
Шыққанда қозы көш жер елден аулақ,
Шаң шықты артымыздан бір шоқ шуда.

Сол шаңға қарайладық көзді тігіп,
Алуға атын қоса етіп үміт.
Сүйткенше құйындатып келіп қалды
Қыл жирен үстіндегі бала жігіт.

Тигенде ен жылқыға «Абылайлап»,
Қыл жирен жер тарпыған көзі жайнап.
Жігіттер сұғынып кеп ала алмаған,
Кісен сап, шынжыр керме қойған байлап.

Суылдап құйрық-жалы ескен желге,
Түйдек шаң артта қалып дестелене.
Жылқыға араласып кетті кіріп,
Алданып мойын бұрмай ештеңеге.

Кәнігі ұрылардай сірі тақым,
Орғытып ойпаң жерден мінген атын.
Жігерін құмдай қылды батырлардың,
Келтірмей сойыл сілтер жерге жақын.

Ұстатпай, қаша ұрыс сап, алдын орай,
Жеріне қауіптенер маңайламай.
Атынан үш-төрт жігіт түсірді де,
Қайтарды жылқы бетін кейін қарай.

ағыбай  батырдың  үш  өкініші
Сойылын сілтей алмай, ыза кернеп,
Кей батыр қапаланып, қалды меңдеп.
Тұспа-тұс кеп қалғанда қапталыма,

Мені де салып өтті көлденеңдеп.
Қасына тиген шоқпар қайың ердің,
Быт-шыт қып сындырғанын көзбен көрдім.
Бұл ыза қайратымды сыртқа теуіп,

Шақырып әруағымды, күңірендім.
Жалма-жан көк найзаны алып қолға,
Лақтырдым мұрша келмей ойланарға.
Қыл жирен шекесінен құлап түсті,

Ат жалын құша лықсып жігіт алға.
Етпеттеп жігіт жатыр жерді қауып,
Артынша батырлар да келді шауып.
Көргенде қыз екенін түйген шаштан,

Құлап қала жаздадым есім ауып.
Кетіпті болат найза жерге кіріп,
Қара қан дірдектейді құмға сіңіп.
Қайғырдық сол арада қапа болып,

Батырдың қыз екенін сонда біліп.
Әр адам қасіретін көзден ұқты,
Болғанмен жан шыдамас қанша мықты.
Найзаны зорға тартып алғанымда,

Ышқынып қыздың жаны бірге шықты.
Хабарлап Бостан байға алып жүрдік,
Бұл кезде шығып қаппыз жолға күндік.
Қаралы қайтқан көштей ұбап-шұбап,

Ауылға бесін ауа келіп кірдік.
Бостан бай жас сорғалап сақалынан,
Қан жұтып қайғыменен қапаланған.
Мән-жайын білгеннен соң жортуылдың,

Осы ма бергендігің елге өнеге!
Бүлік сап тыныш жатқан ауылыма,
Бар еді қанды кегің қандай менде?!
Жазықсыз жан болды ма белдескенің,

Жау болып шыққаны ма ел дескенім?!
Жіберсең сәлем айтып «ат керек» деп,
Шетінен көзін тізіп бермес пе едім.
Қазақтың жетпеді ме ен даласы,

Бар еді қандай құның менде аласы?
Келгенде жетпіс төртке қу бас шалдың
Жазылар енді қайтіп жан жарасы?!
Өсірген ұл орнына жалғыз қызым,

Шынымен таусылды ма дәм мен тұзың?!
Мал жиған зияным жоқ бір шал едім,
Сұм тағдыр, мені қайдан көрді көзің?!
Айтқам жоқ төрде отырып елге билік,

Ел-жұртым сыйлаушы еді жетпіс үйлік.
Жазығым—бір Құдай мен Кене ханға
Жылқымның болғаны ма бәрі жүйрік?!
Түн болды енді, міне, көрген күнім,

Қапамен қайғы жұтып, шықпайды үнім.
Тал қармап тұңғиыққа тастағандай,
Бар еді қандай жазық, қандай мінім?!
Қол жетпес шынар едім өскен биік,

Ішіме жалын-шоқты салды күйік.
Бұл малдың енді маған керегі не?!
Алып бар Кене ханға бәрін жиып.
Қалыппыз жер шұқылап төмен қарап,

Айтқандай бізге қарғыс барлық алап.
Білмедім не айтарымды Бостан байға
Өсірген жалғыз қызын ұлға балап.

ағыбай  батырдың  үш  өкініші
Өкіндім бармақ тістеп, қапаландым,
Қанішер қарақшыдай атанғаным.
Ағаттық бір іс өтті, шара бар ма?!

Бостанның қанға малдым ақ сақалын.
Сол қызды көргеннен-ақ, сұм жүрегім,
Сезгендей бір сұмдық дірілдедің.
Сескеніп ешбір жаудан қайтпаған бет,

Тайсақтап кездесуден неге имендің.
Жасырып сеңсең тымақ түйген шашын,
Шекпені көлегейлеп бой-тұлғасын.
Қызға тән нәзіктігін байқамаппын,

Болған соң қайраты өктем, сұсты басым.
Сол қызды айттырғанда Наурызбайға,
Болар ед теңелгендей жұлдыз айға.
Адамның арыстаны туар еді-ау,

Халыққа тигізетін нағыз пайда.
Не керек, бұл әшейін өкінішім,
Қан жылап, әлі күнге қайнайды ішім.
Құдайдың берген маған зауалы ғой,

Өмірден бармақ тістеп өту үшін.
Сонымен, жылқы алмастан қайттық елге,
Шомылтып атымызды арам терге.
Арқалап Бостан байдың қайғы-зарын,

Түскендей өзіміз де сергелдеңге.
Жорықтың әрқашан да жолы қатты,
Дегенмен, осы оқиға жаман батты.
«Болар іс болды, еліңе бос қайтпа» деп,

Бостан бай жетектетті бір-бір атты.
Осы еді өкінішім өмірдегі,
Түйткіл боп кетпей жүрген көңілдегі.
Күрсініп ауыр демін ішке тартып,

Онан соң ешбір дыбыс білінбеді,
Бетінен нұр сәулесі көрінбеді,
Еріні болар-болмас дірілдеді.
Жан-жаққа қоштасқандай қарады да,

Ертеде болған екен ер Ағыбай,
Ол кезде ер болмапты Ағыбайдай.
Кешегі Кенесары заманында
Ерлігін көрсетіпті елге талай.

Білмеген Ағыбайды ел болмаған,
Теңеліп қарсыластар ер болмаған.
Ағыбай ешбір жанға бас ұрмаған,
Басынан дұшпан ісін асырмаған.

Жалғызы Ағыбайды бөгеген жоқ,
Қандай жан есіл ерге тор құрмаған.
Батырда бес жүз кісі нөкер болған,
Соғысқа шеттерінен шебер болған.

Жүйрік ат, қыран бүркіт, алғыр тазы—
Теп-тегіс бәрі оларда қыс пен жазы.
Айт пен той, ойын-сауық үзілмейтін,
Және көп неше түрлі өнер болған.

Жүрмеген қару алмай жігіттері,
Шорлатқан алтын-күміс белдіктері.
Садақ пен сапы қанжар айбалта екен
Жауына көрсететін ерліктері.

Байлаулы тағы белде қорамсақтар,
Жайы бар жауға тиіп жарамсақтар.
Ер Ағыбай
(Қажыбек Қаңтарбаев нұсқасы)

Бәрі әзір, жандарында күндіз-түні,
Қарумен ел ерлері елін сақтар.
Сол кезде жаугершілік заман екен,
Халықтың әдеттері жаман екен.

Кездесіп дұшпандары бір-біріне,
Тоналып тырдай болып қалады екен.
Кездесіп бір жорықта кәпір қалмақ,
Ағыбай соны есіне алады екен.

Бір күні қалың қалмақ қамап алып,
Жорықта жатқан жерін біліп алып.
Ағыбай қараңғыда ерін көрмей,
Бір батыр қолда қалған жараланып.

Жолдасы еді Ағыбайдың ер Көлебе,
Келгенде екіұдайда жеме-жемге.
Жекпе-жек Ағыбайдан кем соқпаған,
Сүйінген халқы талай ерлігіне.

Тұрысы сұлу еді сұңқар қабақ,
Айдыны Ағыбайдан да артығырақ.
Жерінде нойандары байқаушы еді,
Өрт мінез, алғырт еді батыр бірақ.

Атақты Алтай атты таудан арман
Бар екен қалың қалмақ қоныс ауған.
Батыры кәпірлердің Қолаба атты,
Сол еді Көлебені ұстап алған.

Өзі хан, өзі батыр—ол Қолаба,
Қалмақ жоқ одан мықты ол арада.
Найзагер, садақ тартқыш сырттан екен,
Талайдың жанын пәниден қылған жұда.

Денесі еңгезердей, түсі суық,
Келмейтін ашуланса ешкім жуық.
Соғыста жалғыз өзі жүз кісілік,
Сұм қалмақ жұрттан асқан үздік туып.

ер  ағыбай
Бар екен Қолабаның жалғыз қызы,
Жолындай құмырсқаның басқан ізі.
Онан сұлу аспанның астында жоқ,

Жаудырар қарақаттай екі көзі.
Елінде талай қалмақ болған ғашық,
Жалғызы бата алмаған аяқ басып.
«Қаракөз қайсымызға тиеді» деп,

Қоятын талай бекер сыр сырласып.
Ағыбайдың Көлебені іздеп шыққаны
Бір күні жұртын жиды ер Ағыбай,
Келіпті нояндары бірі қалмай.

Іріктеп сексен жігіт нөкер алып
Аттанды Қолабаға содан былай.
Күреңше жер тебініп астындағы,
Оқ бойы алдында отыр ер Ағыбай.

Көк найза көлденеңдеп, белде садақ,
Сауыты үстіндегі күміс жарғақ.
Өзгелердің бәрінде қос-қос аттан,
Ішінде дара мінген Ағыбай-ақ.

Осы тұрған Баянның басын құлай,
Кезіпті Сарыарқаны ер Ағыбай.
Шырылдаған бозторғайға үнін қосып,
Ән салған сексен жігіт дала шулай.

Не жұмбақ, ертедегі ерлер жұмбақ,
Өмірінде керуен боп өткен талай.
Шашағы найзалардың желп-желп етіп,
Жарқылдап қару-сайман жарық-жұрық етіп.

Бір түнеп, Қызылтаудан арман өтіп,
Шығыстан бара жатыр көктей өтіп.
Хантауы мен Қарауылдан өткен кезде,
Сыртында бұл қалды бұлт күзетіп.

Батырлар сол бетімен он төрт қонып,
Қара Ертіс өлкесіне келді жетіп.
Осы жерде екі-үш күн тынықтырып,
Қарауылда қалмақты тұрды күтіп.

Қалмақтың Көлебені өз еліне алып барғаны
Қолаба Көлебені байлап алған,
Мақтанып өзі еліне алып барған.
Бекітіп қол-аяғын кәпір қалмақ,

Шұқырлап терең қазып, жерге салған.
Көлебе неше күндей сонда жатты,
Өткенде екі-үш күн бір нәр татты.
«Тұтқында Көлебедей батыр бар» деп,

Қаракөз бір күн түнде іздеп тапты.
Бұрыннан естиді екен Көлебені,
Жас сұлу ғашық екен бір көргелі.
Үңгірден Көлебені шығарып ап,

Атақты ер Көлебе қолбасы ма?
Мен сізді босатуға ант берейін,
Төгілген қарайсыз ба көз жасыма?
Қиямын сіз үшін мен ел-жұртымды,

Ойлама өтірік деп бұл сертімді.
Қайтсем де босатамын, көңілім ақ,
Жалғыз-ақ білдір маған өз дертіңді.
Көлебе жауап берді Қаракөзге,

Атам Абылайдың әруағы айғақ осы сөзге.
Көлебе құшақтайды Қаракөзді,
«Ендеше мен сенікі» деген кезде

ер  ағыбай
Күміс ай көкте тұрып бата берді,
Жұлдыздар жымыңдайды көріп бізді.
Үндемей түн тұншықты жым-жырт болып,

Сүйісіп жан тұншықты көңілі тынып.
Құмармен Көлебені құшқан шақта,
Балдағы Қаракөздің кетті үзіліп.
Екеуі кетпек болды осы түнде,

Қалмақтан құтылғалы сәтті күнде.
Қаракөз екі тұлпар алып келді,
Қалдырмай қаруы мен киімін де.
Шаңқайтып екі бозды ерттегенде,

Үміті екі жастың жүрегінде.
Алтайдың Ақтау алқап асуынан
Тоқтамай тағы да өтті ертең түнде.
Қалмақтың қызын іздеп қуғаны

Қолаба ертеңінде бүлік салды,
Кеткенін Қаракөзбен біліп қалды.
«Кетті,—деп,—дұшпаныммен дұшпан болып»,
Қууға қасына бес жүз кісі ертіп алды.

Көпіріп аузы-басы, көбік болып,
Жеке өзі нөкеріне қарамады.
Қос жирен, қос алғаның қос береді,
Ішінен Аршакөкті таңдап алды.

Жарысты ұшқан құспен арам қатқыр,
Жетпеген Көлебеге несі қалды.
Жаңылтпаш жартастардан кетсе қарғып,
Тау кезіп жалғыз қалмақ асыр салды.

Мінгені өзгелердің ылғи жүйрік,
Сонда да түгел ері ере алмады.
Бұлдырап сағым қуып Қолаба ұшты,
Соңынан қарасын жұрт көре алмады.

Ағыбайдың Көлебені іздеп келе жатқаны
Ағыбай үш күн жатып демін алды,
Жан-жақты қарауылдап көзін салды.
Басына Кендірлінің шығып тұрып,

Таңбайдың бір қараны көзі шалды.
«Аттан» деп нөкерлерін үлгіргенше,
Жақындап екі құйын келіп қалды.
Жырынды Таңбай тушы тағы қарап,

«Дәл осы Көлебе» деп айтып салды.
Көтерді Абылайдың ала туын,
Биікте қолында еді ер Таңбайдың.
Көлебе қарсы жүрді ер Таңбайға,

Көрген соң Ағыбайдың қарауылын.
Батырлар аман көріп, көңілі тынды,
Қаракөз аттан түсіп, сәлем қылды.
Ағыбай разы болып келініне:

«Жарқыным, көп жаса!» деп бата қылды.
Таңекең тағы шалып айналаны,
Көреді келіп қалған Қолабаны.
«Аттан» деп нөкерлерге хабар беріп,

Майдан қып күтіп тұрды бір даланы.
Қолаба тұра қалды жақын келіп,
Сайдағы Ағыбайдың қолын көріп.
«Ең мықты, жекпе-жекке тез шығыңдар,

Ішейін қандарыңды ұрттап тұрып».
Ағыбай Күреңшеге өзі мінді,
Шақырып ескі әруақ кәрі жынды.
Көлебе: «Мен шығамын, кегім бар» деп,

Өтініп, ағасына жол бермеді.
Қаракөз жетіп келіп Ағыбайға:

ер  ағыбай
Әкемнің ашуланған түрі жаман,
Қоймайды ініңізді енді жайға.
Айтқанша осы сөзді, бітті жұмыс,

Сілкініп батырлар да бастады ұрыс.
Қолаба Көлебені салып өтті,
Тегінде сұм қалмақтың беті дұрыс.
Көлебе тигізбеді, қағып қалды,

Қолаба айналып кеп найза салды.
Дәлдетті алып қолдың ырғауымен,
Өкпеге сағасынан найза барды.
Көлебе аттан түсті жер баурлап,

Қолаба кегін алды, қанын ішті.
Ес кетті Ағыбайдың нөкерінен,
Қаракөз Көлебені барып құшты.
Қан ақты Көлебеден дір-дір етіп,

Қара жер жұта берді есі кетіп.
Қаракөз жансыз тәнді қалды құшып,
Жетпеген сорлы жасын мөлтілдетіп.
Көп сорлы бұл секілді қалған талай,

Күн жоқта жетім болған алдымен ай.
Күнәсіз жас сорлыны отқа салған,
Рақымсыз, жазымыш пейіл бұ да қалай?!
Ұмытылды Қаракөзге тағы Қолаба,

Қанды бас, көк найзаны алып қолға.
Ағыбай одан бұрын қағып қалды,
Тұр еді қылыш даяр сол қолында.
Ағыбай Қолабаға өзі барды,

Кәпірге өзіндей қып найза салды.
Жығылып аттан қалмақ құлағанда,
Қаракөз ақ семсермен басын алды.

Басынан Қолабаның дәурен өтті,
Кешікпей көп нөкері о да жетті.
Қаракөзді Таңбай тушы кейін сақтап,
Өзгелері соғысқа түгел кіріп кетті.

Батырлар қылыштарын қанға былғап,
Топылдап аттан түсті талай қалмақ.
Аттанып уыттанған ер Ағыбай,
Тобына жалғыз кірді көзі жайнап.

Сай-салса сансыз өлік дертке толды,
Жарқылдап найза қылыш оңды-солды.
Қалғаны қалмақтардың қашып кетіп,
Қашпаған мықтыларын қырып болды.

Найзаның, қылышымен қанын сүртпей,
Ағыбай Қаракөзге қайта келді.
«Өле-өлгенше құныңды жоқтармын» деп,
Құшақтап Көлебені еңіреді.

Сүйегін елге қарай алып жүрді,
Тоқтаусыз Таңбай тушы жылай берді.
Соғыста ту ұстаған соңын бағар,
Таңбайдың ұмтылмауы содан еді.

Еліне сүйтіп қайтып келді Ағыбай,
Көп қайғы бұл жолында көрді Ағыбай.
Тетелес Көлебенің өз ағасы
Таңбайға Қаракөзді берді Ағыбай.

Жас қойшы тыңдап отыр қасымдағы,
Тымағын қолына ұстап басындағы.
Шынтақтап жатқан тыныш кәрі қойшы
Сөйледі ертегісін жасындағы.

Ертеде болған екен ер Ағыбай,
Ол кезде ер болмапты Ағыбайдай.
Баяғы Абылай хан заманында
Ерлігін көрсетіпті елге талай.

Білмеген Ағыбайды ел болмаған,
Тең көріп қарсыласар ер болмаған.
Үш жүзге Ағыбайдың даңқы кетіп,
Ол кезіп, ол бармаған жер қалмаған.

Ағыбай ешбір жанға бас ұрмаған,
Басынан дұшпан ісін асырмаған.
Жалғыз жан Ағыбайды бөгеген жоқ,
Қандай жау есіл ерге тор құрмаған.

Батырда бес жүз кісі нөкер болған,
Соғысқа шеттерінен шебер болған.
Шықпайтын нөкерлері айтқанынан,
Ағыбай не қыл десе, соны қылған.

Жүйрік ат, қыран бүркіт, алғыр тазы,
Теп-тегіс оларда көп қыс пен жазы.
Айт пен той, ойын-сауық үзілмейтін,
Және көп не секілді өнерпазы.

Ағыбай батыр
(Ел аузынан)
5-279*

Жүрмеген қару аспай жігіттері,
Шорлатқан алтын-күміс белдіктері.
Садақ пен сары қанжар айбалтасы
Жауына көрсететін ерліктері.

Байлаулы тағы белде қорамсақтар,
Жәйі жоқ жауға тисе жарамсақтар.
Бәрі әзір, жандарында күні-түні,
Қарумен ер-ерімен елін сақтар.

Ол кезде жаугершілік заман екен,
Халқының әдеттері жаман екен.
Батыры күшті елдердің одақтасып,
Өштескен елін шауып алады екен.

Қапылыс дұшпанына кездескендер
Тоналып жұрдай болып қалады екен.
Кездесіп бір жорықта қалың дұшпан,
Ағыбай сол ісіне назалы екен.

Бір топта қалың қалмақ қамап алып,
Жорықта жатқан жерін біліп қалып.
Ағыбай қараңғыда көзі көрмей,
Бір батыр қолда қалған жараланып.

Жолдасы еді Ағыбайдың ер Көлебе,
Келгенде екіұдайға жемге-жемге.
Жекпе-жек Ағыбайдан кем соқпаған,
Сүйсінген халқы талай ерлігіне.

Тұрысы сұлу еді, сұңқар қабақ,
Айбыны Ағыбайдан артығырақ.
Жырынды нояндары байқаушы еді,
Ұрт мінез, аңғырт еді батыр бірақ.

Атақты Алтай атты таудан арман,
Бар еді қалың қалмақ қоныс алған.
Батыры қалмақтардың Қолаба атты,
Сол еді Көлебені ұстап алған.

ағыбай  батыр
Өзі хан, өзі батыр—ол Қолаба,
Қалмақ жоқ онан мықты ол арада.
Найзагер садақ тартқыш сырттан екен,

Талайды жан-тәнінен қылған жұда.
Денесі еңгезердей, түсі суық,
Келмейтін, ашуланса, ешкім жуық.
Соғыста жалғыз өзі жүз кісілік,

Ерлік пен жұрттан асқан үздік туып.
Бар еді Қолабаның жалғыз қызы,
Жолындай құмырсқаның басқан ізі.
Аспанның онан сұлу астында жоқ,

Жаудырар қарақаттай екі көзі.
Елінде талай жігіт болған ғашық,
Жалғызы бата алмаған аяқ басып.
«Қаракөз қайсымызға тиеді» деп,

Қоятын талайлары сыр сырласып.
Бір күні жұрт жияды ер Ағыбай,
Келіпті нояндары бірі қалмай.
Ұнатып, ақылдасып жиылған жұрт:

«Батырға ерсін,—деді,—ноян Таңбай».
Іріктеп сексен кісі нөкер алды,
Аттанды Қолабаға содан былай.
Күрең ат жер тебініп астындағы,

Оқ бойы алдында отыр ер Ағыбай.
Көлденең көк найзасы, белде садақ,
Сауыты үстіндегі күміс жарғақ.
Бәрінде өзгелердің қос-қос аттан,

Ішінде дара мінген Ағыбай-ақ.
Бір қонып Қызылтаудан арман кетіп,
Шыңғыстан бара жатыр көктей өтіп.
Хантау мен Қаратаудан өткен кезде,

Батырлар сол бетімен он төрт қонып,
Қара ертіс өлкесіне барды жетіп.
Аттарын бір-екі-үш күн шынықтырып,
Қалмақты қарауылда тұрды күтіп.

Қолаба Көлебені байлап алған,
Мақтанып өз еліне алып барған.
Бекітіп қол-аяғын Көлебенің,
Шұқырлап терең қазып, жерге салған.

Көлебе бірнеше күн сонда жатты,
Өткенде екі үш күн бір дәм татты.
«Үңгірде Көлебе атты батыр бар» деп,
Қаракөз Көлебені іздеп тапты.

Бұрыннан естиді екен Көлебені,
Жас сұлу асық екен бір көргелі.
Үңгірден шығарып ап Көлебені,
Отырды төмен қарап сөйлегелі.

Атақты ер Көлебе қолбасы ма?
Мен сізді іздеп келдім бір себеппен,
Төгілген қарайсыз ба көз жасыма?
Ағаңа алып бердім шын ниетімді,

Ойлама «өтірік» деп бұл сертімді.
Қайтсе де босатамын, көңілім ақ,
Жалғыз-ақ білдір маған өз бетіңді.
Көлебе жауап берді Қаракөзге,

Ай менен аспан айғақ осы сөзге.
Көлебе құшақтады Қаракөзді,
«Ендеше мен сенікі» деген кезде
Күміс ай көкте тұрып бата береді,

ағыбай  батыр
Үндемей түн тұншықты жым-жырт болып,
Сүйісіп жас тұншықты көңілі толып.
Құшырмен Көлебені құшқан шақта,

Балдағы Қаракөздің кетті сынып.
Екеуі кетпек болды осы түнде,
Қалмақтан құтылғалы сәтті күнде.
Қаракөз екі тұлпар алып келді,

Қалдырмай қаруы мен киімін де.
Екеуі мініп екі ақбоз атқа,
Білдірмей кетті жүріп көп қалмаққа.
Алтайдың күнбатысын бетіне алып,

Көлебе бастады еркін Арқа жаққа.
Шаңқайтып егіз бозды ертеңінде,
Отты үміт екі жастың жүрегінде.
Алтайдың Ақтау алқап асуынан

Тоқтамай тағы да өтті ертеңінде.
Қолаба еліне ертең бүлік салды,
Кеткенін Қаракөздің біліп қалды.
«Кетті,—деп,—дұшпаныммен дұшпан болып»,

Қасына бес жүз кісі нөкер алды.
Көпіріп аузы-басы, көбік болып,
Жеке өзі нөкеріне қарамады.
Қос жирен қосалқаның бедеуі

Ішінен Аршакөкті таңдап алды.
Жарысты ұшқан құспен арам қатқыр,
Жетпеген Көлебеге несі қалды.
Жасыл тас, жар тастардан қарғып түсіп,

Тау жарып жалғыз қалмақ асыр салды.
Мінгені олардың да ылғи жүйрік,
Сонда да нөкелері ере алмады.
Бұлаңдап сағым қуып Қолаба ұшты,

Ағыбай үш күн жатып демін алды,
Жан-жақты қарауылдап көзін салды.
Басына Кендірліктің шығып тұрып,
Таңбайдың бір қараны көзі шалды.

Әскерді аттандырып үлгергенше,
Жақындап екі құйын келіп қалды.
Жырынды Таңбай тушы тағы қарап,
«Дәл өзі Көлебе» деп айтып салды.

Көтерді ала туын Абылайдың,
Биікте қолында еді ер Таңбайдың.
Көлебе ер Таңбайға қарсы жүрді,
Көрген соң ала туын Абылайдың.

Батырлар аман көріп, көңілі толды,
Қаракөз аттан түсіп, сәлем қылды.
Ағыбай риза болып келініне:
«Жарқыным, көп жаса!» деп бата берді.

Таңекең тағы шолып айналаны,
Көреді келіп қалған Қолабаны.
«Аттанды» деп батырларға хабар беріп,
Майдан қып күтіп тұрды бір даланы.

Қолаба тұра қалды жақын келіп,
Сайдағы Ағыбайдың қолын көріп.
«Ең мықтың, жекпе-жекке тез шығыңдар,
Ішейін қандарыңды ұрттап төгіп».

Ағыбай Күрең атқа өзі мінді,
Шақырып ескі әруақ кәрі жынды.
Көлебе: «Мен шығамын, кегім бар» деп,
Өтініп ағасына жол бермеді.

Әкемнің ашуланған түрі жаман,
Қоймайды ініңізді енді жайға.

ағыбай  батыр
Айтқанша осы сөзді, бітті жұмыс,
Сілкініп батырлар да бастады ұрыс.
Қолаба қылышымен салып өтті,

Тегінде Қолабаның беті дұрыс.
Көлебе тигізбеді, қағып қалды,
Қолаба айналып кеп найза салды.
Дәлдетті алып қолдың ырғауымен,

Өкпеге сағасынан найза барды.
Көлебе жер бауырлап аттан түсті,
Қолаба кегін алды, қанын ішті.
Ес кетті Ағыбайдың нөкерінен,

Қаракөз Көлебені барып құшты.
Қан ақты Көлебеден дір-дір етіп,
Қара жер жұта берді есі кетіп.
Қаракөз жансыз тәнді қалды құшып,

Жетпеген сорлы жасын мөлдіретіп.
Көп сорлы бұл секілді қалған талай,
Күн жоқта адасқандай аспанда ай.
Кінәсіз жас сорлыны отқа салған,

Рақымсыз қара пейіл сұмдар қалай.
Ұмтылды Қаракөзге сұм Қолаба,
Қанды бас, көк найзаны алып қолға.
Ағыбай қағып қалды онан бұрын,

Тұр еді қылыш даяр сол қолында.
Ағыбай Қолабаға өзі барды,
Оған да өзіндей қып найза салды.
Жығылып аттан қалмақ құлағанда,

Қаракөз ақ семсермен басын алды.
Кешікпей көп нөкері тағы жетті,
Басынан Қолабаның дәурен өтті.
Қаракөзді Таңбай сақтап кейін тұрды,

Ойласам, оқа-зер тұтқан
Көңілдің тұнық көзінен
Айқын болған әңгіме.
Аспанның ашық көгінен

Есімде жүрген ер ісі.
Елдің ертек сөзінен
Қарасам, соны көремін.
Өмірдің көне өңінен

Ызалы жалын ұшқандай
Әркімнің шерлі көңілінен.
Атысып ру шабысқан
Хан, төренің гебінен.

Өлім өртеп, өрт жұтып,
Тас атысқан жеңінен.
Жауласып өткен жастары
Тентек туып тегінен.

Ел бейбіт болмапты
Ел арқасы кеңіген.
Кенесары кеткенде,
Сол дәуірдің дөңінде

Бауланып өскен Байсейіт
Наурызбайдың өзінен.
Құрап алып қол жинап
Жетісудің жерінен,

Салтанат құрды батыр боп
Ұлы жүздің елінен.
Алатаудан арқалы
Байсейіт батыр

байсейіт  батыр
Шеңбелене шебімен,
Қарағайын буынған
Қарсақ жортпас белінен.

Денесін тауға баласам,
Шынар шыбық бойы бар.
Қайнардың тұнық көзіндей
Атқыған ақыл ойы бар.

Ердің есіл-дертіне
Елдің мұңы жолығар.
Аяғын алға бастырмас
Ағайын елдің торы бар.

Наурызбай, Кенесарының
Соғысының соңы бар.
Жүрегінде ерімей
Елдің жүрген тоңы бар.

Елші түсіп екі елге,
Жасанып тұрған қолы бар.
Ебіне келсе, елдеспек
Ерлердің құрған тобы бар.

Қамқорлардың халыққа
Қазған қара жолы бар.
Істің сәті боларда
Оралғының оңы бар.

Келе-келе батырлар,
Кең өлкеден жиналып,
Мұрындық елге мұз белдер
Ойға терең миланып,

Ел бітімін ерекше
Есіне сақтап тұр халық.
Не дуалы ауыздың
Жұртқа сөзі тыңдалып,

Қорытпаған қоқым бар.
Қорғасынды ұрланып,
Түлкі құйрық төрелер
Сөйлемей отыр бұлданып.

Мырзалар да кекесін
Мысқылдана қуланып,
Қариялардың сөзіне
Кезек бермей шыршалып.

Көтеріңкі көңілмен
Хан құтырына жынданып,
Бұлттай өңі қоюлап,
Түнергенде сұрланып.

Тек батырлар бас шайқап,
Күрсінеді ыңыранып.
Ел басына сол күннің
Аспандай бәрі ауды.

Шешендердің топ жарған
Қалмағандай қажыры.
Көтерілді көп тілден
Жуан сөздің тамыры.

Елін селге ағызбақ
Екі жақтың арыны.
Ел ісінде тұтқынға
Түсіп кеткен бауыры.

Босатып оны қырғыз,
Оңай ма жұрттың алуы.
Соның үшін жұмсалмақ
Бойындағы қаруы.

Шыға келді ортаға
Ақ сауыт киген тау ұлы.

Атысқан жауға шабамын,
Бояймын қанға,—дегендей,—
Көк сүңгімнің сағағын.
Не болмаса мен қаза

Жау қолынан табамын.
Сабырлы оймен салмақты
Сүйеп жерге садағын,
Дулығаның астынан

Түрді көпке қабағын.
Шашақты найза қолдағы
Қояр жанға тірелді.
«Маған, жұртым сөз бер» деп,

байсейіт  батыр
Үндеріңде үнемді?
Ел болудан үздіңдер
Үміт пенен күдерді.

Қан түленіп қабағын,
Халқым неге түнерді?
Жұртқа пайда бар ма екен,
Түнергенде біз енді?!

Азат қылсақ болмай ма,
Кесіп тұтқын шідерді.
Торқа орамал кепкенше,
Топтың сыны түзелді.

Тірілтуге дәрмен жоқ,
Өлтірдің қапы бір ерді.
Сол батырдың нақақтап,
Сұрап отыр жұрт құнын.

Соға бермек сол үшін
Байқасам сөздің ұшқынын.
Ойламайды Орман хан
Осындайда жұрт мұңын.

Босатуға көнбейді
Қазақтың неге тұтқынын.
Орман ханның ойында
Өреңді қысқа етпекші.

Береке-бітім іздетпей,
Түбімізге жетпекші.
Ел мақсатын көздетпей,
Өзі хан боп өтпекші.

Кінәласып ұрысқан
Ел аумағы беттесті.
Жұрттың бетін Байсейіт
Өткір сөзбен игеріп:

Ерлік қайда үлгеріп.
Төрт түлік баққан ел едік,
Өскен егіз күн көріп.
Егін қалды салусыз,

Елден безіп дүниелік.
Түбіміз бірге туысқан,

Жаудың кебін кимелік.
Өткен іске өкпелеп,
Жіпке пәле тізбелік.
Мұнан былай біріміз

Бірімізге тимелік.
Үстінде соның балалық,
Екі елден шықса бір желік.
Сол терінің пұшпағын

Көп талқымен илелік.
Ел қорғаудың емін тап,
Жұрт басшысы ізденіп,
Күнін сатып жер-суға,

Патшадан жендет жүр келіп.
Мейірі қайқы, пейілі жат,
Сөйлесе алмай, тіл беріп.
Алар болсақ, алдырдық,

Найзаға мойын түйреліп.
Патшаның қолы жағадан
Ұстап езсе алқымды,
Иті талап ырылдап,

Тартып жейді балтырды.
Қалай соған беремін
Қырғыз, қазақ халқымды.
Билеп-төстеп, мыс қылмақ

Хан қазына-алтынын.
Аяғына жүн қылмақ,
Жерге төсеп нарқымды.
Нарқымды жауға бермесем,

Сарып болмай сарқынды.
Арқалатса ел жүгін,
Ел мойнына артылды.
Тайкең асық жаудікі,

«Бер,—деп,—бүтін алшыңды»
Үйірген сонда қой сақа
Алшысынан шаншылды.
Жол боларда осындай

байсейіт  батыр
Әр жерден сөйлеп әр адам,
Көтеріп дауыс қарқынды,
Бірімен-бірі дос болып,

Табысуға талпынды.
Ер-тоқымы Кененің
Ұлына Сыздық тартылды.
Ел-елдегі тұтқындар

Өз жеріне қайтылды.
Еш кінә жоқ ел-елден,
Еміренген төсінде.
Қырғыздың Келе батыры,

Төрекелді ішінде.
Бір топ батыр қол қойды
Ел жасаған бітімге.
Ердің қапы болған жоқ

Ел қорғаған ісінде.
Біріктірді бүкіл жұрт
Бірлігі мен күшін де.
Сыпатай батыр, Сұраншы

Алтын найза шашақты
Ұлы жүзден екеуі
Еңкейіп келіп атақты
Төрекелді төсіне

Төстерін қойып тақапты.
Сүйіскенде батырлар,
Көздерінен жас ақты.
Татуласты батырлар,

Араз болмай аралық.
Жамағандай жүрекке
Жаңадан бір жаңалық.
Батырдың сөзін ем көріп,

Екі рулы халайық
«Аттанса жауға майданға,—
Деді,—түгел барайық».
Сая болып сарбазға

Бір ыңғайлы соққандай
Сонша көптің толқыны.
Батырлары бар елдің
Басынан жоқ қорқуы.

Елін қорғап жат жаудан
Жер сілкінткен жортуы.
Қараағаштай қалың қол
Мінді түгел ертті атқа.

Төре, сұлтан мінген жоқ,
Кейін бағып керітартпа.
Бөлді сонда Байсейіт
Қолдың бетін төрт жаққа,

Қашаннан бері қауіпті
Төңіректегі өрт жаққа.
Төрекелді аттанды
Он мың қолмен Ташкенге.

Бағыныпты сол шаһар
Патшадан келген әскерге.

Ісіне қабыл сәт берме.
Ел намысын, ер болсаң,
Өлгеніңше қастерле.
Сұраншы батыр аттансын

Өз қолымен Шымкентке.
Өзі жаулық қылмаса,
Ішегін елдің кірлетпе.
Етегіңе ел жисаң,

Ерінбей теріп, тірнекте.
Ел жарасын жазуды
Ер мойныңа міндетте.
Сонан қалың қол жинап,

Қосылсақ келіп дүрмекке.
Сонан соңғы жұмысты
Қояр едім бір бетке.
Сыпатай, Сыздық аттансын

Жолдың ұзақ керіне,
Оралдағы кіші жүз
Исатай ердің еліне.
Бағынбасын бар жұрты

Патшаның қулық ебіне.
Сарыарқаның сапары
Керек қылды мені де.

байсейіт  батыр
Алдым кеше Арқадан
Ағыбайдың жауабын.
Жіберіпті сол маған

Бір сенімді адамын.
«Бағындырды патшалық
Арқаның,—депті—қазағын.
Алатауға айдаһар

Ашпақ тағы аранын.
Байсейітке сәлем де,
Күзетіп енді жаранын,
Атсын,—депті,—алдынан

Жай оғындай садағын».
Ағыбайдың түсірмей
Сөзінің жерге табанын.
Жерге жауды жеткізбей,

Бөгеуге жедел барамын.
Төрт бөлінді он мыңнан
Төңірекке қырық мың қол.
«Өзді-өзіңе әрқайсың,

Азаматым, әзір бол»
Деген сөзбен қоштасып,
Еңкеңдесіп тартты жол.
Бәріне бұйрық тапсырып,

Байсейіттей батыр ұл
Ұзағанша көзінен,
Қарлықтырды дауысын,
«Бермегін,—деп,—қазақтың

Қауырт жауға намысын».
Қардай жауған қалың оқ
Жеңбеген ер бағытын.
Тоғыз қабат торлатып

Үстіндегі сауытын,
Талай жаудың шығарған
Көріне көміп табытын.
Денесі құрыш болаттай,

Төртбақ батыр дембелше
Асығатын әр жауға
Ажал тауып бергенше.

Әуелден бергі әдеті—
Жауға қарсы келгенше,
Дамыл көрмей жортатын
Мұқатып оны жеңгенше.

Саулатып ерлер жөнелді
Түн жүрегін тілгіндей.
Нажағайын аспанның
Иығына ілгендей.

Айсыз түнде тұлпары
Жаудың иісін білгендей.
Аққан тасып Іледен
Өтуге қарсы именбей.

Қой алдында серкедей
Батыр бастап көп елді,
Төгіліп аққан теңізді
Төте кесіп жөнелді.

Батырға сонда ере алмай,
Қалың нөкер бөгелді.
Тобыңды жазбай, еркіндеп,
Өтінді жұртқа «тез енді».

Тоқтаусыз ерлер тоғыды,
Тобын суға жаздырмай.
Көптің күші апатқа
Аман кетпек шалдырмай.

Бүлдіргесін ар жаққа,
Алып өтіп қалдырмай,
Шолынша алға жіберіп,
Жалғызданды андыздай.

Қанаттасып қалың қол,
Бірнеше күн өткенде,
Не орын тауып оқ өтер
Жүні қалың шекпенге.

Жаудың бойын бақылап
Көкөзекке жеткенде,
Алдынан қардай оқ жауды
Көп төбеден өткенде.

байсейіт  батыр
Сонда қолын Байсейіт
Елге сілтеп кейінгі,
Мылтық оғы тілсіз жау

Жазым болмай шегінді.
Ыдыраған қол ыңғайлы
Жыраларға бөлінді.
Жау көзіне аз ғана

Некен-саяқ көрінді.
Қызылданып көкжиек,
Күн ұяға көмілді.
Тыпыршыған тұлпарлар

Ауыздығын кемірді.
Апақ-сапақ аралас
Атын ерлер тебінді.
Тұлпардың қалың тұяғы

Жер тозаңын шаңдатты.
Шаңға көміп отыз мың,
Ортаға қамап салдатты,
Адырнадан садағын

Атқыш ерлер аңыратты.
Жарым түннен ауғанда,
Даланың бетін қан жапты.
Ерлігіне батырдың

Ел разы сондағы.
Жау төсіне кіршілдеп
Көк сүңгі найза қолдағы,
Аш бөрідей жұтынып,

Қанға тояр болмады.
Жиілетті үстіне
Соғыстың пісіп толғағы.
Қалыңдығы салдаттың

Қаптағандай қара сел.
Ақтық күшін айдады
Әскербасы офицер.
«Ат мылтықты батырға,

Ал ортаға ел жібер».
Ортаға қамап алмағы
Байсейіттей батыр ер.
6-279*

Шабуылдап ақ көбік,
Атының үсті қара тер.
Садағынан сан рет
Төңкерілді төбе бел.

Бытырлаған бағана
Мылтық даусы басылды.
Араласып қолма-қол,
Әркімнің еті ашынды.

Жараланып талай тән,
Судай қаны шашылды.
Тұт келтірмей Байсейіт,
Жауды жоннан асырды.

Тоз-тоз болып қашты жау
Айнабұлақ жонынан.
Қараталдан өткізіп,
Қуды батыр соңынан.

Бақанасты бастырып,
Үш төбенің құмынан.
Қолға түсті әр салдат,
Адасып ара тобынан.

Аякөзге тықсырып,
Жауды қуып барды да,
Құлазы құмға кіргенде
Байсейіт жетті алдына.

Сары ала шекпен офицер
Енді қапы қалды ма?
Сығалап қара мылтығын,
Баспақ болды қам қыла.

Онан бұрын тартылған
Сары ала садақ зу етті,
Іліп садақ жөнелді.
Құзғын зұлым иекті

Теректей жерге құлатты.
Арам дене сүйекті
Астындағы қан жиреп,
Жүгірісін үдетті.

Түбінен түріп сыпырып,
Қайтадан орап түнекті,

байсейіт  батыр
Аттық мойнын кейінгі
Қалған қолға түзетті.
Тарта шауып келеді,

Тізгін іркіп жай ғана.
Қансыраған тән өлген,
Майдан болып айдала.
Алыстан көріп аңсады

Жұрт батырдың жетуін.
Есеп қылса майданды,
Табан бопты жеті күн.
Салдатты санап кім тұрсын,

Шығыны қазақ екі мың.
Сөйлегенде тетігін,
Оқтың жалғыз орны бар.
Үстіне ала төсінің

Атпаған салдат болмаған.
Сауыттың мезгеп тесігін,
Жұрттың сонда дәрмені
Шаңқай түске ту тікті.

Төбеге қарай аңдыздап,
Бәрі де аттан түсіпті.
Неше күндей қатынған
Аттың белін босатты.

Ерттеп оның орнына
Жетелеп жүрген қос атты.
Ет пісіріп жеуіне,
Қостар қазып ошақты,

Қарауылға көздетті
Қауіпті деген шоқатты.
Шолысып біріге Байсейіт
Ар жақтағы бағытты,

Жуық жерде еш нәрсе
Жоқ сияқты қауіпті.
Ыстық күнге пысынап,
Ауырсынып сауытын,

Баулығын шешіп ағытты.
Сауытын саспай бөктеріп,
Мініп ұшқыр атына,

Әңгімелі бір досын
Ертіп жүрді қасына.
Жуық тұрған төбенің
Шықты серуен басына.

Отыр мынаған дегендей
Орын берді тасы да.
Жүрді біраз досымен,
Төсін төсеп самалға.

Тұрған тура сығалап,
Бекінген жау қамалда.
Ту сыртынан дәл мезгеп,
Атып қалып табанда,

Екі салдат көрінбей,
Жетті қашып адамға.
Сонда батыр шақырды:
«Оқ тиді,—деп,—арқамнан.

Неге шештім сауытты,
Деп өкінді,—қамқамнан».
Ұмтылды ерлер сол жауға,
Атына мініп қаңтарған.

Жер күңіренді «жібермей,
ұста» деген айқайдан.
Даланы сарын үн басып,
Батырға жұрт күңіренді.

Құйындап қашқан салдатқа
Қуғыншы жетіп үлгерді.
Қуды жедел, ұстады,
Жау найзаға түйрелді.

Кескілеп оны қанжармен,
Істеді жұрт білгенді.
Қолға түсіп, қор болып,
Әлек болып атқандар,

Жайғап келді батырға
Жауды қуып шапқандар.
«Маған мынау оқ тиген,
Абыржып енді саспаңдар.

Кездікпен тіліп етімді,
Оқты сойып тастаңдар».

байсейіт  батыр
Жабысқан сырттан жасыл оқ
Жанды қинап тым қатты,
Батқан сайын батырдың

Денесіне шым батты.
Батырдың етін кесе алмай,
Сонша батыр зыр қақты.
Тәбеті көптің тартпайтын

Халқына батыр қымбатты.
Қоныс қылды қорғасын
Жауырынның арасын.
Батқан сайын сүйекке,

Бұзды батыр мазасын.
Оқты сойып алудың
Жұрт таба алмай дауасын,
Белбеулермен бес құлаш

Шанды таңып жарасын.
Оқтың батқан орнынан
Қан дедектеп саулады.
Бір құмалақ қорғасын

Таудан ауыр салмағы.
Еліне алып қайтуға
Көптің көңілі ауады.
Мінгізді ерді атына,

Жиналып жаран қаумағы.
Жұрт батырын қаумалап,
Сонан былай жай жүрді.
Аспан, жердің арасы

Арыстан ерге қайғырды.
Жау қапыда табанын
Аңдаусыз жерде тайдырды.
Елге сосын жете алмай,

Ара қонып, ай жүрді.
Айда жетті аулына
Жатпай-тұрмай аялдап.
Шықты жұрты алдынан,

Атты біреу жаяулап.
Үйіне жетті сабырлы,
Саспай жүріп аяңдап.

Бастан-аяқ болған-ды
Батыр көпке баяндап.
Арқасын оттай оқ кеулеп,
Семіргенін қанына

Сездірмеймін десе де,
Сезді сұлу жары да.
Төрт жаста ұлы Бексейіт
... ... ...1

Шүкірленді ішінен,
Мейірі қанып тағы да.
Күннен-күнге меңдеген
Батты жара жанына.

Төңірекке кеткен төрт батыр
Онан келген дерек жоқ.
Төрт батырсыз жараға
Жаннан келер себеп жоқ.

Жеңіліп жаудан қайтқан қол
«Көрдім, білдім» деген жоқ.
Өксіп батыр ерлерін,
Ішінен тынды шемен боп.

Сенделіп үйде жүреді,
Сездірмей дертін кісіге.
«Ерлердің бір көлденең
Болды ғой,—деп,—ісіне».

Сүйегін тесіп алты айда,
Қорғасын кірді ішіне.
Ыңыранбапты ер сонда,
Тісін басып тісіне.

Өкпе-бауырын аралап,
Оқ жеткенде күшіне,
Өлім жапты пердесін
Батырдың тұлға түсіне.

Сергек өлім дүниеден
Секіргенде сақ қайтты.
Баласынан қазақтың
Батыры өліп, бақ қайтты.

байсейіт  батыр
Ерді көміп молаға,
Бауырым салған ат қайтты.
Сонда көпке Сүйінбай

Енді бізге жырғау жоқ.
Енді батыр туғанша
Көздің жасы құрғау жоқ.
Жауға тақыл қылатын

Ешбір шара ылғау жоқ.
Бөгеп тұрған алдында
Бөген болып шырмау жоқ.
Арыстан едің, Байсейіт,

Атыңнан қапы жығылдың.
Жау алдынан жай тартқан
Енді жауға тығын кім?
Басына тумақ бар елдің

Ыңыршақ атты ығыр күн.
Түтіндей бықсып көңілсіз
Шер қайнар ығыр күн.
Ер Сыпаттай ерекше

Жолбарыс едің жортарман.
Сыздық жетім ер жетіп,
Өсіп едің ортамнан.
Оқ үстіне оқ тиіп,

Өтті менің қолқамнан.
Жыларсың, жұртым, жыларсың,
Маңдайынан сар тамған.
Ұмтылғанда Сұраншы

Бүркіттей жауға қомданған.
Айбыным едің алысқа
Ақ найзаңды толғанған.
Келер күнде келмедің,

Асып кетті болжалдан.
Аман емес, әйтпесе,
Аяғың сенің торланған.

Төр дегенім, төр емес,
Жолың сенің орланған.
Ор дегенім, ор емес,
Құның бөлек қорғалған.

Адамзаттың сырттаны ең,
Ерегіскен дұспанның
Қанын судай ұрттап ең.
Келмедің сен де, кешіктің,

Жағасын жаудың жыртпақ ең.
Жыға алмадың, жығылдың,
Тіріде жауды құртпақ ең.
Тасты жерде тау болар,

Таса жерде жау болар.
Батырлы елде мал болар,
Ағашты жерде тал болар,
Су аққан өзен жар болар.

Мүмкін елден тағы да
Батыр туып, бар болар.
Батырларың болғанша,
Уа, жамағат, жараңдар!

Топтанып тұрма топ жазып,
Шаруаңа тараңдар.
Ортамызда осындай
Сөзді баққан адам бар.

Патшасына жағынып,
Бара сала жамандар.

Байсейіттің он бір жастағы кезінде, Арқадан Кене хан ауып
келгенде, Кене хан Тойшыбек батырдың қасына келіп қонған
екен. Кене хан Наурызбай, Ержан, Құдайменді, Наурызбай
бір қатыннан. Жалқы үшеуі бір қатыннан екен. Арқадан бері

шыққанда: «Ұлы жүз бен қырғызды қаратып алармыз, Науан
батыр. Бірақ алдымызда үш бел бар, сол үшеуінен өте алсақ,
батыр»,—деді.
Кене ханның сөзі:

Аса алмасаң, қадамды баса алмаймыз.
Үшеуінің перісі бізден басым,
Ер Науан асырмаса, нашарлаймыз.
Арғы атам—хан Абылай, атам—Қасым,

Науанжан, ұзақ болсын өмір жасың.
Менің қаупім, шырағым, сол үшеуі,
Үшеуінің дауы зор өте басым.
Еш нәрседен қылмайды олар қауіп,

Барған жағын талқандар көңілі ауып.
Біреуі жас, екеуі толған адам,
Қырғызды ап тұрады, барса, шауып.
Ер Науан, берік боп жүр өзіңе-өзің,

Соларды білдіргелі айтқан сөзім.
Барған соң, үшеуінің түр-сипатын
Шырағым, Науан батыр, көрер көзің.
Бізді екі дәу жолбарыс жүрген бағып,

Дұшпанды аждаһадай жүрген шағып.
Байсейіт батырдың тарихы
(Тәжібай Байбағышов нұсқасы)

Қолдайтын, Науан батыр, сізбен бізді,
Жүретін сол екеуі атақ тағып.
Ұраны Абылай хан батыр байдың,
Нәсілі және осылай біздің жайдың.

Қырғыз басқа,үш жүздің баласына
Баласы бәрі төре Абылайдың.
Бәрі де тұлпар мініп ту ұстап жүр,
Алтынды, күмісімен уыстап жүр.

Үш батыр соларға да бойұсынбайды,
Барған жағын быт-шыт қып қуыстап жүр.
Кене хан ағаң төре, князің бар,
Қайтпайтын ерлікпенен сабазың бар.

Жас баласың, ер Науан, түбін ойла,
Ашуланшақ, жеңілтек мінезің бар.
Барамыз қырғыз бенен қазаққа да,
Төзерміз қайғы-қасірет, азапқа да.

Қайнаған су, жанған от жүрген жерің,
Түсінде еш көрерміз тозаққа да.
Соны айтып неше күнде келді көшіп,
Отын-су, дәм-тұз айдап келді нәсіп.

Ордасын Тойшыбекпен қатар тігіп,
Отырды батырлармен есендесіп.

Қырғызға көрсеткелі біраз ерлік.
Енді жақсы батырға хабарлап қой,
Абылай хан, Қасымұлы мен Арқа жерлік.
Болайық, амандасып, елге таныс,

Арқадан ауып келдім, жерім алыс.
Жолда әркімнен сұрап ем: «Кім батыр?» деп.
Жақсы адам,—деп айтты,—сізді қалыс.
Сонан соң тура келдім қасыңызға,

Қызығып батыр деген басыңызға.
Күнде сөз, күнде сөйлеп танысармыз,
Бір Алла жәрдем берсе басымызға.
Кене хан қанша қарашалармен ақ ордаларын тігіп жатты.

Ешкім батып бара алмайды. Әгерде барам деген адам болса,
атты түйе алып барып, ордаға түсіп, сәлем-аманға келеді екен.
Төренің Абылай ханнан бергі жолы солай екен. Бір күні төре

байсейіт  батырдың  тарихы
елді жиып, жақсы кісілерінің басын қосып айтты: «Біздің
келгеніміз ұлы жүзбен бас қосып, танысып, батырларымен
ақылдасып, мақұл көрсеңіздер, сіздерге жау болған адамдар

болса, күш қосып қаратып алсақ. Бұған не дейсіздер?»—деді.
«Мақұл сөз»,—деп төреге уәде берді, баталасып отырды. Ал
тағы сөзім бар: «Ел ішінде тентектер бар, ұры бар оған тыйы­
латын шара қолданалық»,—деді. «Қайтіп тыямыз?»—деді

отырған жұрт.Сонда төре сөйледі: «Тыю былай болсын: Менің
ұрым сендердің қолыңа түссе, өзіме әкеліп бер. Өзім қандай
жаза болса қылайын. Сіздердің ұрыңыз біздің қолымызға
түссе, өздеріңізге берейін. Сіздер де өздеріңіз жазалаңыздар»,­

деп тарқады. Сонымен жұрт тыныш жата берді.
Ал енді Байсейіт батыр сол күндері он бір жаста еді. Бір
күні атасына: «Анау ақ орда кім, ата?»—деді. Тойшыбек
әкесі: «Ол Кене хан деген төренің ордасы, балам, оған бар­

ма. Егер барған адам болса ат, түйемен барады. Бекер барған
кісінің басын кесіп тастайды. Барма, балам»,—деп қорқытып
қояйын деп айтты. Бір күні бала, бір бәсіре тайы бар еді. Бие
байлап жатқанда, мініп шауып барып көрейінші деп ордаға

түсе қалып, тайын белдеуіне байлап, сәлем беріп кіріп барды.
«Әлейкумассалам, балам, жоғары шық»,—деп орнынан ұшып
түрегелді. Бала жоғары отырды. Жан-жағына қараса, дүние-
сайман, жабдық жайнап тұр. «Ата, мынау не?»—деп сапыға

шығарды. Бала тайын белдеуге байлап, жүгенін алып жүріп
кетті. Әкесі баласын іздеп жүрсе, төренің ордасынан шығып
келеді екен.

байлап кеттім,—деді. Сонда Тойшыбек батыр ішінен ойлай­
ды. «Ай, балам-ай, өмірің қалай болар екен» деп көзіне жас
алып, үйіне жүре берді. Байсейіт үйіне кеткен соң, Наурызбай
Кенесарыға айтады: «Бір кішкене бала келіп еді. Оның қылған

ісі көңілімізге тура келмейді деп Наурызбайдың сөзі айтқан
Кене ханға:

Жоғары шық, балам, дедің ұшып тұрып.
Онан үлкен зорсынған адам келсе,
Зер салып қарамаушы ең мойның бұрып.
Баланы көре салып мойның бұрғаның,

Тұра алмаушы ең, орныңнан ыршып тұрдың.
Сескендің не себептен, батыр төре?
Ал енді мәнісін айт бізге сырдың.
Айтып ең төрге шық деп, төрге шықты,

Төмендеп отырмады өрге шықты.
Сіз ылқың деп тұрған соң, енді ме деп,
Мысалы барымызды жерге тығады.
Отырып жан-жағына қарап тұрды,

Бір өзін қанша жанға балап тұрды.
«Ата, мына тұрғандар не нәрсе?» деп,
Сапыны суырмаққа талап қылды.
Төре боп апшың мұндай қуырылмас,

Жасадың бүйткенің жоқ бірталай жас.
Үш айттың, бала орнынан тұрып еді,
Отыр, балам, отыр деп сорылмас.
Сізден артық адам жоқ ақсүйектен,

Төресіз елден артық бақ, сый еткен.
Әкесі келсе, жатып қол бересіз,
Туған бала екен ғой Тойшыбектен.
Әкесінен туа ма баласы асып,

Ордаңа кім бар демей, кірді басып.
Біз де байқап отырдық түріңізді,
Дегбір қылмай қалдыңыз отасасып.
Бала үйден шыққанша, тақсыр төре,

байсейіт  батырдың  тарихы
Сонда Кене ханның інілеріне жауабы:

Сескеніп қалдым, Науан, көңлім еріп.
Екі иінінде бар екен екі арыслан,
Жолбарысым тығылды соны көріп.
Бұл бала жас та болса, батыр еді,

Бір өзі мың кісіге татыр еді.
Көре салып көтіме кіріп кетті,
Екеуі үстімде ойнап жатыр еді.
Жолбарысым көтіме кіріп кетті,

Кірген соң көңлім ойнап еріп кетті.
Бала емес сыйладым арысланды,
Сол үшін төре орнынан тұрып кетті.
Сол үшін құрметтеді төрең тұрып,

Сыйламасам, жолбарыс қалар құрып.
Арыслан жолбарысты шайнап кетсе,
Бізде хандық бола ма Құдай ұрып.
Сол үшін құрметледім шық деп төрге,

Отырды бала барып жоғары өрге.
Бұ не деп бала тұрды орнынан,
Аузым бармай отырды тек тұр дерге.
Екі иінінде мініп тұр оның досы,

Төренің боп тұрған жоқ көңіл қосы.
Суырса, бірімізді шаптырады,
Суырылмайды дегенім менің осы.
Әркімді Құдай жолға бастайтұғын,

Бір ойы ердің осы саспайтұғын.
Үш бел бар деп өзіңе айтып шықтым,
Сол белдің біреуі осы аспайтұғын.
Науан хан, ойламағын өзінің жасын,

Біледі жас та болса дос пен қасын.
Жас бала тұлымсыз деп ойламаңыз,
Күші артық сізбен бізден, дауы басым.
Дұшпанын бұрын көріп қызып қойған,

Тамаша өскен бала қызық тоймен.
«Өзің өлмей дүниеде, құл болма» деп,
Жаратқан маңдайына жазып қойған.
Жаратқан жері артық Тойшыбекте,

Қазасы жеткен күні оқтан өлер,
Бет алған дұшпанынан алар кекті.
Жаралған әуел бастан бала дұрыс,
Қазақ атты ұранға болады ерсі.

Мылтық өтпес, найза өтпес, қылыш кеспес
Бұл баланың денесі о да құрыш.
Баланың мен байқадым барын сынап,
Көрдің ғой, неше түрмен тұр ғой ұнап.

Үйсін дегін «батырмын» дегендерден
Бәрінен артық екен о да тым-ақ.
Шырағым, осылайша, Науан батыр,
Сенің де әр ерлігіңе шығар татыр.

Келген-кеткен адамды осы ордаға
Кене хан бекер емес, сынап жатыр.
Бала екен о да басым, түсі суық,
Дұшпанды қор қылғандай, алдын буып.

Екі көзін көрдің ғой, тостағандай,
Мұндай ер көргенім жоқ өзім туып.
Бір күні төре сонымен жатыр еді, Төренің бір ұрысы Тойшы­
бек батырдың қолына түсіпті. Төреге апар деп беріп жіберді.

Төреге ұрысын апарып берді. Төре ертең ел жиылсын деп ха­
бар берді. Баталасқан ел тегіс жиылып келді. Сонда төре екі
асау бие алдырып, ұрының екі бұтынан байлап қоя берді. Бие­
лер тепкілеп, екі бұтын екі жаққа жыртып, мылжалап кетті.

Елдің денесі тітіреп шошып кетті. «Мына төре қалай? Басқа
жазамен жазаласа болмай ма? Ешкімге жаны ашымайтын төре
екен-ау» деп жұрт тарқап кете барды. Сонан кейін бір күндері
Тойшыбектің ұрысы төренің қолына түсті. Тойшыбекке апар деп

беріп жіберді. Тойшыбек ұрысын көріп жаман састы. Біреудің
жалғыз баласы екен. Тойшыбек аяңдап төреге келді. «Төре, біз
сіздей төре емеспіз. Бізге үш күн рұқсат беріңіз. Сонан кейін
болсын»,—дейді. Төре «мақұл» деді. Тойшыбек батыр үйіне

келіп Бір жігітін: «Шапшаң барып Сыпатай батырды алып кел,
жайын айтып,—дейді.—Жан қалса, сол кісіден қалар,—деді.
Жіберген адам барып Сыпатай батырды алып келді. Үш күн
бітті. Ұрысын әкелсін деп төре кісі жіберді. Ұрыны алып бар­

ды, жұрт жиылды. Бір уақытта Кене хан төре келді. Жұрт алқа-
қотан отырды. Ұрыны ортаға қойды. Сонда төре:

көрсін.
Сонда Сыпатай батыр:

көргенім жоқ. Төре келді деп естіп едім. Сен жолды, майлы
төре екен деп ем, жалғызы мен жарлыны құртайын деген төре
екенсің, мен сенің батаңда жоқпын. Жалғызымды өлтіртіп
мен отыра алмаймын. Төремісің, мұның жарамайды. Келе са­

лып дұшпаннан шығаратын қанды өзіңнен шығарғаның бола
ма, мұның төрелікке лайық емес. Басқа жазамен жазаласаң
болмай ма, өлтірмей. Төре саған өкпеледім,—деп, баланы ат-
тонымен ертіп жүріп кетті. Кене хан жауапсыз отырып қала

берді. Сонда Науан батыр: «Ұрсам,—деді.—Не деген қорлық!—
деп еді, Кене хан: «Қой, шырағым, Науан, мені Құдай жеңбесе,
адам жеңбейді. Менің жауап қылмағаным үйден келгенде екі
жолбарысым қасыма ілеспеді. Соның үшін үндемедім, жауап

бермедім. Есірмейтін бір бел үшін деп Науанды тоқтатып үйге
кіріп, Сыпатайдың жайын есірмейтін үш білгіш бар деді. Сонда
төренің Науанға берген жауабы:

Астыңда тұлпар пырағың.
Бұрын саған айтып ем
Естіген, көрген құлағыңа.
Күнінде неше сыйынып

Бір Құдайға жылағың.
Қор қылма деп Алладан
Ақырғы тобын сұрағын.
Сыпатайдың дауына

Талайды қазып салды ол.
Науанжан, соны байқарсың,
Үш батыр бар бізден зор.
Жаратқан Жапар жаная,

Дұшпанға қылма бізді құл.
Сыпатай деген дау ауыс
Бурадай болып жараған.
Тіреу болып дулатқа,

Осыдан ақыл тараған,
Жұрт аузына қараған.

Осыған келіп тоқтайды
Ақылына бар адам.
Құдай артық жаратқан,
Хан боп шыққан қарадан.

Келген соң соны сыйлайық,
Киіп кетпей арадан.
Кене хан болып туғалы
Кім қарап еді бетіме,

Түспеген жара етіме.
Ақылменен алмасақ,
Көнбейді бұлар үкімге.
Қараған кісі бұл өзі

Жетім менен жесірге.
Осындайда танып ал,
Есірме, Науан, есірме!
Тәкаппар болсақ, ер Науан,

Жолығармыз кесірге.
Бізді айдап Құдай бұл жаққа,
Бола бер сондай, сондай ерге таныс,
Үшеуінің ерлігі о да желіс.

Төрелік салтанатпен отырайын,
Қабыл алып осы жұрт, қылса қалып.
Төрені құрметтеді баршасы шын,
Бір жапырақ төреден таппады мін.

«Пәлен күні қырғызға аттанам» деп,
Төре хабар қылыпты бірнеше күн.
Төре қырғызға аттанды бір күн жолға,
Шартарап хабар беріп оң мен солға.

Кекіліктің тауынан асқан күні
Жұрт ала боп, қайран ер түсті қолға.
Қырғызға қайран ерлер қолға түсті,
Көрмеген төре болып мұндай істі.

Арқадан ажал айдап келген екен,
Құдайдың құдіреті қандай күшті!

Бастайын бісмілла деп әуел басын,
Сөзімді ықыласпен жұрт тыңдасын.
Сапардың сәті түсіп оңға басса,
Сөйлейін бұрынғының бір қиссасын.

Бастайын бір-екі істі, келсе шамам,
Баянсыз сұм дүнияға болмай алаң.
Құдайым өзі оңдаса сапарымды,
Ұзартып алға қарай создым қалам.

Ұлы әжемнің аузынан тердім мұны,
Аңыз-ертек емес бұл, сөздің шыны.
Тастаңдар керексізін, жаққанды алып,
Оқушым, сөкпеңіздер болса міні.

Біреу артық мұндайға, біреулер кем,
Әркімнің әртүрлі ғой қызыл тілі.
Сөйлейін сөз асылын, сөздің шынын,
Жұрт та сынар қатасын, сөздің мінін.

Тайпалған төрт аяғым жорға емеспін,
Ескіден қалған сөзді тізбек шыным.
Оқиға болған істен сөз қозғайын,
Қалпынан асып сөйлеп тым азбайын.

Кезінде ел қорғаған Мырзаш батыр,
Оқушым, сөз етейін соның жайын.
Мырзаш батыр
(Ниязбек Қыдырмоллаұлы нұсқасы)

Сөз етсем сөз шындығын түптен әрі,
Шындықпен көрінеді сөздің нәрі.
Бір шешімін таппаған кәрі дүние,
Арбаспен келеді жаралғалы.

Сөйлесем өткен күндер хикаясын,
Тарихтан кейбір сөзді жұрт тыңдасын.
Еске алсам ескі дүние белгілерін,
Жазықсыз нақақ аққан көздің жасын.

Өтіпті зар замандар қан қақсатқан,
Сұм заман алды жұлды қарғыс атқан.
Әлсізін әлді талап жем қылыпты,
Соқтығып тыныш елге бейғам жатқан.

Дүние ойлағанға бәрі ғапыл,
Еске алмаса, белгі жоқ әуел ақыр.
Талайды жер соқтырған жазым дүние,
Білінбей шыр айналып өтіп жатыр.

Дүниеден батыр да өтті, бағлан да өтті,
Біреу жырғап, біреуді тентіретті.
Атадан ұл, анадан қыз айрылып,
Зар заман зар жылаған күндер өтті.

Сөйлейін сол күндердің арман зарын,
Азырақ мен тізейін қолда барын.
Ерлігін батыр Мырзаш сөз етейін,
Сырт жаудан қорғап қалған халық арын.

Өздігінен тиіспеген бөтен елге,
Соқтыққанды ол тыққан қара жерге.
Жайратқан өзі ізденген жауыздарды,
Келтірген сырт дұшманды тура жөнге.

Жау десе жалақтатқан алмас қылыш,
Өзі барда жасаған елі тыныш.
Жаудан елге кек алған елдің ерін,
Кім айтыпты бейпіл сөз жылқы қуғыш.

мырзаш  батыр
Айласына ақылы, күші ылайық,
Батылдық зерек шапшаң ісі ылайық.
Төрт құбыла теп-тегіс бәрі өзінде,

Бос сөз қосып араға не қылайық.
Жазуға бұл дастанды ынтам соқты,
Бүгінгі жарық өмір ертең жоқ-ты.
Бір күні жерге бірге түсері қақ,

Сондықтан қолға алмасқа шарам жоқ-ты.
Енді бұл жерде бұл әңгімені аз тоқтатып, Мырзаштың бала
кезінде ұйқыда көрген бір түстен мағлұмат бере кетейін, мұны
да сол әжеміз Мырзаш қызы Шәкежан өз аузынан айтып оты­

рушы еді.
Сөз етсем ел ерлерін болмас қата,
Ер емес өз елінен алған бата.
Мырзаш ер кереметті жан болыпты,

Үш рет аян берген Қызыр ата.
Мырзаштың әрбір ісін айтсам теріп,
Әр сөздің өз жөніне кезек беріп.
Түсінде үш рет кеп Қызыр бабам,

Өңіндей жолығыпты аян беріп.
Бір түні түс көреді бала Мырзаш,
Төсегінде жатады ол жалаңаш.
«Тұр, ұлым, киім кигіз, көзіңді аш»,

Дейді бір ақсақал қарт түрі оғаш.
Төсекте жатқан екен ұйқылы-ояу,
Әлгі адам таяп келді жақын, таяу.
Бастан-аяқ денесі түгел аппақ,

Жұртқа жолың болат, болмайсың жәй.
Батырлық, ел қорғайтын жүрек берем,
Басқа дәулет саған жоқ, болмайсың бай.

Және де мынаны ұқ тағы, балам,
Баяны жоқ дәулетке болма алаң.
Қорғасаң елді жаудан, мәңгі өлмейсің,
Есіңе қатты сақта, болсын санаң.

Ей, балам, сені таныр оң менен сол,
Саған төтеп бере алмас жасанды қол.
Үш рет дұшманыңнан кек аласың,
Тағдырдың соңғысына разы бол.

Осыны айтып әлгі адам ғайып болды,
Баланың да бұл түске көңілі толды.
Не де болса айтайын атама деп,
Жүгіріп Алдиярға жетіп келді.

Жүгіріп атасына келді сонда,
Сәлемін тағзым етіп берді сонда.

Жоруын сіз айтыңыз,—деді сонда.
Мырзаш айтты: «Ей, ата, мұны тыңда,
Таң болдым, бұл қалай түс, құдауанда.
Төсекте ұйқылы-ояу жатыр едім,

Біреу келді көрмеген бұл жиһанда.
Ықыласпен, ей, ата, тыңда мұны,
Өтірік сөзімде жоқ анық шыны».
Бастан-аяқ көргенін айтып берді,

Ақтарылып ақ ниет бала сыры.
Тыңдады ер Алдияр мына сөзді,
Баланың болатынын іштей сезді.
«Өзімнің мұрамды осы ұстады-ау»,—деп,

Сипады қос алақан кесек жүзді.
«Әумин!» деп қол жайып жүзін сипап,
Бір қуаныш белгісі жүзінде ойнап.
Аз ойланып қарады жалғыз ұлға,

мырзаш  батыр
Сонда Алдияр былай деді:

Жетілер ақыл қайрат, санаң,—деді.
Елге істеген сапарың оңға басып,
Ылайық жолың болар, балам,—деді.
Еліңе қорған болар ер боларсың,

Дұшманыңа айдынды шер боларсың.
Ел басына күн туса екіталай,
Мен бар деп қару-жарақ қолға аларсың.
Атағың кетер өрлеп оң мен солға,

Жабай бабаң туы болар берік қолда.
Елің үшін істеген еңбегінен,
Абырой, атақ аларсың әрбір жолда.
Беріпті саған аян Қызыр бабам,

Енді оңғарар ісіңді Хақ тағалам.
Атың өлмей мәңгіге қалады екен,
Жоруы бұл түсіңнің осы, балам.
Тағы да бастайтұғын түлкің болар,

Бай болмайсың, тек қару мүлкің болар.
Саған қарсы дұшманның сағы сынып,
Мәртабаң жоғарылап, көңлің толар.
Қызықпа дүнияға, балам,—деді,

Қолдар сені ер Жабай бабаң,—деді.
Шешуші бұл түсіңнің түйіні осы,
Мен де берем ақ бата саған,—деді.
«Әумин!»—деп Алдияр жайды қолын,—

Жалғыздың оңғара көр Алла жолын.
Нақақ тиіскен дұшманға мұқтаж қылма,
Ел үшін өмірінің қидым соңын».
Атасы да осылай бата берді,

«Ниетімді Жаратқан қабыл айла,
Бісмілла, Аллаһу акбар»,—деді.
Енді Мырзаштың өмірбаянынан қысқаша аз түсінік
Ер Мырзаш өз еліне болған пана,

Болғанда талап, қайрат, ақыл, сана.
Мырзаштың өмірбаян ақуалын,
Түсіндіре кетейін қысқа ғана.
Алтайдың Сауыр таумен арасында,

Оқушым, сөзге құлақ саласың ба.
Баласы Алдиярдан Мырзаш батыр
Өсіпті осы өңірдің даласында.
Ұлы тау екі жағы бөктер мұқыр,

Таулардан орта, дала төмен шұңқыр.
Қара Ертіс кендірлікпен жайсаң күні,
Сондықтан аталыпты қазан шұңқыр.
Әкесі Алдияр да батыр болған,

Өмірде ауыспаған осы жолдан.
Үйретіп жалғыз ұлға садақ, найза,
Жасында жетпіс сегіз дүния салған.
Үйреткен Мырзашына садақ, найза,

Ертіп жүріп жол шеккен кең маңайға.
Баулыған ер жүректік, батырлыққа,
Оралып ел-жұртына жылдар айда.
Болыпты Мырзаш жершіл әрі батыр,

Ел қорғап, өмірі өткен әуел ақыр.
Айсызда жол табады жаза баспай,
Бәрібір орман-тауы, дала тақыр.
Көп өмір жаһан кез боп тағы да өткен,

Атағы да көптеген елге жеткен.
Қытай, Монғол, Түркия, Тибет елін
Саяхаттап аралап өткен екен.

мырзаш  батыр
Сабырлы, тиянақты, терең ойлы,
Ақкөңіл, адал ниет, мінез жайлы.
Ат жақты, өткір көзді, ұя сақал,

Ұзын мұрт, кең иықты, орта бойлы.
Мырзаштың өз дәулетін еске алғанда,
Болыпты кедей тұрмыс ауыр халда.
Көп олжа кезіксе де көз тоярлық,

Өмірде қызықпаған дүние-малға.
Орта жүз, руы—найман арғы заты,
Аз мөлшер сауын сиыр, мінер аты.
Жалғыз қызы әжеміз Шәкежанмен,

Қара лашық Шәмшігүл жамиғаты.
Найманнан қалған ұрпақ Төлегетай,
Жомарт бопты қайырымды, дәулетті, бай.
Төрт ұлы Төлегетайдың бірақ найман,

Төрт тулы, Қаракерей, Сауыр, Матай.
Төрт тулы Мырзаш батыр шыққан тегі,
Рудың Есмұхамед сұлтан бегі.
Әкесі Алдиярдан жастау қалған

Батырдың өмірбаян осы тегі.
Бастайын енді Мырзаш ерлік ісін,
Көрсеткен дұшманына қайрат, күшін.
Үш үлкен шайқас өткен өз басынан,

Бастайын соның, жұртым, біріншісін.
Алтайдың оңтүстігі жазық дала,
Қара бүйрек бұзып тұр мұны ғана.
Әсем таудан бозбала алтын қазып,

Арулар сары алтыннан таққан тана.
Әсем тау, асқар шыңдар көк тіреген,
Айдынды асау өзендер күркіреген.
Жабайы аңдар мекендеп ұлы Алтайды,

Сылдырап тас бастаулар аққан бұлақ,
Көк майса, мәуелі ағаш, жасыл құрақ.
Орманда тиін, сусар, суда құндыз,
Ұйық, лашын, сұңқар қылған тұрақ.

Сұм заман айғай-шулы кешегі өткен,
Нашар тапта ерік жоқ, хандар өктем.
Оңтүстігі Алтайдың найман елі,
Солтүстігін ұранқай қылған мекен.

Ұранқайлар шағын ел, заты қалмақ,
Әңгіменің арқауы осы болмақ.
Талай ғасыр белгілі шайқасумен,
Бітісе алмай келгені қазақ, қалмақ.

Ханы бар ұранқайдың Уәли Сайқын,
Зорекер, залым болған жұртқа айқын.
Қолда барды қанағат тұтпайтұғын,
Қара жүрек сұм екен осы Сайқын.

Бір күні бек сұлтаным алды жиып,
Басына тәж, үстіне тонын киіп.
Жиналған бектеріне қарап қойды,
Жүрекке залымдығын алған түйіп.

Бас қосты диу-пері, шайтан-жындар,
Ішінде біреуі жоқ әсем сындар.
Қара бүйір, қысық көз, жалпақ танау,
Өзін-өзі хан сайлап Сайқын мұндар.

Атылар сұр жыландай екі көзі,
Өзінше маңғазданып сәнденді өзі.
Бір шалып көпке тегіс қарады да,
Мінеки, сұм Сайқынның айтқан сөзі:

Ей, жарандар, жарандар,
Құлақ салып сөзіме,
Маған бері қараңдар.
Құмарландым бір іске,

мырзаш  батыр
Мұнан былай тағатсыз
Шыдай алмас шамам бар.
Көптен бері ойланған,

Ойланбасқа болмаған
Жүректе шер, жарам бар.
Жатсам тұрсам соны ойлап,
Көңілім қатты алаңдар.

Еш адам қарсы келмесін
Менің айтқан сөзіме.
Осындай мұқтаж үстінде,
Жиналған бек-сұлтандар,

Көрініңдер көзіме.
Мынауың теріс екен деп,
Сөз қоспаңдар араға.
Бектер менен батырлар

Сөзімді қабыл алмаса,
Жұмсаған жерге бармаса,
Күнәһарды тартамын
Құрулы тұрған дараға.

Бүгін түнде түс көрдім,
Бір тамаша іс көрдім.
Түсіме «Бұрқан» еніпті,
Қасыма таяп келіпті.

Ап-айқын келіп тілдесіп,
Өңімдей аян беріпті.
Қазақтан қатын алуға
Рұқсат маған беріпті.

Қасыма таяп ол Бұрқан:
«Құлағыңды сал,—деді.
Қарсылықсыз қабыл ал,
Сөзіме таппа жал,—деді.