Көрсетер қыран солай қырандығын.

Туған жер мәпелеген түлек үшін

Ақын да ағыл-тегіл құяр жырын.

Шалғандай шұғылалы ұямды күн,

Мендегі қалар енді ұяңдық үн.

Сен қанша биіктесең,

Қыраным-ау,

Мен сонша ширатармын қиял жібін.

Жортқандай дүбірлетіп құлан қырын,

Дем беріп қанатыңа тұрар жырым.

Жеткізер түбі мені тілегіме

Өмірге деген осы құмарлығым!

Өмірге деген осы құмарлығым

Әлі де салтанаттың құрар мыңын.

Қиырды шалады өткір жанарымен,

Қағылез,

Менің өжет ұландығым.

Жұлдыздай сөніп бір күн құлар көктен,

Ғарышқа ақын жаны құмар неткен.

Арманым болмас еді бұл жалғанда,

Биікке жырым жетсе

Қыран жеткен!

ӨЗЕН

Ертемен өзен бойын жағаладым,

Өрекпіп ұн қатады маған ағын.

Сүйсіндім ерлігіне толқындардың

Дарияның соғып жатқан жағалауын.

Жөні бар жүрексіздің түршігетін,

Ойнатып жатыр өзен бұлшық етін.

Тоқтаусыз аққанымен жарды бұзып,

Секілді ол да бір сәт күрсінетін.

Сезер ме менің төніп тұрғанымды,

Ағады жалғастырып нұрға нуды...

Білмейді ол қымсынуды,

Тартынуды,

Өзінше қағып жатыр жыр — дабылды.

Ақса да қанша тасып сарқылмайды,

Төсінде айды аунатып,

Жарқылдайды.

Ұдайы тасқыны оның қарқындайды,

Жыраудай тебіренген халқым жайлы.

Ұшқандай қос қанатын қыран қағып,

Ағады ерке өзенім бұлаң қағып.

Барады ел ішіне жолаушылап,

Әр үйге таңдай нұрлы шырақ жағып!

Қайрылып қарамастай өмір күліп,

Жанымды жайлап жатыр жебір күдік...

Мүмкін бе оралмауы отты күннің,

Тұрғанда көрік гулеп,

Темір қызып!

Өмірдің керегі не дүрлікпеген,

Бара ма сырт айналып тірлік менен?!

Аяулы құрбыларым қайда бүгін

Күлкісін қоса сыйлап,

Сыр бүкпеген.

Шуылдап жапырағым,

Төнеді бұлт,

Неліктен суық тартып келеді жұрт?!

Төрінен түнгі аспанның сырғып кетіп,

Жұлдыз да бір көрініп,

Сөнеді кілт.

Ей, тағдыр!

Сөндірмеймін!..

Жабығып,

Жаурағанның жанын жылытар

Отымды дүрілдетіп енді үрлеймін!

Көз салған шағымда төрт құбылама,

Шынымен мынау дүние құбыла ма?..

Сыбдырлап жапырағы шынарымның,

Шынымен шайқала ма,

Жығыла ма?!

Бір үрей бой тасалап,

Бұғына ма,

Басқалар бұл күйімді ұғына ма?

Қайтеді мына жүрек,

Алқына ма,

Кеудеге қапелімде тығыла ма?

Өмірге еркелеген жаным бұлақ,

Бұлағым ағып жатыр әнін құрап.

Дауылға шайқалса да жығылмайды,

Жамырап жағада өскен қалың құрақ!

Темір қызып!

ӨЗІҢ ЕДІҢ

Өзің едің өмірдегі бір теңім,

Әр кеудеге түней бермес жыр тегін.

Көңіл дымқыл,

Күн көзіне құрғатып,

Көз жасымды ақ бұлттарға сүртемін.

Кеттім білем мен өлеңге үйір боп.

Найзағайдың от қамшысы осқылап,

Арнасында тулап жатты тас бұлақ.

Діріл қағып көкірегімде ықтады,

Сезім атты ырғатылған жас құрақ.

Тірі жанға тіс жармадым сырды ашып,

Күн қабағы бірде бұлтты,

Бірде ашық.

Кетер ме едім өз отыма өртеніп,

Сергітпесе сезімімді жыр-ғашық!

Кей сәттері қорғасындай зіл басып,

Өз-өзіммен отырамын мұңдасып.

Таусар ма еді саған деген сырымды,

Бақшадағы бұлбұл біткен жырласып.

Өзің едің өмірдегі бір теңім,

Өр кеудеге түней бермес жыр тегін.

Көңіл дымқыл,

Күн көзіне құрғатып,

Көз жасымды ақ бұлттарға сүртемін.

Білсең мұны?

Жоқ менде табынатын басқа тәңір,

Көңілдің қуанышы,

Бір сен мұңы...

Асыға күтудемін дүйсенбіні,

Көзіңнің төгіледі күлсең нұры.

Кеткендей құшағыма көктем сыйып,

Сол сәтте жаным менің бір сергіді.

Асыға күтудемін дүйсенбіні,

Жүректің жеңілдер ме сүйсем жүгі?..

Жұбатар жылы леппен ескен самал

Түн бойы қалжыраған гүл-шерліні...

Жан бар ма, сірә, көңілім бүтін деген,

Ғұмырың өтеді екен күтуменен.

Ол-дағы сарғайтады,

Сағынтады,

Оралмай оңайлықпен ұтымды өлең.

Біреуді дәл өзіңдей аңсап па едім,

Емес бұл тез сөнетін жаңсақ сезім.

Жарығын сөндірмейді үміт-шырақ,

Қашанғы қалғанынша қаусап төзім.

Нұрына жанарыңның шуақтадым.

Жаңғыртып жасын ойнап,

Төгіп өтті,

Жанымның жамыратып құрақтарын.

Кім білсін тұрарымды қанша гүлдеп,

Кездесер сәттерімді аңсадым көп.

Тағдырға риза болып өтер едім,

Ұрпаққа махаббатым қалса жыр боп!

Күңгірт тартар жиған-терген сән-торқа.

Атамекен бөгіп тұрсаң нұрыңа.

Ойларға орап,

Талай-талай өтті күн,

Сағынышын талшық етіп жетті үнім.

Ортаңа кеп отау тігіп отырмын,

О, туған жер,

Борышым да көп бүгін.

Кейде ойымнан жаңылдым.

Пәктігінен жанымның.

Сені сүйдім,

Менде титтей жоқ кінә,

Бір сен үшін уыстадым шоқты да.

Бірге көрдім ауырлықтың азабын,

Бірге көрдім баршылықты,

Жоқты да.

Бізді тосып тұрды алыста биіктер,

Екеумізді бірге өсірді сүйікті ел.

Ақын едім еркелеген өмірге,

Маңдайымнан жүрген адал құйып тер.

Адалдықтан бастап едім жол басын,

Өзіме аян аласаға қонбасым.

Арыма сен

Кездерінде қызғанған,

Болсаң егер бір ғұмырлық жолдасым.

КҮЗ БОЛЫП ҚАЛҒАН БА?

Емхана....

Жатырмын күн санап,

Жүдетті тұман ой тұмшалап.

Қамайды қайдағы үрейлер,

Кірпікті жұмсам-ақ.

Емхана...

Жатырмын күн санап,

Бір жылға татиды бір сағат.

Көгілдір дүние күліп тұр,

Әйнектен нұр тарап.

Тырналар тыраулап шалғайдан,

Жанымды үмітке жалғайды ән.

Япырым-ау,

Күз болып қалған ба,

Жапырақ ұшады сарғайған.

Ағаштар бір түнде жүдепті,

Жел-дағы екпінін үдетті.

Үзіліп кетпесін деп, мынау

Отырмын күзетіп жүректі.

Тұқ емес табаннан сыз өту,

Тұқ емес мамықты мұз ету.

Қиынның қиыны сол екен —

Жүректі ажалдан күзету...

Жатса да кейде дүлей дауыл түнеп,

Кеудемнен арылмайды ару-тілек.

Жүремін жер баптаған диқанға ұқсап,

Егінім көгерсін деп,

Жауын тілеп.

Басымнан өткен сайын күн аптығып,

Жүремін сая жайға бұлақ бұрып.

Жапырақ жамырасып елеңдейді,

Тұрғандай жақсы сөзге құлақ түріп.

Ұшқанда шабытыңның түлеп құсы,

Жеңілмес ұлы күш қой,

Жүрек күші!

Ойламан одан артық бақыт бар деп,

Бола алсам адамзаттың тілекшісі!

Келушілер баршылық көңіл сұрап,

Өтіп жатыр басымнан небір сынақ.

Ешкім оны қолынан жаға алмайды,

Сөніп кетсе бір күні өмір — шырақ.

Қара нөсер құйса да көл-көсір боп,

Бәйек болам шырағым сөнбесін деп.

Тағдыр мені мазалап жатыр мүмкін,

Кәусарына өмірдің шөлдесін деп.

Үрейленген кезінде қарашығым,

Саған түсті-ау салмағым, жанашырым.

Кірпігіңнен ыстық жас домалаттың

Самал шайқап төккендей дала шығын.

Аман қалдым қабыл бон ақ тілегің.

Көгершінім қанатын қақты менің.

Қиналғаным болмады бір күнгідей,

Тек өзіңнен дертімнің таптым емін.

Сал өзіңді қайқаң өрге.

Күн жалғыз,

Ай да жалғыз аспандағы,

Ер жалғыз емес бірақ байтақ елде.

Қасында жарың да бар,

Бадан, да бар,

Көңілің енді неден алаң болар.

Бақыттың құс екені рас болса,

Қомсынбай ең алдымен саған қонар.

Жетеді жолдастарың,

Достарың да,

Әлемсің бастарыңды қосқанында.

Жетеді тілеулесің,

Қолдаушың да,

Жайын жоқ ұшырайтын тосқауылға.

Ой қосар ой үстіне өреліге,

Бастаған өмір мынау тереңіне.

Тұрғанда баурында ошақ

Басында Отан,

Жігітке жалғызбын деп керегі не?!

ҚҰРДАСҚА

Мен сенімен құрдаспын түйдей жасты,

Құрдас үшін көңілде жүрмейді ащы.

Сабағынан солдырар гүлдей жасты.

Өссе екен деп осылар мықты болып,

Көкірекке гүл-көктем шықты қонып.

Өтті талай қаңтар да алаңдатып,

Талай жүгін өңгеріп өтті көлік...

Тырналар кетті шұбап.

Талай тартыс,

Талай мұң торлап өтті,

Төзім шіркін бәріне жетті шыдап.

Өстің құрдас,

Ойлының біреуі боп,

Ойлы жанға халқының тілеуі көп.

Жанбай кеткен жұлдызы әкелердің

Кетті ме екен тұтатып жүрегіңе от.

Тілеуіңді шын тілеп,

Халық сүйді,

Құшағында мақпал түн талықсиды.

Саған беріп Алатау ақ батасын,

Құмарлықтан арулар жанып-күйді.

Басып өткен асулар,

Жатыр сұрлеу,

Сырлы жанды бола ма батылсыз деу?..

Халқы сүйген адамды хан көтеріп,

Ондай ерді мүмкін бе ақын сүймеу?!.

Мен сенімен құрдаспын түйдей жасты,

Құрдас үшін көңілде жүрмейді ащы.

Сабағынан солдырар гүлдей жасты.

Көтеріп адамдықтың жүгін өрден,

Бүкпесіз сырласасың бүгін елмен.

Әзіңнен асқан шебер ақын бар ма

Өмірдің алуан сырлы жырын өрген.

Ақынның болса егерде бәрі сендей.

Жұртқа аян даралығың,

Дарқандығың.

Аласы да.

Қазақтың жарасып тұр даласына.

Ұқтырып жүрегінің дарқандығын.

Уақыттың ауырсынбай тартар жүгін.

Аңқылдап жаны сүйген адамдарға

Жасырмай айтар шынын,

Айтар мұңын.

Келеді ол өрлеумен шың-асуды,

Қимылы,

Мінезі де ұнасымды.

Мен оған теңгермеймін мың асылды.

Кеудемнен сонша нәзік гүл ашылды,

Үлбірек сағағына күн асылды.

Күн, Гүл де,

Бәрі-дағы бір сол үшін,

Тағдырым талдырмасын құлашымды!

Бұл өмір жатпас мәңгі арнасында,

Қиялым қиырлармен жалғасуда.

Ойлардан мен де кейде ауырлаймын

Бұлттардай түнеп қалған тау басында.

Кең дала дүбірінен серпілемін,

Еңсемді биіктетер сен тірегім.

Күмбірлеп шуақ-көктем ән салғанда,

Күйіне домбыраны келтіремін.

Қаншама жұпар иіске елтімедім!

Ақынның бақыттысы мен болармын,

Тірлікте ақтай алсам ел тілегін.

Мен-дағы талай сырды түйіп белге,

Келемін қанат қағып биіктерге.

Сүземін сыр тұнығын жүрегімнен,

Сыйым сол ұсынатын сүйікті елге.

Таусам ба өткен күннің санап бәрін,

Сәт сапар,

Сансыз ойды сабақтадың.

Бергісіз жылыңа да жылы еді ғой,

Шуағын төккен кейбір сағаттарым...

Кеудемде аласұрған ақын-көктем!

АЛМАТЫ – АСТАНАСЫ ҒАШЫҚТАРДЫҢ

Қарашы сәулетіне Алматының,

Нұры бар келбетінде алмасының.

Жұмағын жер бетінің аралайық,

Алдымнан шығар болсаң,

Жан ғашығым.

Не деген сұлу қала,

Наз-көрікті,

Табиғат таңданумен мәз болыпты.

Жамылып жасыл жапырақ көшелері,

Гүлдердің жанарына жаз қоныпты.

Ақша бұлт Алатаудан ұзап ұшқан,

Қызығып қол бұлғайды тым алыстан.

Айдында би билеген аққулардай

Ақ үйлер жарқырайды қуаныштан.

Алғашқы кездесуге асыққан күн,

Есімде самал желі ашық таңның.

Басталған бақшасында бақытымыз,

Алматы — астанасы ғашықтардың!

Алматым ұшырып ақ армандарын,

Тыңдатты тамылжыған таңдарға әнін.

Қаңтарда қар — шашуын жатыр шашып,

Жасырмай қуанышын,

Таңданғанын.

Көңілдің шектелмейтін шаттығындай,

Дүние, бүгін сонша пәктігінді-ай!

Шыңынан Алатаудың шығандап бір,

Қыран да жез қанатын қақты тынбай.

Сұлулық сиқырына мың арбалып,

Қараймын айналама құмарланып.

Күй сазы жетіп сыршыл жүрегіне,

Шыршалар билеп кетті шыр айналып.

Аққудың мамығындай ұлпа қарды

Алматы аңсаған ғой,

Қымтанады.

Қаланың өзі сонша үлбіреп тұр,

Көрсең ғой,

Қандай екен қырқалары.

Ұнайды күткені де,

Аңсағаны,

Ақ дауыл уілдетіп ән салады.

Пәктікке бөленіп тұр бар дүние,

Өмірде құдіретті,

Сан-салалы.

Қаңтардың өпкен білем түнгі ызғары,

Маужырап қалғып кеткен шың-құз — бәрі.

Алматы омырауына қонып жатыр

Аспанның соншама әсем жұлдыздары!

Асқақ қарап тұр Шоқанның мүсіні.

Иық қандай,

Қара толқын шаш қандай!

Көкірек ше —

Жұлдыз толы аспандай!

Дүние сырын бағып тұрған сияқты,

Оған біткен таңғажайып қас,

Маңдай!

Қыран даусы тау жаңғыртып,

Тас жарған,

Ғалым жолы бір қиырдан басталған.

Шоқан кенет ойға шомып кеткендей,

Келе жатып сонау алыс Қашқардан.

ТҮС КӨРДІМ МЕН

Түс көрдім мен,

Түсімде сені көрдім.

Қандай ғажап тасыған көңілі ердің.

Шалғылары жетілген мұзбалақтай

Көтерілдің шарықтап көгіне елдің.

Көтерілдің шарықтап көгіне елдің,

Ерлігіне сүйсініп,

Тебірендім.

Шыр айналып шықсам да бұл әлемді,

Сендей ерек көзіме көрінер кім.

Ел білер деп қыз сырын қымсынбадым,

Жүрегімді орады тілсіз жалын.

Арғымақты алдыңа тарттым әкеп,

Таппайтындай тиянақ мұнсыз жаным.

Ер-тұрманы сай болып жарақталған,

Қайран қалып тұлпарға ел қарап қалған.

Атқа қонған бейнеңді көріп сонда,

Менің-дағы қиялым қанаттанған.

Жарқырап бір көрінді қанатты арман,

Жыр сорғалап кетердей қанаттардан.

Тағатты алған.

Қас тұлпардың тізгінін қоя беріп.

Сенейін бе сол күйге бастан кешкен,

Болды қайран көңілім астан-кестен.

Құшағыңнан абайсыз сырғып кеттім,

Секілденіп жер жылжып,

Аспан көшкен.

Құйғытып асқақтаған таудан ары

Жөнелдің ұшқан құстай заулап ағып.

Артында қала бердім қолым бұлғап,

Кенеттен тірелгендей жарға барып.

Баладай жаутаңдаған құр алданып,

Көз алдым тұрды сонда мұнарланып.

Дариға,

Тым болмаса ез қасында

Қалдым ғой сырласа алмай құмар қанып.

Таныттың бір өрлігін қайсар ердің.

Әлде бұл әкелерден көрген үлгің,

Сен мені қаршығадай жерден ілдің.

Ілдің де,

Тағы тарттың алға қарай,

Сүйсінді бәрі саған жер-көгімнің.

Жоқ екен ездігің де,

Жасықтығың,

Айтады жүрек солай ғашықтығын.

Жалында сол тұлпардың арындаған,

Аяулың айтар саған ашық сырын.

Мен бе екем сырын жанға шерте білмес,

Тыңдадың әуенімді ертелі-кеш.

Тыңдадың жүрек сырын,

Шындық сырын,

Ұқсамас бұрын-сонды ертегіге еш.

Жасырмай бүкпесіз жан ғашықтығын,

Сезімнің пернелерін басып тұрмын.

Теңселіп кең даламда қуаныштан,

Теңіздей тебіреніп,

Тасып тұрмын.

ІІІ

Тау қоршап айналасын жатқан бөлек

Қалды жол тұйықталып шатқалға кеп.

Қойнында қорқау ажал жатқандай ма.

Күңіреніп қоя берді тастар кенет.

Сияқты орман мұңды,

Ай жаралы,

Қорқыныш билеп алған айналаны.

Жұлдыздар бірінен соң бірі сөніп,

Аспанның мұз тесінен тайғанады...

Арғымақ көкке шапшып кісінеді,

Бәлкім, ол бір сұмдықты түсінеді.

Алдында өткелі жоқ теңіз жатыр,

Бұл тағдыр қандай күйге түсіреді?!

Тәуекел дедің-дағы, тарттың алға,

Сөз бе екен тосқауылдар сертті жанға.

Арғымақ ақ толқынмен араласып,

Ғажап күй күңіреніп кетті маңда.

Сендегі ішкі күйді сеземін мен.

Өмірдің өрге жүзіп өзенімен.

Түс емес,

Түсінейін өңім ғой деп,

Мазалар мазаң жанды өмірде ой көп.

Өзіндік махаббатқа дақ түсірмей

Өтермін,

Шексем-дағы не бір бейнет.

Аққуға езімізді жүрдік балап,

Үмітпен болашаққа тұрдық қарап.

Құрлықта да.

Түс көрдім,

Түсімде мен сені көрдім.

Тасыған қандай ғажап көңілі ердің.

Жетілген шалғылары мұзбалақтай

Шарықтап көтерілдің көгіне елдің.

Өскен гүлі.

Қайтадан адалдыққа көшкен күні

Жарқ етті,

Жанарымның өшкен нұры...

Арманның жапырағын жайды жүрек,

Қалайша,

Шығарармын естен мұны?!

Адалдық көкіректен көшкен күні,

Үзілер ар-намыстың,

Ескен жыры.

Айрылар гүл дүние ажарынан,

Адамдар,

Шығармаңдар естен мұны!

Өн бойын жасыл түкті қына басқан.

Өркендерін өрімдескен...

Қашаннан жатыр солай қыбыр етпей,

Қиылып қыршынынан күні жетпей.

Қиды екен қандай дауыл құлатуға,

Осынау мықтылықты құдіреттей!

Тағдыр да қайтара алмас бетін өктем,

Беу, ғажап қарағайлар,

Жетік өскен!

Бәрінің ортасында бұл алыпты

Қалайша

Шіркін өмір жетім еткен.

Соңынан қаулаған соң тілегі өріп,

Кетпепті қарағайдың жүрегі өліп.

Таянып бұтақтарын сол қарағай,

Сияқты келе жатқан тұрегеліп.

Есесін алып қасқырдан.

Ұшындай болат тебеннің

Қадалды тасқа тегеурін.

Қан соқты орақ тұмсығы

Жүзіндей қырлы егеудің.

Тояттап алған жемсауы,

Секілді жұмыр жер шары.

Биікте қыран сілкінсе,

Бұрқырап ұшты жол шаңы.

Құзар шын.

Шатқал.

Сай-сала

Құпиясын оған айта ма.

Қалғыды қыран жарықтық

Маңында не жүр,

Байқамай.

Бұрады мойнын бас салып.

Тағдырдың бұл да мазағы,

Айтылар жыры азалы...

Қиялап ұшқан қыранның

Үкіден келді ажалы.

Сарғайған жапырағы шөлдегідей.

Тағдыры екіталай сында қалған,

Сабағын —

Ақ шырмауық шырмап алған.

Қан жүрмей қылдай нәзік тамырына,

Булығып шыға алмай тұр шырғалаңнан.

Сүюші ең сұлулықтың асқақ әнін,

Күнім-ау,

Гүлге неге пәс қарадың.

Қарашы гүл көркіне қыз көркіндей,

Иісі аңқып тұр ғой одан жас баланың.

Солмасын сұлулықтың асыл көркі,

Қонбасын оған мұңның масыл дерті.

Солған гүл дүр сілкініп,

Есін жисын,

Көзіңнің жалғыз тамшы жасын берші!

Құлпырып тұрсын олар өз қасында,

Мезгілсіз өмірі оның тозбасын да.

Өшкенді жандыратын құдірет бар

Адамның мөлдіреген көз жасында.

Ойлайды екен осы жұрт мені кім деп,

Сырт қараған адамға желігім жоқ.

Даланын желі гулеп.

Ғасырлардың мүсінін көзбен қашап,

Ойдан қару жасаймын,

Сөзден — жасақ.

Алты құрлық атынан сөз берілсе,

Өлшер едім бәрін де безбенге сап.

Айдын көлдің бетінде қазы қалқып,

Қиқулайды,

Мойныма назын артып.

Берер едім бәрін де ажыратып.

Ойлайды екен осы жұрт мені кім деп,

Сырт қараған адамға желігім жоқ.

Ал ішіме үңілсең ғасырлардың

Жасыны ойнап жатады,

Желі гулеп.

Сүйінші, елім!

Көбік шашқан.

Гүл көтеріп келеді ол

Алуан-алуан,

Күн көтеріп келеді көрікті аспан!

Таң нұрына бірінші бөленетін.

Сүйіншіме,

Диқандар,

Не бересің?!

Берсең болды миллиард ақ наныңды,

Ұлы Отаным ырысқа кенелетін.

Не бересің?!

Берсең болды жүйрік бір құнаныңды

Көк белеске көсілтіп жөнелетін.

Сеніп келем.

Берсең болды күлкіңнен күміс үнді,

Берсең болды көңіліңді,

Періштелер!

Қозы Көрпеш,

Үкілі Ақ Баяндар

Кезің келді жұптасып баққа аяңдар.

Сүйіншіңді бәрің де дайындай бер,

Ағыңнан бір жарылып,

Жақсы адамдар!

Жаңбырдан жаңбыр...

Толастар емес бір ауық,

Сәуірдің бұлты неліктен сонша жылауық?!

Отырмын әлі ойларға малтып беймаза,

Кеткен де болар әлдеқашан түн ауып.

Құяды жаңбыр,

Құяды бір сәт тынбастан.

Қабағын мүлдем алыпты түйіп түнгі аспан.

Қарасам бұлдыр әйнектен сыртқа қараңғы,

Ақ қайың мүлгіп,

Тамшымен тілсіз мұңдасқан.

Соғады жарға,

Ойларым сонша жаңғалақ.

Еркіне мүлдем

Еріксіз мені алды орап.

Тұр ма екен асқақ ән қалап!

Қайта оралды жыл құсы күзде кеткен

Топырағын жасырды түз желекпен.

Тұрмын тағы өзіңді есіме алып,

Үмітіңді біржола үз демек пе ең.

Сенсіз маған табиғат өкпелемек.

Беріп ен ғой сен маған гүлін үзіп,

Содан қырын қарайды көп көбелек...

Жағаладым өзіңсіз ақ бұлақты,

Неге жалғыз келдің деп,

Тасқын атты.

Неге жалғыз жүрсің деп,

Алатау да

Табанымның астына тас құлатты.

Сен де.

Үміттеніп өзіңнен жүрген кезде,

Жолығам ба деп қорқам бір кеселге.

Қайтқан құсқа құшағыңды жайып қал.

Желкендерін жел көтерген қайықтар!

Сол желкендер толқын айдап,

Жел керген.

Көлдермен!

Бірге ұштым.

Кең даламды әуенімен жасартқан,

Шекпесе екен,

Шекпесе екен бір құс мұң!

ТУҒАН ЖЕРДІҢ БҰЛАҒЫ

Толқыны асыр салған бағы қырда,

Керемет бұлқыныс бар ағынында.

Соқтырған жүрегімді қанымдайсың,

Тулаған алпыс екі тамырымда.

Жалтақтап басқа жаққа бұрылмайсың,

Жүретін жолың да айқын,

Жырың да айқын.

Төгіліп күлте жалы күн астында.

Күмбірлеп,

Кісінеген құлындайсың.

Құясың езің туған Ана-көлге,

Болады сені сәби бала деуге.

Түн бойы дөңбекшимін әзіңе ұқсап,

Бауырымды басып жатып қара жерге.

Өзімше құйсам екен еркін жетіп!

Жоғалам ба, құмға сіңіп.

Адасып тұмандарда,

Кетем бе әлде,

Кеудеме адамға айтпас сыр жасырып.

Көз жасын тағдыр-дауыл үріп төккен,

Адасқан талай бұлақ,

Құрып кеткен...

Бөгде елдің мұхитына құйылғанша,

Арман жоқ,

Өз шеліме сіңіп кетсем!

Толқыны асыр салған бағы қырда,

Керемет бұлқыныс бар ағынында.

Соқтырған жүрегімді қанымдайсың

Тулаған алпыс екі тамырымда!

(Оралмақ солай жылда олар).

Ұқсайды кейде қайыққа

Бетімен көлдің сырғанар.

Оралды тағы тырналар,

Жаныңды әні мұңға орар.

Мекенін,

Биік тауларын

Келеді аңсап жылда олар.

Оралды тағы тырналар,

Жүректе саз көп жырланар.

Жанымыз жақын достарға

Айтылар керім сыр да бар.

Елемей жауын,

Боранды,

Жыл құсы тегіс оралды.

Оралмай қалды бір тырна,

Аңсайды дала сол әнді...

Тауысып тағдыр тағатын,

Төнді ме оған қара түн.

Қайырып әлде кетті ме

Қаһарлы дауыл қанатын?

Кім ұғар дертін басқаның,

Келмесе сезбес басқа мұң.

Қияғын жалын шалды ма,

Найзағай ойнап қас қағым.

Жете алмай мөлдір бұлаққа,

Қалды ма құба қыратта.

Байғұстың үні, әйтеуір,

Жетпей-ақ қойды құлаққа.

Қосылмай сол құс қатарға,

Шөлдеген болар жапанда.

Қанатын оның қақтырмас,

Тағдыры сонша қатал ма?

Қалдырған оны қиырға,

Шынымен, тағдыр киын ба.

Әйтеуір сол құс тыраулап,

Тұрғандай менің миымда.

ІІІ

Жанары мұңлы мөлдіреп,

Бұлқынды білем сол жүрек.

Аспанға тұнық қарады,

Талпынбақ болып соңғы рет.

Айнала тегіс мұнартып,

Таң атқан болар құлан тұқ...

Тандағы мөлдір шықтарға,

Қараған болар құмартып.

Ауаны жұтып бал-тұнық,

Денесі қызған сәл суып.

Есін бір жиған шақтарда

Ұшқан да болар талпынып.

Кішкентай құстың ерлігін.

Тағдырын жалғыз тырнаның,

Аялап менің тұр жаным.

Келуін күтіп жатқандай

Көлдерім,

Байтақ қырларым.

Тырнаның мұңы сондай-ды,

Толғандым талай ол жайлы.

Жыл құсы қайта келгенде

Сол құстың орны толмайды.

Япыр-ай,

Қалай толтырам,

Қорқады көңілім олқыдан.

Оралмай қалған тырнаның

Өмірі өлмес болсын ән.

Борайтын дауыл жол артын,

Қиын да қиын болар сын.

Сапарлап кеткен құстарым

Қалай да түгел оралсын!

Қайран ерлерім!

Жалғасып қайта жол арна,

Солардың орны толар ма?!

Адасып қалған бір тырнам

Қолыма қайта қонар ма?!

Осыны ойлап кеткенде

Сабыр мен тағат жоқ менде.

Үмітпен ылғи қараймын,

Сағынып жеткен көктемге.

Салтанат,

Думан әр шағы,

Базары жаздың тарқады.

Сарғайтты дала гүлдерін,

Шуақты күздің сары таңы.

Қуарған шөптер қыраулап,

Үстінен жатты шық аунап.

Аспанның жүзін көрсетпей,

Тырналар қайтты тыраулап.

Оралмай қалған тырнаның

Өгейсіп орнын тұр жаным.

Өгейсіп соны жатқандай

Көлдерім,

Байтақ қырларым.

Жырға — нәр.

Оралмай қалған мұңдықтан

Келіндер алып бір хабар.

Көрсеңдер сәлем айтыңдар,

Көрсеңдер сәлем айтыңдар.

Көктемде сол тырнаны

Қалдырмай ала қайтыңдар!

ҚҰМ СУРЕТІ

Қиыр-қиыр, қиыр құм,

Сұр жыландай иір құм.

Қадау-қадау сексеуіл,

Буын-буын бұйырғын.

Қиыр-қиыр, қиыр құм,

Қиыры жоқ шиыр құм.

Қабат-қабат, қабат құм,

Қатпарыңдай миымның!

Төбе-төбе, тәбе құм,

Кеп жасаған көне құм.

Өзіңе ұқсап жанам да,

Өзіңе ұқсап сөнемін!

Көше-көше, көше құм,

Қалтарысы неше мың...

Өзіңе ұқсап қонам да,

Өзіңе ұқсап көшемін!

Таңдай-таңдай, таңдай құм,

Сызығындай маңдайдың.

Өзіңе ұқсап мен-дағы

Ай нұрына қанбаймын,

Күн нұрына қанбаймын!

Мен де өзіндей шөлдегем.

Қиыр-қиыр, қиыр құм!

Шабыттанып тасынды.

Берекемді қашырды.

Өзіме де сол керек,

Тұла бойым құмарлық.

Құмарлықты мойныма,

Тағып алғам тұмар ғып.

Тымырайған дүниенің құпиясын білсем деп,

Отырамын қылт еткен құбылыстан сыр андып.

Өзімді-өзім алдаймын,

Бір үмітті шырға ғып.

Және соның жолында жүгіремін зыр қағып.

Қиялыма шырмалып.

Құштарлана ұшқан жұп.

О, құштарлық,

Құштарлық!

Жап-жас ана бөпесін әлдилейді өбектеп.

Қысқа түннің ішінде үш оянып,

Үш қалғып.

Құштарлық!

АҚЫН ТАҒДЫРЫ

(Қытайдағы гоминданшылар қолында азаппен өлтірілген ұйғыр халқының күрескер ақыны Лүтфолла Мүтәллиф туралы баллада)

Жыр туралы жаздым жыр,

Болмайды деп жылтырақ.

Жыр жолынан алдым нұр,

Жанды ішімде бір шырақ.

Ақын жолы — жыр жолы,

Өшпейтұғын ол іздей.

Жарқын жаным білді оны

Тебіреніп теңіздей.

Ақын жанын түсінем,

Жаз, қаламым, ұшталып!

Көк дауылдар ішімен

Дауылпаздай ұш, шабыт!

Күңірен, Іле,

Қашқари,

Өзегіңнен от жанып.

Мұқамыңнан баста күй,

Лүтфолланы жоқталық!

Көктем тілеп,

Көкке ұшқан,

Ол — алғашқы қарлығаш.

Қара аспаннан от құшқан,

Жұлдыз болып жанды жас!

От сиялы қалам ап,

Жауды көзге кетті ұрып.

Жүрді майданды аралап,

Найзағайлы,

Отты бұлт!..

Жауап берді жылдарға

Өлмес, өршіл жырменен.

Жауап берді мұндарға,

Жыр шалқытып түрмеден.

Билетердей тасқа би,

Шалды дутар еппенен.

Оянсын деп Қашқари

Ойнайды ылғи отпенен!

Мектептің де есігін.

Ұстаз тапты, дос тапты,

Жатқанда сен шырқырап.

Алған білім ес қатты,

Жанды ішінде жыр-шырақ.

Жанды ішінде нұр-шырақ,

Жүрді жаны тербеліп.

Шықты жалын бұрқырап,

Ел дегенде ерленіп.

Шықты топтың алдына

Қолбасыдай қасқиып.

Жыр оқыды ол мұнда

Жұдырығын тас түйіп!

Жаңғырықты туған жер,

Қосылғандай бар дыбыс.

Түнде жортып буған бел

Партизандар алды күш.

Күш әкесін танытқан!

Жансыздар да іш тартып,

Торыды оны бөрідей.

Ақын қолын қысқартып,

Торға орамақ көрінбей.

Төгіп еді ел деп тер,

Ақынды алды тас түрме.

Гомендандық жендеттер

Жабылды кеп жас гүлге...

Түрмеде ақын жатқалы,

Болды нағыз жолбарыс.

Жүрек тыныш таппады,

Жиды еселеп бойға күш.

Шыға алмады түрмеден,

Қиын болды көрмек күн.

Жарқ-жұрқ етіп тұрды өлең

Төбесінде жендеттің!

Болмас, сірә, түрме кең

Айтылған зар ішіңде.

Жарқ-жұрқ етіп жүрді өлең

Партизандар ішінде.

Саңқ-саңқ етіп жүрді жыр,

Жаңғыртып тау,

Даланы.

Шарпығандай нұрды нұр

Іле,

Тарым 1 толғанды.

Жалын атты жанар тау,

Көк аспанға бүркіп от.

Мүмкін емес салқындау,

Өршіді өрт дүркіреп.

Революция жолдары —

Тар жол,

Тайғақ кешу-ді.

Қызыл тулар қолдағы

Жыр боп көкте есілді.

Жыр жолдары күш беріп,

Жалын болып жанды кек.

Келе жатты тістеніп,

Лүтфоллалар сап түзеп.

Ар туындай ақынның

Көтерелік жырды алға.

Жетсін таңға ақырғы үн,

Жауап беріп жылдарға!

АЛАТАУ – ДОСТЫҚ КҮМБЕЗІ

Тау жайлы ақын қалай толғансын жай,

Ойларым тасқындайды жолға сыймай.

Алыстан Алатауым жалт қаратар

Мызғымас достығымның ордасындай!

Шоқысы жете жаздап күн көзіне,

Үйіріп жердің шарын күнде өзіне.

Тыныштық туын биік тұрған ұстап

Қызыққан жұрт осынау күмбезіне.

Бар шығар талай күмбез жер бетінде,

Дәл мұндай айшықтар жоқ келбетінде.

Күмбірлеп «Аврора» үніменен

Ерлікке ол өзін үлкен белгі етуде.

Бұл күмбез жайында бар ел біледі,

Соғып тұр сол күмбезде жер жүрегі.

Бойында оның асқақ жарқырайды

Достықтың таңғажайып белгілері.

Достыққа апаратын жол басындай

Әлемде биік күмбез бар ма осындай?!

Алатау арқа сүйер әкем бейне,

Ол әрі тағдыры бір жолдасымдай.

Сәулесін төгілдіріп жаға, жалға,

Тамылжып көкжиектен таң атарда.

Тиердей төбем көкке биіктеймін,

Қарасам асқақтаған Алатауға.

Қашан да арқау болған асыл жырға,

Сап қырлы ғасыр сыры жатыр мұнда.

Түйір тасыңды да!

Қаптап өскен қарсы алар қарағайлар.

Күнше күліп бөбектер шықса алдыңнан,

Қолыңды алар қуанып нар ағайлар.

Маған айбар.

Айдындарда сабырлы сазан тулап,

Жарқ-жұрқ етіп шағала жағада ойнар.

Көлдерін сағалай бар.

Ат тұяғын көгілдір нілмен бояп,

Үзеңгіңе оралар көгорайлар.

Ауыл барсаң,

Тауларын аралай бар,

Жадыратар жаныңды жағажайлар.

Қарағайлар секілді қаулап өскен

Санаңда да самсаған қалады ойлар.

Өмір көші биік белді.

Партия сарқылмайтын мол шуағын

Халқымның зердесіне құйып берді.

Келіп тұр кемеліне далам бүгін,

Күй болып шартарапқа таралды үнім.

Асыр сап сай-салада өзендерім,

Қырмызы қырқаларым тағар гүлін.

Мамырлап аққу-қазым көлдерінде,

Арғымақ тықыршиды белдеуімде.

Қалықтап көгершіндер көк жүзінде,

Шалықтап сәби күлер жөргегінде.

Биіктеп миллиард тауы қырманымда,

Төрт түлік жамырады қырларымда.

Жүгіріп мектебіне шәкірт біткен,

Жүрегі ұстаздардың нұрлануда.

Ақтарып асыл кенін шахталарым.

Жеткізді еңбегімен шат хабарын.

Аспанның ақ бұлтындай ақтарылды,

Байырғы аты шулы Мақтааралым!

Жақындап қиял жетпес алысым да,

Самғады космонавтар ғарышында.

Биіктеп бәсекемен ғимараттар,

Түскендей құрылысшының бәрі сынға.

Ұшырып шабыт құсын ақындар да,

Тарқатып шаттық үнін жатыр маңға.

Тұрғандай бүкіл елім дабыл қағып

Алдағы ашылмаған ғасырларға!

Емін-еркін демімді алам.

Өзіңе қаншалықты ғашық болсам,

Соншалық ғашық екен,

Өмір маған!

Қауышып тағы да бір сәтті күнмен,

Ұқсаймын қаршығаға,

Шаттық ілген.

Сезгендей шын бақытты жүрегім де,

Ерекше тіл табысып,

Жатты жырмен.

АЛАҢ – ТЕҢІЗ, АДАМ – ТОЛҚЫН

Қызыл алаң!

Москва құшағына қызу жеткен.

Тынбайды жұрт ағылып текше жерде,

Есеп жоқ тықылдаған өкшелерде.

Алаулап бара жатыр алуан жүздер,

Жарасып еркелігі өскен елге.

Шырағы Кремльдің жағылғанда,

Құбылар ұқсап меруерт,

Лағылдарға.

Ерсілі-қарсылы боп ағылғанда.

Әкелсе мұнда бастап түзу көше,

Шомылар шұғылаға жүзің неше.

Шып толған бейбіт күннің шуағына

Секілді Қызыл алаң –

Қызыл кесе.

Жоқ, сірә, бөтендігің сенің менен.

Сәттілік көрген сайын қадамыңнан

Сергимін,

Сезім тербеп көңілденем.

Желегінен төгілді өлең.

Күндерге бой ұрғызбай жеңіл-желең,

Ризамын ой ұсынған өмірге мен.

Мәңгілік жолаушымын тегінде мен,

Шалқыған шалқарыңның шегін көрем.

Тербейді тереңінен сусындатып

Әрдайым арман артқан өмір-кемем!

Дем алам аунап-қунап төрінде мен,

Ол шақта денем сергіп,

Көңілденем.

Егіндей қар астынан тебіндеген

Жырларым жатыр қанша себілмеген.

Жаныңды құмар-ақпын сезуге мен,

Сөйлеген сөзің де өлең,

Өзің де өлең.

Төзім көрем!

Асығып ақтарғанша құштарлығын,

Асырар бір-бірінен құстар да үнін.

Биікке нәзік жанды көтеретін,

Беу, құрбым,

Тынысыңда күш бар бүгін!

Ал кейде ауырлайды қорғасындай.

Суиды қазақ десе алдағы асың,

Тілек те,

Жүрек те боп жалғанасың.

Көрінген аузын ашса көмекейі,

Білесің достарыңның алдамасын.

Сияқты қысың — өлең,

Жазың — дастан,

Қуанам бұрқыратып жазып жатсаң.

Жетерміз жетер жерге қанаттасып,

Аққудай құшағымыз жазылмастан!

Сізді көріп.

Жанымыз жақсы өлеңнің ұйқасындай,

Тағдыр да әкете алмас бізді бөліп!

Әрбір жыл өзінше ойын келер жорып,

Сынайды әлі бізді нелер жорық.

Байырғы болашақтың өлкесінде

Жасаймыз өнер болып,

Өлең болып!

АРМЫСЫҢ, АҚЫНДАРДЫҢ БАС ҚАЛАСЫ!

Армысың, ақындардың бас қаласы!

Көп ойды ұялатып жаныма тың,

Жырыма арқау болды сенің атың.

Түбінде шыңыраудың шырақ жаққан

Бар ма екен

Рудакидей алып ақын.

Жетелеп жұлдыз-жырлар жолға сырлы,

Көзіммен көргендеймін сол ғасырды.

Шайырдың шайқалмаған шарабына

Кім білер менің де мас болмасымды.

Сай-сала самал соқса ырғалып бір,

Шың-құздар мұнартады,

Нұрланып қыр.

Ақын боп қалай ғана қалам тартам,

Дүние өздігінен жырланып тұр.

Жан біткен кәусарына қанығатын,

Даналық ойдан қалай жалығасың.

Құшақтап тұрған мынау жер мен көкті

Памирдің езі екен ғой алып ақын!

Жүдеймін кеп.

Түлеймін деп.

Таң сүйіп,

Күнді құшқан арайлым деп,

Тауларға көз талдырып қараймын көп.

Тұрғандай тілек айтып,

Памир маған,

Саған бір ескерткішке жараймын деп.

Мен де оған еркелей кеп наз айтамын,

Бір мезгіл мұңымды да азайтамын.

Бауырында талай-талай тебірендім,

Атырып ақындықтың.

Арай таңын.

Қағып көрші жүректің қақпасын жай.

Қара шашы төгілген жібектейін,

Жанарына тұндырған Нурек көлін.

Ақша жүзі алаулап нұрланғанда

Тарқатады талайдың жүрек шерін.

Салтанатқа тұрғандай малындыртып.

Бар мінезі бойына жарасымды,

Еркелігі есті алған бала сынды.

Шын періште – Фарсының сол сұлуы

Тал бойына тоғытқан бар асылды!

(Жиналмас күнде осынау маңға аз халық).

Күмбірлеп көне қорған күй төккендей,

Баурайды бар еркіңді ән назданып.

Өнердің де көп елінде.

Тыңдадым бір әншіні Гиссарда мен,

Үні бар сандуғаштың көмейінде.

Сезімді жетелейді,

Есінді алып,

(Өтпейді бұл өлкеде кешің налып).

Сонау бір көне заман,

Зар күндерде

Жұбанған дейді әнмен есіл халық!

Тұрасың естісең де естігің кеп,

(Бұл маңда ару қыз да,

Есті ұл коп).

Сол бір ән жүрегімді шымырлатып,

Жүрекке жетті жыр боп,

Жетті мұң боп.

Тегін бе елегізіп,

Түн кезгенім,

Сол әнді естімесем күнде іздедім.

Тұрғандай биіктетіп күн көзіне

Сол бір ән

Көне қорған күмбездерін.

Қондырған көкейіне көп арманын

Кім екен,

Әншіні мен көре алмадым.

Кетті оны көлегейлеп түндер менен,

Кетті оны бүркемелеп кек орманың.

Жазғы түн көкірекке ұялаған!

Кетуге тастап қалай қияр адам.

Сол бір үн қайда жүрсем дабыл қағып,

Естіліп елсізде де

Күй ораған.

Өлеңнің тағалаған атын мұзда,

Арман жоқ деп ойладым ақын қызда.

Гүлрухсор!

Ей, тәжіктің бақ жұлдызы!

Жазылып қалар сенің атың құзда!

Ақын қыз,

Ей, әнші қыз,

Асыл еркем!

Жаныңа жарасады жасыл өлкең.

Қызығып,

Құмарлықпен қараймын мен,

Памирдің жырларыңа тасын өрсең.

Жырыңның жалтылдаса жақұттары,

Нұрланып,

Аса түсер уақыт сәні.

Төбеңнен жеті жұлдыз төне қарап,

Ақынның арайланды атып таңы,

Гиссардың толастамай бақытты әні!

Сол әнмен тағат тауып,

Тынығармын,

Арманы үзілмейді мұңы бардың...

Сыйладың көңіл хошын,

Асыл досым,

Арқанда жүрсе-дағы жүгі нардың.

Өмірдің жүзсең де сан кемесімен,

Сен-дағы шығармассың мені есіңнен.

Поэзия көлінде сапар шегіп,

Ескектер сияқтымыз тең есілген!

Өмірдің түсіп талай сындарына.

Жаныңды, бәлкім, солар шындады ма.

Қызыға қарасам тек бұрын сырттан,

Түнедім көңіліңнің шындарына!

Күндерім бірге өткерген тұр нұрланып.

Жүрекке жылу беріп жымияды

Көктегі сонау жеті жұлдыз да анық!

Сан алуан тылсым тірлік саялапты.

Деді ме есіне алып айта жүрсін,

Достарым ақын елін аралатты.

Памирдің аралатты бөктерлерін,

Ауғанның көрдім соққан өктем желін.

Тәжіктің тағзым ету жеріне бір

Жүретін көңілімде көптен менің.

Шуақты Куляб жері жасыл бау кіл,

Құшағың қуанышқа ашылды-ау бір.

Көгінде өлең шалқып,

Дария толқып,

Сапырып өткен талай ғасыр дауыл.

Сапырып өткен талай ғасыр дауыл,

(Не көрмедің жасаған жасында бұл).

Еңбектің сан сандағы қасында жүр,

Ойнайды жарқ-жұрқ етіп тасында нұр!

ТӘЖІК СҰЛУЛАРЫ

Өнерін бір-бірінен асырардай,

Өнерге деген құштар бәсі бардай!

Сыртылдап сырлы саусақ,

Бұралса бел,

Көңілің тынбайды екен тасып алмай.

Өнерге жаны неткен құштар халық,

Қайталап бара жатыр құс та ән салып.

Аялап аруларын алақанда,

Жүрегі жігіттердің құшқан шабыт.

Өсердей биге қарап мақта да анық,

Жамылып жапырағын,

Жатты оранып.

Жырларды жамыратып мен де отырмын,

Сан тарау сапарымнан сәтті оралып.

Оқушым, өзің аңғар бұл арасын,

Асулар, шындар көп қой шығар ақын.

Бір ортақ қуаныш бар бәрімізге

Жат күйіп,

Достарымыз қуанатын.

Достықтың орнатсам деп мұнарасын.

Дүрліккен ән бе әлде күй ме айналам,

Бәрін де бір жүрекпен сүймей ме адам.

Достыққа орнатсам деп бір мұнара

Таң атып,

Күн шыққанын білмей қалам!

Сыр төгіп талай-талай түндер маған,

Қауышам тілегіңмен күндерге аман.

Күндеу жаман!

Жан балқытты бұлбұлдардың бал тілі.

Жұлдыздардың жарқылы.

Тәжіктердің атар таңын қарсы алып,

Шынарлар да тұр ма дерсің ән салып.

Мәжнүнтал да билегендей дөңгелеп,

Мынау түннің құдіретіне тамсанып.

Кезім ғой бұл жүрегімнен жыр жазар,

Думандатып жатыр мынау түн базар.

Гүлнозар.

Кең дала!

Көк теңіздей көсіліпсің,

Не көрдім сол даладан,

Не сыр ұқтым?!

Тек қана көз қандырып,

Қызықтамай.

Көңілге өрнектерін көшіріппін.

Кең дала!

Көк теңіздей көсіліп қыр,

Көл шалқып,

Қырдың желі есіліп тұр.

Ей, адам!

Сен не деген құдіретті едің,

Қолыңнан жаннат бағын есіріпсің.

Келесің қиялымды өрлетумен,

Жанымды кенде емессің тербетуден.

Өзгерген өздігінен дәнеңе жоқ,

Бәрі де келген адам бейнетімен.

Тұр қанша көз алдымда биік мүсін,

Терең сыр биіктерден түйіпті ішім.

Адамның бақыты үшін күрестің сен,

Ең қымбат,

Ең аяулы сүйіктімсің!

Өріліп атың сенің жатыр шыңға.

Қолыңнан еккен нәзік ақ мақтадай,

Тебіреніп ойларыңмен отырсың ба?!

Толғанып отырсың ба ертең үшін,

Төрешің,

Уақыт — сенің өлшеуішің.

Дұшпандардың өртер ішін.

Атыңа елеңдеген ел алыстан,

Құрбың бар Тұрсынайдай қол алысқан.

Дүлдүлсің дүбірлеткен ақ аймақты,

Келесің оза шауып көп жарыстан.

Тындырып күллі елдің жатқан ісін,

Сен бүгін Ұлы Отанның мақтанысың.

Сен жайлы тебіренген жыраулар да

Ашылып ақ мақтандай ақтарылсын.

Толы екен нәзік кеудең күш-ағынға,

Аңсарың дала болды,

Құшарың да.

Аруағы риза шығар ата-анаңның,

Жатса да қара жердің құшағында.

Жеңдірмей жетімдікке желкелеген,

Ерлерше оянасың ертеменен.

Жетелеп еңбек-ана алып шықты.

Енді елге кезің мынау еркелеген.

Толқындап толықсыған көңіл арна,

Жыл өтсе,

Жылжи бермек өмір алға.

Жүзе бер,

Ақ мақтаның айдынында,

Қондырып көк жұлдызын омырауға!

Жүздіріп көк шалқарда кораблін,

Жанында жүр ғой талай қара бұрым.

Арулар әсемдеген әсерлі өмір,

Түрленді тотықұстай дала бүгін.

Солар ғой асыратын дала сәнін,

Солармен қайда да мен жарасамын.

Кешегі отты күндер өнген гүл ол,

Әкенің сөндірмей қап жерошағын.

Солармен талай асу,

Бел асамын,

Солармен шын бақытты болашағым.

Тұрмысын ауылымның алға тартып,

Асырар күннен-күнге жаңа сәнін.

Көк дауыл жұлқылайды балағанды.

Үрейі ұшпас еді үлкендердің,

Жылытар қайда апарып балаларды?

...Бой түзеп бүгін, міне, «қалашықтар»,

Вагондар қаз-қатар боп жарасыпты, ә?

Қыздырып қалашықты комсомолдар,

От шашты өмір құшқан қарашықтар!

Иә, мұндай!

Дүрлігіп тыңның төсі жатқан сол кез,

Даланың көкірегінде күй арылмай.

Бауырына жатқан басып бар асылды,

(Далаға соның өзі жарасымды).

Ағытты тың төсінен дән дариясын,

Бір кезде татпаса ел қара суды.

Түтіні қатар ұшып ауылдардың,

Жарасты татулығы бауырлардың.

Дала қосы алғашқы ескерткіш боп,

Қайтыпты қаһары да дауылдардың.

Көрінер көзге жылы балағандар,

Тұрғызған балағанды дара жандар!

Ерлік деп аты олардың аталады

Кешегі балағаннан тарағандар.

Өмірге балағаннан өрген бөбек,

Олар да көп қиындық көрген, демек.

Тың сырын жүрегіне келген бөлеп.

Басталған балағаннан балауса өмір,

Есіңнен шыға қояр қалайша бұл?

Қарлы ақпан отыз рет қайталанып,

Махаббат сырын шерткен талай сәуір...

Күректер қарып түсер алақанды.

Қақпайлап кеудесінен жолаушының

Долы жел жұлқылайды балағанды.

Бір кезде жететұғын сыңсып әні,

Жылдар да өте шықты сусымалы.

Жарық қып дән тербеген айналасын

Маздайды мәңгі сенбес тың шырағы!

Тарих жатыр тыңдағанға.

Сол тыңда талай ерлік тұсау кесіп,

Сол тыңнан жыр тараған бұл ғаламға.

Емес ол жетістігі аз-ақ күннің,

Бәрін де кешкен далам азап-мұңның.

Тулатып асау қанын от жүректер,

Тынысын тыңдап отыр ғажап күннің.

Ер қанша сыр алдырмас бұл қауымда,

Теңесер қандай құдірет шын дарынға.

Қазақтың алтын дәні шежіре боп,

Жазылған тарихымның шындарында.

Даланың жаудыраса тұнық таңы,

Қарттар да тан азаннан тұрыпты, әне.

Тыңдағы бораздалар сияқты екен

Маңдайдың терең тартқан сызықтары.

Шарықтап шартарапқа сүйікті әні,

Диқанның кеудесіне күй ықтады.

Дамылдап ай менен күн құшағына,

Тұрғандай көкті тіреп иықтары!

Толқиды торғын белді жасыл далам,

Гүлдерін қымтай түсіп ашылмаған.

Туған жер!

Құдіретіңе бас иемін,

Бір сенен алып жатыр асылды адам.

Шек бар ма сенің сонша кеңдігінде,

Елтимін төсіндегі мен дүбірге.

Бітпеген ісім әлі толып жатыр,

Уақыт жоқ бос қиялға жеңдіруге.

Ой салып тоқсан толғау атырабың,

Кейде бір қария боп отырамын.

Ырзық боп келе жатыр сан ұрпаққа,

Ата жұрт,

Сенің асыл топырағың.

Өзінсіз емес маған қала қызық,

Гүліңді жырға балап,

Алам үзіп.

Нәр жинап ала қыстай ақша қардан,

Көктемде жатасың сен бал ағызып!

АҚАН ГҮЛІ

Құлагердің қанындай тамып кеткен,

Мынау гүлдің ажары қанық неткен.

Қимастықпен қараймын сұлулыққа,

Қайтер еді өзіммен алып кетсем.

Желмен бірге желпініп жанымды өпкен.

Бітіргендей әнімен ғасырға тіл,

Ақан сынды осында ғашық жатыр.

Аялдай кет, жолаушым, қабіріне,

Құпиясын гүл-жүрек ашып жатыр.

Құпиясын гүл-жүрек ашып жатыр,

(Секілді оны түсінбеу ақынға сын).

Айдаланы қызыл гүл місе тұтпай,

Сері жанның тек қана ол басында тұр.

Алған сәтте осынау гүлді есіме

Ораламын осы бір қыр кешіне.

Көне заман көкпар ғып тартқан кезде

Ақтоқтының үзілген түймесі ме?!

Қосыла алмай кеткен соң үйіріне,

Өтті ме екен ақ арман күйінуде.

Ару қыздың әлде бұл қарғысы ма

Қан боп қатқан қара жер бүйіріне.

Құлагердің қанындай тамып кеткен,

Мынау гүлдің ажары қанық неткен.

Самал қозғап сабағын,

Ырғалады

Әніндей боп Ақанның талып жеткен.

Ешкім де сол күйімді қызғанбасын.

Жосылып комбайндар жазық жерде,

Желпиді бидай басын нәзік желге.

Күттірген көптен бергі шуақты күн,

Ап келді қуанышын қазір елге.

Кенелген молшылыққа өpic ғажап,

Қонғандай тыңға дәулет,

Қонысқа бақ.

Поляктің сұлу қызы сусын әкеп,

Еңбегін сыйға тартар орыс, қазақ.

Күннің де жадыраңқы қас-қабағы,

Мұндайда бәсеке ерте басталады.

Күн жылы,

Жанардың да нұры жылы,

Бар тірлік жылылықтан басталады!

Ізінде шаң қалады түйдектеліп.

Қатары қалың орман шетке ойысып,

Барады қайың қорық сиректеліп.

Жарысқан көкжиекпен мидай жазық,

Жазықта жатыр бауырын бидай жазып.

Сусылдап сұлу сабақ дән толқиды,

Болар ма сабырлы да мұндай нәзік.

Сөз бар ма,

Сүқтанады көрген адам,

Сондықтан дейміз «тіл мен көзден аман».

Басқарған батыр диқан бригада

Басады жеңістермен өрге қадам.

Даланың комбайндар кораблі,

Жаңғыртып аспан астын барады үні.

Аңсаса,

Қалыспайды қатарынан,

Қызған кез жарыстарда дала бүйірі.

Секілді астық үшін дала — майдан,

Осынау көріністер қала ма ойдан?

Құлпыра көз тартады алтын алқап,

Кілемдей төр алдына жаңа жайған.

Аппақ айдын.

Жұлдыздар жымыңдаса су бетінде,

Жанымды жалындатып шоққа ораймын.

Жағасы жайқалады Қапшағайдың,

Аунаған ақ толқынға көп қараймын.

Көндікпей көп ғасырлар келген Ілем,

Сен бүгін құшағыңды көпке жайдың.

Арғымақ — ақжал толқын,

Шудаланып,

Айдының жатырсың ба нұрға қанып.

Адамның құдіретті күші емес пе,

Жасартып әміріңді тұрған анық.

Шат жүзің нұрлы кеште нұрланады,

Сыбырлап,

Сыршыл қайын ырғалады.

Нұр құшып,

Көкке бойлап шағала-үйлер,

Жаңғыртып жастар үні тұр қаланы.

Саған мен қашан-дағы асыққанмын,

Сәулесін орансам деп ашық таңның.

Куәсің күлкісіне ғашықтардың.

Куәсің ғашықтардың күлкісіне,

Куәсің мұндағы көп жұрт ісіне.

Ай сенің айдынында шалқалайды,

Оранбай аспандағы бұлт ішіне.

Күн-дағы айдынында дөңгелейді,

Батқандай рақатына ол мерейлі.

Жайқалған жағаңдағы ағаш түгіл,

Құм-дағы маңайдағы шөлдемейді.

Екінші жыр

Толқынның толастамас асқақ әні,

Бір ойым менің содан басталады.

Өткенін есіне алып күрсінгендей,

Жартастан мөлт-мөлт етіп жас тамады.

Екшеген толқын шайып

құмың майда,

Оралтар өткендегі мұңымды ойға.

Бүгінгі тағдырыңа риза болып,

Көзіңде қуаныш-нұр жымыңдай ма.

Сенде жоқ бәсең толқын,

Бәсең көрік,

Күн сайын құлпырасың әсемденіп.

Жатасың ала жаздай жас өң беріп.

Жатасың жалғастырып өріңді өрмен,

Көз алмай көп қараймын керім кәлден.

Бір кезде өткел бермес асау Іле

Жуасып,

Жолаушыға төрін берген.

Арналы,

Ала шапқын ағыстарың,

Бейне бір ақтарылған шабыт-дарын.

Әлемге мақтаныш қып жатыр дерсің,

Тіл тауып,

Адамдармен табысқанын.

Тыңдатып жақынға да алысқа әнін..

Жатқандай толқындарың арман бөлеп.

Ойлының үзілмейтін қиялыңдай,

Тынысын тіршіліктің қалған демеп.

Тамаша жандар қанша арамызда,

Сондықтан батыл іске барамыз да.

Адамның еңбектегі ерлігі ғой

Қалаға,

Тірлік берген даламызға.

Аралап кең даланы асығасың,

Жоқ менен ешбір сырың жасыратын.

Адамның ақылы мен парасаты

Құныңды,

Құдіретіңді асыратын!

Сияқты бір мөп-мөлдір иірім-ән!

Қарамай жаздың төккен жауынына,

Қарамай қыс бұрқасын,

Дауылына.

Көп ұлттың азаматы құшақтасты

Іленің көк толқынды бауырында!

Дос әні қанат қағып алыстарға,

Шаттықтан шашу шашып қалысты арна.

Астында қызыл тудың құлшындырған

Күп қандай кенелген көп табыстарға!

Өздерін көрді ме екен дара санап.

Айнала құз-жартастар жараса қап,

Теңізге тұр ма төніп,

Тамашалап!

Қарайды көзін алмай олар-дағы,

Өтетін жолаушылар жанасалап.

Төнеді бұлт теңізге теліші деп,

Елміз ғой оты қашпас,

Өрісі көп.

Осынша жетістіктің бәрін-дағы

Айтады жұрт уақыттың жемісі деп!

Көңіл сергек!

Қапшағай қаласы да қанат жайған,

Басына шың жастанып, көзіңше өрлеп.

Теңіздің қызықтауға көркін көріп,

Бұлттар да қонар шыңға еркін келіп.

Ерлік көп!

Ел іргесі берік сондай,

Дәріптер достығымды сертім берік!

Керек қой теңізге де тұрақтылық,

Барады Балқашқа да ұзақ тұнып.

Балауса,

Балғын бауды бусандырып,

Келеді бақшаларды гүл аттырып.

Ағады әр отауға жарық беріп,

Қызығын жатыр бүгін халық көріп.

Дамылдап сая бақта дем алады,

Ер шопан өрісте мал бағып келіп.

Коп бүгін айтары да ақ арнаның,

Кінәлап өткені үшін тағар ма мін.

Далаға,

Қалаға да шырақ жағып,

Арқалап ағады Іле ел арманын!

Ақша бұлттармен көрші етті!

Қыраны шалған қиырын

Биігіменен өлшетті!

Тауларда жүрдім,

Саялы, салқын,

Сан ғұмыр!

Қарашығымда

Көрікті сурет қалды бір.

Көгілдір мұнар көзді арбап,

Көңілде кетті мәңгі жыр.

Әлемді шолып биіктен!

Жатырсың сонша құлпырып,

Туған ел,

Неткен сүйікті ең!

Секілді ол бейне құс тағы!

Жат оған ойлар ұшқары,

Қайсарлық —

Тәңір ұстары!

Тауларда жүрдім,

Ысқырып дауыл, жел де үккен,

Әжімдер қандай шер бүккен.

Тауларда жүрдім!

Тұлғалы таулар салтынан

Әсерленіп шарқ ұрам.

Асқақтап бара жатсам да,

Тауларға қарап тартынам!

Тауларға қарап тартынам!

Даусына қалай қызыққам!

Құздары көкті тіреген,

Төсінде бұлттар түнеген

Тауларда мен де түлегем.

Тау болып қалса деп келем

Жүректен туған бір елең!

ТАУЛАРҒА ҚАРАП

Жапырақтан таққан сырғасын,

Шалғайдан көрдім шың басын.

Тауларға асқақ ұн қатам,

Тағат қып бір сәт тыңдасын!

Ел екенбіз біз тауы көп!

Тауларда сая,

Тыныс бар,

Тауларда жатыр күміс қар.

Аршаның иісін аңқытып,

Тауларым бойын тік ұстар!

Тұрады таулар сүйіп көк,

Тауларда сұлу киік көп.

Ұлылық та бұл тауларға

Тұрады екен сыйып тек.

ТАУ ӘСЕРІ

Жалғасып жатқан шыңға шың,

Шалғайдан көрдім шың басын.

Етектен тұрып үн қатсам,

Биіктен тауым тыңдасын.

Ел екенбіз ғой тауы көп.

Тауларда сая,

Тыныс бар,

Тауларда жатыр күміс қар.

Қашан да көрсең құныспай,

Тауларым бойын тік ұстар!

Тауларда тарғыл киік көп,

Биіктен қарар биіктеп.

Алғысың болса, адамдар,

Тауыма менің үйіп кет,

Тауыма менің үйіп кет!

Таласқан шындар қанша заңғар көкпен,

Жете алмай дегеніне жандар да өткен.

Аңғартпас жетесізге жеңістер көп,

Арманым ойламаймын алдар деп мен.

Қымбат енші арнадың.

Өзімше өтеп келем парызымды,

Сезеді халқым іштей ой салмағын.

Ғұмырын өткерсе де күреспенен,

Арманын айтып ешкім түгеспеген.

Сезім де,

Талпындырар қанат керек,

Шынар да шың басында тым өскелең!

Кім келіп,

Бұл өмірден кім етпеген,

Күндерге ризамын жүдетпеген.

Сияқты көгерген жер жаңбыр жауса,

Адам да көп жасайды тілекпенен.

(Түнеріп тау басында қалмас мұнар).

Ғажап-ау ұқсастықтар арадағы

Адамды табиғатпен жалғастырар.

Кіршіксіз,

Қандай таза алғашқы қар,

Мұндайда қыран биік самғап шығар.

Күйі де бұл көңілдің ауыспалы,

Мұң менен шаттық орнын алмастырар.

Айнала ақ торғынға орағандай,

Үлбірер жеңгем тартқан орамалдай.

Аязда ақша қардың сықырынан

Сезімдер ұйқыдағы оянардай.

Керемет!

Маңайдан мен мін таппадым.

Қар жатыр сай-саланың қымтап бәрін.

Елестеп кетті бір сәт көз алдыма,

Ақпанда алып келген гүл шоқтарың...

Жан — алау,

Жарқылдаған жанар — шақпақ,

Келемін жолсыз жермен сонар-соқпақ.

Қыс қатал болса-дағы,

Қаталдықтың

Көкейде түйіні бар қалар сақтап.

Шындарды қымтай түсіп жауыпты қар,

Жол жүру шатқалдарда қауіп шығар?

Құрсанған,

Дауылдатқан қыс күніндей,

Менің де әдетім бар жауып тынар.

Жүзіңнің көрдім сонша нұрланғанын.

Даланың кешіп жүрміз телегейін,

Мен қалай ұқсастықты елемейін.

Қарлы шың қарағайлы

Түн ішіңде

Көрінді алыс тартқан кемедейін.

ШЕКАРАШЫ

Қауіптен сақтандырып ел-ананы,

Күзетіп сен келесің шекараны.

Өзіндей қырағы ерлер тұрған шақта

Еркіндеп табиғат та дем алады.

Көтеріп жүргеннен соң заман жүгін,

Көңілде болған шығар алаң күнің.

Дүбірі басылмаған жер шарының

Тілейсің бүтіндігін,

Амандығын.

Жатса да тұтас тауды сызық бөлігі,

Мен оған қарамаймын қызық көріп.

Тыныстап бір қиырда қыран отыр,

Аспанды шекарасыз жүзіп келіп!..

КҮРСІНБЕ, АПА!

Мариям Хакімжановаға

Жатқан мынау айналаға сәнденіп

Қарап тұрсыз көкіректі ән керіп.

Қарап тұрсыз оймен толқып,

Жан aпa,

Бар нәрсеге нәзіктікпен мән беріп.

Жанарында жалыны бар көктемнің,

Айықпапты жүрегіңді өпкен мұң...

Қарашы, апа!

Дүниеге еркіндеп,

Шуақ төгіп,

Шалқып тұрған неткен күн!

Қарашы, апа!

Қатарласын қандай көп,

Нұрланасың көңілінде қалмай кек.

Онсыз сенің жүрегінде жанбайды от.

Көрінесің үзілмейтін әуендей,

Көрінесің шексіз жатқан шалғай боп.

Қарашы, апа!

Алатауға,

Аспанға,

Ұқсап кетті бұлттар шашу шашқанға.

Сонау асау шақтарыңа қайрылшы,

Егделікті есіңе алып жасқанба.

Өзіңе ұқсап келеміз біз өр қонып,

Өзіңе ұқсап өмір кешсек ер болып.

Еске оралып өкінішпен өткен күн,

Отырсыз ба өлең жазып,

Тебіреніп.

Ойға да.

Өз үйімде өзіңді аңсап отырмын,

Орның бөлек, ару анам, қайда да!

Күрсінбе, апа!

Олай терең күрсінбе,

Сен емессің ойсыз өткен құр сүлде.

Сен емессің бас сауғалар жалтақ жан,

Көп адамдар ғашық болып жүр Сізге!

Бұл бір сөзім болар Сізге тосын да,

Көп-ақ екен тілектесің,

Досың да!

«Ғашық едік біздер адал жаныңа»,

Деп, сырласып

Отыр жұрттар осыңда.

Қашан-дағы жаныңа ерген ақ тілек,

Сізге серік болған емес уақ-түйек.

Сол үшін де күрсінсеңіз ешқашан,

Дейді ақынды жыр жазудан уақыты жоқ.

Көп естідім жақсы ықылас,

Жылы леп,

Осы апамыз шыныменен ұлы деп.

Біздер-дағы ағарттық қой самайды

Кеше ғана ойнақтаған құлын ек.

Кеше ғана қуып едім көбелек,

Соның бәрі тұс секілді,

Не керек...

Нөсерге де ұқсап кетер жаздағы

Өте шыққан бұрқ-сарқ етіп себелеп.

Бір пендеге бере бермес бар сыйды,

Ұғым қалар әркім жайлы әр қилы.

Ана болып,

Ақын болып сен жүрсең,

Ал біреулер надандықтан шалқиды.

Етек алған ауылдар.

Қияндарға ұшамын да.

Құшамын да.

Мен жүрмін Алатауда,

Жайраң кеште,

Мендей-ақ кешер біреу сайран кешсе.