Эксперимент есептерінің оқу-тәрбиелік маңызы және шығару әдістемесі

Химия есептері сан және сапа есептері болып екіге жіктеледі. Сапа есептерін эксперимент есептері деп те атайды, өйткені оларда сандық мәліметтер болмайды, химиялық тәжірибелер жасау арқылы шығарылады. Химиядан білім мен білікті қалыптастыруда, оқушының алған білімін бағалауда эксперимент есептердің маңызы өте зор. Эксперимент есептерін шығару арқылы оқушылар теориялық білімін баянды етеді, іс жүзінде қолдана білуге үйретеді. Олар химиялық құрал-жабдықтармен және реактивтермен жұмыс істеу дағдыларын нығайтып, жетілдіре түседі. Эксперимент есептерін үзбей шешіп, машықтанғанда оқушылар өздігінен жұмыс істеуге, ұқыптылыққа, өз ісіне сын көзбен қарауға үйренеді. Оқушылардың химиядан білім сапасы мен сарамандық әзірлігі эксперимент есептерін шығару үстінде айқын білінеді. Сондықтан химиядан мектеп бітіру емтиханы билеттерінің бір сұрағы эксперимент есебі түрінде беріледі. Химияның жаңа бағдарламасы мен оқулықтарында эксперимент есептеріне бұрынғыдан гөрі көбірек көңіл бөлінген. Оларда жеке тақырыптар бойынша сарамандық сабақтар, негізінен эксперимент есептері түрінде берілген. Эксперимент есептері оқушылардың таным әрекетінің сипатына қарай бірнеше типтерге бөлінеді. Солардың мектепте іс жүзінде жиі қолданылатын эксперимент есептердің типтері мыналар: Эксперимент есептерін шешу үшін сынау және қателесу, есте қалғаны бойынша есеп шығару, жорамал жасау, анализ және синтез тәсілдері қолданылады. Сынау және қателесу тәсілі оқушының білімі жеткіліксіз болғанда пайдаланылады. Тиісті нәтиже алғанға дейін тәжірбиені қайталай жасай береді. Есепте берілген мәліметтер оқушыға бұрыннан таныс болса, есте қалғаны бойынша шығарылады. Берілген тақырып толық болмаса оқушы алдымен жорамал жасайды, содан соң тәжірбие арқылы оның дұрыс-бұрыстығын тексереді. Эксперимент есептерін шығарудың ең тиімді тәсілі: анализ және синтез. Оқушы есептің шартын нақтылы талдау арқылы шешу жоспарын жасайды да, соған сәйкес іс-әрекетті жүзеге асырады. Мектеп алдына қойылған талаптардың бірі- ол оқушыларды сарамандық іс-әрекетке алдын-ала дайындау. Сонымен қатар олардың ой-өрісін дамытып, өз беттерімен жұмыс істеуге дағдыландыру. Эксперимент есептері химияны оқыту сарамандығына 1930-жылдары енгізілді. Эксперимент есептерін шығарудың алдымен көрнекілік көрсету, содан соң зертханалық, ақырында сарамандық әдістері қалыптасты. Эксперимент есептің негізгі міндетін тек қана белгілі шарттар орындалғанда да жүзеге асыруға болады. Ол шарттар төмендегідей: Эксперимент есепті оқушылар өз беттерінше орындайды. Олар әрбір эксперименттің ерекшелігін өздері ойлап тауып, белгілі бір жоспар жасап орындауы тиіс. Мұғалім оқушының жұмыстарын бақылап, тиісті жерінде көмек көрсетеді. Эксперимент есепті дұрыс шығару үшін теориялық материалды уақытылы қайталап, берік есте сақтап отыру керек. Эксперимент есепті шығарғанда оның қорытындысын оқушыларға демонстрациялап көрсетуге болады. Әсіресе үйге берілген тапсырманы қайталап тексергенде, жаңа сабаққа қорытынды жасағанда эксперимент есепті шығарту өте тиімді болады. Оны әр түрлі әдіспен жасауға болады. Мысалы, кейбір мұғалімдер демонстрациялық есептерді жеке кеспе қағаздарға жазып, оларды оқушыларға үлестіріп береді. Ал, оқушылар алдынғы партада отырып дайындалады. Олар дайындалып жатқанда, бірнеше оқушыдан үйге берілген тапсырманы сұрайды. Содан кейін қорытынды ретінде дайындалған оқушыларға эксперимент есептерді орындатады. Алдын-ала мұғалім ол есепті тексеріп алады. Эксперимент есепті шығаратын оқушыларға мынадай талап қойылады: оқушы тәжірбиені оқушыларға көрсетпестен сол жасалатын тәжірбиенің реакция теңдеуін жазып, ерекшелігін айту керек, содан соң тәжірбиені көрсетеді. Эксперимент есептерді үнемі демонстрация әдісімен шығаруға болмайды. Бұлай шығарудың артықшылығы мен кемшілігі бар. Эксперимент есепті әр сабақта шығарып отыруға мүмкіндік жоқ. Тек, тәжірбие жасаған аз ғана оқушылар ғана сарамандық дағды алады, ал қалған оқушылар бар болғаны тәжірбиені бақылап отырады. Егер тәжірбиені кезектесіп жасағанның өзінде, бір оқушы тек 2-3 рет тәжірибие жасауы мүмкін. Сондықтан оқушыларды жаппай қатыстыратын эксперименттік есептің тағы бір түрін –зертханалық экспериментті кеңінен пайдалану керек. Эксперименттік есептерді зертханалық жолмен шығарғанда, әрбір оқушының жеке қабілетіне көңіл бөледі. Есептің саны мен күрделілігі уақытқа байланысты іріктеліп, алынады. Оқушының жеке ерекшеліктері ескеріліп, әрбір оқушыға жеке карточкалар жасалады. Керекті реактивтер мен құралдар-жабдықтар күні бұрын даярланып қойылады. Эксперименттік есепті орындауға қойылатын талаптарды мұғалім алдын-ала айтып түсіндіреді. Оқушылар есеп бергенде реакция теңдеулерін, тәжірбиенің суретін салып қорытындылайды. Эксперименттік жұмысты 10 минуттай ерте бітіру керек, сонда ғана мұғалімге оқушының жұмысын тексеріп шығуға мүмкіндік туады. Эксперименттік есептің шығарылуы мынадай талаптарға байланысты:

● Эксперименттік есептер оқушыға теориялық жағынан түсінікті болуы қажет ● Эксперименттік есептерге ұқсас есептерді демонстрациялық түрде шығарып, көрсету, түсіндіру

Эксперименттік есептің нақты жоспары жоқ. Дегенмен де әр оқушы жылына 3-4 рет эксперимент есеп шығару керек. Қорыта келгенде, эксперименттік есептерді үнемі шығартып отыру, оқушының теориялық материадарды естеріне берік сақтауға көмектесіп, сарамандық дағдылар алуға көмектеседі. Ең маңызды мәселе оқушыларды эксперименттік есептерді шығаруға даярлау. Әдетте оны үш жолмен жүзеге асырады. а) Мұғалім әр сабақта көрнекілік түрде көрсетіп, оқушыға эксперименттік есептердің шешілу жолдарын көрсетеді ә) Зертханалық тәжірибе арқылы эксперименттік есептердің шешілу жолдарын үйретеді

б) Сарамандық жұмыстар арқылы оқушылар затты алуға және оны тануға үйренеді Осындай жан-жақты дайындықтың арқасында оқушылар өз бетімен тапсырмаларды шығара алады. Эксперименттік есептерді шығару үшін оқушылар мынадай сатыларды ескеру керек: 1. Есептің шартын жете түсіну 2. Есепті теориялық түрде шығару, реакцияның жүру жағдайын анықтау, химиялық теңдеуді жазу 3. Реактивтер мен керекті құралдарды дайындау, химиялық үрдістерді жүзеге асыруға қажетті жағдайларлы ойластыру 4. Есепті іс жүзінде шығару 5. Есеп беру, есептің мазмұнына қорытынды жасау Оқушыларды есеп шығаруға дайындағанда оларды есептің шартын талқылауға үйрету керек. Бұған бірте-бірте үйренеді. Бірақ, өкінішке орай кейде мұғалімдер оқушылардың дәлелдеусіз шығарған есептеріне қанағат жасап, олардың басқа тәсілдеріне көңіл аудармайды. Есепті толық жан-жақты шығару тек қана, есептің шартын талқылаудан толық өткізгенде ғана іске асады. Алғашқы кезеңде берілген эксперименттік есеп теория жүзінде талқыланады. Мұғалім оқушылармен бірлесе отырып, жоспар құрады, қажетті тәжірбиелерді анықтайды да, бір оқушы немесе мұғалімнің өзі көрнекі көрсетеді. Екінші кезеңде есептің шығару жоспары көпшілік оқушылармен бірлесіп талқылау арқылы жүзеге асырылады да, тәжірибелер зертханалық түрде жасалады.Үшінші кезеңде арнайы сарамандық сабақта оқушылар эксперимент есепті өздігінен шығарады. Химияның бағдарламасы мен оқулығында эксперименттік есептерінің типтерін енгізу реті көрсетілмеген. Оны мұғалім өзі анықтайды. Озат мұғалімдер тәжірибесінде эксперименттік есептерін енгізу оттегі тақырыбынан басталады. Алғашқыда оттегін алу, оттегін жинайтын құрал құрастыру, оттегін анықтауға байланысты қарапайым есептер шығарылады. Сутегі тақырыбын өткенде есептердің мазмұны кеңейіп, жаңадан затқа тән реакция жасау, тұз алу, қоспаның құрамын анықтау және бөлу есептері қосылады. Есептің қиындығы біртіндеп күрделенеді. Мәселен, оқушылар оттегін анықтауды, содан соң берілген екі газдың ақырында бірнеше газдың ішінен оттегін ажыратып тануды үйренеді. Есепті шешудің тәсілін нақтылы үйрету үшін оқушыға жүзеге асыратын қимылдардың алгоритмін бастапқыда дайын күйінде беру керек. Оттегін ажыратып тану есебіне мысал келтірейік.

Шешуі: Оқушыға жұмыс реті көрсетілген төмендегідей нұсқау беріледі: 1. Есептің шартын талдаңдар. 2.Табиғаттану пәні мен химиядан оттегі мен көмір қышқылы газы туралы білетіндеріңді еске түсіріңдер. 3. Физикалық қасиеттері бойынша берілген газдарды табуға бола ма? 4. Қандай тәжірибелер жасау керектігін ойластырыңдар. 5. Тәжірибе жасаңдар. 6. Жазбаша есептер беріңдер. Онда не істегендеріңді, нені бақылағаныңды, бақылаудан шыққан қорытындыны кесте түрінде жазыңдар.

Заттармен байланысты эксперименттік есептер Заттарды алудың бірнеше түрлері бар. Солардың ішіндегі ең маңыздысы мыналар: аралық реакцияларды пайдаланбай бір заттан тікелей алу, аралық реакцияларды пайдалана отырып қажетті затты алу, берілген затты тауып ала білу. Заттарды алуға арналған есептер де күрделірек болып келеді, бұл типке жататын есептер өзінің ерекшеліктері жағынан біршама күрделі болып келеді. Сондықтан бұл типке жататын есептерді шығару оқушыларға қиынға соғады. Реакциялардың қандай ортада (сұйық, қатты, газ күйінде) жүретіндігін оқушылар біле бермейді. Кейде әрекеттестірілетін заттарды ерітінді не сұйық күйінде бір-біріне қосады, одан еш өзгеріс болмағандықтан реакция жүрмейді деген қорытындыға келеді. Осы жағдайы ескере отырып, бұл типке жататын есептерді шығарғанда мынандай мәселелерге көңіл аудару керек: 1. Есеп шығарғанда алынатын заттың агрегаттық күйін көрсетіп беру 2. Берілген заттарға сәйкес алынатын заттардың реакция теңдеуін жазуды талап ету 3. Заттардың ерігіштігі мен металдардың активтік қатарын еске ұстау 4. Реакцияларды қандай күйде жүргізуге болатындығына көңіл аудару 5. Тәжірибені белгілі бір жоспармен жасатуға үйрету 6. Оқушылар тәжірибе жасағанда аралық реакцияларды пайдалана білмесе, оған жәрдемдесіп отыру т.б. Эксперимент есептерінің ішінде ең жиі кездесетін типі: заттарды алу. Мазмұнына қарай бірнеше түрі болады: 1. Берілген бастапқы заттардан бір зат алу, мысалы: «мыс (ІІ) оксиді, су, мыс сульфаты және натрий гидроксиді берілген. Мыс гидроксидін алып, қоспадан бөліңдер» 2. Бастапқы заттары көрсетілмеген жағдайда заттарды алу, мысалы: «мырыш хлоридін мүмкін болатын тәсілдермен алыңдар»

Енді осы типке жататын бірнеше есептерді шығарайық. Эксперимент есебінің шешуін келтірейік.

Берілген бастапқы заттардан бір зат алу

Бұл есептің шартында оқушы білімінің тиянақтылығын бақылауға арналған артық мәліметтері бар. Олардың байыбына бармаған оқушы гидроксидтер негіздік оксидтерден алынады деген жалпы заңдылыққа сүйеніп, реакция теңдеуін жазып, тәжірибе жасайды. Сынау арқылы немесе сыртқы белгілеріне қарап жаңа зат түзілгеніне көзі жетеді. Бұл арада оқушы жалпы мен жекенің арасындағы байланысты нақтылы түсінбегендіктен жекенің ерекшелігін ескермей, қатеге ұрынады. Есепті сынау және қателесу тәсілі бойынша шығаруға талаптанады. Логикалық жағынан дұрыс жүргізілген ойлау процесі басқаша жүзеге асады. Мыс (ІІ) оксидіне ерімейтін негіз сәйкес келеді, демек, оны оксидке су қосу арқылы алу мүмкін емес. Қалған екі зат мыс (ІІ) сульфаты мен натрий гидроксидінің сілтісінің арасында алмасу реакциясы жүріп, ерімейтін негіз тұнбаға түседі:

CuSO4 + 2NaOH = Cu(OH)2 ↓ + Na2SO4 Түзілген жаңа тұз натрий сульфаты ерітіндіде жүреді. Мыс (ІІ) гидроксидін ерітіндіден бөлу үшін қағаз сүзгіден өткіземіз. Алынған тұнбаны сарғыш қағазбен құрғатып ауада кептіреміз. Берілген есепті шешу үшін атом молекулалық теория тұрғысынан талқыланады. Электролиттік диссоциоциялану теориясы негізінде заттарды алу иондар алмасу ілімі арқылы түсіндіріледі. Келтірілген молекулалық теңдеуден басқа толық және қысқартылған иондық теңдеулер жазылады. Жоғарғы сыныптарда оқушылар реакцияның нақты мәнін көрсететін қысқартылған иондық теңдеулерді жазса, жеткілікті. Мыс (ІІ) гидроксидін алу үшін ерітіндіде мыс (ІІ) катионы мен гидроксид аниондары болу керек.

Cu2+ + 2OH = Cu(OH)2↓

Оксидтер тақырыбын өткеннен кейін бұл тақырыпты бекіту мақсатында оларға эксперименттік есептер беруге болады.

Есеп бір қарағанда оңай сияқты, алайда оны шығарған кезде оқушыларды ой жүзінде шығару жолының сызба нұсқасын құруға үйрету керек. Шешуі: 1. Мыс оксидінен мыстың хлоридіне көшу үшін күрделі зат керек. Оның құрамында хлор болу керек және ол металл оксидімен әрекеттесу керек. Ондай зат тұз қышқылы. Ал, кейбір оқушылар мыс оксидімен әрекеттестіруге натрий хлоридін ұсынуы мүмкін. Алайда, оқушылар мыс (ІІ) оксидімен натрий хлоридінің әрекетпестейтінін білмейді, оны дәлелдеу үшін мұғалім тәжірибе жасап көрсетеді. Содан әрі оқушылар реакция теңдеуін жазып, олардың агрегаттық күйін, түсін белгілейді.

2. Бұдан кейін мұғалім оқушыларға сұрақ қояды.

Бұған оқушылар көбінесе былай деп жауап береді: алынған затымыз тұз қышқылы сұйық болғасын, шыққан зат та сұйық болады – дейді. Ал, оның түсі қандай болатынына жауап бере алмайды. Міне, бұл сұрақтарға жауап беру үшін эксперимент- тәжірибелер жасалынады. 3. Есепті шығарудың келесі сатысында химиялық реакциясының жүру жағдайын білу мақсатында оқушыларға сұрақ қояды: а) Химиялық реакциялар жүру үшін қоспаны қыздыру керек пе, жоқ па? Бұл сұраққа жауапты оқушылар тәжрибелер жасау арқылы алады. 4. Тәжірибелерді жүргізбестен бұрын мұғалім заттардың әр қайсысынан қанша алу керектігін айтады. Содан кейін оқушылар тәжірибе жасауға кіріседі. Тәжірибелерді жасағаннан кейін оқушылар реакция теңдеуін өрнектелген күйде жазып, соңғы есеп беруді аяқтайды.

Міне, мұндай эксперименттік есептерді тек қана бүкіл сыныппен ғана шығарып қоймай, тақтаға жеке оқушыларды шығару арқылы да істеуге болады. Бұл кезде бүкіл сынып оқушылары талқылауға қатысады, ал оның шығару жоспарын құрып шығаратын тақтаға шыққан жеке оқушы.

Мұғалім бұл кезде тек бағдар беріп, кемшілігін түзетіп отырады.

Шешуі: Реакция қыздыру арқылы жүреді:

Шешуі: Реакция қыздырусыз-ақ қалыпты жағдайда жүреді.Темір хлориді тұзы мен күміс нитраты тұзын әрекеттестіргенде мынандай реакция жүреді:

FeCl3 + 3AgNO3 = Fe(NO3)3 + 3AgCl↓

Мырыш оксидін алып, оған сұйылтылған азот қышқылын қосып қыздырамыз, сонда мырыштың нитраты түзіледі. Алынған ерітіндіні суалтамыз, сонда ақ түсті тұз қалады. Реакция теңдеуін жазамыз:

ZnO + 2НNO3 = Zn(NO3)2 + H2O

Жүйелі деңгейдегі есептерді шығару үшін оқушыларға теориялық білімдерді және логикалық әдістерді кең көлемде қолдана білу қажет.

Бастапқы заттары көрсетілмеген жағдайда заттарды алу

Шешуі: Алынған ерітіндіні қыздырады , сонда ақ түсті сусыз мыс хлориді тұзы қалады.

ә) Алмасу реакциясы арқылы калий хлоридін алып, оны қоспадан бөлу керек. Шешуі: Калий хлоридін тек ғана нейтралдау реакциясы арқылы алуға болады. Оның мәнін оқушылар еске түсіріп, тәжірибені жүргізудің тәсілдерін мұғалімнің қатысында талқылайды. Бұл жерде мынадай сұрақтар анықталады: 1. Бейтараптау реакциясын қалай жүргізуге болады:

2. Бейтараптау реакциясын жүргізу үшін қандай индикаторды пайдалануға болады? 3. Түзілген тұздың калий хлориді екендігін қалай анықтауға болады? Осы сұрақтар талқылағаннан кейін мұғалім бейтараптау реакциясы үшін қанша мөлшерде қандай реактивтерді алу қажеттігін айтады. Мысалы: сілтіні бейтараптау үшін одан (0,5 мл) алынады, сосын қышқылмен бейтараптау керек. Әр тамшыдан кейін пробирканы шайқау керек. Алынған ерітіндіні қыздыру арқылы ақ түсті кристалды тұздың ұнтағын алуға болады. Түзілген тұздың калий хлориді екендігін анықтау үшін күміс нитраты ерітіндісі арқылы анықтауға болады.

KOH + HCl = KCl + H2O

Шешуі: Сұйылтылған НNO3 мен CuO қыздыру арқылы мыс нитратын алу:

Cu + 4HNO3 = Cu(NO3)2 + 2NO2 +2 H2O

г) Суды электролиздеп алу:

Затты аралық өнім арқылы жанама жолмен алу

Мыс оксидінен мыс гидроксидін алу шартында аралық зат көрсетілмеген. Сондықтан оқушыларға мыс гидроксидін екі сатымен алуға тура келеді.

Шешуі: Реакция қыздыру арқылы жүреді:

Шешуі: Реакция қалыпты жағдайда жүреді. Мыс гидроксидін күкірт қышқылымен әрекеттестіргенде жүретін реакция:

Cu(OH)2 + H2SO4 = CuSO4 + 2H2O Алынған мыс сульфаты тұзына темір шегені батырып, оны біраз қояды. Сонда бөлінген мыс темір шегенің сыртын қаптап қызыл түсті шөгінді түзеді:

CuSO4 + Fe = FeSO4 + Cu

Шешуі: Темір (ІІІ) хлориді ерітіндісіне сілті ерітіндісін қосып темір (ІІІ) гидроксидінің тұнба ерітіндісі алынады. Тұнбаны сүзіп алып, кептіріп қыздырамыз. Сонда темірдің (ІІІ) оксиді түзіледі.

Шешуі: Әуелі күкірт пен мырышты қосып қыздырайық:

Осы реакция нәтижесінде бөлінген күкірт сутегін алып қорғасын нитраты ерітіндісі арқылы жібереміз. Сонда мынадай химиялық реакция жүреді:

Pb(NO3)2 + H2S = 2HNO3 + PbS↓

Бақылау сұрақтары мен жаттығулар

1. Металдық магнийден магний гидроксидін алыңдар. 2. Мыс (ІІ) оксиді берілген. Мыс (ІІ) гидроксидін алыңдар. 3. Кальций гидроксидінің ерітіндісі (әкті су) берілген. Кальций карбонатын, одан кальций хлориді ерітіндісін алыңдар 4. Темір (ІІІ) хлоридінен темір (ІІІ) оксидін алыңдар. 5. Магнийдің кристалл түріндегі хлориді берілген. Магний гидроксидін алыңдар. 6. Мыс (ІІ) сульфаты ерітіндісінен мыс (ІІ) хлоридінің ерітіндісін алыңдар.

мыс (ІІ) карбонаты→мыс (ІІ) хлориді→ мыс (ІІ) гидроксиді→ мыс (ІІ) оксиді. 8. Мырыш хлоридін үш әдіспен алыңдар. 9. Әр түрлі химиялық реакциялармен мыс (ІІ) хлоридін үш әдіспен алыңдар. 10. Бастапқы зат ретінде магний оксидінен оның сульфатын қалай алуға болады? 11. Бастапқы зат ретінде темір (ІІІ) гидроксидін алып, одан темір (ІІІ) сульфатын алыңдар. 12. Бастапқы зат ретінде мыс (ІІ) оксидін алып, одан мыс (ІІ) хлоридін алыңдар. 13. Алюминийден натрий алюминаты ерітіндісін алыңдар. 14. Темірден темір (ІІІ) хлоридін алыңдар.

Заттың сапалық құрамын анықтау Бұл заттың құрамына кіретін элементтердің атомдарын және атомдар тобын табу үшін шығарылады. Әр атомды және ионды ашып табатын кілті- химия тілімен айтқанда реактиві. Заттың сапалық құрамы қосылыстардың құрамындағы металл атомдарының жалынның түсін бояуы немесе аниондарды тұнбаға түсіру арқылы анықталады. Мәселен, түссіз жалынды натрий –сары, калий-күлгін, кальций-қызыл, мыс-жасыл түске бояйды. Алюминий катионы – гидроксид аниондарымен ақ тұнба, Fe+2 - катионы гидроксид аниондарымен -жасыл, Fe+3- катионы гидроксид аниондарымен қызыл қоңыр тұнба түзеді. Барийді күкірт қышқылы мен оның тұздары арқылы анықтауға болады. Аниондар көбінесе қышқыл қалдықтары түрінде кездеседі, оларды анықтайтын реактивтер 1-кестеде келтірілді.

Шешуі: Алюминий хлоридінің формуласы-AlCl3 оның құрамына алюминий және хлор элементтерінің атомдары кіреді, тұздар класына жатады. Алюминийдің бар екенін дәлелдеу үшін тұздың ерітіндісіне сілтінің аз мөлшерін қосамыз, сонда ақ тұнба түзілуі тиіс:

AlCl3 + 3KOH = Al(OH)3 ↓ + 3KCl ақ

ақ

Бұл типті есептерді шығарудың да өзіндік ерекшеліктері бар. Біріншіден, заттың қасиетін сипаттай алатын өзіне тән реакция жасау үшін, оқушы сол реакцияны жасаудың әдістерін, техникасын білуге тиіс, екіншіден, заттың белгілі бір қасиетін көрсете алатын тәжірибелерді таңдап ала білу керек. Белгілі заттың этил спирті екендігін дәлелдеу үшін мынандай тәжірибе жасауға болады. 1-тәжірибе. Пробиркаға 1 мл этил спирті құйылып, оның үстіне бір түйір металл натрий салынады. Сонан соң пробирканың аузын газ шығатын түтігі бар тығынмен бекітіп, пробирканы штативке бекітеді де, одан бөлініп жатқан сутегін жағып көреді:

2 C2H5OH + 2Na = 2C2H5ONa + H2

Шешуі: 1. Қышқылдың құрамындағы сутегіні дәлелдеу үшін, оған 1-2 түйір мырыш металын салады. Бөлінген сутегіні жағамыз.

2HCl + Zn = ZnCl2 + H2

2. Қышқылдың құрамындағы хлордың бар екендігін білу үшін, қышқылға AgNO3

тұзын қосамыз. Сонда ақ түсті тұнба пайда болады:

HCl + AgNO3 = AgCl↓ + HNO3 3. Тұз қышқылының құрамындағы хлордың бар екенін тағы да басқа әдістермен де анықтауға болады. Тұз қышқылы ерітіндісін марганецтің (ІV) диоксидімен (МnО2) немесе бертолле тұзымен әрекеттестіреді, ал тұз қышқылын марганецтің диоксидімен әрекеттестіргенде қыздыру керек. Бертолле тұзы тұз қышқылымен қыздырусыз-ақ әрекеттеседі. Хлордың бөлінгенін түсінен және иісінен байқауға болады.

Шешуі: 1. Қышқылдың құрамындағы сутегіні дәлелдеу үшін, оған 1-2 түйір мырыш металын салады. Бөлінген сутегіні жағамыз:

H2SO4 + Zn = ZnSO4 + H2

2. Қышқылдың құрамындағы SO42- сульфат анионының бар екендігін білу үшін, қышқылға BaCl2 ерітіндісін қосамыз. Сонда ақ түсті тұнба пайда болады:

H2SO4 + BaCl2 = BaSO4↓ + 2HCl

Шешуі: 1. Аммоний хлоридінің құрамындағы аммоний анионының бар екендігін білу үшін, тұзға сілті ерітіндісін қосамыз. Сонда аммиак газы бөлінеді. Оны газдың буына ұсталған суланған лакмус қағазының көгеруі арқылы анықтаймыз.

NH4Cl + KOH = KCl + NH3↑ + H2O 2.Тұздың құрамындағы хлордың бар екендігін білу үшін, тұзға AgNO3 ерітіндісін қосамыз. Сонда ақ түсті тұнба пайда болады:

NH4Cl + AgNO3 = AgCl ↓+ NH4NO3

Бақылау сұрақтары мен жаттығулар

қышқылы ерітінділері бар екенін тәжірибе жүзінде дәлелдеңдер.

4. Кішкене пакеттің қайсысында натрий хлориді, натрий бромиді, натрий йодиді,

натрий карбонаты барын анықтаңдар. 5.Тұз қышқылының ерітіндісі берілген. Оның сапалық құрамын тәжірибе жүзінде дәлелдеңдер. 6. Магний хлориді және мырыш хлоридінің криссталдары түйіршік күйінде берілген. Өздеріне тән реакциялары арқылы бұл заттарды анықтаңдар. 7. Төрт пробиркада мынадай ерітінділер берілген: а) тұз қышқылы; б) натрий хлориді; в) натрий гидроксиді; г) күміс (І) нитраты. Бұл заттарды өздеріне тән реакциялары арқылы анықтаңдар. 8. Натрий карбонатынан және натрий хлоридінен тұратын қоспа берілген. Натрий хлоридін қоспадан бөліңдер. 9. Мына сызба нұсқаларды іс-жүзінде жүзеге асырыңдар.

CuСO3 → СuCl2 → Cu(OН)2 → CuO → СuCl2 → Сu

10. Өздеріңе берілген заттың алюминий сульфаты екенін соған тән реакциялар арқылы дәлелдеңдер. 11.Сендерге берілген зат темір (ІІІ) хлориді екенін тәжірибе жасап, дәлелдеңдер.

Химиялық заттарды бір-бірінен ажырата білу Заттарды бір-бірінен ажырата білудің практикалық маңызы зор. Оқушылар бұл есептерді шығару арқылы заттарды сапасына қарай бір-бірінен ажырата білуге, сол арқылы қажетті заттарды өзара салыстыра білуге үйренеді. Бұл есептерді шығарудан оқушылардан аналитикалық білімді қажет етеді, ал оқушылар аналитикалық химияны біле бермейді. Сондықтан да көбінесе алдыменен демонстрациялық эксперименттік есептерді шығарып, оқушыларды дағдыландыру керек. Содан барып есептерді лабораториялық түрде жүргізуге болады. Бұл есептерді шығарғанда қажетті заттарды өзара салыстыратын кестелер де жасауға болады.

хлориді, натрий йодиді, натрий бромиді және натрий карбонаты бар екенін анықтаңдар:

● Формулаларына қарағанда заттар тұздар класына жатады, катиондары бірдей, қышқыл қалдықтарын анықтау қажет; ● Қышқыл қалдықтарының реактивтері: хлор Cl- ионына күміс Ag+ катионы реактив, бром Br- ионына- хлор суы, иод І- ионына – хлор суы немесе бром суы, карбонат CO32- - ионына қышқылдар реактив болып саналады. ● Тұздар мен реактивтердің арасында жүруі мүмкін реакцияларды төмендегі кестеге

жүргізсе, төрт пробиркада не бар екені нақтылы анықталмайды. Сондықтан сынақты басқа реактивтен, мәселен, тұз қышқылынан бастаған жөн. Газ бөлінген пробиркада натрийдің карбонатының болғаны:

Na2CO3 + 2HCl = 2NaCl + H2O + CO2↑ Екінші сынауды бром суымен жүргізген тиімді, иодиді бар пробиркада йодтың қызыл қоңыр түсі бөлінеді, оны крахмал арқылы анықтайды.

2NaІ + Br2 = 2NaBr + І2 Үшінші сынау хлор суымен жасалады. Қалған екі пробиркада бромидтің бар екені

ерітінді түсінің өзгеруінен байқалады:

2NaBr + Cl2 = 2NaCl + Br2 Бірінші сынау хлор суы немесе бром суымен басталуы мүмкін. Онда келесі сынаулар басқаша жүзеге асады. Нәтижелері 2-кестеге толтырылады.

HCl

сарғыш түс

NaІ

сары тұнба -

газ

Шешуі: а) №1 пробиркадағы ерітінді + лакмус ерітіндісі → ерітінді қызыл түске боялады, яғни

бұл қышқыл. б) №2 пробиркадағы ерітінді + лакмус ерітіндісі → ерітінді күлгін түсті, яғни

дистелденген су. в) №3 пробиркадағы ерітінді + лакмус ерітіндісі → ерітінді көк түсті, яғни бұл сілті.

Шешуі: Барлық газдың түсіне және әрекетіне көңіл аударайық. Хлор – жасыл сары түсті газ және иісі өткір болады. Иісі бар газдың бірі хлор болса, екіншісі NO2. Осы екі газды иісі мен түсіне қарай ажыратайық. Енді қалған 3 газды анықтайық. 3 цилиндрге шамалы әк суын құйып шайқайық, сонда CO2 бар ыдыста әк суы лайланады. Ал, қалған екі цилиндрдің қайсысында азот бар екенін табу қиын емес. Ол үшін екі цилиндрге шала жанған шыраны салайық. Сол кезде оттегі бар цилиндрде шала жанған шыра лап етіп жанады да, азоты бар цилиндрде шала жанған шыра жанбайды. Міне, азотты осылай табады.

• Азоты бар ыдыста шала шыра жаңбайды, себебі азот жануды қолдамайды Көмір қышқыл газын әк суы арқылы жібергенде ерітінді лайланады. Реакция теңдеуі мынадай болады:

Са(ОН)2 + СО2 = СаСО3 ↓ + Н2О

Шешуі: Қоспадағы натрий сульфаты мен калий хлоридін анион арқылы анықтау үшін оларға анықтауға арналған реагенттерді қосамыз.

Сонда, екі пробиркада да тұнба түзіледі. Сонымен қатар натрий сульфаты бар пробиркадан натрийді анықтау үшін, оны жалынмен анықтаймыз. Натрий жалынды сары түске бояйды. Ал, калий хлоридін катион арқылы анықтау үшін, оны да жалынмен анықтаймыз. Калий жалынды күлгін түске бояйды.

Шешуі: Берілген ерітіндіні анализдеп қорытындылаған оқушылар мынадай шешімге келеді. Оларды бірі-біріне қосқан кезде BaСO3 тұнбасы немесе көмірқышқыл газы түзіледі. Мысалы: №1 және №2 пробиркадан алынған заттарды қосқан кезде ақ тұнба түсті дейік. Бұдан біз реакцияға Na2СO3 мен ВаCl2 қосылғанын білеміз. Бірақ бізге қай пробиркада натрий карбонаты, қайсысында барий хлориді бар екені белгісіз. Бірінші немесе екінші сынаманы алып үстіне үшінші пробиркадан алынған затты құямыз. Бұл кезде көмірқышқыл газы бөлінеді. Оны әк суы арқылы анықтаймыз. Бұдан шығатын қорытынды қандай пробиркадан көмірқышқыл газы бөлінсе, сол пробиркада натрий карбонатының болғаны, екінші пробиркада барий хлориді, ал үшінші пробиркада –тұз қышқылы бар екендігі анықталады.

Шешуі: Жануар майы 3 атомды спирттің- глицерин мен карбон қышқылдарының күрделі эфирлері: олар сілтілердің қатысында сабынданады, сонда үлкен молекулалы май қышқылдарының тұздары (сабын) мен глицерин түзе әрекеттеседі. Ал, минералдық майлар дегеніміз мұнайды айдау арқылы алынатын өнімдер. Олар сілтілермен әрекеттесіп сабын түзбейді. Осыған көз жеткізу үшін мынадай тәжірибе жасап көруге болады.Тексерілгелі отырған 10 мл майға 10 мл NaOH ерітіндісін құяды, ал реакцияны тездеу үшін оған 15 мл этил спиртін қосуға да болады, содан соң қоспаларды фарфор ыдысқа құйып, шыны таяқшамен араластыра отырып 15 минут қайнатады. Осылай қайнатудың нәтижесінде сабын желімі пайда болады, ал минералдық майда мұндай өзгеріс болмайды.

Шешуі: Бұл есепті шешу үшін молекулалы салмақтары 74-ке тең заттарды анықтайық. Ондай заттар бутил спирті (C4H9OH), пропион қышқылы (C2H5COOH), күрделі эфир, метилацетат (CH3COOCH3). Енді әр қайсысын анықтайық. Спиртті анықтауға сілтілік металдар реактив бола алады. Қышқылдарды анықтауға көмір қышқылының тұздарын пайдалануға болады. Күрделі эфир метилацетатты анықтауға сілтілер пайдаланылады, ол сілтілермен сабындау реакциясына түседі.

2C4H9OH + 2Na → C4H9ONa + Н2↑

CH3COOCH3 + NaOH→ CH3COONa + CH3ОН

«Галогендер» тақырыбында мынадай эксперименттік есепті беруге болады

Шешуі: Есепті талқылаудан бастайды. Үш заттың бірі-тұз қышқылы. Оны индикатор арқылы оңай ажыратуға болады. Ал, қалған заттарды қорғасын тұзы арқылы анықтайды. Нәтижесінде әр түрлі түсті тұнба түседі. Оқушылар бақылау нәтижесін 3-кестеге толтырады.

HCl

ерітінді қызыл

№3

NaCl

PbCl2 ақ тұнба №1

PbІ2 сары тұнба №2

Шешуі: Осы реактивтердің өздерін бір-біріне қосу арқылы әрқайсысын оңай анықтауға болады. Ол үшін алдымен төмендегідей теориялық 4- кесте құрамыз

HCl

NaCl ≡ HCl ≡ -

BaCl2 ≡

ВаSO4 ↓ -

ВаSO4↓ ≡ -

Na2S -

Na2CO3 -

ВаСО3↓ ≡

Теориялық кестені құру үшін ерігіштік кестесін пайдалануға болады. Енді оқушылар берілген пробиркалардағы заттарды анықтау үшін, әрқайсысынан шамалап құйып алып теориялық кестеге сүйене отырып әрқайсысын анықтауға кіріседі. Нәтижелерін тәжірибелік 5-кестеге толтырады. Кестені толтырған кезде оның қиылыстарына нөмірленген пробиркаларды бір-біріне құйған кезде байқалатын эффектерді шартты белгілермен белгілейді. Берілген заттарды өзара әрекеттестіру кезінде байқалатын эффектер, мысалы төмендегідей болсын делік

№1 №2 №3 №4 №5 №6

№ 1 ≡ -

№ 2 ≡ -

№ 3 ≡

ақ тұнба -

№4 -

ақ тұнба ≡ -

Na2SO4 №5 -

иісті газ ≡ -

Na2S №6 -

Na2CO3

Түскен тұнбалардың түсіне және олардың кейбір қасиеттеріне көңіл аударған жөн. Тәжірибе кезінде барлық тиісті сапалық реакцияларды жасаудың қажеті жоқ. Мысалы, барий хлоридіне натрий сульфатын қоссаңыз да немесе және натрий сульфатына барий хлоридін қоссаңыз да байқалатын эффектілер бірдей болады. Сондықтан ондай екі тәжірибенің орнына екеуінің біреуін ғана жасап, кестені толтырғанда екеуіне де жазуға болады. Тәжірибенің соңында тәжірибелік кесте мен теориялық кестені салыстыра отырып, қорытынды жасауға болады. Басқаларымен екі тұнба беретін бір ғана зат бар, ол- барий хлориді. Сол сияқты басқаларымен екі газ беретін зат бар, ол-тұз қышқылы, бір тұнба мен бір газ беретін бір ғана зат бар, ол- натрий карбонаты, бір газ беретін зат бар, ол- натрий сульфиді, бір тұнба беретін зат натрий сульфаты. Тәжірибе кезінде байқалатын эффектілерді салыстыра отырып қорытынды жасайтын болсақ, қай заттың қай пробиркаға құйылғанын шатастырмай табуға болады. Тәжірибенің қорытындысында химиялық реакциялардың қысқартылған иондық теңдеулерін жазуға болады.

1. Пробиркада натрий, калий және магний хлоридтері берілген. Қай пробиркада қандай зат бар екенін тәжірибе жасап анықтаңдар.

хлориді, барий хлориді бар екенін анықтаңдар. 3. Сендерге берілген пробиркалардың қайсысында- алюминий хлориді, темір (ІІІ) хлориді, барий хлориді, темір (ІІ) сульфаты ерітінділері бар екенін тәжірибе жасап, дәлелдеңдер. 4. Сендерге берілген пробиркалардың қайсысында натрий хлоридінің ерітіндісі, қышқыл ерітіндісі және сілті ерітіндісі бар екенін анықтаңдар. 5. Төрт пробиркада мынандай кристалды заттардың түйіршіктері берілген: а) магний

хлорийді, б) натрий гидроксиді, в) натрий карбонаты, г) натрий нитраты. Химиялық реакциялар арқылы пробиркалардың қайсысында қандай заттардың бар екенін анықтаңдар. 6. Төрт пробиркада тұздардың криссталды заттары берілген: а) кальций карбонаты, б) барий нитраты, в) натрий сульфаты, г) натрий сульфиді. Аталған заттардың қайсысы қай пробиркада екенін анықтаңдар. 7. Бір пробиркада- натрий хлоридінің ерітіндісі, екіншісінде – барий хлоридінің ерітіндісі, ал үшіншісінде – алюминий хлоридінің ерітіндісі берілді. Осы заттардың әрқайсысы қай пробиркада екенін анықтаңдар.

9. Пробиркалардың қайсысында: а) натрий хлориді; б) натрий гидроксиді; в) тұз

қышқылы ерітінділері бар екенін тәжірибе жүзінде дәлелдеңдер. 10. Бір пробиркада- дистилденген су, екінші пробиркада калий хлориді ерітіндісі бар. Өздеріңе берілген осы заттардың қайсысы қай пробиркада екенін анықтаңдар. 11. Екі пробиркада; а) кальций оксиді, б) магний оксиді берілген. Олардың әрқайсысы қайдай пробиркада екенін анықтаңдар.

Қоспаның құрамын анықтау және заттарды қоспадан бөлу Бұл типке жататын есептердің теориялық маңызымен қатар практикалық маңызы да өте зор. Қазір химия өнеркәсібінің көптеген салаларындағы лабораторияларда, сондай-ақ завод және оқу лабораторияларында да заттарды өздерінің құрамындағы қоспаларынан тазартуға тура келеді. Сондықтан есептің бұл типіне жататын есептерді шығару арқылы оқушылар практикалық дағдылар алумен қатар, келешекте химиялық заттарды зерттеуге де жаттыға түседі. Оқушылар химияны алғаш оқи бастаған кезде, қоспаларды бір-бірінен ажырату үшін, қоспадағы заттардың физикалық қасиеттерін пайдаланады, ал олардың химиялық білімдері артқан сайын заттардың химиялық қасиеттерін пайдаланылатын болады. Заттарды қоспадан тазартуға арналған есептерді белгілі жоспармен шығару тиімді келеді. Мысалы: 1. Есептің мазмұнын талдап жете түсіну; 2. Есептің мазмұны бойынша белгілілер мен белгісіздерді анықтау; 3. Қоспадағы әрбір заттың өздеріне тән қасиеттерін еске түсіру; 4. Заттарды тазарту үшін, қандай заттарды пайдалануға болатынын ойластыру т.б. Сонымен осы типке жататын есептерді екі топқа бөлуге болады. Оның бірінші тобына жататын есептер өзінің физикалық қасиеттеріне сәйкес шығарылса, екінші тобындағы есептер өздерінің химиялық қасиеттеріне сәйкес шығарылады. Енді осы типке жататын есептердің мысалдарымен танысайық. Заттар таза күйінде сирек кездеседі. Оларды қоспаның құрамынан тауып, тазартуға тура келеді.

қоспасынан қалай тазартады?

Шешуі: Есептің шартына қарағанда мыс және қорғасын металдарының атомдарынан құтылу керек. Бұл металдар- активтік қатарда мырыштан кейін орналасқан активтілігі төмен металдар. Оларды мырыш арқылы ығыстырып тұнбаға түсіруге және тұнбаны сүзіп тазартуға болады. Қоспаны тазарту үшін мырышты артық мөлшерде алу керек. Осындай теориялық талқылаудан кейін тәжірибелер жасалады. Сонда қоспаның құрамындағы мыс пен қорғасын металдары тұнбаға түсіп, ерітіндіде тек қана таза мырыш хлориді тұзы қалады.

анықтайды?

Шешуі: Сульфат аниондарының реагенті болып әр уақытта барийдің катиондары жатады. Сондықтан да сульфаттың аниондарын барийдің тұздарымен анықтаймыз. Сонда ақ түсті тұнба түседі.

Na2SO4 + BaCl2 = BaSO4 ↓ + 2NaCl

Шешуі: Бұл арада қаныққан және қанықпаған көмірсутектерінің өкілдері алынып отыр. Бұл екеуін бір-бірінен ажырату үшін олардың қасиеттеріне сүйену керек. Егер метан мен этилен қоспаларын бром ерітіндісі арқылы өткізсе, этилен броммен әрекеттесіп кетеді де, метан бос күйінде бөлініп шығады. Этилен бром ерітіндісін түссіздендіреді.

C2H4 + Br2 = C2H4Br2 немесе CH2 = CH2 + Br2 = CH2 Br - CH2Br

Шешуі: Бұл есепті 8-сыныпта, сондай-ақ 10-сыныпта да шығартуға болады. 8-сыныпта алынып отырған заттардың физикалық қасиеттері пайдаланылады. Мысалы: 8-сыныпта бұларды меншікті салмақтарына қарай бөледі, ол үшін қоспаны стакандағы суға салады да, су бетіне қалқып шыққан нафталинді құмнан бөліп алады. Ал 10-сыныпта бұл есептердің шығарылуы әдісі басқаша болады. Қоспадағы нафталинді құмнан бөліп алу үшін сублимация әдісі қолданылады. Қатты күйден газ тәрізді күйге өту процесі сублимация деп аталады. Егер қатты заттың иісі болса, ол сублимацияланады. Ол үшін бірінің ішіне екінші стакан салынған екі стакан алып, астыңғы стаканға нафталин мен құмның қоспасы салынады да, үстіңгі стаканға суық су құйылады. Содан кейін нафталин мен құмның қоспасын қыздырады, сонда нафталин возгонкаланып, үстіңгі стаканның түбіне жиналады.

Шешуі: Заттардың физикалық қасиеттері ескеріледі; а) құм мен ас тұзының қоспасын суға салады, сонда ас тұзы суда жақсы еріп, ал құм судың түбіне шөгеді. Құмды судан сүзіп алып, ерітіндіні суалту арқылы бөледі; б) құм мен ағаш көмірін де суға салу арқылы бөледі; в) ұнтақ бор мен қантты суға ерітеді, сонда қант суда тез ериді, бұдан соң борды сүзіп алып, ерітіндіні суалту арқылы қантты бөліп алады.

Шешуі: Қоспаны суда ерітеді, сонда BaSO4 тұзы суда ерімейді, ал BaCl2 тұзы суда жақсы ериді. Сосын оны анықтаушылармен анықтайды. Ерітіндіге натрий сульфаты ерітіндісімен әсер етеді. Сонда BaSO4 тұзы тұнбаға түседі. Ал, барий хлоридінің құрамындағы хлорды анықтау үшін оған күміс нитраты ерітіндісін құямыз. Сонда күміс хлориді тұнбаға түседі.

Шешуі: Қоспаны су арқылы өткіземіз, сонда аммиак суда еріп кетеді де оттегі бөлініп қалады.

Немесе қоспаны тұз қышқыл арқылы өткіземіз, сонда аммиак тұз қышқылмен әрекеттесіп оттегі жеке бөлініп шығады:

NH3 + HCl = NH4Cl

Шешуі: Қоспадағы судың бар екендігін білу үшін спирттің судағы ерітіндісіне 0,5 г сусыз ақ түсті CuSO4 ұнтағын саламыз. Сонда ерітінді көкшіл түске боялады. Себебі, сусыз тұз су молекуласын қосып алып, көк түсті тотияин ерітіндісіне айналады. Реакция қалыпты жағдайда жүреді. Ерітіндіге көк түс беріп тұрған, ол мыстың гидраттанған ионы.

CuSO4 + 5 H2O → CuSO4 •5 H2O

Бақылау сұрақтары мен жаттығулар

1. Натрий нитратының берілген үлгісінде хлорид қоспасы бар-жоқтығын анықтаңдар. 2. Сендерге мырыш пен мыс ұнтағының қоспасы берілген. Осы қоспадан мыс ұнтағын химиялық әдіспен бөліп алыңдар. Реакция теңдеуін жазыңдар. 3. Сендерге қара түсті заттың ұнтақ қоспасы берілген. Осы қоспада мыс (ІІ) оксидінің

бар-жоқтығын табыңдар. Реакция теңдеуін жазыңдар. 4. Сендерге берілген темір купоросы үлгісінде темір (ІІІ) сульфаты қоспасы бар екенін тәжірибе жасап, дәлелдеңдер. 5.Темір(ІІ) сульфатының криссталдары аздап тотыққандықтан құрамында Fe2+ иондарының қосындысы болатынын дәлелдеңдер. 6. Екі пробиркада да кермекті судың нұсқалары берілген. Оның біреуіндегі суда - магний сульфатының, ал екіншісінде – кальций карбонатының иондары бар. Тұрақты және уақытша кермектілікті жоюға болатын тәжірибелерді жасаңдар. Кермекті судың құрамында қандай қоспалардың болатының түсіндіріңдер. 7. Натрий карбонатынан және натрий хлоридінен тұратын қоспа берілген. Натрий хлоридін қоспадан бөліңдер. 8. Мына айналуларды іс-жүзінде жүзеге асырыңдар.

CuСO3 → СuCl2 → Cu(OН)2 → CuO → СuCl2 → Сu

Химиялық құбылысты бақылау және түсіндіру

Бір пробиркаға хлор суын, екіншісіне күміс нитратының ерітіндісін құйыңдар. Болып жатқан өзгерістерді бақылап түсіндіріңдер. Шешуі: Есептің бірінші бөлігінде реакцияға алынған заттар, тәжірибенің қойылу тәртібі және байқалатын құбылыстар толық баяндалған. Екінші бөлігінде тек реакцияға алынған заттар ғана айтылған, жүзеге асатын құбылысты оқушының өзі бақылап түсіндіруі керек. Бұл есепті шығарғанда анализ және синтез әдісін пайдаланған жөн. 1. Бром – галоген, мырыш-активті металл. Бром басқа галогендер сияқты металдармен әрекеттесіп тұз түзеді.

Br2 + Zn = ZnBr2

Мырыш жеткілікті мөлшерде алынса ғана реакция ақырына дейін жүріп, бромды судың түсі жойылады. Реакцияға кіріспей артылып қалған мырыш ұнтағы пробирканың түбіне шөгеді. Алынған мөлдір сұйықтық-мырыш бромидінің ерітіндісі. 2. Мырыш бромиді ерітіндісінің бір бөліміне хлор суын құйғанда ерітінінің түсі өзгереді. Периодтық жүйеде хлор бромнан бұрын орналасқан, оның теріс электрлігі және активтігі бромнан басым. Ол бромды тұздарының ерітіндісінен ығыстырып шығарады да, ерітіндінің түсі қоңыр тартады. Себебі, бөлінген бром суы қоңыр түсті болады.

3. Мырыш бромиді ерітіндісінің екінші бөлігіне күміс нитратының ерітіндісін қосқанда ашық сары тұнба түседі. Бұл химиялық реакцияның жүргендігінің белгісі. Реакцияға екі тұз алынды, реакция нәтижесінде жаңадан екі тұз пайда болуы тиіс.

Реакциядан шыққан тұздар - күміс бромиді мен мырыш нитраты, Тұздардың, қышқылдардың және негіздердің суда ерігіштігі кестесіне қарасақ, мырыш нитраты суда жақсы ериді. Олай болса, сарғыш тұнба күміс бромидінікі болу керек, оны реакция теңдеуінде бағдарша арқылы көрсетеміз.

Шешуі: Мыс концентрлі азот қышқылымен қыздырмай-ақ әрекеттеседі. Азот қышқылы күшті тотықтырғыш қышқылдардың қатарына жатады. Мұнда азот қышқылы азоттың ди оксидіне дейін тотықсызданады.

Химиялық құбылыстарды байқау және оны түсіндіру эксперименттік есептердің ішінде ең қиыны, әрі көп білімді талап етеді. Мұндай есептердің мазмұнын оқушылар жан-жақты талдап, өздерінше болжаулар жасаулары тиіс, сонан соң болжаулары дұрыс болса, эксперимент жасап, түсіндірулері керек. Болған өзгерістер мен құбылыстарды атом-молекулалық ілім тұрғысынан, әрбір заттың өздерінің ішкі құрылысының ерекшелігін ескере отырып түсіндіру керек. Заттардың агрегаттық күйінің өзгеруіне себеп-салдардың туындауын ғылыми тұрғыдан қорытындылау керек. Бұл жерде заттардың барлық қасиеттеріне талдау жасалынады. Сонда ғана құбылыстардың өзгерістерін түсінуге болады.

Na2O + 2HCl → 2NaCl + H2O

тек жоғарғы температурада, концентрлі H2SO4 әрекеттеседі. Сонда күкірттің диоксиді мен мыс сульфаты алынады.

Шешуі: Мұнда да заттардың агрегаттық күйі көрсетілмеген, сондықтан мұндай тапсырмаларды шешу үшін оқушылардан белгілі бір мөлшерде білімі болуын талап етеді. Олай болса, оқушыларды әр түрлі реакциялардың жүру жағдайларына үнемі үйрету керек. Реакцияға қатысқан заттардың екеуі де ерітінділер, олардың құрамында ешқандай газ тәрізді заттар жоқ, ал химиялық реакциядан кейін аммиак газы түзіледі. Мұндай өзгерістерді де атом-молекулалық ілім тұрғысынан және атомдардың құрылыс теориясы бойынша түсіндіріледі.

Ca(OH)2 + 2NH4Cl → CaCl2 + 2NH3 + 2H2O

Шешуі: Ауа – газдар қоспасы, оның құрамында азот, оттек, инертті газдар, су буы және көмірқышқыл газы бар. Әк суы Ca(OH)2 еритін негіздерге жатады. Ол қышқылмен, қышқылдық оксидтермен және тұздармен әрекеттеседі. Ауада көмірқышқыл газымен әрекеттесіп кальцийдің карбонатын түзеді .

Ca(OH)2 + CO2 → CaCO3 + H2O

Ca(HCO3)2 t→ CaCO3 ↓ + CO2 + Н2О

Шешуі: Құрамында гидрокарбонаттар, хлоридтер, сульфаттар түрінде кальций мен магнийдің катиондары бар табиғи суларды кермек сулар дейді. Кермектік уақытша немесе гидрокарбонаттық және тұрақты болып екі түрге бөлінеді. Уақытша кермек суды қайнату немесе сөндірілген әк қосу арқылы жұмсартады. Сондықтан кермекті суды қайнатамыз, сонда уақытша кермектілік қайнатқанда шайылып, судың құрамындағы тұздар тұнбаға түседі.

Ca(HCO3) t→ CaCO3 ↓+ CO2 + H2O

Сутегі жоғары температурада тотықсыздандырғыш қызмет атқарады. Бөлініп шыққан мыс, жай зат, металл. Металлдарға тән қасиеттері бар. Бос күйінде мыс қызыл сары түсті болады. Оның реакция теңдеуі мынадай:

Бақылау сұрақтары мен жаттығулар

Алынған ерітіндіні екіге бөліп, оның біреуіне хлор суын, екіншісіне күміс нитраты ерітіндісін құйындар. Болған өзгерістерді толық бақылап, түсіндіріңдер. 2. Алюминий гидроксидін алыңдар және оның амфотерлі қасиетті екенін тәжірибе жасап, дәлелдеңдер. Болған құбылыстарды түсіндіріңдер. 3. Сендерге берілген суда суға уақытша және тұрақты кермектік беретін зат бар. Осы судың кермектігін жұмсарту әдістерін көрсететін тәжірибелер жасаңдар. Болған құбылыстарды түсіндіріңдер. 4. Темір шегені химиялық әдіспен таттан қалай тазартуға болады? Осыны жасаңдар және болған құбылысты түсіндіріңдер. Тат құрамына темір (ІІ) гидроксиді кіретінін ескеріңдер. 5. Магний гидроксидінің негіздік қасиет білдіретінін тәжірибе арқылы дәлелдеңдер. Болған құбылыстарды түсіндіріңдер.

7. Екі пробиркада да кермекті судың нұсқалары берілген. Оның біреуіндегі суда - магний сульфатының, ал екіншісінде – кальций карбонатының иондары бар. Тұрақты және уақытша кермектілікті жоюға болатын тәжірибелерді жасаңдар. Болған құбылыстарды түсіндіріңдер. 8. Мына сызбанұсқаны іс жүзінде жүзеге асырыңдар:

Fe → FeCl2 → Fe(OH)2 → Fe(OH)3 → Fe(NO3)3

9. Темір шегені химиялық әдістермен таттан тазартыңдар. Болған құбылыстарды түсіндіріңдер.

Эксперименттік – сандық есептер

Оқушылардың ой-өрісін дамытып, оқу материалдарын дұрыс түсінуге эксперименттік-сандық есептердің маңызы өте зор. Мектептерде көбінесе химиялық тәжірибиелер жасағанда реактивтердің сандық мөлшеріне көңіл бөлінбейді. Сондықтан реактивтерді қалаған мөлшерде алып, оған қажетті реактивтерді қалай болса солай алып даярлайды. Ерітінділердің концентрациясы тіптен белгісіз, этикеткасында заттың формуласынан басқа еш нәрсе жазылмаған. Оқушылар концентрациясы белгісіз ерітінділердің сандық мәніне көп көңіл аудармайды. Ал, түзілген зттардың сандық мәндері алынған заттың сандық мәніне тікелей байланысты ғой. Мектептерде эксперименттік-сандық есептерді көптеген тақырыптар бойынша шығаруға болады. Мысалы: Бейтараптану реакциясындағы ерітіндінің сандық мәндерін біле отырып, түзілген тұз мөлшерін есептеп табуға және тәжірибе жүзінде дәлелдеуге болады. Сондай-ақ мысты оттегінде тотықтырып, немесе мыс оксидін сутегінде тотықсыздандырып, сандық мәндерін эксперимент жолымен табуға толық мүмкіндік бар. Немесе кристаллогидраттағы судың мөлшерін анықтауға болады. Эксперименттік-сандық есептерді шешкенде аспаптарды құрастыру және қажетті заттарды дайындаудың маңызы өте зор. Эксперименттік-сандық есептерді мектеп лабораториясындағы мүмкіндіктерге қарай әр түрлі формада өткізуге болады. Оның сабақ үстінде көп уақыт алмайтындарын сыныпта, ал күрделісін сыныптан тыс жұмыстар кезінде орындату керек. Әсіресе аса күрделі жабдықтарды қажет етпейтін эксперименттік-сандық есепті сыныпта шығару өте тиімді келеді.

Шешуі: 2 г тұзды өлшеп алып, суға ерітеміз, сосын оны сілті ерітіндісімен әрекеттестіріп мыс гидроксидін алады. Оны сүзіп жуу арқылы басқа қоспалардан тазартады. Сосын оны қыздырады. Осыдан шыққан таза мыс оксидін таразыға өлшеп, теория бойынша алынуға тиісті мөлшермен салыстырып, оның айырмашылығын табамыз. Реакция теңдеуі бойынша есептеулер жүргіземіз.

Бөлінген оттегін су астында әдісімен жинайды да, оны теория жүзінде алынуға тиісті оттегімен салыстырады. Алынған оттегіні теория жүзінде алынуға тиісті оттегімен салыстырып, қанша пайызын құрайтындығын анықтайды. Эксперименттік есептерді шығаруда кейде оқушылар аспаптарды дұрыс құрастырмай, алынған заттың қасиетіне көңіл бөлмей көптеген қолайсыз жағдайларға тап болады. Мысалы: малахитті айырып, оның құрылым бөлігін тексергенде, одан су бөлінетіндігін біле тұрса да, малахит салынған пробирканың аузын жоғары қаратып қойып қыздырады, нәтижесінде бөлінген су пробирканы сындырады. Немесе сұйықтарды қайнатуға арналған пробирканың аузын төмен қаратып бекітеді. Газдарды алып жинауға келгенде көбінесе оқушылыр газдардың қасиеттерін ескермей газдарды бөліп алып жинауда көптеген қателіктер жібереді. Мысалы, а) аммиакты; б) азоттың (ІV) диоксидін; в) азот (ІІ) оксидін қандай әдістермен жинауға болады деген сұрақтың жауабы төмендегідей болады: Азоттың (ІV) ди оксидін (NO2) ауаны ығыстыру әдісі арқылы жинауға болады. Себебі, бұл газ ауадан 1,6 есеге жуық ауыр. Сондықтан оны аузы жоғары қараған пробиркада жинай беруге болады, бірақ оны судың астында жинауға болмайды, өйткені ол суда біраз ериді. Аммиак та суда өте жақсы ериді, сондықтан оны судың астында жинауға болмайды. Екіншіден, аммиак ауадан 0,6 есеге жуық жеңіл, сондықтан оны төңкерілген пробиркада жинау өте тиімді келеді. Ал, таза азот (ІІ) оксиді суда ерімейтін болғандықтан, оны судың астында суды ығыстыру арқылы жинауға болады. Бұл есептерді шығарғанда оқушылар заттардың өзіне тән қасиеттерін дәлелдеп айтып беруге тиіс.

Бақылау сұрақтары мен жаттығулар

1. Қызған мыс оксидінің үстінен сутегін жібергенде қызыл сары түсті зат бөлінеді. Осы құбылысты қалай түсіндіруге болады: 2. Үй температурасында 20 мл суда қанша грамм ас тұзы, тотияйын, калий селитрасы, аммоний сульфаты еритіндігін есептеп шығарыңдар. Оның нәтижесін, қорытындысын график не кесте арқылы көрсетіңдер. 3. 4 г Бертолле тұзын қыздырып айырғанда іс жүзінде қанша литр оттегін алуға болады? Ол теория жүзінде алынуға тиісті оттегінің қанша процентін құрайды? 4. 5 г кальций карбонатын қыздырып айырғанда іс жүзінде қанша грамм кальций оксидін алуға болады? Ол теория жүзінде алынуға тиісті кальций оксидінің қанша процентін құрайды? 5. 2 г алюминийді артық мөлшерде қышқылда еріткенде қанша литр сутегін алуға болады? Ол теория жүзінде алынуға тиісті сутегінің қанша процентін құрайды? 6. 16 г мыс сульфаты тұзы темірмен әрекеттескенде неше грамм мыс бөлініп шығады? 7. 5,6 г темір мыс сульфаты тұзымен әрекеттесу үшін неше грамм мыс сульфаты тұзын алу керек?

Белгілі мөлшердегі ерітінділерді даярлау

Ерітінділер жайлы материалдар мазмұны мен көлемі жағынан аса бай және маңызды материалдардың бірі. Орта мектептің оқу бағдарламасына сәйкес оқушылар ерітінділердің проценттік, молярлық, нормальдық түрлерімен танысып, оларды даярлаудың жолдарын білуге тиіс. Бұл типке жататын есептерді тәжірибе жүзінде шығару үшін оқушылардың ерітінділердің концентрациясы жөнінде белгілі бір мөлшерде білімдері, ал еріткіш пен еритін зат жөнінде нақты ұғымдары болуы керек. Ерітінділерді дайындау жайлы есептерді шығару арқылы оқушылар теориялық білімдерін практикамен ұштастырып, ерітінділер жөніндегі білімдерін дамыта түседі. Проценттік ерітінді. Проценттік ерітінді ерітіндінің барлық мөлшеріне салыстырылып алынған еріген заттың процентімен өлшенеді.

Мектеп зертханасында көбірек қолданылатын ерітінділердің бір түрі- молярлық ерітінді. Молярлық ерітінді. Ерітіндінің бір литрінде бір моль зат еріген ерітіндіні молярлық ерітінді деп атайды. Ондай ерітінділерді М әрпімен белгілейді. Мысалы, 3 М делінсе, 1 л ерітіндіде 3 моль зат ерігені. Егер күйдіргіш натрдың 0,5 М ертіндісін дайындау керек болса, ол үшін күйдіргіш натрдың молярлық салмағын табамыз. Яғни М(NaOH) = 40 г/моль тең. Егер осы 40 г NaOH 1000 мл ерітіндіде еріген болса 1 М болар еді, ал бізге керегі 0,5 М ерітінді. Сондықтан 20 г NaOH-ты 1000 мл ерітіндіде еріту керек. Сондықтан 0,5 М ерітінді даярлау үшін 20 г NaOH-ты таразыда өлшеп алып, 1 литрлік белгісі бар колбаға саламыз да, шамалы суға ерітеміз, сосын 1 л белгісіне дейін су құямыз. Сонда 0,5 М NaOH ерітіндісі алынады.

Шешуі: Кез келген сұйық қышқылдың құрамы 100% бола бермейді, себебі оның құрамында су молекулалары болады, ол процентпен көрсетіледі. Ерітінділерді дайындауда бұл жағдайды да ескеруіміз керек. М(H2SO4)= 98 болса, осы қышқылдың тығыздығын ареометр арқылы табайық, ол үшін концентрлі күкірт қышқылын цилиндр ыдысқа құйып, оған ареометрді саламыз. Сонда концентрлі күкірт қышқылының меншікті салмағы 1,84-ке тең дейік, ол таблица бойынша 96 % концентрацияны көрсетеді. Бұл 100 г еріткішке еріген 96 г H2SO4 бар деген сөз. Бір литр ерітінді даярлау үшін молекулалық салмағы бойынша 98г H2SO4 керек. Сондықтан 1л ерітінді даярлау үшін оның қанша грамы керек екендігін пропорция арқылы табамыз.

Енді көлемге айналдыру үшін 102,08 г күкірт қышқылының массасын қышқылдың меншікті салмағы 1,84-ке бөлеміз. Сонда: 102,08 : 1,84 = 55,48 мл күкірт қышқылы керек екен. Енді 55,48 мл H2SO4 өлшеп алып, оны шамалы суға қосып араластырамыз, сосын бір литр болғанша оған су қосамыз. Бұдан 1литр 1 молярлық ерітінді дайын болады. Нормальдық ерітінді. Ерітіндінің бір литрінде бір моль- эквивалент зат еріген ерітіндіні нормальды ерітінді деп аталады. Егер ерітіндінің бір литрінде 0,5 моль эквивалент ерітілсе, оны 0,5 н ерітінді дейді, егер 0,1 моль- эквивалент ерітілсе оны 0,1 н ерітінді деп аталады. Мысалы, сусыз соданың 0,1 н ерітіндісін даярлау керек болса, ең алдымен соданың Na2CO3 молярлық салмағын табамыз. М (Na2CO3) =106, оның грамм-эквиваленті:

Э(Na2CO3) = 106 : 2 = 53

Ал, 0,1 н ерітіндісін даярлау үшін, 1000 мл еріткіште 5,3 г Na2CO3 еріту керек. Таразы арқылы 5,3 г Na2CO3 тұзын өлшеп алып, бір литрлік колбаға салынады да, шамалы суда ерітіледі, одан кейін бір литр белгіге дейін су құйылады.

Шешуі: 1) Концентрациялы тұз қышқылының проценттік концентрациясын анықтау үшін, тұз қышқылын цилиндр ыдысқа құйып ареометр арқылы қышқылдың меншікті тығыздығын анықтаймыз. Мысалы, HCl ареометр бойынша көрсеткен меншікті тығыздығы 1,19-ға тең екен дейік, бұл қышқылдардың меншікті тығыздығы туралы кесте бойынша 37, 23% тең екенін көрсетеді. 2) Енді 1 л 1 нормальды НСІ ерітіндіні даярлаудың жолдарын қарастырайық.

Тұз қышқылының массасын көлемге айналдыру үшін 97,945 г массаны қышқылдың меншікті салмағы 1,19 бөлеміз:

97,945 : 1,19 = 82,306 мл

Алынған қышқылдың көлемін өлшеп алып, оны шамалы суға қосып араластырамыз, сосын бір литр болғанша су қосамыз. Немесе қышқылдың 82,306 миллилитріне 917,69 мл су керек. Сөйтіп 1 л 1 н НСІ ерітіндісін дайындаймыз. Ерітіндінің көлемін кішірейтіп не үлкейтіп алғанда, қышқыл мен судың көлемдерін де пропорциональды түрде не артып, не кеміп отырады. Мысалы, 200 мл 1 н HCl даярлау керек болса, онда ерітіндіні де 5 есе азайтамыз, яғни әрқайсысын 5-ке бөлеміз.

82,306 : 5 = 16,46 мл (НСІ) 917,69 : 5 = 183,54 мл су

Сөйтіп 200 мл 1 н HCl ерітіндісін даярлау үшін тұз қышқылынан 16,46 мл өлшеп алып оған 183,54 мл су қосамыз. Сонда айтылған ерітінді алынады.

Шешуі: Ол үшін концентрлі H2SO4 ерітіндісінің тығыздығын ареометр арқылы анықтаймыз. Мысалы, ол 1,824-ке тең болсын. Таблица бойынша қышқылдың концентрациясын табамыз. Ол 92% тең.

Енді 250 г 10 % H2SO4 ерітіндісін дайындау үшін есептеулер жүргіземіз:

250 г 10 % ерітіндісін дайындау үшін таза 25 г H2SO4 керек. Оның қандай ерітіндіге сәйкестігін анықтайық.

Күкірт қышқылының 14,8 мл өлшеп алып үстіне 222,8мл (250-27,2) су құяды. 250 г 10 % күкірт қышқылы ерітіндісін осылай дайындайды.

Шешуі: 1 М NaCl ----- 58,5 г тең

250 мл ерітінді 1 л ерітіндіден 4 есе аз, сондықтан 5,85 : 4 = 1,4625г

х= 12,2 г Сонда 1 л ерітіндідегі тұздың мөлшері 12,2 г тең. ал 100 мл ерітінді 1 л ерітіндіден 10 есе аз, сондықтан 12,2 : 10 = 1,22 г болады . 100 мл 0,1 н BaCl2*2H2O ерітіндісін дайындау үшін 1,22 г тұзды өлшеп алып, үстіне 100 мл су құямыз.

Бақылау сұрақтары мен жаттығулар

3. 200 г 5 %-к CuSO4 ерітіндісін дайындау үшін қанша грамм мыс купоросы CuSO4.5Н2О және су керек? 4. 100 мл 0,02 н фосфор қышқылының ерітіндісін дайындау үшін қанша грамм Н3РО4 және су керек? 5. 250 мл 0,1 М натрий тиосульфатын ерітінді дайындау үшін қанша грамм натрий тиосульфатын және су алу керек?

7. 50 мл 1 н. ерітінді әзірлеу үшін неше грамм күйдіргіш натр керек? 8. 5 л 13 % натрий карбонаты (p= 1,143 г/см3) ерітіндісін дайындау үшін қанша грамм натрий карбонатын алу керек? 9.20 % калий хроматы ерітіндісін дайындау үшін 500 г суға қанша грамм калий хроматын ерітуге болады? 10.Натрий хлоридінің 17,5 % - тік ерітіндісін дайындау үшін оның 15,5 % -тік ерітіндісінің 100 грамына қанша грамм құрғақ натрий хлоридін қосу керек?

Тақырыптар бойынша шығарылатын эксперименттік есептер

Тақырыбы: Су, ерітінділер

Шешуі: Сусыз CuSO4 ұнтағын алып қоспаға қосамыз, сонда егер CuSO4 ұнтағы суды қосып алып көгермесе, қоспа таза болғаны.

Тақырыбы: Азот топшасы

1 -нұсқа

а) NH4Cl және фенолфталеин; б) NH4Cl және NaOH; в) NH4Cl және AgNO3

Нұсқау 1.Аммоний хлориді ерітіндісін 3 пробиркаға құйып, әрқайсысына қажетті ерітінділерді құйыңдар. 2. Болған құбылысты түсіндіріңдер. 3. Қажетті реакция теңдеуін жазыңдар. 4.Жүргізілген реакциялардың қайсысы NH4Cl сапалық құрамын анықтауға пайдаланылады.

ақ

Нұсқау 1. Тапсырманы орындау үшін жоғарыдағы тәжірибиенің қорытындысын тексеріңдер. 2. Реакцияның иондық теңдеуін жазыңдар (толық, қысқартылған). 3. Тәжірибиені жүргізіңдер және қорытынды жасаңдар.

NH4Cl + NaOH ↔ NH4 OH- + NaСІ

Оның иондық теңдеуі былай өрнектеледі:

Нұсқау 1. Тәжірибе жасау арқылы болжамның біреуін тексеріңдер. 2. Реакция теңдеуін молекулалық және иондық түрде өрнектеңдер. 3. Аммиакты қалай анықтауға болады?

Нұсқау 1. Тәжірибиені жүргізіңдер. Тиісті реакция теңдеуін жазып, болған құбылысты түсіндіріңдер. 2. Қандай тыңайтқыштарды (аммоний сульфатынан басқасы) топыраққа енгізер алдында Ca(OH)2 - мен араластыруға болмайды. 3. Олардың формуласын жазыңдар. Қорытынды жасаңдар.

Реакциядан кейін түзілген CaSO4 тұзы суда нашар еріп CaSO4·2H2O гипс түзеді. Ал, гипс топырақты қатырып тастайды.

Нұсқау 1. Теориялық анализ жасаңдар. 2. Зерттеу жоспарын құрыңдар. SO42- және H2PO4- ионына тән реакцияны еске түсіріңдер. 3. Берілген тыңайтқышты анықтаңдар. 4. Қорытынды жасаңдар.

Шешуі: (NH4)2SO4 + Ba(OH)2 = BaSO4 ↓ + 2NH3 + 2H2O ақ

Нұсқау 1. Аммоний тұзын алу үшін бірнеше тұзды ұсыныңдар. Талғамдарыңды дәлелдеңдер. 2. Ішінен бір жұп тұзды алып тәжірибе жүргізіңдер. 3. Реакция теңдеуін молекулалық және иондық түрде өрнектеңдер.

3 - нұсқа

Шешуі: Мыс пассивті металл болғандықтан барлық қышқылдармен әрекеттесе бермейді. Мыс тұз қышқылымен әрекеттеспейді, ал азот қышқылымен әрекеттеседі. Ал, мыс оксиді негіздік оксид болғандықтан барлық қышқылдармен әрекеттеседі. Сондықтан бұл жерде мыс пластинкасын тазарту үшін оған тұз қышқылын қосамыз. Сонда мыс оксиді тұз қышықылымен әрекеттесіп ерітіндіде мыс қалады.

ақ

Нұсқау 1. Эксперименттің жоспарын құрыңдар. 2. Оны іске асыру. 3. Реакция түрлерін молекулалық және иондық түрде жазыңдар. 4. Болған құбылысты түсіндіріңдер.

Алынған мыс гидроксидін Cu(OH)2 сүзіп алып ыдысқа салып қыздырамыз. Сонда:

Cu(OH)2 t → CuO + H2O

Тақырыбы: Сілтілік металдар және кальций

1-нұсқа

NaOH → Na2SO4 → NaCl → NaNO3

Нұсқау 1. Сызба нұсқаны іске асыратын реакция теңдеулерін молекулалық және иондық түрде өрнектеңдер. 2. Эксперимент үшін қажетті реактивтерді іріктеп алып, тәжірибе жасаңдар. 3. Болған құбылысты түсіндіріңдер.

Нұсқау 1. Берілген заттар арасындағы болатын химиялық реакциялардың теңдеулерін жазыңдар (молекулалық және иондық түрде). 2. Ерітіндіден CaCO3 бөліп алуға арналған құралды құрастырыңдар. 3. Мына сандық теңдеуге сәйкес келетін заттарды атаңдар.

Нұсқау 1. Қандай реакция жүргізу керек екенін ойланыңдар. Реакция теңдеуін молекулалық және иондық түрде жазыңдар. 2. Эксперимент жүргізіңдер. Болған құбылысты түсіндіріңдер.

2-нұсқа

Нұсқау 1. Реакция теңдеуін молекулалық және иондық түрде жазыңдар. 2. Натрий карбонатының толық реакцияға қатысқанын тексеру үшін қандай реакцияларды жүргізуге болады. Бұл реакция теңдеуін молекулалық және иондық түрде өрнектеңдер. 3. Болған құбылысты түсіндіріңдер. 4. Қорытынды жасаңдар.

Нұсқау 1. Теория жүзінде анализ жасаңдар. Анализ негізінде зерттеу жоспарын құрыңдар. 2. Реакция теңдеуін молекулалық және иондық түрде жазыңдар. 3. Эксперимент жасаңдар. 4. Болған құбылысты түсіндіріңдер. 5. Қорытынды жасаңдар.

SO42- + Ba2+ = BaSO4↓

CO32- - иондарын қышқыл арқылы, ал SO42- - иондарын Ba2+ катионы арқылы анықтаймыз. K+ катионы мен Na+ катиондарын жалындары арқылы анықтаймыз. Жалынды Na+ катионы сары түске, ал K+ катионы күлгін түске бояйды.

Нұсқау 1. Мына берілген заттардың қайсысы бір-бірімен әрекеттесетінін ойланыңдар. 2. Берілген реактивтер арқылы кальций карбонаты мен кальций сульфатының тұнбасын алыңдар. 3. Реакция теңдеуін молекулалық және иондық түрде жазыңыздар. 4. Басқа әдістермен де алып көрсетіңдер.

3-нұсқа

Нұсқау 1. Теориялық анализ жүргізіңдер. Реакция теңдеуін молекулалық және иондық түрде жазыңдар. 2. Ерітіндідегі заттың құрамы туралы болжамдарыңды айтыңдар. 3. Зерттелетін заттың құрамын эксперимент жүзінде қалай дәлелдейтіндеріңді ойлаңдар. Реакция теңдеуін жазыңдар. 4. Эксперимент жұмысын жасап, қорытындылаңдар. 5. Ерітіндіден затты бөліп алыңдар.

Сонда CaCl2 мен NaCl тұздары қалады. Оларды, яғни құрамындағы катиондарды жалынымен, аниондарды күміс Ag+ катионы арқылы дәлелдейміз:

Нұсқау 1. Теориялық анализ жасаңдар. 2. Зерттеу жоспарын құрыңдар. 3. Реакция теңдеуін молекулалық және иондық түрде жазыңдар. 4. Эксперимент жұмысын жасаңдар. Болған құбылысты түсіндіріңдер.

Ca2+ + 2OH- + 2NH4+ + 2Cl- = Ca2+ + 2Cl- + NH3 + H2O

Нұсқау 1. Реакция теңдеуін молекулалық және иондық түрде жазыңдар. 2. Тәжірибе жасаңдар.

Тақырыбы: Металдар

Нұсқау 1. Теориялық анализ жасаңдар. Реакция теңдеуін жазыңдар. 2. Қажетті реактивтерді іріктеп алыңдар. 3. Тәжірибе жасаңдар. 4. Болған құбылысты түсіндіріңдер. Қорытынды жасаңдар.

Шешуі:

ақ

NaCl (Na+- жалынды сары түске бояйды).

Нұсқау 1. Теориялық анализ жасаңдар. Қандай реактивтер алу керектігін ойлаңдар. Реакция теңдеуін жазыңдар. 2. Тәжірибе жасаңдар. Құбылысты түсіндіріңдер.

Шешуі:

FeCl3 + 3AgNO3 = 3AgCl ↓ + Fe(NO3)3 ақ

Нұсқау 1. Темір оксидін қалай алуға болады? Мына сызба нұсқадағы сұрақ белгісі «?» нені білдіреді? FeCl3 →? → Fe2O3. Ол затты қалай алуға болады және ол қандай қасиеттер көрсетеді. Сол қасиеттерге сүйене отырып Fe2O3 алуға бола ма? Реакция теңдеуін жазыңдар. 2. Тәжірибе жүргізіңдер. Болған құбылысты түсіндіріңдер.

Нұсқау 1. Шегені таттан тазартқаннан кейін ерітіндіде темірдің қандай иондары (Fe2+, Fe3+) болатынына нақтылы түсінік беріңдер. Тиісті реакция теңдеуін жазыңдар. 2. Тиісті тәжірибе жасаңдар. Байқағандарыңды түсіндіріңдер. 3. Қорытынды жасаңдар. Шешуі: Темір және оның құймаларының коррозия процесін жалпы былай өрнектеуге болады:

4Fe(OH)2 + 2HOH + O2 → 4Fe(OH)3

Ауада CO2 мен SO2 оксидтері болатындықтан олардың сумен өзара әрекеттесуі нәтижесінде қышқыл алынады. Қышқыл диссоциацияланған кезде сутегінің иондары түзіледі және олар да металдар атомдарын тотықтырады: 0 0

Нұсқау 1. Теориялық анализ жасаңдар. . Реакция теңдеуін жазыңдар. 2. Эксперимент жоспарын құрыңдар 3. Болған құбылысты түсіндіріңдер.

ақ

AlCl3 + 3AgNO3 = 3AgCl ↓ + Al(NO3)3 ақ

BaCl2 + H2SO4 = BaSO4 ↓ + 2HCl ақ

3-нұсқа

Нұсқау 1. Теориялық анализ жасаңдар. . Реакция теңдеуін жазыңдар. 2. Суалтқаннан кейін қоспада қандай заттар болатындығын ойлаңдар. 3. Болжамдарыңды эксперимент жүзінде дәлелдеңдер. Реакция теңдеуін жазыңдар. 4. Болған құбылысты түсіндіріңдер. Қорытынды жасаңдар.

Нұсқау 1. Реакция теңдеуін жазыңдар. 2. Эксперимент жоспарын құрыңдар. 3. Тәжірибе жасаңдар. Байқағандарыңды түсіндіріңдер.

ақ

CaSO4 + Na2CO3 = CaCO3 ↓ + Na2SO4 ақ

MgSO4 + Ca(OH)2 = Mg(OH)2 ↓+ MgSO4

«Ион алмасу реакциясы» тақырыбы бойынша бақылау сұрақтары мен жаттығулар

1-нұсқа 1. Пробиркаға 1-2 мл концентрациялы күкірт қышқылын құйып, оған бір түйір мырыш салыңдар. Реакцияның молекулалық, толық және қысқартылған иондық теңдеуін жазып, электрондардың өтуін көрсетіңдер, бұл реакцияда қайсысы тотықтырғыш болатынын түсіндіріңдер. 2. Алты пробиркада магний хлоридінің ерітіндісі берілген. Әрбір пробиркаға төмендегі заттардың ерітіңділерін біртіндеп құйыңдар. Соңына дейін жүретін реакциялардың молекулалық, толық және қысқартылған иондық түрдегі теңдеулерін жазыңдар.

3. Мына қосылыстардың ерітінділері берілген:

д) мыс (ІІ) сульфаты және азот қышқылы.

Осы ерітінділерді екі-екіден бір-біріне құйыңдар, аздап қыздырыңдар, абайлап иіскеп, қандай жағдайда реакция соңына дейін және неліктен жүретінін анықтаңдар. Тиісті реакциялардың молекулалық, толық және қысқартылған иондық түрдегі теңдеулерін жазыңдар. 4. Сызбанұсқасы берілген реакцияларды орындаңдар

1. Мына заттарды өзара реакцияластырыңдар. Реакция теңдеуін жазып, электрондардың өтуін көрсетіңдер. Мұнда қайсысы тотықтырғыш және қайсысы тотықсыздандырғыш болып табылады?

2. Үстел үстіндегі ерітінділерді пайдаланып төмендегі заттарды алыңдар. Тиісті реакциялардың молекулалық, толық және қысқартылған иондық түрдегі теңдеулерін жазыңдар.

д) қорғасын. 3. Сызбанұсқасы берілген реакцияларды орындаңдар

4. Алты пробиркада магний хлоридінің ерітіндісі берілген. Әрбір пробиркаға төмендегі заттардың ерітіңділерін біртіндеп құйыңдар. Соңына дейін жүретін реакциялардың молекулалық, толық және қысқартылған иондық түрдегі теңдеулерін жазыңдар.:

«Бейорганикалық химия курсы» бойынша бақылау сұрақтары мен жаттығулар

1.Тәжірибе жүзінде төмендегі сызба нұсқаларды іске асырыңдар. Тиісті реакция теңдеулерін құрып, электрондардың ауысуын көрсетіңдер.

2. Төрт пробиркада мына заттар берілген. Тәжірибе жүзінде аталған заттардың катиондары мен аниондарын анықтаңдар

3. Екі пакетте мына заттар берілген: Калий хлорийді және поташ тұзы. Тәжірибе

жүзінде аталған заттарды анықтаңдар.

«Электролиттік диссоциация теориясы» тақырыбы бойынша бақылау сұрақтары мен жаттығулар

жазыңдар (толық және қысқартылған) және әрбір реакция кезінде не тотығатынын және не

Реакциялардың иондық теңдеулерін (толық және қысқартылған) жазыңдар және болған

құбылыстарды түсіндіріңдер

«Галогендер» тақырыбы бойынша бақылау сұрақтары мен жаттығулар

Олимпиадалық эксперименттік есептер

Химиялық олимпиадалар оқушылардың білімін ғана емес, ойлау қабылетін, тапқырлығын да анықтау мақсатын көздейдіі. Осыған орай олимпиаданың сұраулары мен есептері осы мақсаттардың негізінде құрастырылады. Сұраулардың мазмұны мен қойылу тәртібі кәдімгі бақылау жұмыстарынан анағұрлым өзгеше болып келеді. Оларды ойдағыдай орындау үшін жалаң, жаттанды білім емес, ой елегінен өткізіліп, қорытылған тиянақты білім керек. Олимпиада сұрауларымен оқушыларды нақтылы таныстыру үшін облыстық олимпиадаларда ұсынылған есептері мен жаттығуларды келтіреміз.

9 – сынып

Шешуі: Есепті төмендегі 6-кесте бойынша талқылаймыз.

BaCl2 HCl

Na2CO3

ақ тұнба газ _

ақ тұнба

3 тұнба HCl газ _ _

ақ тұнба _

ақ тұнба _

ақ тұнба _

1 тұнба

Сонда: а) 1. 4 тұнба арқылы Pb(NO3)2 – анықтауға болады. 2. 3 тұнба + газ арқылы Na2CO3 – анықтаймыз. 3. 3 тұнба арқылы BaCl2 - анықтауға болады. 4. 2 тұнба арқылы Na2SO4 – тұзы анықталады. 5. 1 тұнба + газ арқылы HCl – анықталады. 6. 1 тұнба арқылы Zn(NO3)2 – тұзы анықталады.

Мұнда уақытты үнемдеу үшін және анықтаудың тиімділігіне байланысты анықтауды мына ретпен жүргізген жөн: HCl, Na2SO4, Pb(NO3)2, Na2CO3, BaCl2, Zn(NO3)2

Реакция теңдеулері:

б) Тұз қышықылының концентрациясын былай анықтаймыз:

KCl

KCl -

Ba(OH)2 -

Na2SO4 ↓ ↓

Na2CO3 ↓ ↓ -

Бұл кестеде бірден 5 зат тұнба және бір зат газ арқылы анықталады. Реакция теңдеулері төмендегідей болады:

Na2SO4 және Mg(NO3)2 тұздары екі тұнба береді, оларды BaCl2-мен реакция арқылы анықтауға болады немесе Ва(OH)2 арқылы анықтаймыз.

NаОН

BaSО4 ↓

1 тұнба

жасыл

жалын түсі өзгереді

күлгін

1 тұнба

Бұл кестеде бірден төрт зат тұнба, бір зат газ арқылы және екі зат катионның жалыны арқылы анықталады. Барийдің сульфаты мен кальцийдін карбонатының кристалдарын суға еріткенде, ол тұздар суда ерімей тұнба түзеді. Ал, алюминий сульфатының кристалын суға ерітіп, оған сілті ерітіндісінің артық мөлшерін қосқанда алдымен ақ түсті тұнба түзіледі, сосын сілтіні артық мөлшерде қосқанда тұнба ериді. Бұл қасиет ол тұздың құрамында алюминийдің бар екендігін көрсетеді. Натрийдің карбонатының ерітіндісіне тұз қышқылын қосқанда көмірқышқыл газы бөлінеді. Барийдің тұздары жалынды жасыл, ал калийдің тұздары жалынды күлгін түске бояйды. Қорғасынның тұзы да сілті қосып тұнбасы арқылы анықталады. Реакция теңдеулері:

Шешуі: Айтылған құбылыс екі жағдайда байқалуы мүмкін: 1. Тұздардың құрамы бірдей болған жағдайда (негіздері бірдей). Мысалы, Na2HPO4 – гидролизі әлсіз сілтілік реакция береді. Ал, NaH2PO4 – гидролизі әлсіз қышқылдық реакция береді. 2. Тұздардың құрамы әртүрлі болған жағдайда (негіздері әртүрлі). Мысалы, әлсіз қышқыл мен күшті негізден құралған тұз – CH3COONa және әлсіз негіз бен әлсіз қышқылдан құралған тұз - Al(CH3COO)3,

Бірінші тұз сілтілік жолы бойынша гидролизденеді:

Эксперименттік есептер

Эксперименттік есептердің зертханалық тәжірибелер мен сарамандық жұмыстардан негізгі айырмашылығы – мұны оқушылар өз беттерінше орындайды. Эксперименттік есептерді шығарғанда оқушылар әрбір химиялық экспермиенттің ерекшеліктерін өздері ойлап тауып, белгілі бір жоспарын жасап орындауға тиіс. Мұғалім оқушының жұмыстарын ұқыптылықпен бақылап, тиісті жерінде көмек көрсетеді. Эксперименттік есепті дұрыс шығару үшін теориялық материалды уақтылы қайталап, берік есте сақтап отыру керек. Эксперименттік есептерді шығарғанда оның қорытындысын оқушыларға демонстрациялап көрсетуге болады. Эксперимент есептерін шешу үшін сынау және қателесу, есте қалғаны бойынша есеп шығару, жорамал жасау, анализ және синтез тәсілдері қолданылады. Сынау және қателесу тәсілі оқушының білімі жеткіліксіз болғанда пайдаланылады. Тиісті нәтиже алғанға дейін тәжірбиені қайталай жасай береді. Есепте берілген мәліметтер оқушыға бұрыннан таныс болса, есте қалғаны бойынша шығарылады. Берілген тақырып толық болмаса оқушы алдымен жорамал жасайды, содан соң тәжірбие арқылы оның дұрыс-бұрыстығын тексереді. Эксперимент есептерін шығарудың ең тиімді тәсілі: анализ және синтез. Оқушы есептің шартын нақтылы талдау арқылы шешу жоспарын жасайды да, соған сәйкес іс-әрекетті жүзеге асырады.

Шешуі:

2NaOН + CuSO4 = Na2SO4 + Cu(OH)2 ↓ көк

көк 2. Барлық пробиркаға күміс нитраты ерітіндісі қосылады:

Экономикалық және экологиялық факторларды ескере отырып және өнімнің өзіндік құнын ескеріп және ағын су көлемін ескере отырып, сіз қандай қосымша реактивтер мен құрал-жабдықтарға сұраныс жасар едіңіз. Жауабын химиялық теңдеулер арқылы беріңдер. Шешуі: Өнімнің өзіндік құны негізінен шикі заттың құнына, құрал-жабдықтарға байланысты болады. Сондықтан бұл принцип бойынша ацетиленнен синтездеп қышқыл алу әдісі тиімсіз.

CH ≡ CH + H2O HgSO4→ CH3 – COH [o]→ CH3COOH

Зауыттың директоры өзінде бар құрал-жабдықтарды осы үрдіске пайдаланудың жолын іздейді. Күкірттің диоксиді SO2 мен бутанның тотығу технологиясы бір-біріне өте ұқсас. Сондықтан шамалы өзгертіп құрал-жабдықтарды екі жағдайда да пайдалануға болады.

Катализдік тотығу экологиялық жағынан зиянсыз, қосымша тек бутан мен сірке қышқылын тазартатын құралды алдыру керек.

Эксперименттік есеп

д) C4H9OH + 4 O2 → 4CO2 + 5 H2O

Эксперименттік есеп

Шешуі:

2CH3COONa + H2SO4 → CH3COOH + Na2SO4

C2H5OH + C2H5OH t → н2Sо4 C2H5 - O – C2H5 + H2O

10 – сынып

Шешуі: Барлық пробиркаға Ag2O аммиактағы ерітіндісін құямыз.

Өзгермегендердің қалғандарына HCl қосады:

C2H5OH + HCl → өзгермейді

AgNO3 + НСІ → AgCl ↓+ НNO3 ақ

Шешуі: Егер алма қараймаса, онда атмосфеада оттегінің болмағаны (тотықтырғыш болып саналатын). Атмосферада көмірқышқыл газдың жоқ екендігін известь суы арқылы білеміз. Егер СО2 болса известь суы лайланады. Ал малахитті қыздырғанда қара түсті СuO түзілмей, қызыл түсті ұнтақ мыс түзіледі. Олай болса атмосферада сутегі бар, ол мыс оксидінен мысты тотықсыздандырып жеке бөліп шығарады.

Атмосферада сутегіден басқа инертті газ және азот болуы мүмкін.

Эксперименттік есеп

Шешуі:

AlCl3 + 3KOH = Al(OH)3 ↓+ 3KCl ақ

көк

NH4Cl + KOH = KCl + NH3↑+ H2O газ

Шешуі: Көк түстің пайда болуы крахмал мен йодтың комплекс қосылыс түзуімен түсіндіріледі. Ультрадыбыс йодты тотықтыра алмайды, бірақ көміртегінің тетрахлоридін бос радикалға дейін ыдырата алады:

№34 есеп. Төрт нөмірленген пробиркада мына ерітінділер бар: 1. Органикалық қышқыл; 2. Бір атомды спирт 3.Фенол ; 4.Көп атомды спирт; Заттарды анықтау, Шешуі: Зерттелетін ерітіндіден 0,5 мл алып оған артық мөлшерде қаныққан бром суын қосамыз. Фенол бар пробиркада бром суын қосқанда түссіз тұнба 2,4,6 трибромфенол пайда болады.

C6H5OH + 3Br2 → C6H2Br3OH + 3HBr, Ал, көп атомды спирт глициринді анықтау үшін оған мыс (ІІ) гидроксиді ерітіндісін қоссақ қоңыр көк түсті ерітінді пайда болады.

СН2ОН СН2―О Сu ǀ

2 СН – OH + Cu(OH)2 → СН – O ǀ

мыс глицераты

Енді бірінші және екінші пробиркадағы органикалық қышқыл мен бір атомды спиртті анықтау үшін 1 мл изобутил спиртіне 0,5 мл органикалық қышқылды (1) қосамыз, үстіне 2 тамшы концентрлі H2SO4 қосып, жайлап қыздырамыз. Қыздыруды 3 минутқа ерітіндінің үстінен бастаймыз. Сонда күрделі эфир түзіледі. Оның иісінен байқаймыз:

Химия- жаратылысты зерттейтін ғылымдардың бірі. Жаратылыс дейтініміз- бізді айнала қоршаған материялық дүние. Бұл материялық дүние адам баласының сана-сезімінен тыс, оған тәуелсіз, өз бетімен жасап тұрған обьективтік болмыс. Материяда өне бойы өзгеріс, өсу, өшу, даму үрдістері болады және үздіксіз қозғалыста болады. Қозғалыс -материяның бар екендігінің формасы. Еш жерде, еш уақытта қозғалыссыз материя болған емес, болуы мүмкін де емес. Демек, қозғалыс материяның өзімен бірге жаратылған қасиеті. Материя мен оның қозғалысы жойылмайды да, жаңадан жаралмайды да, ол –мәңгілік. Материя қозғалысының түрлері әр қилы: заттың бір орыннан екінші орынға қозғалуынан бастап, оның қызуы және салқындауы, жарық шығаруы, химиялық әрекеттесуі, тіршілік процестері, осының барлығы материя қозғалысының түрлері. Материяның тұрақты физикалық қасиеттері бар әрбір түрі зат деп аталады. Мысалы, шыны, темір, бор, мыс т.б. Күнделікті бақылауымызда бұл заттар өнебойы өзгеріске ұшырайтындығын байқаймыз. Мысалы, су буға айналады, темір тотығады т.т. Материя қозғалысының химиялық түрін- химиялық өзгеру үрдісін көбінесе химиялық реакция деп атайды. Химия- заттардың құрамын, құрылысын, қасиеттерін, химиялық өзгерістерін зерттейтін ғылым. Химия ғылымының дамуына аса зор үлес қосқан орыстың ұлы ғалымы М.В.Ломоносов болды. М.В.Ломоносов 1741 жылы Атом-молекула туралы өзінің ілімін ұсынады: «Күллі зат ұсақ бөлшектерден тұрады, олардың өз ара ілінісетіндік қабілеттігі бар, заттың қасиеті негізінде осы ұсақ бөлшектердің қасиетіне байланысты». Ломоносов бөлшектердің кішіректерін атомды - элемент деп, іріректерін молекуланы- корпускула деп атайды. Молекулалардың қасиеті оның құрамына кіретін атомдардың қасиеттеріне, орналасу тәртібіне тәуелді. Корпускулалар үнемі қозғалыста болады, ол қозғалыс механиканың заңдарына бағынады.

М.В.Ломоносов ілімінің қағидалары мыналар: 1. Барлық заттар «корпускулалардан» (молекулалардан ) тұрады. 2. Молекулалар « элементтерден» (атомдардан) тұрады. 3. Бөлшектер- молекулалар мен атомдар- үздіксіз қозғалыста болады.

Химиялық қосылыстың құрамы тұрақты болғандықтан бір ғана формуламен өрнектеледі. Химиялық формула заттың сапалық, сандық және атомдық құрамын көрсетеді.

Химиялық формулалар қарапайым және нақтылы формулалар деп екіге жіктеледі. Қарапайым формула зат молекуласының ең кіші бүтін сандармен алынған атомдық құрамын білдіреді. Оны табу үшін заттың процентпен немесе салмақ бірлігімен алынған құрамы мен элементтердің атомдық салмақтарын білу жеткілікті. Нақтылы формула зат молекуласы құрамына кіретін элемент атомдарының дәл санын көрсетеді, сондықтан оны табу үшін заттың сандық құрамынан басқа молекуласының салмағын білу керек. Қосылыстың молекулалық салмағы белгілі болмаған жағдайларда жай формуласын ғана шығарумен қанағаттануға тура келеді. Ол қосылыстың нақты формуласына әрдайым тура келе бермейді. Жай формулаларды шығару үшін: қосылыстың проценттік құрамын және оның құрамына кіретін элементтердің атомдық салмақтарын білу керек.

х : у : z = 1,45 : 1,45 : 2,9 қатынастарынан қосылыстың молекуласында 1,45 атом натрийге, 1,45 атом азот және 2,9 атом оттегіне келетіні көрініп тұр. Қосылыстың молекуласындағы элементтердің әрқайсысының атомдарының қатынасын көрсететін бұл сандар атомдық факторлар деп аталады. Бірақ молекулада атомдардың бүтін саны ғана болуы мүмкін. х: у : z қатынастарын бүтін сандармен кескіндеу үшін тендіктің оң жағындағы барлық мүшесін 1,45-ке бөлеміз, сонда:

х : у : z = 1 : 1 : 2 шығады.

Демек, берілген қосылыстың молекуласында 1 атом натрийге 1 атом азот және 2 атом оттегі келеді. Қосылыстың жай формуласы NaNO2 екенін табамыз. Химиялық қосылыстың нақтылы формуласын табу үшін мына мәліметтерді білу керек:

Шешуі: Этанның бір молекуласындағы көміртегі атомдары санын х, сутегі атомдары санын у деп белгілеп, олардың қатынасын табамыз:

Демек, жай формуласы СН3; оған сәйкес қосылыстың молекулалық салмағы 30, яғни бұдан 2 есе көп. Ендеше этан үшін екі еселенген формуланы С2Н6 алу керек.

Тест сұрақтары 1. Қандай қатарда екі күрделі бір жай заттың атаулары көрсетілген?

2. «Атом» деген ұғымның тұжырымына сәйкес келетін анықтама?

4. Молекуланың және атомның массалары қандай өлшем бірлікпен белгіленеді?

а) г б)м.а.б. в)кг г)моль 5. Қандай құбылыс судың қатысында химиялық реакциямен қатар жүреді?

6. Салыстырмалы молекулалық массаның өлшем бірлігі қандай?

а) г б) г/моль в) м.а.б. г) бұл өлшемсіз бірлік 7. Химиялық элемент- бұл:

г) оң зарядты ядродан және оны айналып жүретін теріс зарядты электроннан тұратын элекронейралды бөлшек 8. Молекуланың қасиетіне жатпайтын нәрсе:

г) сол молекуладан тұратын заттар сияқты молекуланың сапалық құрамы да заттардың сапалық құрамымен бірдей болады 9. Фтор атомының массасы неге тең?

а) 19 б)19 м.а.б. в)19 г г)3,15•10-26 кг 10. Қалыпты жағдайда фосфор молекуласының массасы 1,03•10-22 тең. Фосфор молекуласының құрамына қанша фосфор атомы кіреді?

а) 2 б) 4 в) 3 г) 8 11. Химиялық таңба N –ге сәйкес келмейтін тұжырымдама:

12. Кез келген химиялық реакция кезінде өзгермейтін нәрсе:

13. Оттегінің аллотропиялық түрі- оттегі және озонның бір-бірінен айырмашылығы:

14. Заттың салыстырмалы молекулалық массасы туралы ұғымға төмендегі тұжырымдаманың қайсысы дұрыс келеді:

в) заттың молекулалық массасы массалық саны 12 тең көміртегі изотопы атомының массасынан қанша есе көп екендігін көрсететін өлшем г) молекуланың құрамына кіретін элементтердің салыстырмалы атомдық массаларының қосындысына тең болатын өлшем 15. Су молекуласының құрамы туралы айтылған дұрыс емес тұжырым :

16. Химиялық бөлінбейтін бөлшекті көрсетіңіз:

17. Молекуланы қандай қасиеттері бойынша сипаттауға болады:

18. НСІ және НВг молекуласы үшін не нәрсе бірдей бола алады?

19. Хлор оксидіндегі хлордың массалық үлесі 59,66 % тең. Оксидтің формуласын анықтаңдар:

а) СІ2О б) СІ2О3 в) СІ2О5 г) СІ2О7 20. Калий нитратының қандай массасында оттегінің 6,0 г бола алады?

а) 11,6 г б)37,9 г в) 12,6 г г)18,9 г 21.Төмендегі жазылған тұжырымдаманың қайсысында оттегіні элемент ретінде емес, жай зат ретінде айтылған?

22. Элементтің салыстырмалы атомдық массасы:

г) атомдық массаның қатынасы массалық саны 12 тең көміртегі нуклиді атомының массасына тең 23. Н2SО4 химиялық формуласы нені көрсетеді:

24. Құрамдары бірдей молекула және зат деген ұғымының қасиетін сипаттай алатын қасиет:

25. Қандай элемент атомының массасы 2,66•10-23 г. тең болады?

а) күкірт б) оттегі в) азот г) неон 26. «Жай зат» деген ұғымға сәйкес келетін анықтама:

27. Химиялық құбылысты өрнектейтін реакциялардың сызба нұсқасын көрсетіңіздер:

28. Белгісіз заттың құрамындағы элементтердің мөлшері: Nа- 29,1%; S-40,5%; О- 30,4% . Заттың қарапайым формуласын анықтаңдар:

а) Nа2SО3 б) Nа2SО4 в) Nа2S2О3 г) Nа2S2О7 29. О3 молекуланың массасы:

а)16 м.а.б. б) 32 м.а.б. в) 48 г) 7,97•10-23 30. Темір оксидінің формуласы қандай, егер ондағы темірдің массалық үлесі оттегінің массалық үлесіне қарағанда 2,333 есе артық болса?

а) FеО б) Fе2О3 в) Fе3О4 г) FеО3

NА = 0,012 кг / моль : 1,993 • 10 -26 = 6,02 • 10 23 1/моль

Бұл санды Авогадро тұрақтысы деп атайды. Кезкелген заттың моліндегі құрылымдық бірліктерінің санын көрсетеді. Зат массасының зат мөлшеріне қатынасындай шаманы молярлық масса деп атайды және үлкен М әріпімен белгілейді.

Мысалы:. М(Н20) = 18 г./ моль Бірдей жағдайда кез келген газдың 1 моль мөлшері белгілі бір көлем алады. Газдың 1 моль мөлшерінің алатын көлемін молярлық көлем деп атайды және Vм деп белгілейді. Сонымен : Кез келген газдың 1 моль мөлшері қалыпты жағдайда шамамен 22,4 л көлем алады: Vм = 22,4 л/ моль.

Авогадро заңы бойынша кез келген газдың бірдей көлемдерінде бірдей жағдайда молекулалар саны бірдей болады, демек моль саны да бірдей болады. Газдардың бірдей көлемдерінің массаларының қатынасы олардың молярлық массаларының қатынасына тең.:

m1: m2 = М1 : М2 мұнда m1- бір заздың, m2- екінші газдың массалары, М1 мен М2 - солардың молекулалық массалары. Көлемдерін бірдей етіп алған екі газды бірдей жағдайда өлшегендегі массаларының қатынасы сол газдың біреуінің екіншісімен салыстырған тығыздығы деп аталады.

Тығыздықты D мен белгілесек, жаңағы жазылған теңдеу мынадай түрге көшеді:

одан М1 = D • М2 яғни, газдың молекулалық массасы, басқа газбен салыстырғандағы тығыздығымен, сол басқа газдың молекулалық массасының көбейтіндісіне тең. Іс жүзінде газдардың тығыздығын не сутекпен немесе ауамен салыстырып табады, ал сутектің молекулалық массасы 2, ауанікі 29, сонда молекулалық массаны есептеп шығарудың формулалары мынадай болады:.

Тест сұрақтары

1. Молярлық масса деген ұғымға сәйкес келетін мәлімет:

2. Қалыпты жағдайдағы 22,4 л –бұл қандай көлем:

3. Молярлық массаның өлшем бірлігі:

а) г б) моль-1 в) л/моль г) г/моль 4. Заттың сандық мөлшерін көрсетпейтін өлшем бірліктер:

а) м.а.б. б) г в) моль г) л/моль 5. «Моль» деген ұғымды төмендегі жауаптардың қайсысына пайдалануға болмайды:

6. Әртүрлі газдар үшін массалары және сыртқы жағдайлары да бірдей болғанда молекулалар саны да қандай жағдайда көп болады:

7. Азоттың қандай оксидінің гелий бойынша тығыздығы 7,5 тең болады?

а) NО б) N2О в) NО2 г) N2О5 8. Қалыпты жағдайда қандай заттардың 1 моль көлемі 22,4 л тең болады?

а) су б) йод в) оттегі г) азот 9. Көлемі 5,6 л тең озонның (қ.ж.) атомдар саны қанша болады?

а) 1,51•1023 б) 3,01•1023 в) 4,52•1023 г) 6,02•1023 10. Күкірттің буының сутегі бойынша тығыздығы 32 тең. Күкірттің молекуласының формуласын анықтаңдар:

а) S8 б) S4 в) S2 г) S6 11. Молярлық көлемнің өлшем бірлігі:

а) моль/л б) г/моль в) л г) л/моль 12. Авогадро тұрақтысы дегеніміз не?

13. 1 моль деген ұғым нені білдіреді:

14. Белгісіз бір газдың молекуласының массасы 7,304•10-23 г. тең. Осы газдың гелий бойынша тығыздығын анықтаңдар?

а) 10 б)11 в) 12 г) 13 15. Температурасы +4° С және қысым 1 атм. болған жағдайдағы төмендегі көрсетілген 10 л заттардың қайсысында молекула саны көп болады:

а) су б) күкіртті сутек в) сутегі г) хлорлы сутек 16.Төмендегі заттардың қайсысында қалыпты жағдайда ең көп молекула саны болады?

а) 2мольN2 б) 44,8 л Н2 в) 132 г СО2 г) 0,018 л Н2О 17. Көлемі 2 л тең газдың (қ.ж.) массасы 6,34 г. Газдың молярлық массасын анықтаңдар?

а) 61 г/моль б) 51 г/моль в) 35,5 г/моль г) 71 г/моль 18. Судың қандай көлемінде қысым 1,013•105 Па және температура +4° С болғанда 1 моль зат болады?

а) 22,4 л б) 18 мл в) 36 мл г) 0,018 мл 19. Қалыпты жағдайда қандай газдардың тығыздығы 1,63г/мл болады?

20. Гелий бойынша газдың тығыздығы 20 тең. Газ молекуласының массасы неге тең болады?

а) 80 г/моль б) 80 м.а.б. в) 80 г г) 1,33•10-22 г

ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың бас кезінде ашылған химия мен физиканың жаңалықтары атом бөлінбейді деген пікірді жоққа шығарып, атом оң және теріс зарядталған бөлшектерден тұратын күрделі түзіліс екені дәлелденді. а) Электронның ашылуы.      1879 жылы ағылшын ғалымы Крукс катод сәулелерін ашады. Арнаулы құрал арқылы ток жібергенде катодтан бір сәулелер шығатыны байқалады. Электр өрісінде катод сәулелері оң зарядталған пластинкаға қарай тартылады. Катод сәулелерін зерттеген Томсон, ол сәулелер теріс зарядты электр атомдарының ағыны екенін дәлелдеген. Кейінгі зерттеулер катод сәулелерінің бөлшектері теріс электр ағыны, яғни электрондар екенін дәлелдеді.

• ɑ- бөлшектері- екі оң зарядты гелий иондары. Мысалы, радий ɑ- бөлшегін бөліп шығарып радонға айналады:

• ɤ- бөлшектер – өте қысқа толқынды электромагниттік тербелістер. Олардың массасы өте аз, ал электр заряды болмайды. б) Рентген сәулесі. 1895 жылы неміс ғалымы Рентген катод сәулесін зерттей отырып, ол сәулелердің электро- магниттік сәуле екендігін анықтайды. Бұл рентген сәулесі фотопластинкаға із қалдырады, жеңіл металдардан, дене тканіне тоқтамай       өтіп кетеді және магнит өрісінде бағытын өзгертпей тіке өтеді.

в) Элементтердің сызықты спектрлері.

Өте қыздырған газ не бу шығарған жарықты призмадан өткізіп айырса, экранға түсті сызықтар түседі, бұлардың толқынының ұзындығы (λ) әртүрлі, демек тербеліс жиілігі (ν) әр түрлі сәулелерге сәйкес келетін сызықтар. Бұл сызықтардың саны, түсі және орналасу жиілігі заттың жаратылысына тәуелді, мысалы, калийдің буы 3 сызық, темірдің буы 5000 сызық береді екен.

ν = С/ λ

1900-1905 жылдарда неміс ғалымдары Планк және Эйнштейн жарық сәулесіндегі энергияның шығуы үздіксіз ағын түрінде емес, кесімді порция(бөлшек) – квант түрінде болады дейді. Жарықтың осындай порция-порция энергиясы бар бөлшегі фотон деп аталған.

Е = hν Мұнда h- пропорционалдық коэффициенті (Планк тұрақтысы), оның сандық мәні: 6,626•10-34 Дж.с Міне, бұлардан басқа - фотоэлектр эффектінің (1887 ж) ашылуы сияқты ғылыми жаңалықтардың барлығы атомның бөлінетіндігін дәлелдей түсті, демек атом неден, қалай құрылған деген ой ХХ ғасырдың бастапқы жылдарында ғалымдарды ойландыра түсті. Бұл жаңалықтар химия ғылымының дамуына үлкен әсер етті.

Атомның барлық массасы оң зарядты ядроға жинақталған, ал оның электрондары ядродан біраз қашықтықта үздіксіз қозғалып жүреді және электрон зарядтары ядро зарядтарына тең болады. Ядроның диаметрі 10-14 м, атомдікі 10-10 м, яғни ядро атомнан 100000 есе кіші.

А-атомдық масса, Z- реттік нөмір, N- нейтрон. Оттегі атомының құрамы: О (8р, 8n,8е-) Ядрода нейтрондар мен протондарды ұстап тұратын күшті- ядролық күш деп атайды. Оның табиғатын ядролық физика зерттейді. Оттегі атомының құрамы: О ( 8р, 8n,8е- ) Резерфордтың ядролық моделі әрине, ғалымның үлкен табысы болды. Бірақ, оның моделі элементтердің сызықтық спектрлері туралы түсінікке жалған қорытынды жасауға итермеледі. Егер электрондар үздіксіз энергия шығарып айналып отырса, атомның спектрі тұтас болуы керек, ал шын мәнінде ол сызықша тәріздес. Спектр атомның негізгі сипаттамаларының бірі және оның ішкі құрылысын көрсетеді. Сөйтіп Резерфорд теориясы атом спектрінің сызықша тәріздес болу себебін де түсіндіре алмайды. Ғалымдардың алдында осы ядролық модельді жақсарту, жетілдіру мәселесі тұрды. Бұл үшін күрделі екі мәселені шешу керек болды:

1.Элементтердің атомдарындағы электрондардың саны қанша? 2. Элементтердің атом ядросының сыртындағы электрондар қауыздарда қалай орналасқан? 1912 жылы ағылшын ғалымы Мозли рентген сәулесі толқынының ұзындығын зерттеп, рентген сәулелерінің толқындары ұзындығының өзгеруінде, элементтердің рет нөмеріне тәуелді заңдылық бар екенін анықтайды. Сөйтіп, ол өзінің заңын ұсынады: Толқын ұзындығының кері мәндерінің квадрат түбірі, элементтердің периодтық жүйедегі рет нөміріне сызықтық тәуелділікте болады.

Атомдардың электрондық қабатының құрылысы элементтердің химиялық қасиетін анықтайтын бірден бір қажетті мәлімет болып саналады. Сондықтан да сол элементті сипаттау үшін оны білу өте қажет. Атомдардағы жалпы электрондардың саны элементтердің периодтық жүйесіндегі реттік нөмірге байланысты болады. Атомдардың электрондық қабатының құрылысын электрондық формуламен өрнектеуге болады. Электрондық формулада электрондардың энергетикалық деңгейлер мен деңгейшіктерге орналасуын цифрмен және әріппен өрнектейді. Мысалы. энергетикалық деңгейлер 1,2,3,4,...., энергетикалық деңгейшіктер s , p , d , f . Қарапайым атом- сутегі атомы. Оның бір энергетикалық деңгейі мен s деңгейшігі бар . Онда тек қана бір электрон орналасқан: 1s¹.Атом гелийдің электрондық формуласы былай болады: 1s². Бірінші энергетикалық деңгейде тек қана бір s- орбиталь болады. Онда екі электроннан артық электрондар болмайды. Сондықтан гелий атомының энергетикалық деңгейі аяқталған қабат болып саналады. Екінші период элементтерінің электрондарын 2- энергетикалық дейгейге толтыруды жалғастырады. Онда тек қана 8 электрондар ғана орналасады . Электрондарды толтырғанда алдымен s- деңгейшіктер сонан кейін p- дейгейшіктер толтырылады, мысалы: Литий мен бериллий атомында екі энергетикалық деңгейлер бар:

1. Болуы мүмкін емес энергетикалық деңгейшіктердің таңбасын көрсетіңіздер:

а) 5s б)3f в)3d г)1 p 2.Төмендегі элементтердің қайсысында қалыпты жағдайда атомдық орбиталдарында ең көп электрондармен жартысына дейін толтырылған :

4. 1517 N изотопы атомдарының массасы неге тең?

а) 7 м.а.б. б)15 м.а.б. в) 2,49•10-23 г г) 1,16•10-23г 5. Са2+ иондарының қалыпты жағдайдағы қысқартылған электрондардың конфигурациясы :

6. 21Н изотопы атомының электрондық конфигурациясын көрсетіңіздер:

а) 1s2 б) 1s1 в) 1s22 s1 г) 1s22s2 7. F- ионының протон санын көрсетіңіздер:

а) 19 б) 20 в) 9 г) 10 8. Оттегі атомы екі электронды қосып алып неге айналады:

9. Қалыпты жағдайда Сг атомының сырттан кейінгі екінші энергетикалық деңгейінде қанша электрондар болады?

а) 2 б)1 в) 13 г) 12 10. Құрамында 12 нейтрон және 11 электрон болатын атомның массасын көрсетіңіздер:

а) 12 м.а.б. б)23 м.а.б. в) 1,99•10-23 г г) 3,82•10-23г 11. 3919 К изотопы атомдарының ядросындағы нейтрондар саны:

а) 39 б)19 в) 20 г) 58 12. Атомдардың қозған күйіндегі электрондық конфигурациясының сызба нұсқасын көрсетіңіздер:

13.Төмендегі көрсетілген атомдардың электрондық конфигурациясының қайсысында қате жазылған:

14. Үшінші энергетикалық деңгейде барлық орбиталдар саны қанша болады?

а) 5 б)2 в) 3 г) 9 15. Қалыпты жағдайдағы мыс атомының сыртқы энергетикалық деңгейдегі электрондар санын көрсетіңіздер:

а) 2 б)1 в) 10 г) 18 16. Электронейтральды атомдардың ең энергия көзі көп болатын энергетикалық деңгейді көрсететін орбиталды көрсетіңіздер:

а) 4s б) 4p в) 3p г) 3s 17. 35СІ изотопы атомындағы барлық протон, нейтрон және электрон сандарының қосындысы неге тең болады?

а) 37 б)17 в) 52 г) 71 18. Тритий атомы массасының көрсеткіші неге тең болады?

а) 3 г б) 3 м.а.б. в) 2 м.а.б. г) 4,98•10-24 г 19. Төртінші энергетикалық деңгейде қанша энергетикалық деңгейшіктер болады?

а) 2 б)3 в) 1 г) 4 20. СІ- ионының сыртқы энергетикалық деңгейінде қанша электрондар болады?

а) 17 б)7 в) 8 г) 6 21.Төмендегі электрондық конфигурацияның қайсысы инертті газдарға сәйкес келеді(n-бас квант саны) ?

а) ns2np4 б)1s2 в) ns2np6 г) ns2np5 22. 5 d-энергетикалық деңгейшікте максимальды қанша электрондар орналаса алады?

а) 3 б)6 в) 10 г) 14 23. Мына элементтердің электрондық конфигурациясы 1s22s2 2p63s13p1 қандай элементтердің атомдарына сәйкес келеді?

а) натрий б) магний в) кальций г) скандий 24. Сг3+ ионының барлық электрондар саны:

а) 21 б)24 в) 27 г) 52 25. Реттік нөмірі 26 болатын элемент атомында қанша толық толтырылған энергетикалық деңгейлер бар?

а) 1 б)2 в) 3 г) 4 26. Со атомының негізгі жағдайындағы валенттік электрондарының конфигурациясын көрсетіңіздер:

а) 3d34s1 б) 3d104s2 в) 4s24d7 г) 3d74s2 27. Массалық саны 35-ке тең нуклид атомдарынан түзілген хлор молекуласында қанша нейтрондар болады?

а) 18 б)35 в) 36 г) 34 28. 16О нуклид атомы мен 16О2- нуклид ионының бір-бірінен айырмашылығы неде?

29. Ең ауыр бөлшектердің аталуын көрсетіңіздер:

а) протон б) нейтрон в) дейтерий атомы г) протий атомы 30. Аммиак молекуласындағы электрондар саны сияқты қандай элемент атомдарында сонша электрондар болады?

а) азот б) фтор в) неон г) натрий 31. 8036Кг нуклид атомының ядросының құрамы:

32. Қандай элемент атомдардың сыртқы энергетикалық деңгейінде екі электрон болады?

а) хром б) марганец в) ванадий г) мыс 33. Фосфордың молекуласында 30 электрон болады. Молекуланың құрамына қанша атом фосфор кіреді?

а) 2 б)3 в) 4 г) 5 34. Кейбір элементтің Э3+ катионының электрондық конфигурациясы төмендегідей болады: 1s22s2 2p6 . Бұл элемент атомының ядросында қанша протон болады?

36. Бір нуклид 3717Э атомына үш нуклид 3517Э атомы сәйкес келеді. Элементтің салыстырмалы орташа атомдық массасы неге тең болады?

а) 35,4 б) 35,5 в) 35,6 г) 35,7 37. Төмендегі атомдар мен иондардың қайсысында сыртқы электрондық қабатында сегіз электрон болады:

а) Те2- б) Са в) О2- г) Мg2+ 38. Скандий 2145Sс изотопы атомында жалпы электрондар мен нейтрондар саны нешеге тең болады:

а) 21 б)24 в) 45 г) 66 39. Құрамы 18 электроннан және 16 протоннан тұратын ионның заряды неге тең болады:

а) -18 б)-2 в) +2 г) +16 40. Электронға қарағанда протон саны көп қандай бөлшектерді білесіңдер?

41. Кейбір изотоп атомының массасы 127 м.а.б. тең., ал ол атомның электрондық қабатында 53 электрон болады. Берілген изотоп атомының ядросында қанша нейтрондар болады?

а) 127 б) 53 в) 180 г) 74 42. 1940К және 1840Аг изотоптарының атомдары берілген. Бұл атомдарың негізгі жағдайдағы бір-біріне ұқсастығы неде?

43.Электрондар 1s және 3s орбиталдарда орналасқанда қандай қасиеттері бойынша бір-бірінен айырмашылықтары болады:

44.Электронейтральды атом катионға айналғанда оның қандай қасиеттері өзгереді:

45. Неон атомы, натрий катионы және фтор аниондары қандай қасиеттері бойынша бір-біріне ұқсас болады:

46. Төмендегі атомдар мен иондардың қайсысында энергетикалық деңгейшіктердегі электрондардың орналасуы бірдей болады:

а) О2- б)Nе в)N +5 г) СІ+7 47. Қалыпты жағдайда қандай атомдарда үшінші энергетикалық деңгейде оң электрондар болады:

а) кальций б) титан в) мыс г) хром 48. Кремний атомында қалыпты жағдайда толық толтырылмаған орбиталдар саны:

а) 1 б) 6 в) 5 г) 3 49. Нитрат NО3- ионындағы протондар мен электрондар саны:

а) 14 және 48 б) 15 және 48 в) 32 және 31 г) 31 және 25 50. Қалыпты жағдайда элемент атомының ядросында 24 протон болатын атомда жұптаспаған электрондар саны қанша болады:

а) 4 б)3 в) 5 г) 6 51. Со3+ ионында қанша жұптаспаған электрондар бар:

а) 3 б) 4 в) 5 г) 6 52. Төменде көрсетілген орбиталдардың қайсысы дұрыс емес:

а) 2 s, 4 f б) 2p; 3 d в) 1p, 2d г) 1s, 2p 53. Қандай элемент атомының қозбаған күйіндегі электрондарының конфигурациясы

54. Төмендегі бөлшектердің қайсынының электрондық конфигурациясы аргон атомындағыдай болады:

а) Са 2+ б) К° в) СІ° г) Nа+ 55. Төмендегі иондардың қайсысының радиустары кіші болады:

а) І - б) Сs+ в) Ва2+ г) Те256. Гафний атомының валенттік электрондары қандай орбитальдарда орналасады:

а) 6 s2 4 f2 б) 6 s2 6p2 в) 6 s2 5d2 г) 6 s2 5 f2 57. Таллий атомының валенттік электрондары қандай орбитальдарда орналасады:

а) 6 s2 5р1 б) 6 s2 6p1 в) 6 s2 4 f1 г) 6 s2 5 f1 58. Кальций атомының валенттік электрондарының саны:

а) 1 б) 2 в) 3 г) 4 59. Төмендегі қосылыстардың қайсысының молекуласында Н –Э арасындағы байланыс бұрышы жоғары болады:

а) Н2Те б) Н2Sе в) Н2S г) Н2О 60. Қандай элементтердің иондану энергиясы ең жоғары дәрежеде болады:

а) 3Lі б) 9F в) 26Fе г) 53І 61. Төмендегі элементтер қатарының қайсысы атомдар радиустарының өсу реті бойынша орналасқан:

62. Радиоактивтік ыдырау кезінде ең жоғарғы өткізгіштік қасиеті бар бөлшектер:

63. Радий элементінің радиоактивтік ыдырау кезінде бөлінетін бөлшектер:

64. Гаммалық радиоактивтік ыдырау дегеніміз:

65. Төмендегі сызба нұсқадан қандай өзгерістерді көруге болады:

г) протонды бөлу 66. Реакция тізбегін аяқтап бөлінген бөлшектің атауын анықтаңдар:

67. Төмендегі ядролық реакция кезінде қандай изотоптар бөлінеді:

68. Қандай бөлшектердің электрондарға қарағанда протондар саны көп болады:

69. Көлемі 5 л көміртегі (ІV) оксидінде (қ.ж.) атомдар саны неге тең болады:

а) 4,03•1023 б) 5,03•1022 в) 4,33•1020 г) 6,23•1023 70. Химиялық элементтердің электртерістілігі өсу ретімен орналастырған қатарды көрсет:

Д.И. Менделеев элементтердің жүйесін жасауда сол уақытқа дейінгі химияның 3 табысына сүйенді; олар химиялық элементтер жайындағы түсінік, элементтердің оның сол уақыттағы белгілі 63 түрі; 1852 жылы ғана химияға енген жаңа түсінік – элементтердің валенттігі; 1860 жылы Карлсруэдегі химиктер съезінің қорытындысының бірі – элементтердің атомы және атомдық масса жайындағы түсінік. Менделеев элементтердің жүйесін жасауда атомдық салмақты негізге алады. Ол, сол кездегі белгілі 63 элементті атомдық салмақтарының өсу реті бойынша орналастырып, валенттіктерін ескере отырып, ұқсас элементтерді бір қатарға тізіп кесте құрады. Ол кезде кейбір элементтердің атомдық салмақтары дұрыс анықталмаған болатын (Тh). Сондықтан, кейбір элементтерді кестеге қасиеттерінің ұқсастығына қарап орналастыруға тура келді (Те, І), ал кейбір элементтерге болуы керек екендігі анықталып, оларға бос орын тастап кетілді (галий, германий, гафний, скандий). 1869 жылы Менделеев жүйенің 1- вариантын жариялайды. Сол жылы периодтық заңның негізгі тезистерін жазады: 1.Элементтерді атомдық салмағының өсу ретімен орналастырса, қасиеттері периодты түрде қайталайтындығы байқалады 2. Атомдық салмақ элементті сипаттайды 3. Бұрын белгісіз жаңа элементтердің ашылуын күту керек 4. Элементтің атомдық салмағын, оның ұқсас элементтері белгілі болса, түзетіп дәлірегін табуға болады.

1871 жылы Менделеев периодтық заңның анықтамасын береді:

Элементтердің және олардың жай және күрделі қосылыстарының қасиеттері атомдық салмаққа периодты тәуелділікте болады. Менделеев элементтердің периодтық жүйесіне төмендегідей түзетілулер жасайды: 1. 12 элемент тағы ашылу керек деп болжап, оларға бос орын қалдырады (Sс, Тс, Rе, Аt, Fг, Ас, Ра т.б) 2.10 элементтің атомдық салмақтарын, валенттігін түзетіп өзгертеді: Ве, Іn, V, Тh, Lа, Се т.б 3. 8 элементті басқа элементтермен ұқсастығын тауып, солармен бір топқа орналастырады. Периодтық жүйеде элементтердің қасиеттерінің көбісі олардың атомдарының электрондық конфигурациясына сай периодты түрде өзгеріп отырады. Ондай қасиеттерді саралап айтқан жөн.

Периодтылық: 1. Әрбір период S элементтерден басталып, p-элементтермен аяқталады; 2. Әрбір үлкен периодта d- элементі бар, оларда ішкі қабат толады; 3. Топ нөмірі сыртқы қабаттағы электронның санын көрсетеді (тек негізгі топшада); 4. Инертті элементтерде сыртқы электрондық қабатта 8 электрон бар; 5. Элементтердің реттік нөмірі - ядро зарядын және электрон санын көрсетеді. Периодтық заңның анықтамасы: Атомдардың қасиеттері атомның ядро зарядына периодты түрде тәуелді болады.

Атомдардың қасиеттерінің периодты түрде өзгеруін төмендегі көрсеткіштерден көруге болады::

а) период бойынша – иондану энергиясы артады (электронды қосып алу қасиеті);

2. ІV период элементтерінің қайсысының металдық қасиеттері жоғары болады?

а) калий б) мырыш в) кальций г) германий 3. Төмендегі элементтердің қайсысында металдық қасиет басым болады:

а) Мg б) Са в) Ве г) Ва 4. Қай қатарда s,p және d элементтерінің таңбалары орналасқан?

а) Н,Не,Lі б) Н,Ва,АІ в) Ве,С,F г) Мg,Р,Сu 5. V период элементтерінің жоғарғы оксидтерінің формуласы:

а) ЭО3 б) Э2О3 в) Э2О5 г) ЭО2 6. VІ топтың негізгі топша элементтерінің сутекті қосылыстарының жалпы формуласы:

а) ЭН3 б) ЭН2 в) ЭН г) ЭН4 7. Период бойынша солдан оңға қарай жүргенде элемент атомдарының қандай қасиеттері кемиді? а) атомдар радиусы б) металдық қасиеттері в) атомның энергетикалық деңгейлер саны г) бейметалдық қасиеттері 8. Жоғарғы оксидінің формуласы Э2О7 белгіленетін элемент атомдарының электрондық конфигурациясын көрсетіңіздер:

а)...3s23p5 б) ...3d54s2 в) ...3d34s2 г) ...4s24p3 9. V топтың негізгі топша элементтерінің атомдық нөмірі жоғарланған сайын элементтердің қандай қасиеттері артады?

10.Элементтің қысқартылған электрондық конфигурациясын ...3d14s2 белгілейтін болсақ, ол элементке периодтық жүйедегі орнына қарай қандай сипаттама беруге болады: а) металдар б) үшінші периодта орналасқан в) ІІІ топтың қосымша топшасында орналасқан г) ІІІ топтың негізгі топшасында орналасқан 11. VІ топтың қандай элементтерінде бейметалдық қасиет жоғары болады?

а) хром б) теллур в) оттегі г) күкірт 12.Төмендегі элементтердің сызба нұсқасы бойынша Sі → Р→ СІ бұл элементтердің қасиеттерін қалай сипаттауға болады? а) солдан оңға қарай атомдар радиусы артады б) оңнан солға қарай бейметалдық қасиет төмендейді в) атомдардағы энергетикалық деңгейлер саны тұрақты болады

г) сыртқы энергетикалық деңгейлердегі электрондар саны артады 13. ІІІ период элементтерінің жоғарғы оксидтерінің формуласы қандай болады, егер ол атомдардың негізгі жағдайларында электрондық қабаттарында үш жұптаспаған электрондар бар болса?

а) Э2О3 б) ЭО2 в) Э2О5 г) Э2О7 14. Атомның реттік нөмірі 32 тең элементтің сутекті қосылыстарының формуласын көрсетіңіздер:

а) ЭН2 б) ЭН в) ЭН3 г) ЭН4 15. Химиялық элемент орналасқан периодтың нөмірін біле тұра, сол элементтің қандай қасиеттерін білуге болады: а) атомдардағы валенттік электрондардың саны б) атомдардағы энергетикалық деңгейлердің саны в) атомдардағы жалпы электрондар саны

г) элементтің жоғарғы оксидінің формуласы 16. Атомның реттік нөмірі 26 тең элемент, төмендегі көрсетілген элементтер жүйесінің қандай түріне жатады?

а) s б) p в) d г) f 17. Элементтің таңбасы қаңдай қатарда орналасқан, егер ол элементтердің екеуі негізгі топшада, ал біреуі қосымша топшада болатын болса?

а) Сu, Аg, К б) Ті,V,Sі в) С, N, Zn г) Сг, Fе, Аг 18. Атомның реттік нөмірі 17 тең элементтің сутекті және жоғарғы оттекті қосылыстарының формуласы қандай болады:

а) ЭН7 , Э2О б) ЭН7, Э2О7 в) ЭН, Э2О г) ЭН, Э2О7 19. Бір периодта орналасқан Са және Sс элементтерінің атомдарының бір-бірінен айырмашылықтары қандай болады?

20. Бір топта орналасқан S және Сг элементтерінің атомдарының бір-біріне ұқсастығы қандай болады?

21.Элементтің жоғарғы оксидінің формуласы ЭО2. Сутекті қосылыстарының формуласы қандай болады:

а) ЭН2 б)ЭН в) ЭН3 г) ЭН4 22. Элементтің катионы Э2+ болатын, атомның электрондық конфигурациясы 1s22s2 2p63s23p6 тең элементті төмендегі әріппен белгіленген элементтердің қандай түрлеріне жатқызуға болады?

а) s б) p в) d г) f 23. Негізгі топшада орналасқан элементтің топ нөмірін біле отырып оның қандай қасиеттерін болжауға болады:

24. Элементтің жоғарғы оксидінің формуласы Э2О5. Элемент атомының валенттік электронының электрондық конфигурациясының формуласын көрсетіңіздер:

а) ns2np1 б) ns2np3 в) ns2np4 г) ns2np2 25. Бейметалдық қасиеттері басым болып келетін элемент атомдарының

26. Төмендегі тұжырымдаманың қайсысы дұрыс айтылмаған: а) барлық элементтер периодтық жүйеде салыстырмалы атомдық массаларының өсу ретімен орналасқан

г) кіші периодтарда тек қана негізгі топшаның элементтері орналасады, ал үлкен периодтарда әрі негізгінің де, әрі қосымша топшаның да элементтері орналасады 27. Салыстырмалы атомдық массасы 137,33 тең элемент, элементтердің қандай типтеріне жатады?

а) s б) p в) d г) f 28. Төмендегі элементтердің қайсысы p-элементтеріне жатады:

а) N б) Nа в) Р г) Nе 29. Атомның қандай сипаттамалары ядро зарядына периодты түрде тәуелділікте болады?

30. Негізгі топшада қандай элементтер орналасқан: а) тек s- және p- элементтері б) тек бейметалдар в) металдар және бейметалдар г) сыртқы энергетикалық деңгейдегі электрондарының саны бірдей сол топшадағы атомдар 31. Период нөмірінің физикалық мағынасы нені білдіреді: а) валенттік электрондардың санына тең б) атомдағы энергетикалық деңгейлердің санын көрсетеді в) атомдағы барлық электрондардың санына тең

г) сыртқы энергетикалық деңгейдегі электрондардың санына тең 32. Сутекті қосылыстарының формуласы бірдей атомдар:

а)...2s2211p63s1 б) ...3s23p4 в) ...3s23p2 г) ...2s22p4 33. Бір топта орналасқан элементтердің конфигурациясын көрсетіңіздер:

а)...3d34s2 б) ...3d54s2 в) ...3s23p5 г) ...3d14s2 34. Бір периодта қандай элементтер орналасады? а) химиялық қасиеттері ұқсас элементтер б) атомдардың радиустары бірдей элементтер в) энергетикалық деңгейлерінің сандары бірдей элементтер

г) валенттік электрондар саны бірдей элементтер 35. Элемент атомының электрондық конфигурациясы ...3d54s1 тең. Элементтің периодтық жүйедегі орны қандай?

36. Қосымша топшада қандай элементтер орналасқан:

37.Төмендегі сызба нұсқа бойынша Ве→Мg→Са элементтердің қандай қасиеттері өзгереді: а) металдық қасиеттер солдан оңға қарай артады б) атомдардың радиустары солдан оңға қарай өседі в) атомдардағы энергетикалық деңгейлер сандары өседі

г) валенттік электрондар саны тұрақты күйінде қалады 38. Элементтердің периодтық жүйедегі орнына қарай олардың қандай қасиеттерін болжауға болмайды:

39. Бір топта және бір топшада орналасқан элементтердің қысқартылған электрондық конфигурацияларын көрсетіңіздер:

а)...2s1 б) ...3s23p2 в) ...3d34s2 г) ...4s24ps2 40. Төмендегі көрсетілген элементтердің қайсысының химиялық қасиеттері бір-біріне ұқсас болады:

а) Nа, Нg, Мg б) S,Мn,СІ в) Р,Аs, Sb г) Lі, Ве, В

Химиялық байланыстар — химиялық элементтер арасындағы тұрақты тепе-тең күйдегі жүйе жасауға келіп тірелетін  электромагниттік әсерлесу  жиынтығы. Химиялық байланыс- атомдардың химиялық қосылыс түзіп әрекеттесуі.

Кванттық механика көзқарасы тұрғысынан химиялық байланыс валенттілік байланыс және молекулалық орбиталдар әдістерімен түсіндіріледі. Химиялық байланыс түзілуіне қарай төртке бөлінеді: иондық; ковалентті; металдық; сутектік Иондық байланыс. Иондық химиялық байланыс электр терістілігі бойынша айырмашылығы үлкен металл мен бейметалл атомдары арасында түзіледі. Металдар химиялық әрекеттескенде валенттік электрондарын беріп, оң зарядты иондарға (катиондарға) айналады:

К – е- = К+ Бейметалл атомдары электрондарды қосып алып, теріс зарядты иондарға (аниондарға) айналады:

CІ + е = Cl־.

Әр аттас зарядты иондар бірін-бірі тартып молекула құрайды:

K+ + Cl ־ = KCІ

Иондық химиялық байланыс қарама-қарсы зарядталған иондардың электростатикалық тартылысы нәтижесінде жүзеге асады. Иондар түзілу арқылы жүзеге асатын байланыстарды- иондық байланыс, қосылыстың өзін- иондық қосылыс деп атайды. Иондық қосылыстардың қайнау, балқу температурасы жоғары, қызуға тұрақты, олар полюстік еріткіштерде тез ериді, ерітінділері электр тогын жақсы өткізеді. Коваленттік байланыс. Ковалентті химиялық байланыстар — әрекеттесуші атомдарда ортақ электрондар жұбы пайда болып, олардың санына қарай бір немесе бірнеше еселенген байланыстар түзіледі. Мысалы, сутек молекуласы атомдары арасында бір (Н:Н), оттек молекуласында қос (:О::О:), азот молекуласында үш (:N:::N:) еселенген ковалентті химиялық байланыс бар. Ковалентті химиялық байланыстар электрон жұбының атомдардың арасында орналасуына қарай полюсті және полюссіз деп екіге бөлінеді.

Полюссіз ковалентті химиялық байланыста молекулада электрон жұбы атомға ауыспай, симметриялы түрде ортада орналасқан. Полюссіз химиялық байланыстағы қосылыстардың қайнау және балқу температуралары төмен, полюсті еріткіштерде иондар түзбейді, электр тоғын өткізбейді. Ортақтаспаған электрон қосағынан және электронсыз бос орбитасы бар атомдардан (донор-акцепторлы) түзілетін сутектік және металдық химиялық байланыстар координациялық байланыс деп аталады. Сутекті химиялық байланыс — екі не бір молекуладағы атомдар арасында сутек атомының оң заряды арқылы түзіледі. Металдық химиялық байланыс — металл атомдарының сыртқы қабатындағы бос электрондар қатысуымен түзілетін байланыс. Химиялық байланыс валенттік электрондар арқылы жүзеге асады. Химиялық байланыстың негізгі сипаттамалары:

Байланыс энергиясы — өзара байланысқан атомдарды не иондарды бір-бірінен ажырату үшін жұмсалатын энергия. Байланыс ұзындығы — химиялық байланыстағы атомдар ядроларының арасындағы қашықтық, валенттік бұрыш — байланысқан атомдар ядролары арқылы жүргізілетін жорамал сызықтар арасындағы бұрыш. Бұл көрсеткіштер зат молекуласының құрылысын, пішінін және беріктігін сипаттайды. Химиялық байланыстың беріктігі байланыс энергиясымен (байланысты үзуге жұмсалған энергия) ол кДж/моль өлшенеді. Байланыс ұзындығы (байланысушы атомдардың ядроларының арасындағы қашықтық) ол нанометрмен өлшенеді 1 нм.- 10-9м өлшенеді. Байланысушы атом радиустарына және байланыс еселігіне тәуелді.

• Бағытталуы; (молекуланың кеңістіктік құрылымын яғни пішінін, геометриялық формасын тудырады ) Барлық жағдайда да химиялық байланыстың электрондық табиғаты бірдей болады. Химиялық байланыстың полярлығын анықтау үшін атомдардың салыстырмалы электртерістілігін пайдаланады. Атомдардың электртерістілігінің күші қаншалықты электрондарды өздеріне тартып алу қабілетімен сипатталады. Мысалы, сутегі атомының салыстырмалы электртерістілігі 2,10, хлордікі 2,83 тең. Бұл дегеніміз хлорлы сутек НСІ молекуласының арасындағы байланыс полярлы болады.Жалпы электрондар жұбы электртерістілігі жоғары атомға қарай ығысады. Оны стрелка арқылы көрсетеміз.

Тест сұрақтары 1. Химиялық байланыстардың қайсысысының беріктігі аз болып саналады?

2. Атомдардың электртерістілігі мәндерінің өсу реті бойынша орналасқан элементтердің қатарын көрсетіңіздер?

а) С,О,N б) О,N,С в) С,N,О г) N,С,О 3. Азот молекуласындағы химиялық байланыстың сипаты қандай болады:

а) үш байланыс б) 1σ және 2π в) 2σ және 1π г)өте берік 4. Атомдардың жоғарғы валенттігі төртке тең болатын элементтердің таңбасын көрсетіңіздер:

а) СІ б) С в) N г) Р 5. Төмендегі элементтер атомдарының қайсысы иондық байланыс түзуге неғұрлым бейім болады?

а) С б) Sі в) F г) Р 6. Төмендегі молекулалардың қайсысында Э-Н арасындағы химиялық байланыстың беріктігі әлсіздеу болады?

а) Н2О б) АsН3 в) NН3 г) ВіН3 7. Аммоний хлоридінде NН4СІ қандай байланыстар болады?

8. Төмендегі молекулалардың сызба нұсқасында НF→НСІ→НІ молекулалар арасындағы химиялық байланыстардың беріктігі мен полярлығы қатар бойынша қалай өзгереді?

9. НСІ молекуласы түзілгенде сутегі және хлор атомдарының арасындағы байланыстар атомдар орбиталдарының қандай типтері арқылы болады?

а) s және s б) s және p в) p және p г) p және s 10. Элемент атомдарының валенттік электрондарының конфигурациясы ...3d54s2 және ...3d64s2 болатын екі атомдар арасындағы химиялық байланыстар қандай болады:

11. Хлор атомының валенттік электрондары қандай орбиталдарда орналасады?

а) 2s б) 3s в) 3p г) 3d 12. Сутекті қосылыстардың термиялық тұрақтылығы төмендеу қосылыстың формуласын көрсетіңіздер:

а) СН4 б) РbН4 в) SnН4 г) SіН4 13. Көміртегінің ІV валентті қосылысының формуласын көрсетіңіз:

а) СО б) СО2 в) СН4 г) Н2СО3 14. Қандай қосылыстарда Мn тотығу дәрежесі ең жоғарғы дәрежеге жетеді?

а) МnО3 б) Н2МnО3 в) Nа2МnО4 г) КМnО4 15.Заттар қандай химиялық байланыс типтері арқылы молекулалық кристалдық тор түзе алады?

16. Иондық байланысы бар заттардың формуласын көрсетіңіздер:

а) КОН б) Н2О в) К2SО4 г) КF 17.Барлық байланыстар ковалентті полярлы болатын заттардың формуласын көрсетіңіздер:

а) Н2О2 б) NН4NО3 в) NН3 г) Н2О 18. Қатты күйіндегі атомдық, молекулалық және иондық кристалдық тордан тұратын заттар қандай қатарда орналасқан ?

19. Тек қана ковалентті полярсыз байланыстардан тұратын молекулалар:

а) Р4 б) NН3 в) N2 г) Н2О 20. Төмендегі молекулалардың қайсысында коваленттік байланыстардың саны көбірек болады

а) Н2О2 б) NН3 в) Р4 г) N2 21. Барлық байланыстары σ-байланысты типті болып келетін молекулалардың формуласын көрсетіңіздер:

а) Н2О2 б)SО2 в)NН3 г) Н2О 22. Әрі σ-және π-байланыстары бар молекулалар:

а) азот б) метан в) фтор г) күкірт (VІ) оксиді 23. Ауыспалы тотығу дәрежесін көрсететін элементтердің таңбасын көрсетіңіздер:

а) С б) К в) N г) F 24. Донор-акцепторлық байланыс арқылы түзілген коваленттік байланысы бар молекулалар мен иондардың формулаларын көрсетіңіздер:

а) СО б) Н2 в) NН4+ г) Н3О+ 25. Көміртегі атомының тотығу дәрежесі -4 ке тең болатын заттардың формулаларын көрсетіңіздер:

а) СаС2 б) СН4 в) SіС г) СО2 26. Азоттың тотығу дәрежелері бірдей болатын қосылыстардың формулаларын көрсетіңіздер:

а) Мg3N2 б) (NН4)2SО4 в) NН3 г) NО2 27. Сутегі атомының тотығу дәрежесі +1 ге тең болатын қосылыстардың формулаларын көрсетіңіздер:

а) СаН2 б) NН3 в) СН4 г) Н2О 28. Қандай заттардың молекулаларында сутектік байланыстар болады?

а) су б) фторсутек в) сутегі г) фтор 29. Құрамындағы атомдардың тотығу дәрежесі +4 ке тең болатын иондардың формулаларын көрсетіңіздер:

а) НСО3- б) Р2О74- в) МnО4- г) SіО3230. Молекулалық кристалдық тор құрылысты болып келетін заттардың қасиеттерін қалай сипаттауға болады:

31. Аммоний ионының құрылысына және ондағы химиялық байланысқа қандай сипаттама беруге болады:

32. Көміртегі (ІІ) оксидіндегі оттегінің тотығу дәрежесі мен валенттігі неге тең?

а) ІІ және -2 б) ІІІ және +2 в) ІІІ және -2 г) ІІ және +2 33.Төмендегі көрсетілген молекулалардың қайсысында екі бөлінбеген валенттік электрондардың жұптары бар?

а) NН3 б) СН4 в) ) Н2О г) Н2 34. Аммиак молекуласы мен аммоний ионының бір-бірінен айырмашылығы :

35. Жұпсыз электрондары бар молекулалардың формуласын көрсетіңіздер:

а) СО б) NО в) Н2О г) НСІ 36. Үш валентті атомы бар молекулалар мен иондардың формуласын көрсетіңіздер:

а) Н3О+ б) СО в) NН4+ г) N2 37.Төмендегі атомдардың электрондық конфигурациясы көрсетілген қандай элементтердің жұбы молекулалық кристалдық тор құрылымы бар зат түзе алады?

38. Су молекуласындағы химиялық байланыстардың сипатын түсіндіріңдер:

39. Балқу температурасы ең жоғары заттарды көрсетіңіздер:

а) су б) йод в) натрий хлориді г) аммиак 40. Көміртегі (ІV) осидіндегі химиялық байланыстардың сипаттамасы қандай болады?

41. Тек ковалентті полярлы байланысы бар молекулаларды көрсетіңіздер:

а) Н2О2 б) NН3 в) Н2О г) Р4 42. Атомдық нөмірі 3 және 9 болатын элементтер арасында қандай байланыстар болады:

43. Төмендегі заттардың қандай қатарында заттардың балқу температурасы қатар бойынша артады:

44. Төмендегі молекулалардың қайсысында байланыс электрондары оттегі атомына қарай ығысқан:

а) ОF2 б) NО в) СІ2О г) Н2О 45. Төмендегі сызба нұсқа бойынша: F2 → О2→ N2

г) химиялық байланыстың беріктігі төмендеп, артады 46. Қандай жағдайда элемент атомдарының жоғарғы тотығу дәрежесі дұрыс көрсетілген ?

а) О+2 б) СІ+5 в) Н+ г) S+4 47. Валенттігі топ нөміріне тең болатын элементтерді көрсетіңіздер:

а) көміртегі б) азот в) оттегі г) күкірт 48. Азот және сутегі атомының қанша валенттік электрондары аммиак молекуласындағы химиялық байланысты түзуге қатысады?

а) 10 б) 6 в) 7 г) 3 49. Молекулалық кристалдық торлы құрылысы бар заттардың қасиеттері қандай болады?

50. Сутегі пероксиді молекуласындағы оттегінің валенттігі мен тотығу дәрежесі неге тең болады:

а) ІІ және -2 б) ІІ және -1 в)1 және -2 г) ІІ және +1 51. Полюсті ковалентті байланысы бар полюсті емес молекулалар:

а) N2 б) Н2О в) NН3 г) ССІ4 52. Қандай заттың молекулалары полюссіз болады:

а) НСІ б) СF4 в) NН3 г) Н2S 53. Иондық байланысы бар қосылыстар:

а) ССІ4(с) б) SіО2(қ) в) КСІ3(қ) г) NН3(г) 54. Қандай қосылыстардың атомдарының арасында химиялық байланыс ковалентті донорлы- акцепторлық болады:

а) КСІ б) NН4СІ в) ССІ4 г) СО2 55. Атомдар арасында коваленттік байланысы бар қосылыстар:

а) МgСІ2 б) Н2S в) СаS г) К3Р 56. Атомдар арасында иондық байланысы бар қосылыстар:

а) РСІ3 б) SО2 в) Nа3Р г) ІСІ 57. Қандай заттың молекулалары полюссіз болады:

а) ССІ4 б) НСІ в) NН3 г) Н2Sе 58. Төмендегі заттардың қайсысында химиялық байланыстың полюстігі басымырақ болады:

а) күкіртсутек б) хлор в) фосфин г) хлорсутек 59. Бериллий гидриді молекуласындағы бериллий атомының валенттік орбиталдарының гибридтену типі және молекуласының кеңістіктегі пішіні қандай болады?

60. Бор фториді ВF3 молекуласындағы бор атомының валенттік орбиталдарының гибридтену типі және молекуласының кеңістіктегі пішіні қандай болады?

61. Көлемдері бірдей екі ыдыста қалыпты жағдайда оттегі мен көмірқышқыл газы толтырылған. Екі ыдыстағы бірдей болатын заттар:

62 . Тығыздығы 4 г/ см3 тең зат 12,0 см3 көлем алады. Заттың массасы неге тең болады:

а) 0,333 б) 8,0 в) 48,0 г) 4,00 63. Көлемі 1 л тең төмендегі заттардың қайсысында (қ.ж.) молекула саны көп болады:

64. Атомдардың энергетикалық деңгейшіктеріндегі электрондардың жалпы сандарын анықтайтын формулалар:

а) 2ℓ + 1 б) 2 (2ℓ + 1) в) 2ℓ - 1 г) 2ℓ 65. Төмендегі көрсетілген лантаноидтар-элементтері атомдарының қайсысында қалыпты жағдайда f – деңгейшіктерінде жұптаспаған электрондардың ең аз саны болады:

а) Sm б) Еu в) Gd г) Тb 66. Европий атомдарының валенттік электрондары қандай орбиталдарда орналасады?

а) 6 s б) 6 s және 5d в) 6 s және 6 p г) 6 s және 4 f 67. Төмендегі көрсетілген газдар молекуласының қайсылары өте берік болып келеді:

а) Н2 б) N2 в) F2 г) О2 68. Калий атомының валенттік электрондары қандай орбиталда орналасады?

а) 3 s1 б) 3 p1 в) 4 s1 г) 4 p1 69. Төмендегі көрсетілген заттардың қайсысында химиялық байланыс полюсті болады:

а) SО2 б) SО3 в) АІН3 г) SіН4 70. Радиоактивтілік құбылыстың биологиялық әсерін ашқан ғалымдар:

Оксидтер

Оксидтер дегеніміз екі элементтен тұратын, оның бірі оттегі болатын күрделі заттар. Егер оксид түзетін элемент әр түрлі валенттілік көрсететін болса, онда оксид түзетін элементтің атынан кейін жақша ішінде рим саны арқылы валенттілігі көрсетіледі. Мысалы. FеО – темір (ІІ) оксиді, Fе2О3 - темір (ІІІ) оксиді Барлық оксидтер тұз түзбейтін және тұз түзетін болып екі топқа бөлінеді. Тұз түзбейтін оксидтер көп емес. Оларға: СО, SіО. N2О, NО, SО т.б. жатады. Тұз түзетін оксидтер қышқылдармен немесе негіздермен әрекеттесіп сәйкес тұздар түзеді және олар негіздік, қышқылдық, амфотерлік болып үш топқа бөлінеді.

Негіздік және қышқылдық оксидтерді алу жолдары: 1. Негіздік оксидтерді ауада немесе оттегінде нағыз металдарды қыздырып тотықтыру арқылы алуға болады,мысалы:

2. Ерімейтін незіздерді қыздыру арқылы негіздік оксидтер алуға болады, мысалы:

Fе(ОН)2 = FеО + Н2О

3.Орта тұздарды қыздырып, ыдырату арқылы негіздік оксидтер алуға болады, мысалы:

СаСО3 = СаО + СО2↑

4. Сульфидтерді өртеу арқылы негіздік оксидтер алуға болады, мысалы:

4 FеS2 + 7О2 = 2 Fе2О3 + 8 SО2↑

5. Қышқылдық оксидтерді металл еместерді ауада немесе оттегінде жағу арқылы алады:

2 Сu(NО3)2 = 2CuО + 4 NО2 + О2:

7. Қышқылдық оксидтерді металдарды немесе металл еместерді тотықтырғыш қышқылдармен еріту арқылы алуға болады:

Аg + 2НNО3 (конц) = АgNО3 + NО2 + Н2О

Оксидтердің қасиеттері: 1. Суда еритін оксидтер сумен тікелей әрекеттесіп негіздер немесе сілтілер түзеді:

2. Негіздік оксидтердің барлығы да қышқылдармен әрекеттесіп тұздар түзеді:

СuО + 2НNО3 = Сu(NО3)2 + Н2О

3. Қышқылдық оксидтер де сумен әрекеттесіп нәтижесінде сәйкес қышқылдар түзіледі:

4. Қышқылдық оксидтер негіздермен әрекеттесіп тұздар түзеді, мысалы:

Тест сұрақтары

1. Қай қатарда тек қана қышқылдық оксидтердің формулалары көрсетілген?

2. Төмендегі заттардың қайсысымен негіздік оксидтер әрекеттесіп тұз түзе алады.

3. Кальций оксиді әрекеттесетін заттардың формуласын көрсетіңіздер:

а) Н2О б) КОН в) Н2SО4 г) SО3 4. Сілтілермен әрекеттеспейтін оксидтердің формуласын көрсетіңіздер:

а) АІ2О3 б) К2О в) Р2О5 г) ВаО 5. Төмендегі көрсетілген оксидтердің қайсысы сумен әрекеттеспейді?

а) СО2 б) АІ2О3 в) СuО г) SіО2 6. Төмендегі заттардың қайсысы қышқылдармен де, негіздермен де әрекеттесіп тұз түзе алады?

7. Күкірт (ІV) оксиді қандай заттармен әрекеттесіп тұз түзеді?

8. Төмендегі көрсетілген реакциялардың сызба нұскаларының қайсысында оксидтер түзіледі?

9. Тек қана негіздік қасиет көрсететін оксидтердің формуласын көрсетіңіздер:

а) Р2О5 б) АІ2О3 в) СаО г) FеО 10. Төмендегі сызба нұсқадағы көрсетілген реакциялардың қайсысы іс жүзіне аса алады:

11. Кремний (ІV) оксидінің қасиеттерін сипаттаңдар:

12. Төмендегі элементтердің қайсысы әрі негіздік, әрі қышқылдық оксидтер түзе алады:

а) К б) S в) Сu г) Мn 13. Төмендегі оксидтердің қайсысы сұйытылған NаОН әрекеттесіп тұз түзе алады?

14. Төмендегі заттардың қайсысы SО3 әрекеттеседі, ал К2О әрекеттеспейді?

а) ВаО б) Н2О в) Н2SО4 г) NаОН 15. Төмендегі заттардың қайсысы СаО әрекеттеседі, ал Р2О5 әрекеттеспейді?

16. Қандай қатардағы барлық оксидтер күкірт қышқылымен әрекеттеседі?

17. Қандай қатарда негіздік, амфотерлі және қышқылдық оксидтердің формулалары көрсетілген?

19. Фосфор (V) оксиді және алюминий оксиді қандай қасиеттер көрсетеді:

20. Фосфор (V) оксиді төмендегі заттардың қайсысымен әрекеттеспейді:

Негіздер

Негіздер дегеніміз металл катионымен бір немесе бірнеше гидроксид аниондарынан тұратын күрделі заттар. Барлық негіздердің агрегатгық күйлері қатты болады (аммиактың судағы ерітіндісі - NH4OH сұйықтық). Сілтілік металдар және сілтілік-жер металдары ішінде барий гидроксиді суда жақсы ериді (сілтілер), иондарға жақсы ыдырайды.

Осы теңдеулерде көріп отырғанымыздай негіздердің барлығы гидроксид ионын бөле диссоциацияланады. Көп негізді қышқылдар сияқты көп қышқылды негіздер де сатылап диссоциацияланады.

Ba(OH)2 ↔ (BaOH)+ + OH- ↔ Ba2+ + 2 OH-

Электролиттік диссоциация тұрғысынан негіздерге мынадай анықтама беруге болады. Негіздер дегеніміз диссоциациялану нәтижесінде ерітіндіге гидроксид аниондарын бөлетін электролиттер. Негіздердің алынуы.1. Сілтілік металдар мен сілтілік металдардың оксидтерін суда еріту арқылы алуға болады:

2. Ерімейтін негіздерді олардың тұздарын сілтілермен әрекеттестіру арқылы алады, мысалы:

Pb(NО3)2 + 2 КОН = Pb(ОН)2 ↓+ 2КNО3

3. Осы жолмен реакция нятижесінде ерімейтін тұз түзілетін болса, еритін негіздерді, яғни сілтілерді алуға болады, мысалы:

Nа2СО3 + Са(ОН)2 = 2NаОН + СаСО3↓

4. Өнеркәсіпте көп мөлшерде әр түрлі сілтілер алу үшін олардың хлоридтерін электролиздейді.

СаСІ2 эл-з→ Н2 + СІ2 + Са(ОН)2

Негіздердің қасиеттері. Негіздер – кристалды қатты заттар. Негіздер қышқылдармен, қышқылдық оксидтермен, амфотерлік оксидтермен әрекеттеседі, мысалы:

Негіздер қышқылдық тұздармен әрекеттесіп орта тұздар түзеді:

Суда еритін негіздер немесе сілтілер кейбір металл еместермен әрекеттесіп, әр түрлі қосылыстар түзеді, мысалы:

Тест сұрақтары

2. Сілтілер төмендегі көрсетілген заттардың қайсысымен әрекеттеседі?

3. Реакция нәтижесінде негіздер түзетін реакциялардың сызба нұсқасын көрсетіңіздер:

4. Төмендегі заттардың қайсысынан сілтілер түзіледі:

5. Калий гидроксидіне қарағанда алюминий гидроксиді қандай заттармен әрекеттеседі:

6. Төмендегі заттардың қайсысы бір-бірімен әрекеттеспейді:

7. Төмендегі заттардың қайсысы сілтілермен әрекеттеседі:

8. Мыс (ІІ) гидроксидін қалай алуға болады:

9. Қышқылдық оксидтермен және темірдің (ІІІ) еритін тұздарымен де әрекеттесетін заттардың формулаларын көрсетіңіздер:

а) Н2SО4 б) КОН в) Ва(ОН)2 г) NН4ОН 10. Калий гидроксидінің сұйытылған ерітіндісімен әрекеттесетін заттардың формулаларын көрсетіңіздер.

11. Қыздырғанда оңай айырылатын заттар:

12. Химиялық реакция нәтижесінде негіздер түзілетін реакциялардың сызба нұсқасын көрсетіңіздер:

13. Калий гидроксидінен қандай заттарды қосу арқылы калий нитратын алуға болады?

14. Алюминий гидроксиді түзіле жүретін реакциялардың сызба нұсқасын көрсетіңіздер:

15. Негіздерді алуға болмайтын әрекеттесулерді көрсетіңіздер:

16.Төмендегі көрсетілген жұп заттардың қайсысында белгілі бір жағдайда химиялық әрекеттесулер болады?

17. Сілтілер төмендегі заттардың қайсысымен әрекеттеседі:

18. Төмендегі заттардың сулы ерітіндісінің қайсысымен мыс (ІІ) гидроксиді әрекеттеседі:

а) NаОН(с) б) НСІ в) НNО3 г) КСІ 19. Төмендегі заттардың қайсысы сұйытылған сілті ерітіндісінің артық мөлшерімен әрекеттескенде негіздер түзілмейді:

20. Төмендегі заттардың қайсысымен алюминий гидроксиді әрекеттескенде қышқылдық қасиет көрсетеді:

Қышқылдар

Қышқылдар дегеніміз - құрамында бір немесе бірнеше сутегі катиондары және қышқыл қалдығы анионынан тұратын күрделі заттар. Қышқылдар құрамында оттегі элементінің болуы, я болмауына қарай оттексіз және оттекті қышқылдар болып екі топқа бөлінеді.Мысалы, НСІ –оттексіз, ал Н3РО4- оттегі бар қышқыл. Қышқылдардың қасиеттері. Қышқылдардың көпшілігі кәдімгі жағдайда сұйық, ал кейбіреулері қатты күйде (мысалы кремний (ІV) қышқылы) болады. Қышқылдар активті металдармен әрекеттесіп тұз және газ күйіндегі сутегін түзеді:

Zn + 2НСІ = ZnСІ2 + Н2↑

Барлық қышқылдарға тән жалпы қасиет олар негіздермен әрекеттесіп нейтралдану реакциясы нәтижесінде тұз және су түзеді:

2НNО3 + Сu(ОН)2 = Сu(NО3)2 +2 Н2О

Қышқылдар негіздік және амфотерлік оксидтермен әрекеттесіп, тұз және су түзеді:

2Н3РО4 + 3Nа2О = 2Nа3РО4 + 3 Н2О

Қышқылдар тұздармен әрекеттесіп, жаңа қышқыл және жаңа тұз түзеді:

Н2SО4 + Ва(NО3)2 = ВаSО4 ↓+ 2 НNО3

Қышқылдардың алынуы. Оттексіз қышқылдарды сутегі мен металл еместерді қыздыру арқылы тікелей әрекеттестіріп алуға болады, мысалы:

Қышқылдық оксидтерді суда еріту арқылы көптеген оттекті қышқылдарды алуға болады:

Мn2О7 + Н2О = 2 НМnО4

Көптеген оттексіз қышқылдарды алуға тұз бен бір қышқылдың арасында жүретін реакцияларды пайдаланады.

2NаСІ + Н2SО4 = Nа2SО4 + 2 НСІ↑

Кейбір қышқылдарды металл еместерді тотықтырғыш қышқылдарда еріту арқылы алады, мысалы:

Тест сұрақтары

2. Төмендегі қышқылдардың қайсысы фосфор (V) оксидіне сәйкес келеді?

а) Н3РО4 б) НРО3 в) Н3РО2 г) Н4Р2О7 3. Тұз қышқылы төмендегі заттардың қайсысымен әрекеттеседі?

4. Тиісті оксидтерді суда еріту арқылы төмендегі қышқылдардың қайсысын алуға болады?

5. Сұйытылған күкірт қышқылы төмендегі заттардың қайсысымен әрекеттеспейді?

6. Қышқыл түзе жүретін реакциялардың сызба нұсқасын көрсетіңіздер:

7. Төмендегі заттардың қайсысы бір-бірімен әрекеттеседі:

8. Атомдық нөмірі 16 тең элементтің жоғарғы оксидтерінің сулы ерітіндісі төмендегі қосылыстардың қайсысымен әрекеттеседі?

а) НNО3 б) КОН в) СаО г) Nа2СО3 9. Азот қышқыл түзе жүретін реакциялардың сызба нұсқасын көрсетіңіздер:

10. Екі негізді қышқылдарды көрсетіңіздер:

11. Қандай қатардағы заттардың барлығы тұз қышқылымен әрекеттеседі?

в) аммиакпен г) кремний (ІV) оксидімен 13. Төмендегі заттардың қайсысымен азот қышқылы әрекеттесіп нитраттар түзеді.

14. Әрекеттесу нәтижесінде газ бөлінеді:

15. Қандай қышқылдық қалдықтардың заряды 2-ге тең болады?

16. Қандай қышқылдар ортофосфор қышқылына қарағанда анағұрлым күшті болып саналады?

17. Хлордың оттекті қышқылдарының ішіндегі күшті қышқылды көрсетіңіздер:

а) НСІО б) НСІО3 в) НСІО4 г) НСІО2 18. Сұйытылған күкірт қышқылы ерітіндісі қандай металдармен әрекеттескенде сутегі бөлінеді?

а) мыс б) темір в) мырыш г) күміс 19. Төмендегі заттардың қайсысында тұнба түзіледі:

20. Тұз қышқылына қарағанда концентрлі күкірт қышқылы белгілі бір жағдайда қандай заттармен әрекеттеседі:

Тұздар

Тұздар дегеніміз – құрамы металл катиондарынан және қышқыл қалдықтарының аниондарынан тұратын күрделі заттар. Тұздар құрамына және соған сәйкес қасиеттеріне қарай орта, қышқылдық және негіздік болып бөлінеді.

Қышқыл тұздар сатылап диссоциацияланады:

Na2HP04 ↔ 2Na+ + НРО4-

Қышқылдық тұздар диссоциациясы нәтижесінде металл және сутек катиондары мен қышқыл калдықтарының аниондары түзіледі. Негіздік тұздар негіздердің құрамындағы гидроксид-иондары қышқыл қалдық иондарына толық алмаспағандағы өнім. Негіздік тұздар суда нашар ериді, алайда, олар да аз мөлшерде болса да суда ерігенде иондарға ыдырайды (негізінен бірінші сатысы):

Негіздік тұздар диссоциациясы нәтижесінде негіз калдығының катионы мен қышқыл қалдығының аниондары түзіледі.

Тұздардың алынуы. Тұздарды әр түрлі әдістермен алуға болады.

Негіздердің қышқылдармен, қышқылдық оксидтермен, амфотерлі оксидтермен және гидроксидтермен әрекеттесуінен тұздар түзіледі:

3 NаОН + Н3РО4 = Nа3РО4 + 3 Н2О

3 Са(ОН)2 + 2 АІ(ОН)3 = Са3(АІО3)2 + 6 Н2О

Тұздардың тұздармен, қышқылдармен, негіздермен әрекеттесуінен тұздар түзіледі:

Тұздардың қасиеттері. Тұздар түрлі түсті, суда да түрліше еритін кристалды заттар. Күшті және тұрақты қышқылдардың тұздары қыздыруға төзімді келеді. Дегенмен активтігі төмен металдардың тұздары жоғары температурада қыздырғанда ыдырап кетеді, мысалы:

Тұздар кейбір металл еместермен де әрекеттеседі:

Тест сұрақтары

1. Қандай қышқылдар қышқылдық тұздар түзе алады?

3. Кальций дигидроортофосфат тұзының формуласын көрсетіңіздер:

а) СаНРО4 б) Са3(РО4)2 в) Са(Н2РО4)2 г) Са2Р2О7 4. Қандай тұздардың формулалары дұрыс жазылмаған?

а) СаНСО3 б) Ва(НРО4)2 в) Ва[АІ(ОН)4] г) МgNН4РО4 5. Темірдің (ІІ) гидроортофосфатының формуласын көрсетіңіздер:

а) Fе(НРО4)2 б) Fе2(НРО4)3 в) FеНРО4 г) Fе(Н2РО4)2 6. Кальцийдің гидросульфитінің формуласын көрсетіңіздер:

а) Са(НSО3)2 б) (СаОН)СІ в) Са(НS)2 г) СаНSО3 7. Қышқылдық тұздың екі типі қандай қышқылдар түзеді:

8. Қандай оксид сілтімен әрекеттесіп қышқылдық тұз түзе алмайды?

9. Дигидроортофосфаттың формуласын көрсетіңіз:

а) К3РО4 б) Мg(Н2РО4)2 в) NН4Н2РО4 г) МgН2Р2О7 10. Қандай тұздардың қышқыл қалдықтарының заряды -1 ге тең болады?

11. Төмендегі сулы ерітінділердің әрекеттесуінен қышқылдық тұз қандай жағдайда жүреді:

12. Сулы ерітіндіде іске аса жүретін реакциялардың сызба нұсқасын көрсетіңіздер:

13. Натрий карбонаты белгілі бір жағдайда қандай заттармен әрекеттеседі?

14. Қандай заттар барий хлориді ерітіндісімен әрекеттесіп тұз түзеді?

15. Кальций гидроксиді төмендегі заттардың сулы ерітінділерінің қайсысымен әрекеттескенде кальций карбонаты түзеді?

16. Натрий гидроксидінің сулы ерітіндісі қандай тұздармен әрекеттеседі?

17. Төмендегі заттардың қайсысының сулы ерітінділерін әрекеттестіріп қышқылдық тұзды алуға болмайды:

18. Қандай металдар мысты мыс (ІІ) сульфатының сулы ерітіндісінен ығыстыра алады?

а) темір б) күміс в) натрий г) мырыш 19.Төмендегі тұздардың сулы ерітінділерінің қайсысының арасында химиялық әрекеттесулер болады?

20. Тұз түзе жүретін реакциялардың сызба нұсқасын көрсетіңіздер:

21. Магний сульфаты түзе жүретін реакциялардың сызба нұсқасын көрсетіңіздер:

22. Калий гидрокарбонатының сулы ерітіндісі төмендегі заттардың қайсысымен әрекеттеседі?

23. Қандай реакциялар іс жүзінде іске аспайды?

24. Кальций хлоридінің сулы ерітіндісі қандай заттармен әрекеттесіп кальций сульфатын түзеді?

25. Қандай реакциялардың нәтижесінде қышқылдық тұз түзеді?

26. Іске асатын реакцияларды көрсетіңіздер:

27. Калий гидрокарбонатты калий карбонатына айналдыратын реагентерді көрсетіңіздер:

а) НСІ б) КОН в) Н2СО3 г) Са(ОН)2 28. Төмендегі көрсетілген реакциялардың қайсысымен калий дигидроортофосфатты алуға болады:

29. Темір қандай тұздардың сулы ерітінділерінен металдарды ығыстыра алмайды?

30. Төмендегі заттардың қайсысынан аммоний тұздарын алуға болады:

31. Орта тұз түзе жүретін реакциялардың сызба нұсқасын көрсетіңіздер:

32. Төмендегі заттардың қайсысын әрекеттестіріп сульфаттар алуға болады:

34. Төмендегі көрсетілген тұздар мен негіздер арасындағы химиялық реакциялардың қайсысы іс жүзінде асады?

35. Орта тұз түзе жүретін реакциялардың сызба нұсқасын көрсетіңіздер?

36. Қандай заттар кальций гидроортофосфатты кальцийдің дигидроортофосфатына айналдыра алады?

37.Төмендегі заттардың қайсысы барий дигидроортофосфатты барийдің гидроортофосфатына айналдыра алады?

а) КОН б) Ва(ОН)2 в) Н3РО4 г) NаОН 38. Төмендегі заттардың қайсысы әрекеттесіп тұз түзеді?

39. Төмендегі қатардағы заттардың қайсысы СuСІ2 сулы ерітіндісімен әрекеттеседі?

40. Төмендегі көрсетілген екі жұп реакциялардың қайсысында іс жүзінде әрекеттесулер болады?

Жай заттар, оксидтер, қышқылдар, негіздер және тұздар арасында генетикалық байланыстар бар. Олар өзара бір-біріне ауысуы мүмкін. Мәселен, жай зат кальций металы оттегімен қосылу нәтижесінде кальций оксидіне айналады. Кальций оксиді сумен әрекеттескенде кальций гидроксидін түзеді, ал кальций гидроксиді қышқылмен әрекеттескенде тұзға айналады. Бұл өзгерістерді сызба нұсқа бойынша көрсетуге болады:

Са → СаО → Са(ОН)2 → СаSО4

Бұл сызба нұсқаларды іс жүзіне асыратын болсақ реакция теңдеулері төмендегідей болады:

Мұндай өнімге бейметалдан, мәселен күкірт арқылы жетуге болады:

S → SО2 → Н2SО4 → СаSО4

Сызба нұсқаны іс жүзіне асыратын болсақ былай болады:

Н2SО4 + Са(ОН)2 = СаSО4 + 2Н2О

Сонымен, әртүрлі жолдармен бір ғана тұз алынады.

Тұздардан бейорганикалық қосылыстардың басқа кластарына және жай заттарға кері ауысуы мүмкін. Мәселен, мыс сульфатынан оның сілтімен әрекеттесуі арқылы мыс (ІІ) гидроксидіне өтуге болады, ал одан қыздыру арқылы мыс (ІІ) оксидіне, ал мыс (ІІ) оксидіні қыздырып сутегімен тотықсыздандыру арқылы жай зат мысты алуға болады:

СuSО4 → Сu(ОН)2 → СuО → Сu

Бір кластың заттарынан екінші кластың заттарын алуға негізделген бейорганикалық қосылыстардың арасындағы мұндай байланысты генетикалық байланыс деп атайды.

Тест сұрақтары

2. Қышқылдық қасиеттері жоғары болатын оксидтерді көрсетіңіздер:

3. Оксидтердің сызба нұсқасында SіО2→Р2О5→SО3 олардың қышқылдық қасиеттері қалай өзгереді:

4. Мына қатарда Н3ВО3→Н2СО3→ НNО3 қышқылдардың қасиеттері қалай өзгереді?

5. Қандай қатарда сутекті қосылыстардың қышқылдық қасиеттері күшейеді?

6. Қандай қатарда оксидтердің қышқылдық қасиеттері біртіндеп азаяды?

7. Хлор оксидтерінің ішіндегі қышқылдық қасиеттері жоғары болатын хлор оксидінің формуласын көрсетіңіздер:

а) СІ2О3 б) СІ2О в) СІ2О5 г) СІ2О7 8. Негіздердің қатарында Ва(ОН)2→ Мg(ОН)2→КОН олардың негіздік қасиеттері қалай өзгереді?

9. Мыс (ІІ) оксидінен оған сәйкес келетін мыс гидроксидін қалай алуға болады?

10. Төмендегі сызба нұсқалар бойынша В қосылысы қандай заттармен әрекеттеседі? 1) Са + О2→ А ; 2) А + Н2О→ Б 3) Б + СО2 →В

11. Оксидтер қатарында АІ2О3→МgО→К2О олардың негіздік қасиеттері қалай өзгереді?

12. Төмендегі берілген қатардағы гидроксидтердің қайсысында алдымен негіздік қасиеті жоғары гидроксидтер, сонан соң негіздік қасиеті төмен гидроксидтер орналасқан?

13. Төмендегі берілген қатардағы қышқылдардың қайсысында алдымен қышқылдық қасиеті төмен қышқылдар, сонан соң қышқылдық қасиеті жоғары қышқылдар орналасқан?

14. Төмендегі берілген оксидтердің қатарының қайсысында оксидтердің қасиеттері негіздік қасиеттен амфотерлі оксидке және қышқылдық қасиетке қарай өзгереді?

15. Марганец (VІІ) оксидімен төмендегі заттардың қайсысы әрекеттесіп тұз түзеді?

16. Галогенсутекті қосылыстардың қатарында НF→НСІ→НІ олардың қышқылдық қасиеттерінің артуы неге байланысты болады? а) галогенсутекті қосылыстарда фтордан йодқа өткенде олардың электртерістілігі артуына байланысты б) фтордан йодқа қарай өткенде олардың атомдарының массасы артуына байланысты в) фтордан йодқа қарай өткенде Н-галоген арасындағы байланыстың беріктігінің азаюынына байланысты г) фтордан йодқа қарай өткенде Н-галоген арасындағы байланыстың беріктігінің артуына байланысты 17. ІІІ период элементтерінің оксидтерінің ішіндегі қышқылдық қасиеттері жоғары болатын оксидтердің формуласын көрсетіңіздер:

а) SО3 б) Р2О5 в) СІ2О7 г) SіО2 18. Төмендегі элементтердің қайсысы әрі негіздік, әрі қышқылдық және амфотерлі оксидтер түзеді:

а) СІ б) Сг в) АІ г) Мn 19. Егер элементтердің оксидтері мен гидроксидтерінің негіздік қасиеттері аса жоғары болатын болса, онда ол элемент периодтық жүйеде қандай топта орналасқан?

а) ІV б) ІІ в) ІІІ г) І 20. Сызба нұсқалар берілген: 1) АІ + О2→ А; 2) А + НСІ → Б + Н2О; 3) Б + NаОН→ В. В затын сипаттаңдар:

21. Қандай қатар тек қана қышқылдық оксидтерден тұрады:

22. Төмендегі заттардың қайсысы суға ерігенде қышқыл түзеді:

а) NаСІ б) СаО в) SО3 г) NН3 23. Қандай қатар тек қана қышқылдық оксидтерден тұрады:

24. Қандай қатарда тек қана екідайлы гидроксидтер орналасқан:

25. Темір (ІІІ) гидроксидтерінің молярлық массасы:

а) 73 б) 75 в) 104 г) 107 26. Калий гидроксиді төмендегі заттардың қайсысымен әрекеттеседі:

а) Nа2О б) СаО в) SО3 г) ВаSО4 27. Қандай оксидтерде оттегінің массалық үлесі 50 % болады:

а) СО б) N2О в) SО2 г) СО2 28. Сүйытылған күкірт қышқылымен әрекеттесетін металл:

а) Аg б) Fе в) Сu г) Рt 29. Төмендегі қосылыстардың қайсысы бір-бірімен химиялық әрекетттеседі:

30. Натрий гидроксиді ерітіндісін қыздыру кезінде әрекеттесетін металл: