«БІР ТОЙЫМ БАР» КІТАБЫНАН

Ақ жаңбырлар тоздырған тау сияқты

Мен өлемін өзімнің биігімде .

КЕГЕЙЛІ ДӘПТЕРІНЕН

Кегейлім жердің еркесі,

Жас жаным толқып тұр менің.

Бердақтың 1 сүйген өлкесі,

Ажнияз 2 айтқан жыр ма едің?!

Қаһарман мынау халықтың

Серті де сенің бетіңде.

Еңбектен өскен алыптың

Көркі де сенің бетінде.

Әлемнің жүзін селдеткен

Жаңбыр күй сенің бетіңде.

Даланың төсін гүлденткен

Алғыр ой сенің бетіңде.

Өлеңнің қызып ұзаттым...

Елтіп бір жеткен Кегейлі.

Қырыңда анам қыз күнін

Қыздырып өткен Кегейлі.

Келем деп қайтып, түз гүлін

Үздіріп кеткен Кегейлі!..

Су алған сайда әжемнің

Сырғасы қалған Кегейлі.

Сырласы қалған Кегейлі,

Мұңдасы қалған Кегейлі.

Әмудің арғы бетінен

Арқалап келдім көп ойды.

Жүректің ыстық отымен

Мархаббат, қарсы ал, Кегейлі!

Арыстан кеуде жандар-ай.

Жаралу шарт па егіз боп,

Туысқа мен де ғашық ем.

Тербеліп кеттім теңіз боп,

Сүйдім де көздің жасымен.

Анаммен тұстас болғандар,

Әкеммен қиқу салғандар.

Мендегі ыстық сәлемді ал,

Мендегі ыстық арманды ал.

Жанассаң жанда жаз қалар,

Жарқырай түскен жарықтар.

Қазылмай жатқан қазбалар,

Жазылмай жатқан тарихтар.

Тастыңдар неге бұлақтай,

Өзен-ой басын сағалап.

Жалынға тиген сынаптай,

Жастарың кетті домалап.

Жоқ ем ғой кірбің әкелген,

Бар еді қандай сыр мұнда!

Жан досың болған әкемнен

Айнымай қалып тұрмын ба?

Шаттыққа толы шақтарды ең

Өткіздім сенде, қыр бастым.

Сыбдырлап тұрған бақтармен

Сыбырлап тұрып сырластым.

Көңілі көктем кең кеуде

Ағаймен пікір алыстым.

Жаз келбет жарқын жеңгейге

Әзілімді айтып таныстым...

Жүректе өкпе назың жоқ,

Күшті едің шіркін ой неткен!

Көрінді маған алыс боп

Қасымда тұрған бойжеткен.

Қайтейін жаны пәк достар,

Бозбала күндер өтті ғой.

Сақылдап күлген көп қыздар

Арман боп қалып кетті ғой...

ЖҮРЕК СӨЗІ

Жолменен жүрем мен ізгі,

Беремін көрік көлдерге.

Арындап жатқан теңізді,

Ақтарып құям шөлдерге.

Шалқамнан жатам ой ойлап.

Шырқаймын шыңға жар салып,

Жасану үшін жаз дәуір.

Жаңбырлы күнді монша қып,

Жуынам бұлтқа қазбауыр.

Бере алам мен де қонақасыны бір таңға.

Керіліп еркін келетін болсаң көрмеден,

Оқалап бір тай мінгізе де алам зерменен.

Тап бүгін осы шаңырағым қирап кетсе де,

Әйтеуір тұрам бір жігіт тұрған жерге мен!

Кірпігімде күнәсіз мөлдіредің.

Қоштасарда болдым деп бос қалатын

Жалбарындым жамылып аспан атын!

Қалды сенің беймаза жауырыныңнан,

Тарамдалып тал түсте қос қара түн.

О, құдірет! Сол жалын етек алмай,

Көкірегімде көміліп кете барды-ай...

Талай бала қайыңға сүйендім мен,

Көз жасымды кірпігім көтере алмай.

Жоқ енді қанша айтқанмен ыстық құшақ,

Киік боп зымырап кеткен қызықты шақ!..

Жылдар бойы сыздаумен келесің сен,

Жүрегімде қап кеткен жүзік құсап...

Қымыздайын мөлдіреген зеренде,

Алып келдің мені қара тереңге.

Толқынындай қуанышты жарманың,

Тобылғы аяқ толқындатып денемде.

Мен білемін дала даусын, жел шуын,

Сен танисың дария сырын, жер сырын.

Баурайында балабан тау Бөршінің,

Ал көр енді сексеуілдің өршуін!

Аспанынан дария құлап, қар құлап,

Қара семсер жал-құйрығы жалбырап.

Баурайынан бара жатқан сияқты

Зымырап бір қара берен арғымақ.

Сімірдім мен сенің мәрмәр кесеңнен,

Бүл тасқынмен әлі талай көшем мен.

Осынау көлді артық болар ма екен-ау,

Өз көзімнің қарашығы десем мен.

Бұрқырап сол бір сағыныш жүр-ау деп ағып қанында

Аға деп бір хат салмадың, осы да сағынғаның ба?

Інілер деген ағаның ізін басқан сұрау сап,

Жортпаушы ма еді таң алды тырна көз көлдер қырау шақ.

Арқамдағы асқар тауым деп таулардан іздеуші еді ғой.

Кеудесіндегі күдігін жаулардан үзбеуші еді ғой.

Төбеден бұлттар көшкенде шатырлап аспан жай тендеп,

Жазықтан іздеуші еді ғой жазым боп кетсе қайтем деп,

Сағыныш деген қашанда қарамаушы еді көп-азға.

Сен болсаң мені сағынбай зар қылдың бір бет қағазға.

Жүз өріп жұмыс басты боп жазылмай жүрсе жай тегі,

Алматыға ағам қайда деп звондай салсаң қайтеді?

Сұраусыз кетіп барады мерекелер де нелер көп,

Күтіп ем сені гүл басқан 1 Майда келер деп.

Кірпігімді ілмей тосып ем отызға толған күнімде,

Қарақшы көрген киіктей ғайып болды о л да бүгінде.

Білесің дос, көзіңше,

Шығып жатыр күнде аты.

Бұл жердің де өзінше,

Бар ғажайып сымбаты.

Малынып тұр көк жусан,

Таңның маржан шығына.

Хош иіске құмартсаң,

Шық самалдың ығына.

Бал самалдың шәрбатын,

Сіміресің, тоймайсың.

Дүниенің жаннатын,

Осы екен деп ойлайсың.

Жоталардан сағымды

Жаутаң қағып тұрғаны.

Қызыл құмдар кәдімгі,

Қызыл бидай қырманы...

КӨЛ

Қазды көл, қоғалы көл, балықты көл,

Көркіне қашан сірә қаныпты шөл.

Жарыңды жарып құйып құлағыңа,

Еншісін таудан аққан салыпты сел.

Ақжарқын сыр шерткіш бір қыздай таныс,

Жағаңда сыпсыңдайды сырнай қамыс.

Көз тіксем көгінде ұшқан қаз-үйрекке,

Шарықтап көкірек құсым самғайды алыс.

Сұлу боп кетесің сен қазың келсе,

Мен жүзем айдынында жазым келсе.

Жатқандай боласың бір шалқып күліп,

Мөлдірің жібек желмен әжімденсе.

Бар тапқан қызығыңды жазға арнайсың,

Құстарға қызығы мол базардайсың.

...Қусың тым, күн аруды сүйесің-ау,

Шамасы көк аспаннан көз алмайсың.

ТЕҢІЗ

Көк теңіз толқыныңмен бекіре жалды,

Жатырсың құшып-сүйіп секіре жарды.

Жағаңнан түр әнеки төніп жартас

Көміліп көк суына кекірек алды.

Жартасты жақын тартып сыңар жандай

Өбесің, аймалайсың шыдам қалмай.

...Мінезің мінезімдей екен менің,

Сәулемді көп сүйетін құмар қанбай...

Оқушым, риза бол аз барыммен,

Зергер де болғаным жоқ сөзге әлі мен.

Қоштастым сағындырған саздарыммен.

Сырласып сыбызғылы дәуірлермен,

Сұқсұр боп сыңсып ұштым сәуірлерден.

Көгілдір сезімдермен қош айтыстым,

Бұрымдай тарқатылған босай түстім...

Жырладым жанарларын жан қыздардың.

Бақытпен үшінші рет душар болып,

Осымен үшінші рет жалғыз қалдым.

Ойлама соғады деп маған осал,

Әлі де бар сырымды саған ашам.

Мен өзімнің ақындық ажалыммен

Осымен үшінші рет жағаласам.

Осымен үшінші рет кез келемін

Түседі таз соқпағым тезге менің.

Көп тасқын құшағында ғайып болам,

Жарқылдап баурайындай жез кеменің...

Көрініп жаздан кейін күз белеңі,

Қайтадан тырналардың тізбелері.

Паналап өкпе тұсын бір қурайдың

Мен сонда ақпан болып бұрқыраймын.

Қаусатып қаңтарларды мұз денелі,

Бұл көктем әлі маған жүз келеді.

Күн жақсы көріскенше, ар жұлдызым,

Енді сен басқа ағыстан ізде мені.

ЖЕЛ

Арқадан кенет күшті жел ысқырды,

Мүлгіген терек басын теріс бұрды!

Талдарды түйістірді, керістірді,

Дос-тату бұтақтарды тебістірді.

Ақыры ұрыстырып әлсіретті,

Талдардың көңілінің хошы кетті.

Есер жел есіп өтті, несі кетті,

Тек тату достар шекті қасіретті.

Жүрегімде бір өжет сотқар ағын,

Тудырғандай өрттіктің ақ боранын.

Жолымда тау тұрса да тас-талқан қып,

Ағызып әкетуге оқталамын.

Жұмылғанша, сөнгенше қарашығым,

Таба алам ба жанымның жарасымын.

Мүмкін емес тыншуым теңіз көрмей,

Өйткені мен көктемнің баласымын.

ПЕЙЗАЖ

Көк шықты таудың тарғыл тасын жарып,

Арықтан сулар жатыр тасып ағып.

Аямай жерге төгіп алтын нұрын,

Күн көзі күлімдейді қасын қағып.

Ойламаған өлеңдерім —

Бойламаған тереңдерім.

Қаланбаған қатарлармен

Лапылдайды денем менің.

Айдың тегіс лаулауы үшін,

Лағыл ойлар тамсантады.

Қайта сөніп қалмау үшін,

Күйіп-пісем жансам-дағы.

Азабыңмен, өлеңіңмен.

Керек көпке көрінуің,

Өлеңнің де өрілуі.

Айнымайды дәл өмірден.

Махаббат! Неткен алып, қайратты едің,

Мен сені мұншалық деп ойлап па едім.

Тұсаулап, табандатып тағдырымды,

Қолына қара көздің байлап бердің.

Сырласа бастадым ай, жұлдызбенен.

Көз алмай қарай бердім кіл шыңдардан,

Қиядан қолын созып құлшынды арман.

Әйтеуір, сол бір қызға кездестім де,

Тап болдым қуанышқа тыншымды алған.

Өрлеңдер биік, далама дархан төрлеңдер.

Туыстас жерден ту ұстап келген саңлақтар,

Қанаттас жұрттан қанатын жайып келгендер.

Күн санап артса бауырлас достар қатары,

Бұрқырап көңілім Бурабай болып жатады.

Сондағы мөлдір сексен қол болып тебірен,

Дәл бүгін сен де Мақтымқұлының отаны!

Тынысы сендік жүрегімдегі гүл-бақтың,

Дыбысы сендік көкірегімдегі ырғақтың.

Өздеріңе елім оң сапар тілеп тұрғанда,

Ұзаққа тартқан сапарын мен де Мұрғаппын.

Мыңғырған мал мен мақтаға толған өр төсі,

Кербабаевтың керіліп жатқан өлкесі.

Бүгінгі палуан қолымен батыр түрікменнің,

Сырылып шетке барады құмдар өркеші.

Ғасырлап кепкен шөлдерге таңдай қатырған,

Арналар елі зәмзәм су болып атылған.

Мұнайдың елі, мың айдың елі жердегі,

Аяулы түрікмен, айналдым сенің атыңнан!

Аяулы түрікмен, туыстас бауыр өлкесің,

Сен бізге ылғи бірліктің күйін шертесің.

Ашхабатыңнан қол сермеп Ленин тұрғанда,

Білем мен осынау достықтың мәңгі өлмесін.

Ақ самалдар, аңқыған ақ самалдар,

Ақ самалдар ақ бұлақ ақша қарлар.

Тырна даусын шақырып,

Омырауымнан

Ойнақ салып барасың пәтшағарлар.

Ақ самалдар, аңқыған ақ жаңбырлар,

Ақ жаңбырлар,

толқыған тоғжан қырлар.

Менің қара сабаудай кірпігімнен

Сатырлатып сапырдың маржан қыруар

Ей, ақ жаңбырлар.

Жүрегімнен бұзылып сеңдер еріп,

Мен келемін кеудемді селге беріп.

дөңгеленіп.

жарсын қырдың.

малшындырдың.

Еніп ек-ау өмірге ерке біздер,

Қанша қырда қалмады тентек іздер!

Жаңбыр кешіп қап кеткен он сегіздер,

Мен өлердей сағындым сенсеңіздер

Ей, аяулы он сегіздер!

ҚАРАУЫМБЕТ 7

Арқасы Аралменен араласқан

Құбыласы кең құшағын құбылаға ашқан.

О, менің кіндік кескен топырағым,

Шыңдарға арманымды ала қашқан.

Көктемнің аспанындай алабың көк

Аңқиды жусан иісі дала гүлдеп.

Тос маған, сімірейін шеребеңнен 8

Мен де кен болар ма екем, Қарауымбет.

Армысың сарқылмасым, таусылмасым,

Бармысың сау-сәлемет, оу, сырласым.

Сақылдап күлейін бір

Сандық-сандық

Тұзында жаңғырығып даусым қалсын.

Заманда қара халық азап көрген,

Үстіңе қырдан ауып қазақ келген.

Тұз тасып

Ақысына менің әкем

Байлардың атызынан масақ терген.

Тұздалып қатып қалған жақсы арманы.

Мен ондай көргенім жоқ қасіретті,

Құлдықты құтты дәуір басып өтті.

Өмірім арайымен, дана ойымен,

Өзімнің тұз кеніме ғашық етті.

Мен неге сені айтқанда жайнамайын!

Салмақты сандық тұздан айналайын.

Россия қызының көздеріндей,

Жаутаңдаған жүзіңнен айналайын!..

Ықыласы табиғаттың жауған саған,

Ынтасы жамиғаттың ауған саған.

Анамның ақ сүтіндей киелі кен,

Ақ кенім, айналасын тау қоршаған.

О, ұлы тұздың кені шалғайы кең,

Өміріңе өмірді жалғайын мен.

Ойға шомып қарайын дүниеге,

Әйтеуір тұзы жоқ жан болмайын мен.

Адамдар, қыз өсіріп, ұл ұстаған,

Бүл жерде ізгілік бар ту ұстаған.

Іш, досым, парасатқа байисың сен,

Бұл кеннің жұтсаң суын бір стақан.

Көктемде бүл даланың көк шөбін көр,

Бітер ме ондай болып ексе гүлдер.

Жел соқса күй шертеді құлағыңа

Ақ қыздың білегіндей сексеуілдер.

Рахмет, жанартауым, атыңа мың,

Кейде мен өзіңе ұқсап атыламын...

Достарым ұлылықты армандаса,

Мен үнсіз тек сені ойлап отырамын.

Сүңгиін сұлулыққа өзім де енді,

Сұлу маң суырып түр сезімдерді.

Жолыма жусаныңды төсе, дала,

Жусан боп аңқитұғын кезім келді.

Деймін-ау мың көрсем де қайта көрсем,

О, неткен туған аймақ байтақ ең сен.

Сен маған бар жүгіңді арта берсең,

Мен талмай алға сүйреп тарта берсем.

Көгілдір көлдей ырыс алабы кең

Сүймейін қалай сендей даланы мен.

Тұра гөр медет беріп, о, туған жер,

Мен сенің өз тұзыңнан жаралып ем.

ШАРДАРА ТОЛҚЫНДАРЫ

Мен тұрмын жарқылдап-ақ жарқын қарап,

Сезімді сексен бояу толқынға орап.

Қойнынан қара түннің қаптай ұшып,

Ақ үйлер асқақтайды алтын қанат.

Жайнаған Шардарам, Шардарам,

Толқыған сазбен айналам.

Өзіңсің кештер жайнаған!

Кешегі көкірегінен cap даланың

Тербейді бүгін сені арман ағын.

Толқисың тоқылған ақ жібек пе деп,

Толқынын көрсең, досым, Шардараның.

Кел, досым, кел, кел, досым, асыл ағам,

Мен қалай шаттығымды жасыра алам?

Кеудемде бүгін менің миллион ГЭС бар

Шардара толқынынан шашыраған.

САҒЫНЫШ

Талайын артқа тастап сағым қырдың,

Сәулешім, алыс кеттің, сағындырдың.

Қадалған көкірегіме от көзіңмен

Жаныма жағып кеттің шамын жырдың.

Сені ойлап ертелі-кеш қиялдадым,

Бөлмеде қиын болды сыя алмағым.

Есіме ап күбірлесем, күмбір етіп,

Кеудемнен таси ақты сыр-арманым.

Кетпей бір көз алдымнан күлімдедің,

Бақытым, бар тапқаным, күнім дедім.

Уақыт озған сайын сағындым мен,

Жүз жерден жүрегімді тілімдедің.

Қадамын басқан сайын алға сағат,

Барады бойда тіпті қалмай тағат.

Он көріп тәулігіне келер едім,

Ұшатын, әттең, менде жоқ қой қанат.

СЫР СУРЕТІ

Сұлудың бұрымындай ойнақтаған,

Суыңның сырына, Сыр, бойлап па адам.

Сіміріп қоңырау үнді мөлдіріңді,

Барады күннен-күнге жайнап далам.

Жарды ұрған толқыныңа үңіле кеп,

Төнеді тас төбеден шүйіле кеп.

Күлкіңді сыңғырлаған ойлап қалам,

Нәзік үн Тәттімбеттің күйі ме деп.

Қарамай алды-артыңа жөңкілесің,

Шаттана жібек желмен желпінесің.

Толқының қуанышты жолаушыдай,

Жол бойы барады айтып «әңгімесін».

Екенсің албырт мендей бала күнгі,

Тігемін сылдырына құлағымды.

Жарысқан толқыныңа қол бұлғаймын,

Тұрғандай аттандырып қонағымды.

Сендер барда жүрегімде жыр түлер.

Сендер барда көктемінде шаттықтың

Аунап-қунап көңілім бір сілкінер.

Сендер барда көңіл жайсаң күйге еніп,

Шердің өзі шерленеді именіп.

Жатады бір сол кездері кеудемнің

Радиосы тасқын-топан күй беріп.

Жақсы едіңдер

неткен назды күлкілер,

Болмағай да сәттерің де бір іркілер.

Зердесі ескен самал тау-жырадан.

Теңдесін бұл аймақтан таптырмайтын,

Кеудесі күмбірлеген ән-жыр ағам.

Сүйіскен жүректердің дәл тұсында.

Ташкенттің бар қазағы құрметтеген,

Күйінен сең бұзылып, қыр көктеген.

Әнінен Шыршық бойы шырын-дария,

Астасып жатыр қазір жыр көкпенен.

Тында сен, таңсық болсаң Құт-ағаны,

Арманы лапылдаған от-ағаны.

Оны естіп қатып қалған тас болсаң да

Жаныңда бір жанартау тұтанады.

«Сұлу бар әдемірек сұлулардан»,

Жанына жас Хорланнан жылу барған.

Мың бақ бар шуылдаған кеудесінде,

Ырғақ бар қайталанбас үнінде алуан.

Даусында гүрілі бар Қарасудың,

Бөрі де өз бойына жарасулы үн.

Бұл ағаң баршасынан асып өткен,

Бұл аймақ жырындағы бар асуың.

Сәтімен туып қалған маңдайлы адам,

Жырлаған алтын шанақ таңдайлы адам.

Қырық жыл той мереке сапарында,

Халқының қанжығасына ән байлаған.

Құт-аға, әннің көлін мөлдіреттің.

Алғысын айтпақ болып мен жүректің.

Сіздік мол ықыласқа тиек салып,

Сыр толы көкірегімді домбыра еттім.

КОСМОНАВТ МОНОЛОГЫ ҰШАРДА

Жанынан бұрқылдаған күй тынбастан,

Қара Жер, қасиетті ұйқымды ашқан.

Мен сенің босағаңнан ұзап барам,

Суырып қырманымды сиқырлы аспан.

Жасампаз арманыңнан жаралып ем,

Қойныңа талай аңсап оралып ем.

Қош боп тұр көріскенше, о, туған Жер,

Тағы да алыс самғап барамын мен.

Дайынмын жұмсасаң да қайда дәйім,

Қалайша бұрқ та сарқ қайнамайын.

Қош боп түр, сырбаз ағам, сырлас інім,

Қарлығаш қас қарындас, айналайын!

Бақыт пен бұйырды ғой талқы саған:

Жаныңа айтсам бірақ қайғы салам,

Сондықтан айтпай ұшып кетіп барам,

Жылама естіп қалсаң байғұс анам.

Жан ана, жылай көрме, ардағың ем,

Мен әуре құштарлықтың толғағымен.

Ақ тілек, адал ниет сапарына

Көз жасты алып ұшудан қорқамын мен.

Мен сенің жастығың ем қуат алар,

Мен сенің тасқының ем шуға толар.

Қаһарман дәстүріңмен, дос тіліңмен

Бере гөр ақ батаңды ұлы аталар.

Қоса гөр қолдан ұшқан ерге тілек,

Майса бел, мақпал қырат, келбеті көк.

Алысқа ұзап кете алмаспын мен,

Ақпасам табанымды жерге тіреп.

Қош боп тұр, қарағай мен көл өлкесі,

Қария қарлы шыңдар көлеңкесі.

Қош боп тұр, ашаң жүзді қара бұрым,

Қағілез қайындардың желең төсі...

Жан сәулем, жанарыңда жазғы арай бар,

Аңсатар арамызды азғана айлар.

Мен сүңгіп кеткен жақтың ақ бұлтына

Қадаған кірпігіңді қозғамай қал.

Күт мені бал-шырыннан гүлден күткен,

Күт мені шұғыладан күннен күткен.

Мен саған ақ жаныммен жақын келдім,

Қара Жер, қашықтықты білгендіктен!

Мен сенде үлбіреген жас бақ едім,

Түбінде үнсіз жатқан аспан едім.

Жолымда жолдасым жоқ жол сілтейтін,

Көз таныс жұлдыздардан басқа менің.

Демессің айтып тұр-ау қорқыныштан,

Сәтімді ризалықпен толқып ұшқан.

Күшті екен махаббат пен ендік сенім

Жердегі ұлан-ғайыр тартылыстан.

Алдымда бозала таң, батпаған ай,

Қаймағы алынбаған аппақ арай.

Мен солай ағып барам

Иә, кәдімгі

Найзағай шатырлайтын жаққа қарай.

Мен саған оралармын ізгілікпен,—

Мен саған оралармын қыз қылықпен.

Адамзат арманыңа ұшып шықтым,

Қиялды тұңғиыққа жүздіріп мен.

Мен сенің ертеңіңе ара тұрып,

Өтермін көк күмбезін дара тіліп.

Қара Жер, қасиетті толассыз Жер,

Тұратын жоқтан бар боп жаратылып.

КӨТЕРІЛУ

Зымырап көтерілді жерден денем,

Көз алдым көк өзендер көлбеңдеген.

Сан ғасыр жол сұраған керуендерден

О, сәлем, заңғар таулар мен көрмеген.

О, сәлем, қатпар-қатпар қиял шыңдар,

Биіктікті енді маған қиярсыңдар.

Сыймаған қиялыма дүние едің

Тіпті енді құшағыма-ақ сыярсыңдар.

Жететін алдым қиян шуақталып,

Жетілткен Жер барады шын-ақ қалып.

Астымда табанымның көлдер жатыр

Ымырттың терезесі сияқтанып.

Балбырап бақтар қалды ырғатылып,

Қалтырап қақтар жатыр қырға тұнып.

Жанымда аласапыран жалт ойнатып

Мен барам жанарымды нұрға тігіп.

Қызығы неткен қыруар бұл шақтардың,

Бояулар — бояуындай гүл шоқтардың.

Мен барам шатырлатып көк күмбезін

Астымен сатырлаған бұршақтардың.

Құстардың қанатына қызғанышпен.

Мен де бір Прометей «от ұрлаған»

Зулаймын жұлдыздарға жыпырлаған.

Келемін киелі Жер шұғыласын ап,

Дүние, томағаңды сыпыр маған.

Мен сенің нұрларыңмен таласамын,

Мың жұлдыз артқа тастап әрі асамын.

Кемемде келе жатыр кемеңгер Жер,

Жетектеп қызыл тулы болашағын.

Құямын қуатыммен сарқырап бар,

Кеудемнен күбірлеген толқын ап қал.

Мен мәңгі сөнбес күнмін.

Ең болмаса

Бір рет шағылысып жарқырап қал.

Құямын қуатыммен бұрқылдап бар,

Даусымды ең болмаса бір тыңдап қал.

Шел болса көктемеген бұлтымды ап қал,

Сыр болсаң ашылмаған кілтімді ап қал.

Көтеріп ұштым Жердің даналығын.

Мен болсам көз жетпейтін ғарыштамын.

Қаптаған қара ормандар иісіменен.

Дір еттің жүрегімде, шымыр еттің,

Аты да сен екен ғой құдіреттің.

Мен саған қайталанбас махаббат ем,

Сен мені қайталанбас ғұмыр еттің.

Мен сенде жабығуды білмеген ем,

Жарқырап ақ төсіңде гүлдеген ем.

Ризамын тағдыр егер

Қойыныңа

Оралуды жазбаған күнде де мен.

КӨК ТӨСІНДЕ

Құлағын күй арманның мың бұраумен

Мен келем, әлі келем зымыраумен.

Оу, сұмдық, төменде деп жүруші едім,

Тұңғиық төбемде өскен шыңырау кең.

Мен әлі маздап келем, шаршамадым,

Алуан түс сәулелерге қарсы ағамын.

Әкеле жатырмын мен жұлдыздарға

Желпіне Жерден ескен таң самалын.

Мен қазір сан аймақтан ағып ұштым,

Мен қазір сан жұлдызбен шағылыстым.

Көз алдым ғаламат от дүниесі,

Мартені көкірегім сағыныштың.

Бойымда құштарлықтың бай күші бар,

Ойымда ризалық алғысы бар.

Көзімде Алабама болашағы,

Жанымда Хиросима қайғысы бар.

Мен адал перзенті едім көп тілектің,

Көп тілек құлпырсын деп көп гүл ектім.

Елеуреп сан ояндым шырт ұйқымнан

Қара Жер күңіренгенде оқтын-оқтын.

Жүректер қанша менде табыспаған,

Дариға арман қанша қауышпаған!

Болды ғой қасірет даусы ғасырдың

Қаралы үн Вьетнамнан дауыстаған.

Мұраттар қанша темір тор қамаған,

Бұл да сыр, дүние, саған толғамаған.

Жүр менің көкірегімде көздің жасы

Алжирдің омырауынан сорғалаған.

Қашан да жанашырың болған едім,

Көре алмай жүрген жандар сорлап елін.

Күнә сіз даңқты өмірлер кісенделген

Дәл қазір көз алдымда ол да менің.

Қарашы мынау әлем кеңістігін

Таппайсың кеңістіктен кемістігін.

Мен болсам, кең дүние құшағында,

Тар пейілін ойлап барам Жер үстінің.

О, Адам, ақылсыз ба ек біз мұншалық,

Қашанғы сүйретерміз тозған шарық.

Сан рет бездірдік қой қонған бақты

Бауырмал жүректерге тізгін салып.

Өр тұлғаң бар емес пе ед көк тіреген,

Өр кеудең қайда кеткен от тілеген.

Онсыз да аз ба сенің жүрегінде,

Борандар терезеңді тепкілеген!

Ғаламның бұзып келем тыныштығын.

ҚИЫРДА

Барады бір күн мені бір күнге алып,

Барады бір нұр мені бір нұрға алып.

Қызарып қызыл ала моншағымен

Алдымда аспан жатыр күмбір қағып.

Қиялын қызыл шұғыла мүсіндеген,

Әлі де қиқулаған күшінде өлең.

Көгілдір жер көк шыны секілді бір

Келемін көк шынының ішінде мен!

Мен зулап әлі келем асығумен,

Өртеніп сол баяғы ғашық умен.

Қияға қызғалдақты қыр жетектеп,

Жүз мәрте шұғыласынан ашылумен.

Мен — Жермін арман толы аңқылдаған,

Мен — Жермін мың сөніп, мың жарқылдаған.

Біресе әлем менен ән тыңдаған,

Біресе дүние менен зар тыңдаған.

Мен — Жермін бармағы бал, бауыры — қан,

Қасірет сорғалаған сауырынан.

Сан рет шөгіп қайта түрегелген

Уақыттың ала сапыран дауылынан.

Мен — Жермін көз ашпаған кешірімнен,

Мен — Жермін мың жанып, мың өшірілген.

Жаңғырып сән кетпеген дидарымнан,

Мәңгілік ән кетпеген есігімнен.

Мен — Жермін қылыш кеспес, мылтық өтпес,

Мен — Жермін жасаруға шын тілектес.

Кеудемде үзіліссіз үздік-создық

Келеді керуен-керуен дүркіреп көш.

Қанқұмар талай ғасыр тонап алған.

Келемін бәріне де шыдам беріп,

Азабын у да болса жұтам көніп.

Әйтеуір ізгілікке ұя болып,

Әйтеуір махаббатқа Отан болып.

Қираған сан қақпамды қайта құрдым,

Тіршілік балапанын шайқадым мың.

Сөндірмей келе жатыр ұшқынымды

Мың болғыр мына байғұс әйтеуір Күн.

Сынса да талай мәрте төздім сағым,

Көрсем де кей ұлымның озбыр шағын.

Япырым-ау, қашанғы мен күйіп өтем,

Өзіме дұшпан болып өз құрсағым?

Теңім жоқ тіршілікті сүйгенде мен,

Әлі сол күмбірлеген күймен келем.

Ұрпағым апаттардың қасірет-қаупін

Неге бай тарихымнан үйренбеген!

...Десеңші, ех, мен қанша алыстадым,

Тұрсыңдар бәлкім күтіп таныс бағым.

Сен болсаң туған Отан төсіндесің

Мен бол сам көз жетпейтін ғарыштамын.

Сағындым, о туған Жер, даласы кең,

Қайғысыз қауызында бал ашып ем.

Мен сені ертеңіне алып барам,

Самсаған жұлдыздардың арасымен.

Ырзалық лапылына толы денем,

Келемін баба-қиял жолыменен.

Төзермін қайғы болсаң оған-дағы

Көрермін бақыт болсаң оны да мен.

Көрермін жазың бар ма, қысың бар ма,

Ұмтылып мұратыңды құшып алға.

...Қырандар дәл осы лай баулитұғын

Қияға балапанын ұшырарда.

Сағаты оралудың соқты, міне!

Қайтамын түкке де енді іркілместен,

Шығарта көрме тағдыр жұртымды естен.

Мың ғасыр патшалықтан жұлдыздарға

Өмірім артық жерде бір күн кешкен.

Қайтамын түкке де енді бұрылмастан —

Гүлдерге қыруар дала қырын басқан.

...Төбемнен төніп тұрған еді-ау бұрын

Мінекей көз жетпеске сырылды аспан.

Аналар аңсатар ма мұнша мені,

Інінің сағындырды бір сәлемі.

Екен ғой сыңғырлаған сыбызғы орман

Жарылмай жапырағынан тұрса әдемі.

Екен ғой шындарымен таулар әсем,

Су сұлу боздап көшсе аруана сең,

Сағыныш сабылдырды-ау ессіз мені.

Тіршілік,

Неткен мұнша қарбалас ең!

Туған Жер, ризамын тұрсаң күтіп,

Келтірмей жатыр толқу мұршамды түк.

Мен саған салт ат мінген жолаушыдай,

Келемін Құс Жолынан нұр шаңғытып.

Аттанып оралмаған мұраттар бар.

Келемін баршасын да көріп-біліп,

Ортасын кең дүниенің толықтырып.

Сен мені бақытты еттің, аяулы Жер,

Жолымда жұлдызды аспан жолықтырып.

Ғаламның бұзып келем тыныштығын!

Көз тартып алтын алқап жатыр алдан.

Келеді мені әлдилеп ұлы еңбекпен,

Туғызған сан ерлерді батыр аудан.

Ер етіп сен туғыздың талай қызды,

О, Келес, «ақ алтынды», арай күзді.

Бүгінгі бригадир Мәрзияның,

Ерлігі талайларға тарайды ізгі.

Ақтарған қазынасын алтын күздің,

Ол сенің адал перзент, жарқын жүзің.

Сентябрь аяқталмай «100»-ден асты,

О, шіркін, ғажайып қой қарқын біздің!

Толып түр көкіректер мақтанышқа,

Шет пен шек ол жасаған жоқ табыста.

Комсомол бригадасы ұйымдасып,

Туған жер бақыты үшін аттаныста.

Тұрсындар, Үмияндар, Қыздығойлар.

Тер төккен ыстық кеуде отыменен,

Бұл жерде әрбір адам батыр екен.

Ал, бүгін Ақ Атырау тербеліп тұр,

Гүлжандар, Сейсенкүлдер атыменен.

Ертеңнің қарап асқар асуынан,

Тербелсе «ақ алтынға» асылып ән.

Біз бүгін болашаққа қол созамыз,

Даңқты қаһармандар ғасырынан!

АТА ҚОНЫСЫНДА

Атты да апаты мол азап таңы,

Өмірді жоңғар оғы мазақтады.

Дүние астан-кестен, алай-түлей,

Жосылып жатты жерде қазақ қаны.

Өлімнің найзағайы шартылдады,

Жасылы жауған оқтың жарқылдады.

Күнәсыз қызғалдақты жайсаң дала,

Ақ шаңнан кебін киіп, зар тыңдады.

Сан найза омырылды жотасынан,

Сан жұбай марқұм болды отасудан.

Сан боздақ ботасы үшін боздап өліп,

Сан бала жетім қалды атасынан.

Күңіренді жер де мұңды, көк те мұңды,

Өрт қылып алдырды іштен оқ деміңді.

Сан ана сарнап күң боп кете барды,

Сан ару қанжығаға бөктерілді.

Шарт сынды шайқасудан шаңырақтар,

Лақты құла дүзге маңырап мал.

Ауыздан тасталмайтын тасбиық болды,

«Қаралы үй, қарасы өшкен, қаңырап қал».

Қу соғыс түпке жетті, һарап етті,

Жаутаңдап жау қолында бала кетті.

Жып-жылы ұясына жылан түсіп,

Талай ер туған жерін талақ етті.

Армандар найзалардың ұшында ойнап,

Елді жау қуып тықты қысымға айдап.

Жер жатты желкесінен қанға батып,

Кек жатты кеуделерде тісін қайрап.

Бойдағы жан айрылды қуатынан,

Ойдағы мал айрылды суатынан.

Жүрегі жаралы көш, қаралы көш,

Басынан Қаратаудың шұбатылған.

Ордасы озбыр қолдан ойрандалып,

Ағылған қырдан халық, ойдан халық.

Табанды талай таудың тасы тіліп,

Жолында талай он-сан орман қалып.

«Басынан Қаратаудың көш келеді»,

Сол шақта зарлы әуен боп ескен еді.

Сөйтіп, ол

Айрылысу орамалын

Қимас көз моншағымен кестеледі.

Жер болды талай көлдің жекені көк,

Тарылды аспан асты екі елі боп.

Сарыарқа сағымданып қалып кетті.

Телегей мұң мен шердің мекені боп.

Қала алмай туған жердің алабында,

Жөңкілді Қызылқұмға, Қарақұмға.

Аңдысып, алдан құрып ажал — қақпан,

Талайды аштық алды қарауылға.

Талықсып сан қырқадан асқан ердің,

Жібітті жаңбыр ғана тосқан ернін.

Жазылып жалпақ дала жата берді,

Көзінен су жасырып босқан елдің.

Заманы қабақ түйіп шатынады,

Ажалы садақты иіп жұтынады.

Өлімнің құрығынан бас сауғалап,

Босқан ел бет-бетіне бытырады.

Өмірден менің атам сорлап өткен,

Әмудың жағасына сонда кеткен.

Көз жұмған шаққа дейін жақсы арманын,

Сарыарқа топырағына жалғап өткен.

Сығалап көкірегінде үміт кеткен.

Көзінен жас тамыпты, аш талыпты,

Қайғы еміп, қар төсеп, мұз жастаныпты.

Сол шақтан ес жиюға мұрша бермес,

Қаңғырған зарлы өмірі басталыпты.

О, тағдыр, мына тағдыр қатал екен,

Қалды артта қазыналы атамекен.

Бәрінен өз жеріңнен өгей ұлдай,

Шерлі етіп, шетке қаққан батады екен.

Даланың күлге айналып гүл ағашы,

Осылай болып өткен жыл обасы.

Қазақтың қанды «Ақтабан шұбырындысы»,

Азаптың ланды «Алқакөл сұламасы».

ТЫҢНАН ХАТ

Арайлап атқан таңдай ақмаралым,

Алыссың, естілмейді айтқан әнім.

Көкейде күй боп толқып жатқан сырдың

Қалайша сыйғызамын хатқа бәрін.

Қозғайын әңгімені әріректен,

Есімде ерке желді ару көктем.

Қойныма қуанышты толтырып ап,

Аттанғам айдын тыңға ақ ниетпен.

Есімде перрон маңы, вокзал алды,

Эшелон, міне, қазір қозғалады.

Есімде сол бір сәтте қимастықтың,

Жүректе жалын оты маздағаны.

Есіттім дос тілекпен жолдастардың,

Көңіліме жайдың сен де гүл-дастарқан.

Қолымды бұлғай-бұлғай кете бардым,

Аттанып Сахараға жан баспаған.

Қашаған арманымды жеттім қуып.

Тау тілдім, жолдар салдым, тас қаладым,

Кірпішін құйдым жаңа асхананың.

Қасарып қайсар қыстың қаһарына,

Қабырғасын көтердім жас қаланың.

Жабуын жалқаулықтың лақтырдым,

Отырдым руліне трактордың.

Жанбасын тілгіледім қырат-қырдың,

Бір ғана сені сонда мұрат қылдым.

Жайқалттым ен далаға егін — орман,

Жасытпай жетеледі мені арман.

Шөп шаптым, егін ордым, қырман салдым,

Есімнен шығармадым сені, қарғам.

Басынан ән ағызып жарқабақтың,

Шілдеде күнге күйіп мал да бақтым.

Білген ем со л уақытта бақытымды,

Әкеле жатқандығын арқалап күн.

Қалмады маңдай терім бағаланбай,

Аяулы асыл Отан-ана қандай?

Кеудеме қос орденді жарқыратты,

Көктемгі жұлдызды алып қадағандай.

Қанатын самғай қағып жас қиялым,

Шыңына өрмелейді тас қияның.

Өзенін қиындықтың бірге кешкен,

Қасыма айрылмастай дос жинадым.

Алдым мен кітаптан да сыбағамды,

Тауыстым талай ғажап романды.

Коп сурет көз алдымда көлденеңдеп,

Күн бейнең көз алдымда тұра қалды.

Бөленіп таң нұрына бар аймағым,

Сағынып ертелі-кеш сені ойладым.

Кеудемде махаббаттың көлі тұнды,

Дірілдеп сәулесіндей шар айнаның.

Көргенде сенен келген хатты бүгін,

Қабағым қуанғаннан қақты күлім.

Бейнеңді көз алдыма әкеліп ол,

Төсіме сағыныштың тақты гүлін.

Ал бірақ оқығанда ойландырды,

Мазасыз мұңлы күймен бойды алдырды.

Қайт дедің, қалай ғана тыңды тастап,

Кім жұлмақ өзі өсіріп қойған гүлді.

Ері боп, еркесі боп мен елімнің,

Осы ма жеткен жері өнерімнің.

Саясын қалай ғана тастап кетем,

Жайқалып өскен жасыл еменімнің.

Өрбіткен өз қолымнан сәби қалам,

Өз қолым өрнектеген сахи далам.

Туғанда түңғыш жатқан жөргегімдей,

Бесігім бейне мәңгі бақи маған.

Ауылым жатыр рас шалғай менің,

Алайда бұл өлкеге арнай келдім.

Көз тартқан әр көшенің кірпішінде

Сорғалап тұр ғой аққан маңдай терім.

Кешегі жазық дала, мал жайылым,

Жамылды жапырағын тал-қайыңның.

Емізіп жатқан соны сонау арық,

Тері ғой ол да менің маңдайымның.

Өзенге салдым өмір бұғалығын,

Үстінен оның да өктем шығады үнім.

Кетемін қалай ғана көзім қиып,

Қызығын көрер кезде қырманымның.

Бұл үшін сені бірақ даттамайын,

Келші өзің, бәрін бірге атқарайын.

Бір менің сенде, сәулем, бар қызығым,

Бір менің осы өлкеде бақ-талайым.

ТУҒАН ЕЛІМЕ

Естірген жас жанымнан шабыт желін,

Пейіліңнен айналайын даңқты елім.

Сен менің мәпелеген ұстазымсың,

Танытқан сырын өмір — әліппенің.

Ері боп бақытты әмір күресінің.

Бұрқанып бойда тасқын жас жігерім,

Сен үшін қиындыққа бас тігемін.

Сен айтқан құлағыма естіледі үн, —

Деп әр күн «гүл боп жайнап өс, түлегім».

Өсемін, өміріңді жайнатамын,

Жеріңнің жеткіземін айға атағын.

Шын сүйген ұланыңның анты деп біл,

Осы бір өлеңімнің әр қатарын.

БАҚШАҒА САЯХАТ

Қаласың кірсең бір жасап,

Тұра алмас бақтар сыр бүгіп.

Сал самал әнін шырқаса-ақ

Шыға бір келер дүрлігіп.

Думанға толы өмірің,

Есіңе түсер мұндайда.

Шаңқобыз тартып көңілің.

Айналар кеудең сырнайға.

Жанында тулап ағындар,

Қуаныш шоғын жайнатар.

Тереңдеп кеткен тамырлар,

Терең ой саған ойлатар.

Табанын жерге нық басқан.

Сағынып тұрған сияқты.

Кейбіреу сылбыр ісімен,

Етпейді әсер маған түк.

Міңгірлеп тұрған кісіден,

Күмбірлеп тұрған бақ артық...

Не деген мынау сән-көрік,

Ақ қайың қандай аяулы.

Төбеден көзін төңкеріп,

Аспан түр алпыс бояулы.

Басына гүлден ақ киіп.

Белестен қосты ән құрақ-тал

Тел өскен қатар құрбыдай.

Бұлқынып жатқан бұлақтар,

Бұралып жатқан бұрғыдай.

Аралап жүрмін бау ішін,

Бау ішін салқын сарай кең.

Бұлбұлдың назды дауысын,

Кетемін қиып қалай мен...

ӘМУДАРИЯ ЖАЙЛЫ ӨЛЕҢДЕР

Сені, Әму, көрген сайын сел ағысты,

Қияға қиял құсым самғап ұшты.

Көңілімнің көктемінің көгі менің,

Жайқалған өн бойыңның ну қамысы.

Көргенде шағалаңды қалықтаған,

Аспанға арман құсым шарықтаған.

Сылдыры қышқыл сары толқыныңның,

Қалқамның күбіріндей анық маған.

Қайтпайтын қайсарлығы алған беттен,

Мінезің ұқсас еді маған неткен.

Оралып сағынышпен келем тағы,

Еске алып жаз әмірді жағаңда өткен.

Құпия сырларыңа қанбақшымын,

Жырыма жақсы ой тауып алмақшымын.

Арнаңа арманымды жалғап шырын,

Жағанда шам-шырақ боп жанбақшымын.

Иірімді толқып аққан ерке Әмуім,

Жанымның дәрісіндей лай суың.

Сағынып алыс жолдан балаң келді,

Мәртебе санап сенен бір қануын.

Жайқалып гүлге оранған жағаларың,

Үйрек пен сұлу даусы шағаланың.

Тартады мені өзіне магниттей,

Менің де кеп тұрады жағалағым.

Жасымда құшағыңда еркеледім,

Өзімен жарыстырды тентек желің.

Десе де өзге адамдар асау Әму,

Келеді сені өзімдей ерке дегім.

Иірімді толқып аққан ерке Әмуім,

Жанымның дәрісіндей лай суың.

Өмірлік дүниені шарласам да,

Қиын ғой сенен артық жер табуым.

III

Шоқысындай Памирдің,

Толқынының өркеші.

Ассалаумағаликум,

Үш халықтың еркесі.

Қойнауың көп балықты,

Қазанкеткен.., Қызкеткен.

Дариясың даңқты,

Басымды ием ізетпен.

Жайнаған жағаң гүлстан,

Басымды саған игенім.

Суынды ішкен туысқан,

Үш халықты сүйгенім.

Өзен ең көзін көрген аталардың,

Арнаңнан арманыма от алармын.

Құй, Әму, жас жаныма керемет күш,

Жағаңда бәлкім ақын атанармын.

Гүлстан атырабыңды аралайын,

Жаныма тасқыныңнан нәр алайын.

Суыңа шашып жырдан уылдырық,

Дарынның мәпелейін қарағайын.

Өзені өзге елдің дегізбейін,

Ерке Әму сұлу Сырмен егіз дейін.

Көкке атып толқынымды дауыл күнгі,

Шалқыған асау Арал теңіз дейін.

Жағаңда жазда гүл боп ырғалайын,

Қысыңда айдыныңда сырғанайын.

Бердақтың сел жырындай сарқыраған,

Көктемгі келбетіңе бір қарайын.

Өзен ең көзін көрген аталардың,

Жырламай сені қалай жата алармын.

Бер маған, Әму ата, қуатыңды,

Жағанда бәлкім ақын атанармын.

СЫРДАРИЯ

Таласым жоқ кең пейілсің,

Ел десе елжіреген ер көңілсің.

Айтшы, сен, неге мұнша сабырлысың,

Немесе арнаң толы ақылмысың.

Терең ой сенен қазақ мол алды ма,

Сондықтан аңқылдақ боп жаралды ма.

Сылдырың көңіліңнің күйі ме еді.

Жомарттық сенен алған сыйы ма еді.

Өнеге көп ап сендей қариядан,

Даламда көбейген-ау, дария адам!

Тамаша жандарыңмен Сырдағы елім,

Сан рет ойын-сауық құрған едім.

Келемін бүгін таңда сағынып мен,

Үстінде шайқалатын Құлагердің.

Келбеті секілденіп сұлу айна.

Әнеки көрдің ГЭС-тің мұнарасын,

Жайнатқан миллион шаммен кең даласын.

Қуана оң мен солға жалтаң қағам,

Сыпырған қыран құстай томағасын.

Шомылып қоңыр қаздай көлге тұнық.

Сыр елі, топырағыңды құша келем,

Кеудемнен дария боп тасады өлең.

Өзіңмен қол ұстасып өлі талай

Болашақ белдерінен аса берем.

Мақтаарал, тарихыңды білем сенің,

Анамның ақ сүтімен денем шөлін.

Дүниеге мен келіп қандырғанда

Еміпсің сен де алғаш Сыр емшегін.

Қойнынан сай-сала мен көк төбенің,

Еліңе ақтарыпсың мақта кенін.

Сондықтан Мақтаарал деп атың қапты,

Жайылған кең әлемге даңқ көлемің.

Болғанмен түйдей құрдас меніменен,

Теңмін деп мақтана алман сеніменен.

Отанның алдындағы борышыңды,

Ақтадың сен, не бердім еліме мен?!

Жасық деп күдер үзбе бірақ менен,

Құлағын талабымның бұрап келем.

Селдетіп жас кеудемнің әр шыңынан,

Халқыма ағызармын бұлақ өлең.

СЫР БОЙЫНДА

Сыр шерткен талай ақын Сыр бойынан,

Табылып көп тақырып қыр-ойынан.

Қандырған сусынымды Сырдың суы,

Кетпейді ертелі-кеш бір ойымнан.

Құлпырған қырларының қызғалдағы,

Өмірдей елестейтін бізге алдағы.

Ырғалған гүлдерінің жапырағы,

Секілді үлбіреген қыз бармағы.

Сол қырда әлі есімде ойнағаным,

Алысып асау желмен бойда жалын.

Жүгіре беруші едім алға ұмтылып,

Ашқандай Сырдың сұлу қоймаларын.

Сыр бойы жаюшы еді құшақ маған,

Сан рет толқындарын құшақтағам.

Аралап аңға толы ормандарын,

Жерім жоқ қақпан құрып, құс атпаған.

Өткізген өңірінде жас бала күн,

Қызық ед өміріндей астананың.

Жүрсем де Сырдан қашық сол күндерді

Жадымнан жалғыз рет тастамадым.

ҚОҢЫРАТҚА

Жанымды жақсы үмітке шомдыратын,

Аймағым, кіндік кескен Қоңыратым.

Атынды айтқан сайын жас кеудемде,

Шабыттың дабылы бар қағылатын.

Сүйемін жарқын жанды қауымыңды.

Сүйемін қойныңдағы ауылымды.

Қалайша ұмытпақпын мен дегенде

Балам деп елжіреген бауырымды.

Қиялмен шолып алыс сан қияңды,

Сен десем көңілім әр кез шалқи алды.

Сүйемін сені сондай, қандай сүйсем,

Түлеткен тұғырымда партиямды.

Жерің жоқ мәпелеуден қажып көрген,

Таусылмас жаныма өзің азық берген.

Суына мәдениеттің қандырам деп,

Ғылымның шыңырауын қазып келем.

Көбейтем оқып барып қатарыңды,

Ат салам шығаруға атағыңды.

Сүйгенім сені сүйсем, дүниенің

Жартысын алып жатқан Отанымды.

ТУҒАН ЕЛГЕ

Сүйем мен туған елім әрқашаннан,

Өлкені, өзен, тауды сен жасаған.

Сүйемін шыңнан құйған бұлағыңды,

Далаңа қазып ағып арна салған.

Өзімен ала келген жаздарымды,

Сүйемін қаңқылдаған қаздарыңды.

Ыстық қой шыңылдаған жартасың да,

Көтерген айқайласам наздарымды.

Аунасам ауырлығым білінбеген,

Сұлу ғой гүлді далаң күлімдеген.

Көркем ғой кісінеген көп орманың,

Ораған көк шәлісін бастарына.

Әсем ғой гүлді далаң күлімдеген,

Мөлдірі жас жүректей дірілдеген.

Қиялдың алып ұшқан асқарына,

Көркем ғой ақша бұлтты аспаның да.

Қойнымнан қазынамды төгем деген,

Қозыдай жатыр тауың көгендеген.

Сүймес ем сонда да мен бүл аймақты,

Егер де сен болмасаң мекендеген.

Ы. АЛТЫНСАРИН

Қайғырдың өз еліңнің арман, мұңын,

Сондықтан мәжбүр етіп сенің мұның.

Халқыңның келешегін ойлатуға,

Алып келді білуге оның сырын.

Халықтың бақыты үшін басты қару,

Деп ойладың «алдымен білім алу».

Ғылыммен иелесек дүниені,

Қазақта болады деп сонда даму.

Даласында қазақтың бірінші рет,

Оқыттың жас ұрпақты ашып мектеп.

Бар күшіңді аямай елің үшін,

Болдың сен бүкіл ғылым нұрын төкпек.

Бұныңа жол берді ме сұм патшалық!

Қазақтағы тұсау боп қараңғылық.

Сонда да бұзып сондай бөгеттерді,

Шығардың коп жастарды адам қылып.

Мақсатың орындалды, қайғырма сен,

Тілегің өмір бойы арман еткен.

Бүгінгі қуанышты өмір тарихында

Жазулы атың алтын әріппенен.

СӘКЕНГЕ

Айналған қымбатына қалың жұрттың,

Жырыңнан жақсы ойлардың балын жұттым.

Таңдаулы «Тар жол тайғақ кешуіңнен»,

Еліңе шын берілген жаныңды ұқтым.

Кеш туып көрмесем де келбетіңді,

Байқадым өлеңіңнен ер бетіңді.

Отырмын шежіре етіп, оқып бүгін,

Аянбай халыққа еткен қызметіңді.

Танытып тың ырғақтың құдіретін,

Ақынға қазы бопсың жүгінетін.

Жаныңды жайып жазып «Көкшетауда»,

Салыпсың сұлу далаң суретін.

Сан сырлы «Советстан» дастанында,

Жыр таудың өрмелепсің асқарына.

Сен бүгін жарқырайсың шолпан болып,

Кең шалқар поэзиям аспанында.

Мол мұраң мақтанышқа жарады елге,

Сырлассың кәрімен де, баламен де.

Күн санап қасиетің арта түсіп,

Атағың жатыр тарап бар әлемге.

ҚАСЫМҒА

Қолыма ұстағанда алғаш кітап,

Жалынды өлеңіңді оқып едім.

Баурап ең көңілді сол кезден-ақ,

Жанымды жылытып бір отты лебің.

Жылынып жалыныңа лапылдаған,

Сол кезден үзбей оқып әлі келем.

Оқимын да мен жырын аңқылдаған.

Сырласам ақ көңілді жаныменен.

Өтті ақын дүниеден, бірақ оның,

Жатталып көкіректе жыры қапты.

Сұм тағдыр суытқанмен от-жүрегін,

Жалыны өлеңінің суымапты.

ІЛИЯС ЖАНСҮГІРОВКЕ

Заманның кемерінен асып аққан,

Лепіріп сен бір өзен тасып аққан.

Шақырған бостандыққа зор дауысың,

Кезінде тауды жарып, тас уатқан.

Бетінен сүзіп жырдың балқаймағын,

Халқыңның тойындырдың барша аймағын.

Ер жетіп со л қаймақтан татып мен де,

Өзіңді бар ақынға «хан» сайладым.

Қираттың ескіліктің қорғандарын.

Құрдас боп таудың шың, құз асқарына,

Жырың жүр қалқып Отан аспанында.

Тұлғаңа бас иеді, адам түгіл,

Кристалл Алатаудың тастары да.

О, ақын, алып едің биік неткен!

Мақтасам қай сөзім де сыйып кеткен.

Жырың ғой жас жанымды тебіренткен,

Жырың ғой жас жанымды тебіренткен!

Ғалымы түңғыш қазақтың.

Өмірдің арман

От боп жанған

Қайғысын тарттың азаптың.

Шынжыр балақ,

Халықты қанап

Шықтың жүрген ортадан.

Болғанмен олай,

Оларға жолай

Баспадың жақын бір қадам.

Түсіндің бірден

Сені өсірген

Әкең Шыңғыс мүддесін.

Елін билетпек,

Күйін күйлетпек,

Алмақ езу жүлдесін.

Терең бойладың,

Ой ойладың,

Бермек боп білім еліңе.

Қолдамады ешкім,

Жалғыз күрестің,

Ауырлық түсті беліңе.

Тарихшы, этнограф,

Саяхатшы, географ,

Бәрі де сен бола алдың.

Тұңғыш мәдениетші

Және әдебиетші

Тарихта боп қалдың.

Мақтанады елің сенімен

Үміт күткен елінен.

ТАУ ЖОЛЫНДА

Қия тасты, ұя тасты, ақ тасты,

Міне, алдан сансыз таулар қақпа ашты.

Аспай қайтпау асулардан серт болсын,

Арман-талап арғымағы ерттелсін,

Жүр, Сабырхан, шежіре-жыр шерт, досым.

Дүние есігін сен де жаңа ашқан ең,

Мен де өзіндей оқылмаған дастан ем.

Қанша тау бар балғын табан баспаған,

Қанша құз бар біздер әлі аспаған,

Қандай жақсы жолды шыңнан бастаған.

Бұл өмірде аз ба асуға өрлеген,

Бәрі бірдей шың төбесін көрмеген.

Көргендерін сан ғасырлар сүйіпті ел,

Әрине олар топты жарған жүйріктер,

Сәлем саған, біз шықпаған биіктер!

Бұл өмірде бір күн қызық бір күннен,

Көңілдердің қылауы жоқ кірбіңнен.

Жер-дүниені желпіндіріп ойменен,

Тоқсан таудың ортасында тұрмын мен.

Кейбір жота дем алып тұр гүлдерден,

Соған ғана қадалыпты күн - Мерген.

Алтын күнді құшақтағым келеді

Табиғатқа таңғажайып түр берген.

Асқар шындар, арманыңмен біргемін,

Қандай бақыт қақ ортаңда жүргенім.

Жоғарыда тұрған қандай жақсы еді,

О, биіктер, түскім келмей тұр менің.

МҰXТAPҒA

Оқысам тарау «Абайдан»,

Хабардар болам талайдан.

Тілімнің өңі бұзылса,

Сияқты қарар шар айнам.

Ұлы Абай сүйген пәк жанды,

Ойласам сұлу Тоғжанды.

Жас жанымда алаулап

Махаббаттан от жанды.

Күндер сап заңды себепті,

Оқыдым «Еңлік—Кебекті».

Адамдық жолда өлсе де,

Жауыздар «обал» демепті.

Оқып ап ауыр күйге ендім,

(Оралмас сол бір күйген күн).

Адам боп өмір сүруді,

Күрестерінен үйрендім.

Көп жылдар өтіп кетсе де,

Еңбектен ерін кепсе де.

Шығардың аға оларды

Зор күшпен асқар текшеге.

Өзінің сүйген халқы үшін,

Арнаған бойда бар күшін.

Аяулы сендей ағаға,

Айтады әр жан алғысын.

Ақпейіл көріп келем адамдарды.

Авторын сүйгендіктен жүрмін қазір,

Қолтыққа қысып ұйықтап «Аралдарды».

Суындай мөлдір екен көк бұлақтың,

Мен одан сөнбес жалын, отты таптым.

Мейірін авторының көрмегенде,

Санар ма ем бірі ғой деп көп кітаптың.

Білмеймін неге сонша ол жақын маған,

Бейне бір тума алтындай жарқылдаған.

Тұрғандай көрінеді қолыма алсам,

Авторы күле қарап аңқылдаған.

Құрмет құс қолға еңбексіз қонған емес,

Түсінем, іске асты іспен арман елес.

Көп бүгін сенің біздей жеткіншегің,

Әрине, «Жалғыз ағаш орман емес».

Атың бар дейтін елің: «Ақын аға»,

Жоқ ешбір қартаюға қақың, аға.

Қатардың жүр алдыңғы сапын ала,

Шығар сан «Майраларды» сахнаға.

АЛТЫН ҰЯМА

Ұямдай әр бұрышың, қалтарысың,

Анамдай институтам — ар-намысым.

Сіміріп таңғы ауадай біліміңді,

Өмірдің көрмей өстім қаңтар-қысын.

Келсе де сан тығылып сөз алқымға,

Мен сенің мейіріміңді жаза алдым ба?

Тек қана өзен болып жатады ағып,

Таусылмас мол білімің көз алдымда.

Келгенде он жетінің бозбаласы ем,

Мінеки, өтті талай жылдар әсем.

Жетілдім азамат боп кемелденген,

Еттің бе жақсылықты азғана сен.

Біліммен жетеледің өрге мені,

Қияға тұрдым құлаш сермегелі.

Жаныма өзің құйған ыстық лептен

Кеудемде бесік — өлең тербеледі.

ҰCТAЗҒA

Мектепке алғашында ерке келдім,

Төбелес, сотқарлықты ерте келдім.

Қай жерде ұрыс-қағыс шу-шу болса,

Бір нәрсе беретіндей ентеледім.

Сол жерден іздегендер тапты мені,

Қонбады ақыл сөздің ешбір емі.

Көрсем де талайлардан қатты соққы,

Дедім мен: «Батырлықтың» осы жөні.

Мұнымды көп өтпей-ақ біліп қалып,

Қыстың көп тергеудің астына алып.

Кішкентай төбелескіш тентек қолым,

Сол күннен қалды амалсыз құлыпталып.

Ермегім болды енді кітап қана,

Қызығып оқи бердім құмарлана.

Ертеңгі болашақтың зор күмбезі,

Көріне берді маған мұнарлана.

Тоқтамай солай қарай жүре бердім,

Батпақты жол қиынын жүре көрдім.

Ақыры жеттім сол бір мұнараға,

Өрмелеп биігіне міне бердім.

Маршалым бүл жорықта өзің болдың,

Мендегі сотқарлыққа төзім бердің.

Кешегі со л бір тентек шәкіртіңнің,

Мінеки, адам болған кезін көрдің.

Борышты өмір бақи екендігін.

Ойыныңның ойпатында өрледі өлең,

Білімнің сүтін ішіп көгеріп ем.

Қош-сау бол, ақпейілді ұстаз әке,

Аралдай асып жатқан кемерінен.

Түлеттің, жас қырандай қалықтаған!

Қияға қанатымды қағып барам.

Өлкеме өнегеңді алып барам,

Жанына жас ұрпақтың жағып бағам.

Ықылас Атырауынан маған деген,

Өзіңнен таптым әр кез табам деп ем.

Ақ өркеш Алатаудай асқар ұстаз,

Махаббат Сырдария саған деген.

ІІІ

Онжылдық сыбағасын асағасын,

Аттап ем институт босағасын.

Келеді әлі шырқап ұша басым,

Туған ел мәпелеуде жас ағашын.

Томынан ленинизм-қалың бақтың,

Жаныма мәңгі өшпейтін жалын таптым.

Өттім сан күрес-жылдар үтірінен,

Кеп қалды нүкте қояр жақындап күн.

Қайраттың тасқыны бар білегімде.

Өзгертіп, гүлге бөлеп, дала тынды,

Аламын болашақтан алатынды.

Старты бітірудің берілген сәт,

Қағуға тұрмын дайын қанатымды.

ЖЕҢЕШЕМЕ

Сүйкімді арай нұрдай атар таңғы,

Аяулы жан жеңешем адал жанды.

Қиялшыл жастығыма мұрат көрем,

Мен сенен «төре жігіт» аталғанды.

Болып бір бейне құрдас жанашырым,

Ұқтың сен арманыңның бар асылын.

Жігіттік құпиямды шерттім талай,

Ағытып жүрегімнің дара сырын.

Реніш-қуанышқа ортақтасып,

Қасымда жүресің сен алшақ басып.

Жадырап жаның шалқып күлсең әр кез

Кетеді көңіл-өзенім толқып тасып.

Көрсеттің кейде ойымның келтелігін,

Көбіне өтті өзіңе еркелігім.

Құлшынтып шабытыма қанат бердің,

Маздатып үмітімнің жел көрігін.

Жақтыртпас сөзінде жоқ қысқа зілің,

Кетпейді көкейімнен күшті әзілің.

Ізгілік қорғасынын құйған ойға,

Бірісің сен де менің ұстазымның.

Сөз болып отырғанда ай шынары,

Басқа ойды ақын біткен қойсын әрі.

Қабыл ал сәлемімді, аяулы ата,

Өзбектің өлеңінің Байшұбары!

Сипатын жырларыңның шекерлеген,

Санаға жырмен айтсам жетер ме екен.

Қоқанның жібегіндей сұлу жүрек,

Сенің пәк көкірегіңде мекендеген.

Өртетіп өмір үшін өзегіңді,

Сүйдің сен өзбегіңді — өз еліңді.

Перделі Ферғананың бақшаларын,

Зер жаға Зеравшандай өзеніңді.

Сүйдің де Тянь-Шаньның бұлақтарын,

Марғұлан гүлін көріп сыр ақтардың.

Шахмардан самалындай заулап жүріп,

Өткенін сезбей қапты күн аптабын.

Қайғысын арылтуға түнек күннің,

Бас тігіп, белді буып, білек түрдім.

Жаңа өмір сағаты үшін жар салғанда,

Қайыршы қалың елді тірек білдің.

АЛАТАУҒА

Жайлаған баурайыңды бала атаулың,

Сүйетін шығар сені Алатауым.

Қойныңда өспесем де, өр шыңыңа,

Келемін орнатып мен ән отауын.

Рас, мен көргенім жоқ сені бұрын,

Қарсы алшы құшақ жайып мені бүгін.

Ынтық бір махаббатпен аймалайын,

Көгілдір көк тасыңның өрі-қырын.

Тыңдайын сырларыңды қойып зейін,

Аяулы ақ сүт берген анам дейін.

Ізетпен туған елім сүйсе сені,

Мен сүймей қалай ғана қалам кейін.

Менің де жүрегіме орын берші.

Алатау бұршы маған мойыныңды,

Анам боп ашшы ыстық қойыныңды.

Құшақтап жартасыңды ант етейін,

Төгем деп мұхит етіп мейірімді.

Анам дейін, Алатау,

Панам дейін, Алатау.

Жұрт сүйгенде мен қалай

Қалам кейін, Алатау.

Әнімді аспаныңа қалқытайын,

Көңілімді дариядай шалқытайын.

Табылған сөз маржанын өзіңе арнап,

Әніммен көк тасыңды балқытайын.

Анам дейін, Алатау,

Панам дейін, Алатау.

Жұрт сүйгенде мен қалай

Қалам кейін, Алатау.

Ауаңа көндіктіріп, жас тәнімді,

Оқиын ғажайып сыр, дастаныңды.

Көгіңе жұлдызың боп атылайын,

Шарлайын қыраның боп аспаныңды.

Сары жапырақ күздеймін.

Атынды айтсам ардақтап,

Ойым жоқ басқа жар таппақ.

Сен бе деп көше қызының,

Жүзіне қараймын жалтақтап.

Тілдеспей кетем сөзге кеп,

Шыққан соң сенен өзге боп.

Қаяулы көзден моншақтар

Тамшылап жатар кез де көп.

Сол сәттен сені жоғалтқан,

Сүю таңы әлі жоқ атқан.

Күтем мен сол таң арайын,

Үмітпен келер сағаттан.

Мен саған бере алмадым қымбат сыйлық,

Шерттім тек жүрегімнің шерін күй ғып.

Жалын боп алаулаған отты лебің,

Еріксіз мені өзіне тартты үйіріп.

Қоймадың оның үшін күнә маған,

Айтпадың деп ісің бұл ұнамаған.

Сонда да сүйдің мені, сондықтан да

Сен болдың көкейіме ұялаған.

Мұхит боп дауыл күнгі аласұрдым.

Көл болып кірсіз көңілім растан да,

Кеудемнен атты көбік көк аспанға.

Ерідім, қорғасын боп балқыдым мен

Арманым арманыңа ұласқанда.

Ізетпен аймаладың, аяладың,

Сырымды мен де ағыттым, аямадым.

Таптым деп бақытымды мақтанышпен,

Дәл бүгін бүкіл жұртқа жая аламын.

МАҒИРАШҚА ХАТ

Мағираш, ақын досым, замандасым,

Келеді таныс болғым, амандасқым.

Өлеңге мен де өзіңдей құмар жаспын,

Жырының қайрап жүрген ақ алмасын.

Саңқ еткен Қызылорда қаласынан

Үніңді есітіп жаным аласұрған.

Болашақ шабытыңа нұр тілеймін,

Қол созып қарақалпақ даласынан.

Көп болған жоқ өлеңнің аймағыңа,

Менің де құшағымды жайғаныма.

Шыңына шығам деген үмітім бар,

Тайсам да, жығылсам да тайғағына.

Мен сендей өзен емен күркіреген,

Жырым бар өткіншідей сіркіреген.

Қусам да құйрығынан ұстатпай жүр,

Бір сырлы, сегіз қырлы сылқым өлең.

Әсері тие ме деп жақсы қыздың.

Жайыммен біразырақ таныстырдым,

Көңіліңе ой келмесін шалыс, құрбым.

Хат жаздым дос болмақ боп ақ ниетпен,

Жүрсем де ар жағында алыс қырдың.

Көп жазар ақын емен шүйде тілді,

Қабыл ал қайырмастан ниетімді.

Жауап жаз сөз сарасы — өлеңменен,

Сол маған бәрінен де сыйға өтімді.

Ақ Марал екен өзгеше.

Абайша айтсам қалам қас,

Навоиша айтсам гөззал тым.

Әзіл-сыр шертіп аралас,

Жан жүйесін қозғалттым.

Салқын жел шырқап азанын,

Гуледі бақша бақтары.

Қайнады жастық қазаным,

Ашылып көңіл қақпағы.

АСЫЛ АРМАН

Сен менің аяулым ең, айнам едің,

Басымды бақытыңа байлап едің.

Айтшы сен, айтшы толған айым, жырым,

Бал күнім, балбыраған қайда менің.

Сен менің аяулым ең, жақыным ең,

Жаныма жақын кел деп шақырып ем.

Жүруші ем қуанышым бойға сыймай,

Арманның сырқатына табылып ем.

Шаттықпен ұштастырып күнге-күнді,

Арнап ем жалғыз саған жүрегімді.

Қуанып, емірене сен күлгенде,

Елжіреп жан дүнием бірге күлді.

Сөзіне кейбіреудің «төмендеген»,

Тыжырына көз алартып жиренген ем.

Сөзіңді тоқтат деп ем, айтпа деп ем,

Өмірлік жұбай етіп жүрем деп ем.

Аса ару болмасаң да сүйген едім,

Ықыласпен шын басымды иген едім.

Кездескен көп қатеңді кешіргенде,

Деп пе едім сенен мұндай сый көремін.

Деп пе едім сенен мұндай мінез көрем,

Қойып ем сөйлесуді түк өзгемен.

Сен деп ем көңілімдегі күмбез деген,

Арманның нысанасы ең шын көздеген.

Тимей сол нысанаға оғым менің,

Қаңғырып кеткеніне өкінемін.

Тиер еді тұрмадың ғой уәдеңде,

Жарылды қарс айырылып көкірегім.

Жарылды қарс айырылып көкірегім,

Едің сен қиялымның көгіне күн.

Аямай жылаттың да кете бердің,

Аяғыңды алшаң басып емін-еркін.

Тағдырдың берген сені сыйы деп ем,

Елітіп ем көңілімнің күйіне мен.

Айтшы енді, қайтемін мен, қайтемін мен,

Қалайша арманменен күйіп өлем?!

Қызыққан жоқ ем ғой түр, келбетіңе,

Қараймын енді қалай ел бетіне.

Не деймін сені сүйген жүрегіме,

Айтшы сен, осы менен шын кеттің бе?

Айтылған осы сөздер ұшқары ма,

Не деймін достарым мен дұшпаныма.

Не деймін елжіреген бауырыма,

«Қайда ол» деп дем алдырмай қысқанында.

Өз сыйын тағдыр бүгін тартып алды,

Мойныма мол қайғыны артып алды.

Тек қана ерініңнің ерінімде,

Жалын боп алаулаған өрті қалды.

Сол бір өрт жылытар ма екен тұла бойды,

Немесе сарғайтар ма ұлан ойды.

Сол бір өрт елестетіп тұрар ма екен,

Сүйкімді түр-тұлғаңды орта бойлы.

Сол бір өрт жарқырар ма жалын болып,

Сол бір өрт күлімдер ме таңым болып.

Сол бір өрт өмір бойы сақталар ма,

Еш қызға сөз айтқызбас арым болып.

Жүректі сүю шаншу сұққылады,

Сонда да қойман саған көп кінәні.

Жалғанда сенен сұрар өтінішім,

Мен үшін жалғыз ғана ұқ мынаны.

Десейші айырылысу ауыр қанша,

Демеймін елжіреген бауырды аңса.

Сен десе алып ұшқан жаным деп біл,

Лепіріп теңіз толқып, буырқанса.

Лебімде ызыл қағып жел гулесе,

Көңілімде қызыл жалау желбіресе.

Кіршіксіз менің таза ықыласым де,

Айна көл тыныш қана мөлдіресе.

Сырым де сырлы бұлақ сылдырласа,

Арманын айтып тілсіз домбыраша.

Сен десе сәуле төккен үмітім де,

Арайлап, шұғыла шашып таң құласа.

Көзімнің нұры де күн күлімдесе,

Қолыңа мен де оны ілінбесе.

Сен десе солқылдаған жүрегімде,

Асқардың тарғыл тасы дірілдесе.

Мендегі дегейсің тек асыл арман,

Самалмен сыпсыңдаса жасыл орман.

Дария сүюімді кінәламай,

Қорытынды шығарып жүр осылардан.

ДОМБЫРА

Домбыра, қандай сенің әсем сазың,

Сені тартып әр уақыт көңіл жаздым.

Болсаң да кейде керек мұңды адамға,

Көбінесе құралы сұлу наздың.

Той-думан бірдейіне сен барған жер,

Саған қосып шырқалар әсем әндер.

Сүйер заты қазақтың көңіл қошы,

Жүректің қуанышты күйін төгер.

Көрсем сені қуанам, шаттанамын,

Ән салып, әсем күйді ақтарамын.

Дауысыма сені қоспай айтсам егер,

Қалайша мен «жай жігіт» атанамын.

Талайғы сыр кеуліне медеу етті.

Үніңді қазақ халқы құдіретті.

Талай жыл елімізді езіп келген,

Әшкере жасадың сен би мен бекті.

Көсеу боп от басында қорландың сен,

Азабын талай тарттың зорлардың сен.

Сонда да жасқанбадың, қорланбадың,

Сөздерін сөйлемедің олардың сен.

Қазір сен ұлттық ән-күй құралысың,

Қуанышты өмірдің ұранысың.

Ықыласты көңілмен шырқағанда,

Адамның тербететін жан тынысын.

ҚЫЗЫМ МЕНІҢ

Үйлендім. Балалықтан із қалмады,

Жаңа өмір қол бұлғады бізге алдағы.

Өмірге сен келдің де гүлін жарды

Менің жас семьямның қызғалдағы.

Көңілге сырын құйып дала, көлдің,

Сен маған әкелік ат ала келдің.

Жатқандай жақсы арманым тербетіліп,

Айналып бесігіңе бара бердім.

Көп шеккен азабымды байғұс анам,

Құшағын менен де кең жайды саған.

Кім білсін,

жылдар бойы аңсап күткен,

Шығарсың аяулысы айға ұсаған.

Әйтеуір сен туғанда ол күле берді.

Бойынан бір тың қуат түрегелді.

Ән бастап таңертеңнен домбырасыз,

Кеудесі күйге толып жүре берді...

ӨМІР

Сенен сұрағаным көп еді,

Қиыныңнан жалтарғаным жоқ еді.

Емес менің жаралғаным қазір-ақ

Бірақ сенен ала алғаным азырақ.

Орын берші саңқылдайын сол маңнан.

Секірейін асқарларға киік боп,

Өсейін бір Алатаудай биіктеп.

Жыр садағын жаратайын пайдаға,

Ел қолданар соқа қылып иіп кеп.

Жан еркем, жалықсаң да жаза берем,

Бермен кел, тайсалмастан, қазақ өлең!

Қанша рет ар алдында қорландық біз,

Сотталып ән сүймейтін жазаменен.

Ащы ән мен ащы теңіз тұшығанда,

Тәтті ән мен тәтті қымыз ашығанда.

Сен ойға кірпік малып тұрып қалсаң,

Жүрегің мына өмірге ғашық онда.

Өмірге ғашықтық қой ол сүйетін.

Соқпағы тар да болар бала көштің,

Кең бол деп қоя да алмас талап ешкім.

Дегенмен көлдері бар, шөлдері бар,

Кең бола алмағансың. Дала емессің.

Бір-біріңе ұқсайсыңдар адамдар,

Ісіңмен де, түсіңмен де, бәріңмен.

Бұл ұқсастық бар дейді ғой әріден,

Түсінбей-ақ келем соған әлі мен.

Бір-біріңе ұқсамайсың адамдар,

Ісіңмен де, түсіңмен де, бәріңмен.

Мен ұнатып тұрам бірақ ішімнен,

Сол сендердің басқалығың үшін мен.

Ойланғыш боп кетіпсің деп мені сен,

Кінәлайсың созбен қуып жыраққа.

Бос күніңе өкін десең келісем,

Ал мұныңа келісе алман бірақ та.

Көктем де өтті, күзді де тұр көз көріп,

Қыс та бұғып сығалайды жырадан.

Көз алдымда дүние жатса өзгеріп,

Қалай ғана мен ойланбай тұра алам.

Ойланбаса не болады бүл адам?

ЖИЫРМА ЖАЙЛЫ

Қыздарға көзі түспес қиырдағы,

Мен сүйем жылқы елі жиырманы.

Бір көріп мейірі қанбай қоймайды ол,

Болса да екі талай бұйырмағы.

Өтсем де одан сол бір албырт шақтың,

Кетпейді көкейімнен күй ырғағы.

Тату кезде арамыздан қыл өтпес,

Болған едім арманыңа тілектес.

Қызғалдағы гүл жарғанда сүюдің,

Елестеп ең қиялым боп қол жетпес.

От жүрегім суынғалы мұз болып,

Көрінесің қарапайым қыз болып.

Көз салсам жаңа жазған өлеңіме,

Сүңгимін теңіз ойдың тереңіне.

Қиялдаймын тай жырым дөнен шығып,

Етсем деп оны тарту ер еліме.

Еліме бермегенде кімге берем,

Өмірдің жалғыз болсам керегі не?

Табиғат берген әмірмен,

Құлайсың шалқып Памирден.

Дүбелей сотқар толқының,

Баспаған қадам сабырмен.

Ағасың көркем көрікпен,

Қоралы қойдай үріккен.

Бірге ішіп жатыр суыңды,

Қарақалпақ, түрікпен.

Иірімің шұңғыл тостаған,

Балығың елге ас-тағам.

Тарихың көп, сырың көп,

Кітаптай бетін ашпаған.

Асау деп сені ел тегін,

Айтпаған, Әму тентегім.

Шабыттың отын маздатып,

Жағаңнан жырлар шертемін.

ЖОЛДА

Таң көрінді қылаң беріп, бозарып,

Әнге басты бұлбұл со шақ сөз алып.

Келем жүріп алдымдағы даңғыл жол,

Жатыр жарқын болашақтай ұзарып.

Жанға жайлы жел келеді қырлардан,

Алтын бидай тербеледі тыңдардан.

Адым жерден қиял қаша жөнеліп,

Қанат сермеп қалықтайды шыңға арман.

Ұзақ жолдар бір-бірімен ұласқан,

Құзар жолдар жолаушылар сыр ашқан.

Қалсын сенің келбетінде мәңгілік,

Сапары мол ояу іздер мен басқан.

БҰРЫЛЫС

Шоферлардың қорқатұғын жері осы.

Бүл жерде оның ұшады иман-зәресі.

Қарайды ол қауіп пенен қатерге.

Қарайды ол бұған адамның

Өмірге қарағанындай

Бар арманына жетерде.

Қарайды ол бұл адамның

Өлімге қарағанындай,

Ғаламның мынау қақпасын жауып кетерде.

Қарайды ол бұған махаббат жанын жеңгеннің

Қарағанындай қыздарға.

Қарайды ол бұған ішқұста болып мергеннің

Қарағанындай қаздарға.

Дәл осы тұста елестейді оның көзіне,

Өмірдің барлық қаңтары менен көктемі.

Кей машинаның жайратып тастап кетпегі

Ғажап та емес өйткені.

О, сәлем саған, бұрылыстардың мектебі!

Бұрылысы жоқ еш күн де

Эсер етпейді түк маған.

Өмірде мынау ешкім де,

Бұрылмай жолға шықпаған.

Айғыздап жатыр бұрылыс әрбір жотаны,

Асқарға тартқан ол бір даңқты жолда бар.

Жанымда менің бұрылыс жасап жатады,

Бұрылып жеткен әр хабар.

Бұралаң жолың алып шыға алса заңғарға,

Мен оның текке кетпегендігін білемін.

Аман бол сен де, ақпейіл барлық жандарға

Бұрылып тұрған жүрегім!

Құдірет бүл кез көрсең кеп,

Дария түсі айбарлы.

Шапшиды көкке қол сермеп,

Жас толқын алтын айдарлы.

Көрінер өрт боп сең мүлде,

Күн төксе нұрын аспаннан.

Кеудеңде шақ бүл сенің де,

Ерек бір дүбір басталған.

Дауысы жатқан жаңғырып,

Жүзінде қызыл жалқын бар.

Сүйем мен сені мәңгілік,

Апрельдегі толқындар.

Көрген соң мынау көктемді,

Тұлғаң да түгел өзгерген.

Сен жайлы сыр ғып өткенді,

Толғайды қарттар көз көрген.

Айтады олар жүрген деп,

Бүл жермен Темір, Шыңғыстар.

Барады мені тілкемдеп

Сілтеген заңсыз қылыштар.

Құл етпек болған құмартып,

Қанқұйлы соғыс болған деп.

Түр мені қазір мұңайтып,

Көкірегіме толған кек.

Бұрқылдап халық қанымен

Ағыпты қан боп мынау су.

Кеудемде менің әріден,

Көтерді басын бір ашу.

Сөз таппай тіпті Темірлер,

Сұраймын өткен неге деп.

Шерменде болған өлілер,

Түр мені шермен шегелеп.

Мың шаян қазір дәл менің,

Омырауымнан өргендей.

Амалсыз құрып дәрменім,

Мың әскер маған төнгендей.

Толғандар, қарттар, толғандар,

Орамды жолдан оралған.

Қуанышқа ортақ болғандар,

Қайғыға да ортақ бола алған.

Мұңайып жүруім күнімен,

Түпсіз ғой шіркін ой деген.

Қуану үшін шынымен,

Қайғырып кетем кейде мен.

Дос емес кейбір ойлар бар.

Мойындау тиіс болса да,

Мойындамайтын жай л ар бар.

Өзгеден ерен іс қылып,

Шықсаң да топтан қанша үздік.

Мойындатуың — күштілік,

Мойындауың тек әлсіздік.

Адамдар аз ба танытқан,

Әлемге шексіз өз күшін.

Айнымай қалған алыптан,

Өзгертпей қалған өз түсін.

Қанатын сермеп шыңдарға,

Жастығым дархан тұрғанда

Түсермін талай сындарға.

Жоғыңды жүрер жасырып,

Сенім ғой елдің қанаты.

Жеңбеймін деген асылық,

Жеңемін деген ер аты.

Дандайсу жүрсе көп еріп,

Ақыры күннің күнінде.

Түйемді құмға шөгеріп,

Білем мен кететінін де,

Шылбырын тежеп төзімнің.

Қостармын досты қостасам,

Күшімді бірақ өзімнің

Мойындамаспын ешқашан!

О, алтын ай, аспанда мөлдіреген,

Құмарта көз тігемін көркіңе мен.

Сені көрсем әр уақыт жас жанымның,

Көкке құмар жалауы желбіреген.

Куә боп тарихына сан ғасырдың,

Жадырап күліп талай танды асырдың.

Ай ата, айтшы маған, бір өзіңе,

Ақтарды қанша ғашық арна сырын.

Себебін сұрап заман тарлығының,

Шертті ме Баян саған зарлы мұңын.

Алдыңа жайып тастап шер дастарқан,

Ер Кебек жыр етті ме жарлылығын.

Сендегі эсер етіп сымбат-тұлға,

Қызыға қыз Ақжүніс тіл қатты ма.

Зәлім бай таяқтаған жетім бала,

Сәулеңе көздің жасын құрғатты ма.

Қиялын тамсандырып тамам көптің,

Жарқырап ақ самайың маған жеттің.

Ызамен Баймағамбет сұлтанға айтқан,

Толғауын тыңдадың ба Махамбеттің.

Қадамын тұншықтырып қатал заман,

Шақты ма ащы мұңын Абай саған.

Жамылып қайғы мұңын Сұлтанмахмұт,

Арманын ағытты ма жаны аңсаған.

ЖАСТАРДАЙ ЕКЕН СҮЙІСКЕН

Күлімдеп туған от күннен,

Күмістен сәуле шашылып.

Жығылып түсті екпінмен,

Мақпалдай жерге бас ұрып.

Төгілген саулап тынымсыз,

Алтындай нұрды жарқырап.

Жасырын ғана түк үнсіз,

Топырақ жатыр тартып ап.

Мамық жер кетті түрленіп...

«Жастардай екен сүйіскен»

Деген ой тілге күрмеліп,

Қайталап тұрмын жиі іштен.

КӨКТЕМ ЖЫРЛАРЫ

Шыға бере тоқтаңқырап азғана,

Көктем күні көтерілді наздана.

Тігіп еді жерге өткір от көзін,

Көгеріп сап жүре берді таз дала.

Сәби жүзді қызғалдақтар құлпырып,

Құшақтарын жая түсті ұмтылып.

Шапшып ағып сулар жатыр арықтан,

Ойнап жатқан ақ сазандай бұлқынып.

Әрбір сөзін ұйып тыңдап бақылап,

Тұрған жандай бір-бірінен ақыл ап.

Сыбдыр қағып сөйлеседі жайымен,

Қыз ерніндей дірілдеген жапырақ.

Түкті кілем секілденіп нақ қасы,

Қыр басында қой жайып түр бақташы.

Қуаныштың оты ойнайды жүзінде,

Ашылғандай малға өрістің қақпасы.

Көктегі ай бейне күміс таба сынған,

Құс жолы — бешпенттегі жаға сырған.

Ақша бұлт көк бұлттармен көмкерілген,

Ұқсайды ақ матаға жаңа ашылған.

Артына ай мойынын бұрғызбастан,

Уақыт қуады алға тұрғызбастан.

Арқайып ұйықтап жатыр ару аспан,

Жалтылдап омырауын жұлдыз басқан.

Шуылы құлағыңды керең етіп,

Көл суын сапырады жеребе етіп.

Же л тартса сыбызғысын, балапан тал

Жан-жаққа жалт қарайды елең етіп.

Жер жарып найзағайдың өктем үні,

Бұлтының көктен кетпей көк теңбілі.

Миуасы піскен өрік ағашындай,

Бұршағын шашты жерге көктем күні.

Төгілді сақ-сақ күліп айналаға,

Сатырлап тиіп жатыр айнаға да.

Ерітіп суын жұтып жатыр оның

Жер беті секілденіп жайдары ана.

Жауыны ақ бұршақтың тынып бір кез,

Көрінді бұлт астынан күліп күн тез.

Бар бұршақ су боп еріп, жоқ боп кетті,

Күшінен көктем күнінің қырық мінез.

Тағы да міне көктем кеп,

Бөледі гүлге тау басын.

Ұсынады баққа көкпеңбек,

Жас жапырақ сауғасын.

Тастады алтын күн көзі,

Даланы нұрға бөктіріп.

Үйілген ақ қар күмбезі

Сары су болып кетті іріп.

Еріген суды қуана,

Сай-сала жатыр ұрыттап.

Шығарды аспан сахнаға

Бал қаймақтай бұлтты ақ.

Сағымданған сары дала,

Қыс бойы жатқан мұз қармап.

Дәл қазір оғаш паңдана,

Көтерді туын қызғалдақ.

Келді март жанға жайлы жел естіріп,

Мерзімін түн мен күннің теңестіріп.

Әйел-қыз еркіндігін еске салып,

Даламен көктем жайлы кеңес құрып.

Ертеден егіншіге жерді өңдетіп,

Төбемен тырна өткізіп керуендетіп.

Өзеннің сексен қабат сеңін айдап,

Көлдердің көп үйрегін көлбеңдетіп.

Оты мол жүрегіндей жас арудың.

Жаулығын январьдың лақтырып,

Май сұлу жетіп келді гүл ап кіріп.

Дауысы оркестрдің жаңғырыққан,

Парадын тыңдады әлем құлақ түріп.