Әңгіме

Алматы күні де ақын жанындай аумалы, төкпелі-ақ. Күні кеше шыжғырған ыстық еді. Жұрт ысынап-пысынап көлеңкеден-көлеңке іздеп сенделіп еді. Бүгін сол ыстықтан түк қалмапты. Таң атқалы көңілсіз томсырайған сұрғылт аспан қабағын әлі ашқан жоқ. Қала үстінен ауыр салбырап көшіп жатқан қорғасын бұлттар түстен бері сілбіреп тұр. Төгіп-төгіп кетсе бір сәрі! «Діңкеңді өстіп құртайын» дегендей шылпытып ұзын-сонар гөй-гөйлейді.

Лекцияның соңғы сабағы ілбіп бітер емес. Аудитория іші ала көлеңке. Профессордың құлаққа майда, қоңыр үні терезе сыртында сіркіреген жуас жаңбырдай ойды тербеп ұйқы шақырады.

Алдыңғы орындықтағы әлдекімдер шұқшиып лекция жазған болып отыр. Соңғы орындықтарда қисайып кеткен мойын, салбырап кеткен бас, жұмылып кеткен көздер.

Саттар терезе алдында. Тұнжырап сыртқа қарайды. Ағаш бұтақтары малынған су-су. Сидиып қарауытқан бұтақтарды бойлап тамшы сорғалайды. Тамшы терезе маңдайшасынан да моншақтап тұр. Аспанның алашадай сынығынан салбырап жылжыған сең-сең бұлттар көрінеді. Үнсіз маңып әлдеқайда кетіп жатыр. Көш-көш тізіліп етіп жатыр. Үй тұр. Профессор тұр. Ал анау бұлттар өтіп жатыр, өтіп жатыр! Саттар назарын аудиторияға аударып еді, профессордың мақалдап сөйлеуі, оны тыңдап отызының иіріліп отыруы жас баланың ойынындай мағынасыз да, күлкілі көрінді.

Қасындағы біреу есінеп, сағатына қарады.

Саттар бүгін біртүрлі көңілсіз. Себебін қанша ойласа да таба алмады. Жүрек басында.белгісіз бір мұң тұр.

Лекция қажытқанда көлденең кітап оқитын әдеті бар еді. Оған да зауқы жоқ. Лекция бітісімен таң атқалы шаршаған жұрт лезде тарады. Саттар қаланың батыс шетінде тұратын. Аялдамаға келіп жаңбыр астында автобус күтті. Бүгін ақшам ерте үйірілді. Шылпытып құйған жаңбыр тыйылар емес. Сыпсың-сыпсың құйып тұр. Саттарға күн қабағы енді ашылмастай әсер етті. Онан сайын көкірегіне зіл тұнба ұйып жабырқаулық басты. Дүниеде бимақсат тұру жаман. Аялдамадағы бес минут — бес жылдай.

Елмен бірге сығылысып автобусқа мінгенде көңіл бұлты аздап сейілгендей болды. Жұмыр денелі келіншек қатар тұра қалған екен. Соның қимыл-тітіркеуі ойын сәл бөлгендей. Келіншек ұзамай түсіп қалғанда көңілі қайта құлазыды.

Автобустан түскен соң да пәтер біраз жер. Сылпытып едәуір балшық кешу керек. Шалшық суларды жағалап, кейде секіріп өтіп жүріп келеді. Көшедегі жұрт бір-бірінде ісі жоқ. Иықты қысып ап тұқшыңдап зытып бара жатқан біреу. Зытып бара жатқан уақыттай әсер етеді.

Саттар біртүрлі жылуды, жарықты аңсады. «Қанша ысыса да күннің ашық болғанына не жетсін» деп ойлады. Қазір пәтеріне жеткенмен отырып та мәз болмас. Онда бұны күтіп отырған кім бар? Анда-санда өмірден шапалақ жеп налып келгенінде зілінің тең жартысын көтеріп ала қоятын ана алыс.

Қазір де төңірегі себепсізден-себепсіз суынып, іш дүниесін қырау шалғандай. Қалтыранып еріксіз жарық-жылуды аңсайды. Қолы тоңса отқа жылытар еді, тоңған көңілді қайтып, қалай жылытпақ? Кинотеатрға да барғысы жоқ. Енді не дауа? Не шара қолданар? Соның жолын ойлай бастады. Қиял тұманының арасынан жылы шырай күлімсіреп, таныс бейне жарқырап жүзіп шыққандай. Шұғылалы үлкен жанарын қадап қалқып-ұшып жақын келгендей. Кітапханашы келіншек еді сол.

Саттар сағатына қарады. Уақыт алтыдан аунап барады екен. Кітапхана жетіде жабылады. Дереу бағытын өзгертіп қаптал көшеге түсті. «Егер жұмыста өзі болмай, басқа біреу отырса не демек. Бір жоқ кітапты сұрай салар да». Осыған көңілін бекітіп адымдап келеді. Ойы келіншек төңірегінде.

Келіншектің айтуы бойынша, қыздай тиген күйеуінен екі жыл отасып ажырасқан. Қазір шешесімен бірге тұрады.

Күйеуінен бір бала қалған. Ол биыл мектепке барады. Келіншек жайлы Саттардың бар білері осы. Одан арғыны ол айтып, бұл сұраған емес.

Жұмыс басында келіншектің өзі екен. Саттар есік ашып, сәлем беріп кіргенде үңіліп әлдене жазып отырған қалпынан басын көтеріп қарады да, жүзі лып қызыл тартып жымиды. Саттар табалдырық алдында аяғын сүртіп, жанына барғанша келіншектің жұқа жүзіндегі шаттық сәулесі өшпей, мойнын. сәл қисайтқан қалпы қарады да отырды. Ол жалпы көп сөйлемейтін. Айтарын нұрлы айқын жанарымен-ақ ұқтырып, жеткізуге шебер. Қазіргі қарасында сұрақ пен таңданыс. «Неге келмей кеттің?, «Мен сені күттім ғой!» «Келгенің қандай жақсы!» тәрізді назды көзқарас.

Сөзді Саттардың өзі бастады:

Келіншек ұзын кірпіктерімен қуаныш толы әсем жанарын жауып, басын изеді де:

Келіншек ерініндегі тәтті күлкісін жимай орнынан жеп-жеңіл түрегеліп тергі бөлмеге өте берді. Саттар соңынан ілесті. Тау-тау жиналған кітап қоймасын аралап жылжып отырды. Бұл оған таныс мекен. Көлденең кісі жібермейтінін біле тұра еркін жүріп келеді. Келіншек кенет кілт тоқтап, жанарын төңкеріп қарады...

Келіншектің жұп-жұмыр жалаңаш иық, қос анары томпиған жартылай ашық омырау, қолдарын шыныменен күн сүйіп қызартқан екен. Жас дене өзгеше түлеп қуатын сыртына тепкендей.

Саттар алдында тұрған әйелге қол салды.

Сыртқы есік ашылды. Келіншек бойын тез жиып сыбыр қақты.

Туфлиінің біз өкшесі еденді тық-тық шертіп жүгіре басып ауыз бөлмеге шықты. Саттар сорайып қуыста тұр. Келіншектің еміренген көңілді даусы естілді.

Саттардың бойы сәл жеңілденгендей. «Сережа» дегені келіншектің баласы. Қабырғалас мектепте бірінші класта оқиды. Сабағы кеш бітеді. Үйге ылғи шешесімен бірге қайтады. Екі-үш рет кітапхана алдында ойнап жүргенін көргені бар.

Сережа әлсін-әлсін міндетсіп міңгірлеп қояды. Шешесі лыпыл қағып өбектеп бәйек.

Туфли тық-тық жортақтап барып тоқтады. «Мінеки, Сережа! Мә, ала ғой!» Жүгірген баланың аяқ тықыры естілді. Келіншектің үні бәсең шықты.

Сәлден кейін біз өкшелі жүрдек туфли тас еденді қайта шертіп жақындай берді. Қалтарыстан келіншектің әсем бойы көрінді. Сәулелі жанары жайнап күлімсірейді.

Саттар шап беріп құшақтай алды. Келіншек құшағынан балықтай бұлтқып сытылып шықты да нос беріп мазақтап түкпірге қарай жылысты. Көшеленген биік кітап сөрелерінің арасы бір адам әрең сиярлық қуыс.

Келіншек аяқ астына орындық қойып, кітап сөресінің текшесіне көтерілді. Қат-қат кітаптарды бір-бірлеп алып қарай бастады. Биіктегі кітапқа қолын созған сайын етегі көтеріліп, көтеріліп кетеді.

Саттардың жүзі дуылдап терезеге қарады. Сыртта қараңғы түсіпті. Терезе жарығынан сыпсыңдап жылт-жылт құйылған жаңбыр байқалады.

Саттар сес бермеді. Орындықтың орнына өзі состиып тұра қалып, келіншекке мәз-майрам ыржия қарады.

Келіншек сөре кенерімен жорғалап қашпақшы болып еді Саттар құтқармады.

Саттар құшағын ашты. Құшағына топ ете түскен шағын денелі келіншекті көтеріп алды.

Келіншекті көтерген қалпы орындыққа отырды. Келіншек алдында, бұның төсіне маңдайын төсеп отыр. Білегі мойнында. Маужырап қалғығанға ұқсайды. Ұзын кірпіктері шұғылалы жанарын көлегейлеп жасыра береді.

Саттар келіншектің ернінен сүйгісі келіп еді. Келіншек бетін Саттардың иығына төсеп алып көтермеді. Әсем алтын шашы толқынданып жалаңаш иығына құлап жатыр. Жігіт бір қолын белге орап, екінші қолымен қалың шашты сипай тарап отыр. Хош иісі аңқыған шашты ысырып ай сырғалы кішкене құлақ түбінен сүйеді. Қоянның көжегіндей бүрісіп бауырына тығылған нәзік жанның жүрек лүпілі сезіледі. Ыстық демі иығын жылытып барады.

Саттар еңкейіп бетіне бетін тигізіп еді, келіншек көзін жұмды. Демі дірілдеп баяу сыбырлады.

Саттар оны сөйлете түскісі келді.

Келіншек бұның көзіне тура қарады да, назарын тайдырып әкетті. Бұл тұңғиық қарастан Саттар түк ұқпады. Келіншек бір нүктеге қадалып ойланып, жіңішке қасы иіліп қабақ шытқандай болды.

Келіншек мырс етіп езу тартты.

Келіншек реңі ерекше нұрланып күледі. Бет ұшында әдемі шұңқыр пайда болған. «Балақай!» — деп Саттарды мазақ етті.

Жігіт қолы батыл. Келіншектің қос шынтағын жоғары көтеріп жіберіп аш белді үзердей сығып бауырына тартты. Әйел білектері мойнына асылды. Саттардың көзі бір сәт қалтарыстан шығып состиып қарап тұрған кішкене сары балаға түсті. Бала реңі тым сынық. Сұқ саусағын аузына салып бұртиып тұр. Көз жиегіне дымқыл айналыпты. Назары биіктеп Саттардың назарымен түйіскенде жалт бұрылып кейін қарай зытты. Жалт еткен көз қарасынан жарқ еткен бір ашу Саттардың өн бойына салқын шымыр таратты.

Құшағындағы жұлындай бұралған келіншектің бұл көріністен хабары жоқ еді.

Азғана тұрыстан кейін: «Босат!» — деп күбірледі. Жігіт құшағы әрең жазылды. Келіншек сағатына қарап:

Ауызғы бөлмеде Сережа жоқ екен. Келіншек кітапхананы жабудың қамымен жүйіткіп жүр. Әредікте:

Саттар «қош!» айтып, көшеге шықты. Жаңбыр иісті салқын таза ауадан көкірегін кере дем алды. Көше жарығында сынапша жылтылдап сирек жаңбыр себездейді. Қаптал үйлердің шатырлары үздіксіз тысырлап тұр.

Саттар салқын жаңбырға бетін тосып пәтеріне қарай аяңдады. Арқа тұстан «Сережа!» деп айқайлаған келіншек даусы шықты. «Се-ре-жа!»

Ешкім жауап қатпады. Сәлден соң келіншек тғы айқайлады. «Сережа!», «Сережа деймін!».

Саттар өз көшесіне бұрыла бергені еді. Қараңғы бұрышта жаңбыр астында бүк түсіп бүрісіп отырған кішкентай баланы көріп, шошып кетті. Сәл кідіріп үңілсе, Сережа! Құнысып алған, басын көтермейді. Бетін білегіне төсеп отыр. Иығы бүлк-бүлк етеді. Саттар аңырып біраз тұрды да кенет селк ете түсті. Баланың тұншығып жылағанын естіп қалды.