Күн бұлыңғыр. Демін ішіне тартқан қара жүрек қатігездің кеспірі сияқты дертіп, көкпеңбек күйі сыздана шытынаған. Әрі көңілді тұтаған сүреңсіздігімен қоймай, соңы буырқанған боранға ұласатындай мүттәйімдік нышан байқатты. Ал жаратқанның жанары көрінбегелі қай заман...

Сіреп түскен қар күртікке айналып, тас түйін бедірейген қалпы мизімейді. Қара жердің бетіндегі сойдақталған әжім тектес ой-шұқырын тегістеп, құтты бір жамалы опаланған теледидар жүргізушісіндей даланың өңін жылтыратып жіберген. Әдетте, жасанды жылтырақтың суық болатынындай, қылаусыз «әшекей» болмашы жаяу бұрқасынның өзіне шаңыта безерленеді. Қапияда уысында тұтамдалсаң аяй қомас: жаныңды шырқырата құрсаулап, жетпіс жеті әкеңді танытатын түрі бар. Тым құрымағанда мардымсыз боса да жылт еткен күн сәулесі білінсеші. Неше күнгі сілбілеген сұрқай дүние еңсені басып, онысыз да әтүйірі қашқан өмірді сұрықсыздандыра береді.

Осы көрініс етектің жазығына дендеп енген сайын қоюлана түскендей. Ара-тұра қараған, жыңғыл, үшқат сияқты шөлейтке өсетін бұталы өсімдіктер ұшыраспаса, қылт еткен көлденең қылау жоқ. Хан да, қара да жүретін күре жолда қыстың көзі қырауда пенде атаулы ілуде-шалуда кездеседі. Әсте, табиғат қолайын жақсы білетін жүргіншілер ауа райының қытымырлығынан сескенетін сыңайлы. Ал, анда-санда қылаң беретіндер шекесінің қызғанынан емес, әлдебір қыжалаттан, нақтысында тағдырдың қыспағымен жанын жалдағандар тәрізді.

Міне, осындай қанын ішіне тартқан сұрқай күнде сұрқай машина сұрқай тірліктің арасына сәт сайын тереңдей сүңгіп, мейлінше құлашын кеңге жазды. Жапан түзде жападан-жалғыз қара жолды жауып қалған қасат қардың үстінде қалықтап барады. Қай жерде сапары үзілетіні бір құдайға ғана аян…

Жапардың қара тұяғынан хал кетіп, иіні салбыраған қалпы тауы шағыла сабылғанына екінші тәулік. Бірақ тынымсыз шабуылдағанымен өндірген дәнемесі жоқ: текке арам терге шомылып, шаруасы бір орнынан тапжылар емес. Ілгеріге қарай жанын салып қанша өңмеңдегенімен, ісі бір оңғарылмай-ақ қойды. Есін қашырып, жан-жағынан анталай қаумалаған қырсықтың бетін қайтарар қайласын таппады.

Жанына зауал батты ма, кеудесі көріктей көтеріліп ауыр күрсінді. Қаздай шулаған көкірегінен ыстық жалын шарпыған леп атқылады. Өзегі ит тырнап жатқандай удай ашыды. Улы тырнақ жүрегін аяусыз осып-осып өткендей, өңінен сәл шіміріккендіктің нышаны білінді. Сол қолымен маңдайына құлаған шашын кері қайырып қойды. Аспан мен жер әппақ боп тұтасып, аяқтың астын жөндеп көрсетпейді. Соған тапжылмай үңілемін деп әбден қадала қараудан жанары талса керек, дүние буалдырланды. Алайда, мұны қайда екені белгісіз, сүйретіп әкетіп бара жатқан қара жол әсте де таусылар емес.

Енді бірде қабағы тұнжырай тас түйіліпті. Өңі күреңіте солғынданған, сұсы көрген көз тіксінетіндей сұп-суық. Сақал-мұрты сояудай боп көк моразданған. Күйі қашып, жүдегенге ұқсайды. Жейдесінің жағасын да кір шалған. Екі ұрты суалып, шаршағандықтан ба, әншейіндегі аясы кең нұрлы жанарлары сығырая жылтырайды. Көзінің төңірегінен жолақ-жолақ ұсақ әжімнің ізі білінеді. Күтімсіз дудыраған шашы одан бетер түр-әлпетін әлем-жәлем жасаған.

Шарасыздықтан миы шағылып, шақша басы шараға айналған. Қандай амалдың барын білмей, алжыған итше беталбат сенделіп келеді. Жол жеткізер емес, мұрат екібастан…

Бұл – ит тірлікте осылай әбден шөре-шөреге түскен пышана пенде еді.

Жапардың еріксіз өзегі қыжылдады. Дөңестеу қабақтары түйіліп, тайқы маңдайынан тарта екі қасының арасына тігінен түскен сызық пайда бола қалды. Кескіні әлдебір кеселден болмашы тыжырынғандай кепке енді. Жауһат шырағының әшейіндегі ұшқынын кіреуке мұңы торлап, енді қайта сол бір жылылықты аңғартпайтындай тұманыта тұтады. Атжақтылау біткен бетінің бұлшық еттері білемденіп, тағдырдың көлденең тартқан сыйына зығырданы қайнады. Осынау кеспіріне орнаған кейістік, оның жүзіндегі әжептәуір сүйкімділікті үшті-күйлі жоғалтып жіберген еді.

Ақымақтықтан тартқан азабына жанығып келеді.

Жанын қарманып, шылымын іздеді. Кішкене қызыл қорапты қалтасынан алып, әуелі ноқаттай ғана темекі тұтатқышты басты. Назарын жолдан айырмаған қалпы «оқшантайдан» бір бұрамын суырып, ерніне қыстырды. Сосын қайтадан баппен қораптың аузын жапты. Осы кезде тырс етіп, тұтатқыш та қызғанын аңғарта ұясынан кері серпілді. Сол заматта-ақ бәріне икем оң қол, әлгіні тажалдың жалғыз көзіндей қызартып әкеп, танауының астына қарай жақындата берді.

Көк түтінді бұрқ еткізгенде барып, жанары шырадай жанып, бойы байсалданғандай көрінді. Көк желкесінен бастап тартып сірескен жаурынының құрысқаны бір сәт ыдырағандай сезілді. Әйткенмен, бәрібір иіріміне жаңқаша үйірген ой ырқынан шығара қоймады. Табандатқан бұл бәледен арылайын десе де, сол сәтінде-ақ басы жадыланғандай әбілеттің соңынан өзі еміне сүмеңдеп бара жатты.

…Құдай бір айналдырса, келекесіне ұшыраған басты шыр айналдырады екен. Сона-а-ау жылдан тірлігінің кетеуі кетіп, ері мойнына итіне береді. Бір кездерде алдына биік мақсат қойып, күн ілгері сызған ұлы арман-жолының нобайы түбірімен күл-талқан күйреді. Ештемені уысында ұстап тұра алмады. Себеп… айта берсе, алуан түрлі. Онсыз да былайғы күйкі күйбеңдегі тауқыметтен қажып, сіңіріне ілінген шағында бірінен соң бірі бәлеге арандап, інілері әбден титықтатып бітті. Әсіресе, араларындағы жалғыз шешелерінің халі Жапардың арқасына аяздай батты. Бейнет пен қасіреттен арса-арсасы шығып, маңдайындағы әуелден-ақ қалың әжімі қырық қабаттанды да, сүтінен қожыраған шібіштің желініндей екі ұрты шүршие суалды. Қос жанары шүңірейе ұясына кіріп, түр-әлпеті сұрықсыз кеспірге айналды. Әшейінде-ақ жел мен күнге тотыққан өңі енді өрт сөндіргендей мүлде қарақошқылданып, қазанның түпкүйесіндей кепке енді. Басқаны қайдам, осының бәрі ең бірінші мұның жүрегіне шаншудай қадалды.

…Баяғыда-а-а… Баяғы болып кетті ғой, түге, 1985-ші жылы үміт пен күдік араласқан дүдәмалдың ортасында қақпақыланып келгенінде құдай қолдап, аңсаған арманы орындалды: жазатайым оқуға ілікті. Бірақ, жұртшылық жыр ғылып айтатын, жазушылар тамылжытып жазатын студенттік өмірі елді тамсантатындай өтпеді. Қалпындағы буазыған мамыражай дүние, мұның оқуға түсуін аңдып тұрғанындай тегенедегі сүтше шайқалды да, мұқым жұртты абыр-сабыр жасады. Кеңес өкіметінің тәлейінде болып көрмеген реформа, сараптау басталды да жөнелді. Дәп ұйытқысы іріген тұсқа киліккен жастық ғұмыр, қолдан жасалынған қилы сынап-байқаудың негізгі нысанына айналды. Әркім әртүрлі жаңашылдықты іздей тәжірибелік тәсілдер жүргізіп, көптеген тағдыр тәлкекке ұшырады. Жоғары білім беру саласында алғашқы қарауылға ілінген, студенттік оқу кестесі болды. Содан ба, дәріс дәйексізденіп, сапырылысқан ғалам одан сайын құйтұрқысын үдете түсті, үдете түсті. Ән-думанның етек-жеңі жиналып, ашқұрсақтау сүркіл тірлік сөлбірейе төбе көрсетті. Өларадағы сілбілеп жауған жаңбыр тәрізденіп, тоқтамай қойған қойыртпақ қоюлана берді, қоюлана берді. Қысқасы, сол бір кезеңнің тыңдар құлақты тұшындырып айтар шақтары тым аз.

Еңбек жолы да қиракездеу басталып, тұрмыстың ауыртпашылығы титығына тиген. Әбден ерқашты етіп, сілесін қатырғаны – баспанасының жоқтығы-тұғын. Кеңес өкіметі қирап, әркім өз қотырын өзі қаситын капиталистік дәуірдің дарбазасына еніп кетсе де, «жұмыс орнынан үй аламын» деген қанға сіңді қағидадан арылмады. Бір жазушының кітабындағы іргеде жүнін түтіп отырып феодализмнен социализмге бірақ секіргенін аңғармай қалған кемпір, сол жүнін түткен қалпы социализмнен капитализмге оралғанын да байыптай алмады.

Осы оңы мен солын байыптай алмай қалған кеп тұтастай қара халыққа тән еді. Әйтеуір, бәрі ертеңгі күнге үміт артатын тәрізді. Жапар да болашаққа сенді… Кімге, неге сенетінін де білмеді. Құдайдың өзі жарылқай салатындай болып көрінді. Сондықтан, әлдебір заманға бейім пенделерше көпшілік дүркірей соңынан ілескен саудаға да селт етіп, ыңғай танытпады. Ең бірінші ол әбілеттің білегі көтере алмас шоқпар екенін білді, білгеннен кейін беліне байламады. Байламағаны – ары жібермеді. Әлдекімнен, әлденеден қысылды. Мәліш бұйымын бұлдап, біреудің артық қара бақырын да алғысы келмеді. Обал-сауабынан қорықты. Екі кішкентай күшігі бауырын қалт-қалт көтеріп, көзін енді жыртитып ашқан. Соларға қырсығы тие ме деді. Содан кейін бәріне көнбіс қойторылық қалып аңғарта, осы қоңырқай тірлігіне бейілдік білдіріп, түпкілікті мойынсұнған. Бәлкім, біржола солай жүре беретін бе еді…

Кенет жеткен суыт хабар шымбайына қатты батты. Тұтас бұқарамен бірдей сіңіріне ілініп, әупірімдеп күн кешіп жатқандарында көрген нәубеттері аздай, зауал бұлардың әулетіне төтеннен жабысты. Соры қайнаған шешесі одан сайын соры қайнап, тәукеншік тірлікте тағдырдың татасын тартқанын түсінді. Өйткені, ұлы түрмеге түссе қай ана зарланбасын? Сорлы байқұс «қатарынан төрт қыз таптым, құдай маған ұл бермеді» деп уағында зар илесе, кейін зауалды тәңірден тілеп алған ұлдарынан әбден шегетінін сол заматта білмеді-ау. Әрі мынау көретін көресісінің бастапқысы екенін де екшемеді…

Әке баяғыда-ақ аттанатын жағына аман-есен қоныс аударған. Осындай иыққа салмақ түскенде, үй ішінен бас көтеріп шығатын ешкім жоқ. Не жасаса да тек Жапардың өзі ғана. Тепсе темір үзетін тете інісі бар-ау, бірақ құдай сана бермеген соң, қайтсін. Оған – бәрібір. Сорлатқанда, одан кейінгі інісі Жүсіп арандаса да жалғыз барып арандамай, төрт адам бірігіп қылмыс істеп қақпанға тұтылған. Ең ішіндегі “марқасқасы” да сол, бір басына қылмыстық істің төрт бабын жамап, темір тордың төрінде баптанып жатыр. Тағылған айып: ұрлық, қарақшылық, суық қару ұстаған, ұйымдасқан сыбайластық. Міне, сөйтіп, ешбір тегеуріні мықты мизіте алмас батпанның астында қалған да қойған.

Енді не жасамақ? Қымбатшылық қысып, зорға ілдәлдалай күнелтіп жүргенінде қайдан сапар шеге алсын? Алып-ұшып бара қалғанда да қиратып тастар дәнеңесі жоқ. Құр келіп-кеткеннің не септігі бар? Тек шерменде шешеңе төбе көрсетіп, көңілін демдеп қайтпасаң.

Ақыры жолға қамданды. Оның өзінде де көрші-көлеңге қарызданып, тиын-тебенін жинап-жасқап, барып-қайтуға жеткізді.

Бұл – наурыздың басы-тын.

Көңіл айдыны орталанып, автобустан сүлесоқ күйде түсті. Бірден алыстан көзге ұрғаны – ауылды әлдебір беймәлім де белгісіз күңгірттік жайлаған. Бұрын да оңғаны шамалы еді, ал бүгінде үйдің сиқы тіпті қашып жұтаңданған. Жаңбыр мен қардың суы тиіп, әр-әр жерінен сылақтары құлаған қабырға қотыраш-қотыраш. Ал, сиықсыз ағаштардан істелген сырсыз қақпаны күн жеп, әбден ақжемденген. Оның үстіне қоршауы бір түзудің бойымен тартылмаған, қисық-қисық. Кей тұсы арса-арса, арық сиырдың қабырғасындай ебедейсіз ырсиып-ырсиып тұр. Сонадайдан ретсіздік мен мұндалап, көзге ұрады. Ол аздай есіктің алды қоқыс. Қора жақ қыстан тазартылмаған сабан мен қиға толы, онысы мына ауланың әрімен әндем жараса қалыпты.

Осының бәрі жүдеу сұрқай тірлікті одан сайын сүреңсіздендіріп, өзегін тырнады. Қараптан қарап жұртта қалғандай көңілі құлазыды. Сосын, жағдайды өзгертіп жібергенге қолынан ештеме келмейтін дәрменсіздігін білгенде, зығырданы қайнады. Амалсыз жерге шырт түкірді.

Қақпаны ашып аулаға енді. Үйде жан-пенде жоқ. Тек шынжырдағы сары төбет қана иен шаңыраққа ес. Соған сенгендіктен бе, әлде тапа-тал түс болғандықтан ба, есікті құлыптамай құр әшейін жаба салыпты. Бәрі ашық-шашық.

Жаңа автобуста келе жатып ауылдың іргесіндегі қоңыр таудың бөктеріне көз жүгірткен. Әр-әр жерде шашыла жайылып жүрген ұсақ малды байқап еді. Енді, «солармен бірге таласа тәтем де бес-алты саулығын өріске шығарған екен ғой» деп қорытты. Содан соң көп бөгелмей бақшаны көктей өтіп, мал жайылады-ау деген жақты бетке алды.

Өзінің жорамалдағанындай болып шықты. Шешесі Нұрғаным өрісте жүр екен. Сонадайдан көріп сыртқы пошымынан бірден таныды. Бұрынғы дағдысынша суық өтпейтіндей қалың киініп, салысын шарт буыныпты. Осы үйреншікті кейпі алыстан жанарына оттай басылды. Бірақ, оның бұған көзі жетпейтін сияқты. Әлде, бар назарын малға салып, ары-бері жүрген сөдегей-солпы адамға онша ден қоймай ма, сөлбірейіп келе жатқан ұлына, әйтеуір, көңіл аудармады.

Өйтетіні, бүкіл ауылдың ұсақ-түйегі осы күнгейде тәрізді. Аяқты мал тоқтамай біріне-бірі қосылып кетсе, үлкен адамға ол да бір қып-қызыл машақат. Оңайшылықпен бөліне қоюы қиын. Сондықтан бес саулығын көзінен таса қылмай әрқайсысын жіті қадағалап, сол табаны тілініп жүгіретін әурешіліктен алдын-ала қорғаншақтанатындай. Осындай малға алаңдаушылықтың үстінде бейсауат жүрген кісіге қарамайтыны аян.

Жапар шешесін ап-анық көріп келеді. Өңі әбден тотығыпты. Әжімдері қатпарланып, жанарының нұры тайған. Кескіні қамкөңілдіктен күңгірт тартқан. Үсті-басы да қораш, көктемнің қара суығы өтпесін дегендіктен бе көр-жердегінің бәрін иығына іле беріпті. Бет-әлпеті қаракүреңденіп, жер татиды. Онысы көкірегіндегі қайнаған қамырығының көбігіндей кілкілдей көзге тосын көрінеді. Тым жүдеу. Құдды айдалада жападан-жалғыз қаңғыған Мұңлық пен Зарлықтың шешесінің кебіне енген.

Арқан бойындай жерге таянғанда ғана мұны аңдап, жыртық көздері жасаурай сүзіле қарады. Екі ара құрық тастамдай қалғанда анық ұлы екенін білгендіктен бе, жүзіне бір жылылықтың ұшқыны жүгіріп өтті. Сосын қорбаңдай қарсы жүрді. Ұмтылған қалпы соқталдай мұны бас салып, отызды алқымдаса да бетінен шөпілдетіп сүйіп жатыр. Иегі кемсеңдеп, ыстық жасы көзіне тимей-тимей кетеді.

Шешесінің мына сұрықсыз кейпін көрген Жапардың да қуыс кеудесі азынай жөнелді. Дүниедегі құрсағын жарып шыққан жалғыз анасына болмашы бір көмегін тигізіп, тұрмысын жеңілдете алмағанына сол сәт қатты күйінді.

Еті өсіңкіреп, доғалаңдануға айналған жанарын тоқтатып, ұлының жүзіне діңкесі құрыған қалпы аңыра қарады.

Салы суға кеткен қалпы төңірекке көз жүгіртті. Жан-жағында пышырай шашылып жиырма-отыздан ұсақ мал жүр. Арасында шошайған бала-шаға. Алабажақтанған сары ала қаздың бауырындай бөктер, күннің көзі енді біраз осылай тұрса әр-әр тұста жатқан қары еріп, дүрк етіп көтеріліп кетпек түрі бар. Сонда да, тақыр да болса бусанған жерге қой жарықтық жабысып, айырылмайды.

Олар бес-алты саулықты екі-үш қозысымен шүршитіп айдап, ауылды бетке алды.

III

Бір түнеп, ертеңінде-ақ қайтадан Алматыға аттанды. Ұзақ жолдың соққанына шаршамады, ой соғып қажыды. Байқауынша бүкіл ауырлық мұның иығына түскелі тұр. Тетелес Сапар өз басын алып зорға жүр. Одан кейінгісі қамауда. Ең кіші бауыры мектепте оқиды. Қол ұшын созатын жан-пенде жоқ.

Үйдің іші сіңіріне іліне жүдеген. Кедейшілік. Ішіп отырған тамақтарының өзі – қатықсыз қара көже. «Ана ұл құдай қолдап аман-есен құтылып шықса, бәрі оңшалады ғой» деп тұспалдады. Бірақ соның темір тордан құтылуына, өзінің қандай қам-қаракет жасауын білмей дал. Қайласыз. Бәрін шешетін ақша екенін жақсы ұғынады. Әттең, ол құрғырың уысына түскен бе? Бар болса, елдің үстінен күн көріп отырған заң иелерінің құлқынына аяусыз тығар еді. Рас, Жүсіптердің жасағаны кәдімгі қылмыс. Бірақ, бүкіл бәле-жаланы солардың басына үйе салуға болмас. Негізінде шелек жалағандар тұтылып, қырсықтың қара тұлыбын бастарына тұмшалаған да алған.

«Жапа шектік» деген төрт адам, сегіз ірі қара даулап отыр. Төртеуі – жылқы, төртеуі – сиыр. – Бір сәт ішінен тынып, лажсыздықтан шешесі көзімен жер шұқыған. – Алдымен солардың жоғын түгендеп беруіміз тиіс».

Осының бәрі миына шегедей қадалды. Аяқ астынан сонша малды қайдан таба қоймақ? Амалы таусылғандықтан ақылы айрандай іріп, шарасыздықтың шатқалына құлады. Жол бойы сона-ау ауылдан Алматыға жеткенше жанын да, санасын да мазалаған осы ой болды.

Иінін басқан тұрмыстың ауыртпашылығы емес, тағдырдың кездейсоқ зауал көрсеткені еді. Келгеннен кейін де екі-үш күн сең соққан балықтай меңіреуленген халде жүрді. Осы аралықта «жыртық үйдің құдайы бар» дегендей, күтпеген жерден сәл еңсесін жазарлықтай бір жақсылықтың шеті қылт етті. Ол – мүлде бұл ойламаған тосын жайт-тұғын. Үлкен бір акционерлік қоғамның президенті жалақысы дұрыс, басшылық жұмысқа шақыра қалғаны. Көктен іздегені аяқ астынан жерден табылғандай ұсыныс болғанымен, бірден бағасын төмендетіп алмаудың жолын көздеді.

Президент ағынан жарылып, бұл ұйғарымның төңірегінде біраз ойланып барып, шешімге келгенін жасырмады. Және Жапардың айтқанына келіспейтіндей, жанарын бұдан тайдырмай қадала түсті.

Жапар мына қамқор уәжге жүрегі елжірей ойланып-ақ қалды. Ешкім бұлай жанашырлық танытып, дәл мұндай қиналған уақытында жәрдем қолын созбаған. Әп-сәтте-ақ ішкі әлемі астаң-кестең қотарылды. Алып қашқан әрқилы байламдарының ешқайсысына жіп таға алмай дал. Ақыры:

«Әлдеқандай болып бәлденгені несі, «кедейдің кербезінен сақта».., әулиесінбей барсыншы әрі деген жаман ой келіп қала ма көңіліне» деп, тағы да іштей қыпыжықтады. Жоқ, президенттің райынан ондай нышанның ізі білінбеді.

Жайбарақат пішінінен танбай тағы да бұған «ұзын – арқан, кең – тұсау» қалып байқатты.

Екеуі жылы қоштасты.

Бір қызығы бұл жігітпен немере бауыры Сүлеймен арқылы былтыр танысқан. Олар өзара әуелден тығыз қарым-қатынаста болса керек. Аты – Зейнел. Тәңір жазса адам кездеседі екен, одан кейін де бастары ірілі-ұсақты жиында екі-үш рет тоқайласты. Жарқын мінезді, ақ сары жігіт үнемі жылы ұшырай амандасатын. Бұл да оған іш тартып, әуелден білетін адамдай етене бола түсті. Енді, міне, Зейнел мұның үш ұйықтаса түсіне де кірмейтін бір шаруаның басын қылтитып отыр. Оған «ойланайын» деп сыпайылық таныта айтқанымен, ұйғарымын әлдеқашан жасап қойған. «Жарайды» деп қолқ ете қалуға, арланды. Жаны мұрнының ұшына келіп тұрғанда, әрине, бұл таптырмайтын тұс. Жақсыдан – шарапат деген осы. «Әлде, Сүлейменнің ықпалы тиді ме» деп те ойлады.

Кесімді үш тәулік өтісімен, өз шешімін білдірді.

Ертеңінде таңертең жаңа жұмыс орнына бірінші күннен кешігіп қалмайын деп, аяғын асығыс басып аялдамаға жүдемдете жөнелген. Ту сыртынан «кешіріңіз» деген тосыннан естілген үнге еріксіз мойын бұрды. Соңында сыптығырдай тартылған жап-жас жігіт имене күмілжіді. Әлде нәрсені айтуға ретін таба алмай тұрған сықылды.

Ашықтан-ашық мына шақырудың мәнісін түсіне алмаған Жапар айран-асыр қалпы жігіттің өңіне барлай қарады. «Не айтып тұр?» деген сауал еріксіз миына тепті.

Жапардың бойынан тоқ жүгіріп өткендей, денесі тыз етті. Мына сөзді өз құлағы ма естіген әлде түсі ме, соның байыбына жетпей жұмбақ күй кешті. Жалаңаяқ журналистің бір-ақ күнде шопырымен машина міне қалуы, еш көңіліне қонбады. «Біреу әдейі адам жұмсап, әзілдеп тұрған жоқ па екен» деп те ойлады. Сосын, біраз бөгеліп барып, лажсыз соңынан ерді.

Аулада ұйлығысқан үш-төрт көліктің арасындағы шетелдік әппақ сүйкімдісіне келіп тірелді. Жапар өзін әлі алып-қашты ойдың ырқынан арашалап үлгермеген.

Осындай алақұйын күй билеген қалпы артқы есікті ашып жайғасты. Лыпылдаған жеңіл неме орнынан бірден атырылып, көл дарияның бетіндегі су жыланша сырғанай жүйтки жөнелді. Толассыз машиналар аққан көшелердің бірінен кейін біріне өтіп, әп дегенше-ақ офистің алдына көлденеңдей келіп тоқтады.

Көңілінде бой көтерген қобалжу әлде қысылу сезімі бар, бөгде де бейтаныс кеңсенің табалдырығынан аттап ішке енді. Соңғы күндері ғана жүздері таныс боп қалған жаңа әріптестері жылыұшырай амандасты.

Тұс-тұстан білдірілген ықыласты ілтипатқа Жапардың жаны жайылып сала берді. Ешқайсысы мұны тосырқап сыртқа теппей, алғашқы сәттен-ақ іштеріне қарай тарта түсетіндей.

Мүлде бұған беймәлім жат саладағы жылы шырай жігітке бейсауат орта, жаңа қызметке тез үйренісетіндей нышан танытты. Әу баста ұжымының психологиясы мен қарым-қатынасы тосын жұмыс орнынан тартыншақтағаны да өзіне аян. Өйткені, бұл – мұның қызметін тұңғыш ауыстыруы, өмірдегі табан тіреген не бары екінші мекемесі. Бүге-шігесі мәлім кәнігі орыннан жылжып кету сондай қиын болып көрінген. Сөйтсе, табиғаты бөлек ортаға соншалық үрке қараудың керегі де жоқ екен.

Көп ұзамай-ақ бір белеңнің шаңын бір белеңге қосып, тынымсыз шапқылау басталды. Аз оттап көп жусайтын жылқыдай, аз ұйықтап, жортуылы басым тірлікке түсті. Ел-елді аралап, ауыл-ауылды шолып, жинайтындары – инвестициялық жекешелендіру купоны.

Халықтың тұрмысы нашар. Қайда барсаң да балағаттап, ашуына булыға сөйлеген жұрт. Кімді сыбап, кімді жерден алып, жерге салып жатқаны белгісіз. Тіліңді тектеп ұстамасаң арасындағы ашынғандары ай-шай жоқ жуан жұдырығымен сілейте соғып, танауыңды дала-дала жасауы әбден кәдік. Сондықтан аузыңды бағып, заң түгілі заманынан қорықпайтын елден сақтана сөйлеу әбден орынды.

Міне, қоғамың тұтасымен осылай ыру-тыру. Үлкен екен-ау, кіші екен-ау деп, бір-бірін сыйлаудан қалған. Ежірей шал қит етсе қақ маңдайыңнан таяғымен салып кетуден тайынбайды. Көк өрім балалар сапсиған сақалынан алып, қарияны сабаудан да тартынбайды. Бәрінің қаны сұйылып, иманы қасымға айналған. Сол бет пішіні іргіл тартқан жұрттың ішінде жоқтан бар болып, аяғын басарға жер таппай жүргендері де ұшырасады. Бардан жоқ болып, кірерге көр таппай жүргендері де жетерлік.

Сығыр көз кержақ сары әлдекімнің шікірәсындай сыздана сұрады. Болар-болмас тұқылы қалған попиросын дәміл-дәміл сорып, бұларға келемеждей қарайды. Үстіндегі қолтығы жыртық күн жеген көне көк жейдесі мен өкшесі сыртқа қашқан тәпішкесін ерен көретін түрі жоқ. Әрі онысының езуі ыржиып, ашылып кетіпті. Ар жағынан Шойынқұлақтікіне ұқсас тым жойыт, күс-күс башпайлары бадырая «мен мұндалайды».

Арада болмашы үнсіздік орнады. Әлден уақыттан кейін:

Мына қисынсыз әңгімеге Жапар еріксіз езу тартты.

Кеңсенің алды болатын. Әрлі-берлі өткендер мына бейсауат жандарды таңсық көріп, әрі не әңгіме-дүкен екенін білгілері кеп, құлақтарын тіге төңіректеріне іркіле бастады.

Сөзге қайтадан жасы жер ортасына ілінген әлгі кержақ араласты.

Әлдекім дүрмектің арасынан өзеуреді.

Сөзге қонақ бермейтін мына жініккен топтың кескін-келбетінен, қанша ұғындырса да ештеме өнбейтінін жақсы түсінді. Сондықтан, экономикалық сауатсыз қараңғы жұртқа сөзі мен уақытын қаза қылуға зауқы соқпады.

Сөйтті де мойнына су кеткен жаман жарбайдай еріксіз иіні салбырап, әлгі езулеген топты кейінге тастап көлігіне беттеді. Былай ұзағаннан кейін, қараптан-қарап отырып зығырданы қайнады. Ешкімге де емес, тек өзінің мына сөлпеңбай жүрісіне шамы қозды. Қазіргі қам-қарекеті бөгде түгілі өзіне, сіңіріне ілініп зорға отырған халықтан жылу жинап жүргендей көрінді. Ұсқынсыз, жиіркенішті елестеді.

Былайынша қарап тұрса заңға қайшы келетін тірлік жасаған жайы жоқ. Саудагерше айласын асырып, соқыр тиынын – қара бақыр, қара бақырын – күміс еткен де ештемесі жоқ. Бірақ, жылан шаққан қойды шабақтағандай, әркім-ақ аңдатпай біздей тілін бұған сұғып-сұғып алады. Әйтеуір, еш күнәсі болмаса да көптің қарғысын арқалаған бір бейбақ.

Қарапайым жұрт бүгінгі саясаттың байыбын қайдан білсін, жүз купонын кенеттен келіп қолына қарға саңғығандай көреді. Енді осы болар-болмас дүниесінен қарап отырып, тағы да айырылып қалмайын деп ойлайды. Сондықтан әбден ерқашты күйге түсіп, алдына қойған қос уыс жемді қызғанған шардақтай, қытығына тиетін сөз естісе алыстан-ақ құлағын жымыра береді. Тірліктің шыршуынан аузы күйген оларға жөн сөз айтқан адам да, жалғанды қисындырып соғатындар да – жақауратып, несібесін қағып кететін алаяқтар сияқты көрінеді де тұрады. Әбден жер қауып, біреудің сөзіне нанудан қалған. Өйткені, көлденең көк атты тұрмақ, құрсақтас ағайындылар да бір-бірін алдап жатқан уақ. Әйтеуір, ешкім ұғып жарытпас, сондай бәтуасыз заман. Сонау мамыражай шақ, бір ауыз сөз кепілдікке жүретін беймарал күндер атымен ғапыл болған.

Көкейінде осыны екшегеннен кейін әңгіме білмейтін мақаупес балаға ұқсаған халыққа қайран сөзін қор ғылып, уақытын текке шығындап бейсауат сенделгендей ұғынды. Дегенмен, көпшілік жиында жұртшылықтың санасына жететіндей қарапайым тілмен купонның не үшін керектігін түсіндіріп бақты. Тым құрымағанда «жылдар өткенде ол алтынға» айналады деп, сандығының түбіне тығып қоймасын деген ниетпен мейлінше егжей-тегжейлі сөйледі. Тіпті, қалаған жекешелендіру қорына табыстауларын сұрады.

Осындай сабылыспен тынбай ел аралап, шаруаға көп айналды. Уақыт болса өтіп барады. Жүсіп сол тапжылмай темір тордың арғы жағында жатқан күйінде жатыр. Шешесі зар илеп, екі көзін сауып ол отыр. Енді бір мұршасы келгенде шаруаның басын қайырып тастап, Текеліге тартпақ ойы бар. Аудандық сотқа кіріп, заң орнының тамырын басып байқап көрмек. Мәселенің бәрін ойдағыдай реттейтін бәтуаға келсе, майдан қыл суырғандай етіп қызметтерінің бағасының қанша тұратынын білуі керек. Содан кейін ғана барып әлдеқандай байлам жасауға болар.

Текеліге бармас бұрын әуелі ауылға ат басын бұрып, үйге соқты. Қақпадан ішке аттағанында есіктің алдындағы кілеттен қарындасының басы қылтиды. Шамасы, бейсауат машинаның дыбысын естіп, сыртқа қараса керек.

Ол мұны көре салып, аяғына тәпішкесін апыл-ғұпыл ілді де тұра жүгірді. Келген бетте мойнына асыла кетті. Ағасы бетінен сүйді.

Секемал жігіттің іші қылп етті. Бұл сандалып жүргенінде сот талқысы өтіп, өзінің еш септігі тимей қала ма деп қауіптенді.

Малдағы нағашыларының үйінде жүргенін іші сезді, сезсе де:

Жапар жүрегі дауаламаса да Жүсіптің жайын білмек боп:

Мына әңгіменің сықпытынан оқиғаның барысын сырттай топшылауға болатындай еді. Жапар бір сәт бөгеліңкіреді, сосын барып өз жайын мағлұмдады.

Соны айтты да, апыл-құпыл қайтадан дастархан жасауға жүгірді.

Жапар сәл де болса арқасының құрысқан-тырысқанын жазайын деп, кең төсекке қисайған. Бірден бойы байсал тартып, денесі тұтастай шымыр-шымыр етіп балбырай жөнелді. Кілеттің қоңыр салқын бөлмесі жол соғып, ұшынған жанға нағыз шипа орын еді.

Көзі іліне қалыпты. Гүлзат оятқанда барып, өзінің қайда жатқанын әзер топшылады. Тұла бойы серейіп салға айналғанын сезінді және қол-аяғынан шойындай батпандықты аңғарды. Күштеп басын көтеріп, төсектің үстінде біраз сілейіп отырды. Сосын, беті-қолын жуып, ұйқысын ашайын деп тысқа шықты. Шопыр есіктің алдындағы көлеңкеге жайғасыпты.

«Ниссан-Блюберд» әп дегенше-ақ Талдықорғанға таянып келіп қалды. Қазір оңтүстік шығысқа қарай бұрылатын жолға түсіп, Текелі тауының аңғарымен ұңғуырлап, шатқалды жалдай тереңге сіңе береді. Сөйтіп, Жүсіптің үйіне барады.

«Тәтемді сол жерден тапсам көрім» деп, іштей уайымдады.

Сонау шатқалдың түбіне барып орналасқан рудникке қарай тартылған жол аяғы жеткізер көрінбеді. Ара-тұра жанама жолдар бөлінгенімен, қаланы қақ жарып төселген негізгісі – бір асфальт. Екі жағынан қапталдай үйлер салына берген. Және де шәрінің ортасын жарып Қаратал өзені ағады. Арынды тасқын таудан не бір ғаламат үлкен тастарды домалатып әкелгені ара-кідік өзеннің жайдақтау тұсын жанамалап өткенде байқалады.

Шопырдың сауалы бей-жай қалпын бұзып жіберді.

Дегенмен таянып қалыпты. Мынау «кардондардың» атын білмегенмен, межелі жерлері жақын. Бір қызығы бұл қалада «ықшам аудан» деген ныспы кездеспейді. Елде жоқты тауып, «кардон» деген бір бәлені теліген. Іркес-тіркес салынған солардың арасымен бірінен-біріне өте бересің, шұбалаңқы. Бұл қала сонау кеңес заманының уақытында-ақ, одақ бойынша көшесінің ұзындығы жағынан екінші орын алатын.

Мөлшерлі тұсқа ілікті. Міне, «Клуб» аялдамасы, содан кейінгі қайқаңға қарай оңға салған жолмен бұлар да оңға кетуі тиіс.

Асфальттан шығып топырақты сүрлеуге түскені сол екен, үйді-үйдің іргесімен жылжып, бір өзекшеден өтіп, төскейге көтерілді де демнің арасында жетті. Бұл кезде мамырдың алакеуім кеші де жер әлемін қараңғылығымен көмкеріп, біртін-біртін қоюлана тұмшалап үйіріле бастаған.

Бұл өзі қызық салынған үй: жетелеп әкелген жол дөңестің үстінде қалады да, баспана соның етегіндегі ойпаңға қарай орналасқан. Өйткені, сол ойпаңның табаны ғана қоныс теберліктей ептеп жазықтау біткен. Арғы жағы құлама жар болмаса да, үстірт қабаққа айналып кетеді. Ол жерге бір тірлік жасай қою қиын. Жалпы, көпқабатты баспаналардан басқа, жеке салынған тұрғын жай бөктерлердің қолайлы тұстарын қуалай бой көтерген. Осы себептен, түзу көшелер де некен-саяқ. Бұлтарыс-қалтарысы көп шаңдауыт жайдақ жол бірде құлдилап, бірде жоғарылап әрбір отбасының жымға қоныстанған мекен-жайына апарып тірейді.

Осындай оқшау жер қыртысына орай бұл үйге біреудің келіп, жалдың бойымен тартылған дарбазаны ашып шыққан-кіргенін ешкім байқай қоймайды. Қайта, бейсауат адам төмендегі үйдің төбесінен қарап, іштегі мән-жайды оп-оңай көре алады.

Қазір де Жапардың келгенін жан-пенде аңғармады. Аулаға байлаған кішкене ақ күшік үрудің орнына құйрығын бұлғаңдатып еркелеп, ара-арасында мүләйімси қыңсылады.

Ауызғы үйдің есігін ашты – тастай қараңғы, шам жанбаған. Шамды жағайын деп қабырғаны сипалап еді, қосқыш қолына іліне қоймады. Ілгері жылжып, адымдауға жазатайым еденде тұрған бірдемені іліп кетуден сақтанды. Мұқият аяғының басына қарады, ештеме жоқ сияқты. Сөйткенше көзі де үйреніп қалды. Бөлменің іші тастай қараңғы емес, күңгірт екен. Енді апалақтап, шам жаққышты іздемеді, әйтеуір белгісіз себеппен бөгеліңкіреді. Міне, іштегі дауыс құлағына ап-анық естілді. Шешесінің үнін жазбай таныды. Екеуі екі жаққа кетпей, осында жолығатынына қуанды. Сәл бойын билеген желпініс лебімен есікті шалқасынан ашты. Іштегілердің бәрі жалт қарасты.

Шешесінің қарлығыңқы үні бірінші шықты. Әрі, жаман жарбай түйедей қиралаңдап, елден бұрын орнынан тұра бастады. Сөйтті де әлдеқашан қырмасақал болған бұның бетінен сүйді.

Осы кезде Жүсіптің үлкені Асхат келіп, апасының үйретуі бойынша «ассалаумағалейкүм» деп, қолын шошайтып ұсына берді. Сәби неменің ойында ештеме жоқ, қисық көздері ойнақшып, жақын туысы келгенге ерекше насаттанады.

Жапар еңкейіп оның бетінен сүйді.

Жапардың жүрегі шым ете қалды. Кішкентай нәресте өзін арқаланып, бір жағы пана тұтып шағынып жатқан сияқтанды.

Жапардың кеудесі тағы да шым етті. «Ойында ештеме жоқ шынашақтай нәрестенің көңіліне өшпестей дық түсті ме екен» деп топшылап үлгерді. Содан соң одан кейінгі кіші ұлды іздеді. Ол жозының қасынан тапжылмайды. Сәби жанарына беймәлім мұң жабысыпты. Ым қағып шақырғанына да селт етпеді.

Келінінің де өңі сынық, қамкөңіл қалпы ернінің ұшымен амандасты.

Ас үйге аяғын тастап, келесі қуықтай бөлмеге өткенде осыны сұрады.

Әңгіме үзіліп қалды. Үйді тым-тырыстық жайлады. Тыныштықты Нұрғаным бұзды.

Қасына қасықтай қара ұл шауып жетті.

Арада бірер минут өтпей шопыр да ішке енді. Табалдырықтан аттасымен сыпайы ғана амандасты.

Ол дауыс шыққан бөлмеге енді. Жолсоқты боп әбден қажып, екі көзі қызара қанталапты.

Жапар иегімен төрді нұсқады да орнынан тұрып барып, төсектің үстінен жастық алып берді. Қайрат жастықты құшақтаған қалпы екпетінен түсті. Көп ұзамай қорылға басты.

Шай ішіліп болып қалғанда Сапар төбе көрсетті. Қысқа амандықтан соң, төрешіні таба алмағанын айтты. Сосын барлығы ақылдаса келіп, Қарабұлақта тұратын Текелі қалалық сотының төрағасы Нұрланның үйіне баруға бекінді де, тығыз уақытты текке қаза қылмай бірден аттанды. Былай шыққаннан кейін Сапар:

Жапар үндемеді. Ішінен тынып, ақылын сан тарапқа салып, әр қақпақылға ұрғыштаған өз ойымен өзі әуре.

Машина бұл кезде Текеліден шығып, Қарабұлаққа қарай құйғытқан. Жолды Сапар бастап келеді. Бір кезде Жапар:

Олар қалтарыс-бұлтарысы көп сан қилы көшелермен біресе оңға, біресе солға бұлталаққа басты. Ақыры үлкен екі қабатты үйге тіреле тоқтады.

Жапар жерге табандары тигенше осыны айтып, бауырының қаперіне салып үлгерді.

Ұсынса қол жетпес биік темір дуалдың есігі тас бекітулі. Кішкене ноқаттай ғана іштегілерге үн бергіш бар екен. Сапар соны басты. Қоңыраусыз-ақ бұлардың дыбысына жінігіп, дарбазаның арғы бетіндегі арпылдаған иттің тарғыл дауысы ешкімді бейтарап қалдырар емес. Жеп жіберердей жер әлемді қуырып барады. Бітеу қорғаннан сықпыты көрінбесе де, әбілеттің тайыншадай тұрқы барына дүдәмалданбады.

Үйдің есігі ашылғандай болды. Шынында да солай екен. Ізінше дуалдың қақпасы сарт-сұрт етті, сөйткенінше 14-15-тегі ер баланың бойы көрінді. Ол бұл екеуін аңдасымен бір түрлі тіксініп қалды. Аман-сәлемі жоқ, көзі ежірейіп кібіртіктей берді.

Көп ұзамай орта жастағы адам тысқа шықты. Есігінің алдындағы самаладай жанған шамнан кескін-келбеті ап-анық көрінді.

Таянған оған Сапар «ассалаумағалейкүм» деп, қос қолын ұсына берді. Жапар да қабаттаса амандасты.

Білдей бір сот төрағасының кіріптар пенделерді «үйге жүріңдер» дегеніне жүрегі тіптен елжіреді.

Нұрлан өзі бастады. Ауызғы үйге аяқтарын шешіп, келесі бөлмеге өтті де, баспалдақпен жоғары көтерілді. Көтеріле қалған жердегі шағындау бөлмеге жайғасты. Шалқақ диван, қос кресло, журналдық үстел қойылыпты. Төрдегі орынға үй иесі Жапарды өткізді. Жапар уақыттың біраз болып қалғанын топшылап, сөзбұйдаға салмай тоқ етерін айтуды іштей ұйғара әңгімесін бастады.

Жапар да орнынан атып тұрып, қос қолын ұсынып:

Осы кезде қырықтардағы етжеңді әйел баспалдақтан көтеріліп, бұлардың үстіне кірді. Жапар “сәлеметсіз бе” деп амандасты.

Соңғы ләмін Жапарға қаратып айтты.

Нұрлан томсара, біраз ойланды.

Жапар аузына кіріп кете жаздап, еңсесін сала, әрбір сөзін мүлт жібермей тыңдап қалыпты. Осы кезде үлкен подноспен оны-мұнысын көтеріп Ғалия да оралды. Күле сөйлеп, дастарханын жайғады. Әңгіме бір уақ арнасынан ауытқыды.

Журналдық үстелдің беті лықа толды. Мойны қылқиған коньяк, айбынды ақ арақ және вино қаһарман сарбаздардай сап түзепті. Үлкен аққұманға шайды бірден демдеп әкелгенге ұқсайды.

Бірінші алдына сүт қатқан шай келді. Сосын белі үзіліп кете жаздап тұрған рюмка қонақтады.

Екеуі де еріндерін тигізіп, бір-бір ұрттап қойды.

Төреші жанарын Жапардың көзіне қадап, мелшиіп қалды. Ет жеңді денесі сәл лықсып, алдыға жылжыпты. Сол ұмсынған қалпы бұдан мақұлдау күтетіндей. Бірақ, жай-жапсарды еш кінәратсыз түсінген мейманының мойнына су кетіп, жан-дүниесі қалтырады. Бәлкім содан, ләм деп аузын ашуға мұршасы жетпеді. Әйткенмен, жынды адамдай аңырған қалпы үй иесінен назарын тайдыра қоймады. Отағасы қонағының мына ұсқынынан иіс алмастықты аңғарды ма, креслосына шалқалады да:

Жапардың жүрегі май ішкендей аузына құйылды. Өйткені, бірігу жөніндегі мәселені бұл да өз араларында көтерген. Сөйтсе, істі болған өңге үшеуінің бірі – шешеден өлідей, әкеден тірідей айырылған. Әкесінің өзі темір тор мен тас қапастың ар жағына барып әлдеқашан тұрақ тапса керек. Дәл осы кезде – тұлдыр жетім. Екіншісінің әке-шешесі – сүйегі қаудырлаған шал мен кемпір екен. «Сотталмақ түгілі өліп қалса да беретін соқыр тиынымыз жоқ» депті. Үшіншісі – өздерінің туыстары. Ол да бір шығаннан шығып, әке-шешесін әбден запыс жасаған. Балаларына көңілдері онша жіби қоймайды.

Осы жағдайды білетіндіктен, көкірегі сыздай жөнелді. Енді қу бауырға бола барлығы үшін күюлеріне тура келеді. Бұл тұста саудаласу тағы да ретсіз. Туған бауырының тағдыры талқыға түсіп отыр.

Өз ойымен өзі арпалысып, Жапар сәл үндемей қалса керек, төрешінің сөзінен есін жинай қойды.

Хрусталь рюмькалар мұның кейпін келемеждегендей сыңғыр қақты.

Коньякты бір ұрттады да оның уытынан қақалып қалғандай демін шығармай арқалыққа шалқалай берді. Ерінін жымқырып, ойланған сыңайда сәл бөгелді.

«Неге?» деген сауалды қонағының жанарынан байқаса керек, бөгеліп барып, сәл үзілістен кейін қайта сөзін сабақтады.

Күлкілді бәлені төреші көкейіне тақап қойғаннан кейін Жапар амалсыз тілін тістеп, діңкесі құрыды. Тағы да ойын үй иесінің сөзі бөлді.

Жапардың арқасынан сұп-суық тер бұрқ ете қалды. Әйтсе де ішкі әбіржуін сыртқа білдіртпеуге тырысып бақты.

Нұрлан етжеңді денесін сүйрете орнынан көтеріле беріп:

Екеуі тысқа беттеді. Әуелгідей аулада шам самаладай жарқырайды. Табалдырықтан сыртқа аттаған мұны көргенде, тайыншадай қызыл ит шынжырын сылдырлатып атып түрегелді. Бөгде адамның өкшесін баса шыққан иесін байқап, бір арс етіп қалт бөгелді.

Нұрлан зілсіз жекіді.

Аңғарлы неме, уыттанып барып әупи халге түсе қалды. Бағана есі-дерті басқада болып, ит жаққа тіпті назар да аудармапты. Енді оған көз тоқтатып қарап, шынжырды үзсе адам жейтін нағыз сойқан абылаңқы екенін ұғынды.

Сапар да бұл кезде машинадан шығып, қастарына таянған. Ағайынды екеуі төрешінің қолын кезекпе-кезек алып, асқан бір ықыластылықпен қоштасты. Сосын көліктеріне қарай бұрылды.

Түн самаладай жарқырап, өзіне ғана тән қаракөк бояуға малына шомылған. Әуедегі жұлдыздар жыпырлап, қазір бірінен кейін бірі шолпылдай Жапардың кеудесіндегі ой-мұхитына таматындай.

Ол ауыр күрсінді. Онысын өзі де аңдамады. Тағы да ұшы-қиыры жоқ уайым, жапа шаңғытып мұны иіріміне тартып әкетіп барады.

Өмір-бақи мал сүмесіне қарап өткен әкесінің атын алты алашқа таныту, кішкентай кезінен көкейіне түйген ең аяулы арманы еді. Соны мақсат етіп, қажығанда қайрат етіп, өзін-өзі сүйреп келеді. Сондай пиғылдың тарыдай ғана нышаны інілерінен табылмағанына қарыны ашады. «Не үшін еркек кіндікті болып дүниеге келіп, әлдекімнің өренімін» деп өмір сүрмек? Өз басы өзі үшін өмір сүрмейді – әкесі үшін өмір сүруге, оның есесі кеткен талай жеңілістерінің орнын толтыруға әбден бел шешіп кіріскен. Соған біржола пейілі ауған. Бірақ, үлкен мұратқа ниет қою бір басқа да, көңілге алған істің өмірдегі көрінісі мүлде өзгеше. Сол әке, сол шешеден туған балалар мұның ойлағанын ойлап, қиялдағанын армандамайды. Ата-бабасының кеткен есесін, олар сол кездегі заман мен уақыттың кінәратынан деп топшылайтындай. Ал, өздерінің өмірі сәнді болса жетіп жатыр. Ақшалары – бар, киімдері – бүтін, осыны місе тұтады. Бірақ, сөйтіп жүріп, әлдекімдердің жетегіне ілесіп, тілін жоғалтып, мұңын жоғалтуын еш екшемейді. Қоңыз тірліктегі бір күндік тоқтығын – төрт құбыласының теңдігі деп есептейді. Қысқасы, қаперінде саңылауы жоқ қотиынға айналған. Сондықтан да оларға әке арманы – өмірлік азық, шеше назасы – мәңгілік қуат бола алмайды. Сон-о-оу бір жылдағы жастардың қақаған аяздан қаймықпай, тағдырдың жазғанына қарсы шығуы – осыны мықтап түсінгендіктен шығар…

Тағы да ауыр күрсінді. Машинаның панелінде жатқан сигаретке еріксіз қолы жүгірді. Темекіні тұтатып, көк түтінді құшырлана сорғанда, сарайы саңғырап ашылып салғандай көрінді.

…Аумағы қозы көш алаңды сыбсыңдаған сөздей сумаңдаған майда бұрқасын әрәдік тұстан ирелеңдей тіліп өтеді. Үріккен киіктің соңындағы шаңдай бозамықтана көтеріліп барып, қайта жер бауырлайды. Немесе бақсының жынындай шырқ үйіріліп шиырланған күйі біртін-біртін көмескілене жоғалады. Елеусіз ғана ескен леп әбжыландай ирелеңдегенімен күн жарықтық шажырқайдың безіндей шақыраяды. Бірақ, бұлт шарбысына бүркемеленбей ақ сәулесін аяусыз шашса да, ешқандай жылусыз. Қайта әппақ нұр сияқтандырып бірыңғай ызғар сеуіп тұрған сыңайлы. Аңғарған жанға бар сырын артына сақтап ішіне бүккендей, шамырқанған мінезбен жанарынан от шаша сұсты күйі сұлқ қалған. Бір кездерде барып жарықтықтың, абайсыз тасқа түскен сұлудың қолындағы шар айнадай шырт етіп сынып, күл парша болатынын ешкім білген жоқ.

Уақыт әлі ертерек, таңертеңгілік мезгіл еді. Ары-бері шаруа қамымен өткен пенде болмаса, адам қаралдысы сирек. Әйткенмен, адамнан бұрын алаңды ызғарға ісініп-кеуіп, құтырған үскірік-құйын кезіп жүрген. Зымияндықпен ішін тарта күлетіндей. Есірік желді ес көре тозаңыта буырқанып, қытымырлана жер бауырлайды. Сәлден соң қайтадан ирелеңдей жөнеледі. Құдды бір көзге көрінбей арлы-берлі шайтандар шапқылап, қиғылықты салатындай-ақ.

Алайда қадау-қадау іріктелген жастар бой жазып, сейіл құрғандай көңілді-тін. Соңғы кезде ілгері кеткен өркениеттің «озықтығынан» туған тілінде ұғынысу ар көрінгенімен бұлар ұлы да, қызы да барлығы жылмай қазақша сөйлейді. Көбісі бойжеткендер. Әрі, әлгілердің беймезгіл уақытта шоғырлануы көлденең көзді еріксіз өзіне аударды. «Е-е, оперативті комсомол дружинасы шығар, ешкімге керегі жоқ әлдеқандай бастамамен суық күнде сенделген» деген де ойға жетелейді. Әйтпесе мынандай шыңылтырда жайдақ жауырдай теп-тегіс алаң ит байласа тұратын жер емес. Соған қарамай қысырақтың үйіріндей топ ары да, бері де ығысады. Ызғарды елемей даурығыса әңгіме айтады, ара-тұра күледі.

Сыртқа көңілді көрінгенімен көкейлерінде жауап таппай аласұрған сауалдар мен іштей қобалжытқан елегізу бар еді.

Жаяу бұрқасын алаңға үйірілген жастардың тобығын айналсоқтап, тәйкүшіктенген бұралқыдай жылмаң қақты. Оның жетегіне ілескен сусыл елігіп барып басылады.

Бәрі Байсейітова көшесіне қарай жалт қарасты. Өздері сияқты он шақты жастар қарыштай басып келе жатты. Сосын сәлден кейін Фурманов көшесі жағынан да айтшылаған елдей шұбырған бір шоғыр көрінді. Елеусіз күйі үштен, төрттен топқа қосылғандары қаншама.

Бұл – кешегі, Қазақстан Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің Пленумындағы шешімге разы емес жандардың алаңдағы бас қосуы еді. Төтеннен тосын қадамдарға барулары – соңғы жылдардағы қайта құрудың ықпалымен жиі айтылып, санаға сіңісті бола бастаған “демократия” деген сөздің ықпалы. Демократияның қаншалықты шынайы қорғашталғанына ешкім есеп беріп, тереңірек үңілмеді. Үлкен мінберден сөйлеген қасқа бас дөкейлердің жариялылықты құр ғана тілге тиек, сөзге дәйек еткенін жалпы жұрт мейлінше ұғынып үлгермеді. Оның үстіне теледидар да саяси психология тұрғысынан дамыған шетелдердегі бейбіт түрде өтетін қоғамдық наразылықтарды дүркін-дүркін көрсете бастаған. Осының бәрі албырт та аңғал жастардың көкейінде сол күйі болаттай берік, тортасы айырылмас тоталитарлық жүйеге бір күнде көшіп келе қалғандай көрінсе керек. Шеп құрып бейбіт түрде наразылық шеруін өткізсе, ешқандай тосқауылға ұшырамайтындай түйсінді. Бәлкім, сондықтан жүрек түкпірінде қылаудай секемалдық селкеуленбеді.

Күн тырбынып төбеге өрмелеген сайын жұрт ағылып, ұйлыққан көпшілікке үстін-үстін қосыла берді. Бір сәт Космонавтар жағынан Сәтбаев көшесінің кенеріне сыймай адуынды да дүлей топ жөңкіле түйдектелді. Көк аспанда түйілген қара бұлтша будақ-будақ. Жолындағының бәрін жайпап өтетіндей. Бұлт артынан нөсер жауатынындай, олардың соңынан ізінше астаң-кестең бір нәрсе болатындай әсер қалдырды. Бұлардың басқа, бұрын жеткен лектен айырмашылығы қолдарына көтеріп алған ұраншыл әлем-жәлемдері де бар. Кәдімгі кеңес одағының қызыл туын да желбіретіп, асқақтата әуелетеді.

Кенет, осы тұста сап етіп қайдан шыға келгені белгісіз, милициялардың бес-алты ППМ қорапты машиналары Сәтбаев көшесін бітеп, Мирдің бойымен іркес-тіркес тізіле тоқтады. Қапияда әлгі тарпаң да адуынды лек мына кедергіден өте алмай қалатындай алаңдағылар алағызды. Және бұл бітеу машиналардың әрекеті билік тарапынан жасалған алғашқы кедергі еді. Осының өзі ашуына ісініп-кебінген шерушілердің маңдайын тырыстыра шытынтты. Бірақ, сап етіп аяқ асты қалай шыға келсе, дәл солай әлгі машиналар күтпеген тұстан алған бағытына қарай жылжып кетті. Екі жақтағы тасыған өзендей толқыған халық ұлы жіңгір қаланы тітіренткен күйі ұйлығысқан қалпы былықты да жөнелді. Болар-болмас тосқауылға бойларында қаны ойнап, одан әрмен ширыға түсті. Осы тұста мегафонның саңқылдаған үні де қуат алып бара жатты. Бір кезде елдің азаматтары қызыл мерекелерде сәнімен халыққа қолын бұлғап өкімет адамдары тұратын асқақ мінберден табылды.

Сөйлеушінің сөзін алаңдағы жұрт ұранмен іліп әкетті.

Ашуға ма, әлде бәленбай жылғы езгіге ме, әйтеуір намысқа булыққан жастар бір уақтарда буырқандыра ән бастады.

«Менің елім, менің жерім,

Гүлің болып егілемін.

Алматының аспаны әлеуетті үннен құлағы тұнғандай тас меңіреуге айналды.

Жырың болып төгілемін, елім,

Туған жерім менің – Қазақстаным!»

Ән аяқталысымен ду қол шапалақтанды. «Ура-а!» деген айқай үдемеленді. Жұрт біразға шейін жер сілкінгендей гүрілдеп, ширыққан толқыныстан басыла алмай тербеліске енді.

Тағы да халық перзенттері жандары шырқырай бірезу, өктемшіл басшылардан жалбарына әділдікті сұрады. Ешкім қарақан басының қадірін арттырып, ұпай алып қалуы үшін сөз сөйлемеді. Шымбайына батқан мәселені ғана көтеріп, жүрек түкпіріндегісін қылаусыз ақтарды. Бәрінің ой-ниеті қазақ елін неге қазақ басшысы басқармайды дегенге сайды.

Кімнің есіне келгенін қайдам, дәл осы кезде қазақ халқының қасіреті мен мұң-зарын тербейтін «Елім-ай» әні егілте созылсын. Тауы шағылып, емешегі езілген қалың жұрт көмекейіне тығылған өксігін баса алмайды. Ән құдіретінен еңселі ақ үйлер де, мәуелі шыршалар да бір сәт иіндері салбырап, тоңтеріс күй кешкендей. Әлдекімге өкпелі сияқты, тағдырына налитындай қоңырқай бір көріністің кескініне енген.

«Қара таудың басынан көш келеді,

Көшкен сайын бір тайлақ бос келеді, ай-й-й, елім-ай.

Қарындастан айрылған жаман екен,

Екі көзге мөлтілдеп жас келеді, ай-й-й, елім-ай».

Осы өлеңнің жолдарын бүгін тұңғыш рет естігендей Жапардың жан дүниесі астаң-кестең қопарылып, бөлек толғанысқа батты. Қазақтың жаны қыстыққанда көкірегін жарып шығатын аһ ұрған жалынды әннің ең біріншісі «Елім-ай» болатыны неліктен? Әлде халықтың ес-жадысында мәңгілік сақталып, ұрпақтан-ұрпаққа қан арқылы беріле ме екен? Бірақ, ән жолдарында неге «ел» сөзі ұшыраспай ең бірінші ауызға «қарындас» сөзі ілігеді деп албарды. Осының кез-келген пенде түсіне алмас бір сиқырлы құпиясы бар сияқты.

Сосын жан-жағына барлай назарын жүгіртті. Иін-тірескен жұрттың арасында бөріктіге қарағанда әйел заты басым сияқты. Әмбе олардың дені өзінен жасы кіші тәрізді көрінді. Он жеті, он сегіздің балаң да пәк кескіні қыздардың алабұртқан дидарынан айқын білінетін. Бір сәт барлығы жақын қарындасындай көзіне жылыұшырады. Іштей «қарындас…» деп бір қойды. «Қарындастан айырылған жаман екен…» Сонда атам заман, ақ иректегі өлшем бойынша өмірдегі ең аяулы жан қарындас болғаны ма? Халқымыз шаңыраққа ие болатын ұл деп көпсіткенімен, қарындасқа келгенде шығарға жаны басқа. Тіпті, құдай жолына апаратын иманды да қасиетті ұғымның өзін «дін қарындас» дейді. «Ауру – астан, дау – қарындастан» дегенде, дінді меңзеп тұрған жоқ па екен деп те таңданасың. Қарындастай пәк, ештемемен бүлінбеген дінді әлдекімдер арам пиғылмен ластамаққа ұмтылса, әрине дау шықпай тұрмайды. Өйткені дін – халықтың болмыс-бітімі, тіні мен ділі. Соған біреу қол салса қалай қарап тұра алсын.

Яғни, қарындас сөзі кіршіксіз пәктіктің, адалдықтың, турашылдықтың, имандылықтың, риясыздықтың баламасы-ау шамасы. Ақыры ойының ұштығын таба алмай аңырды.

Гу-гу еткен қара нөпірдің ортасында жападан-жалғыз өз ойымен қалып қойыпты.

Осы тектес арыз-шағымға толы зар-мұңын ашына айқайлаған дауыстан құлағы тұнды. Жапар адуынды айқайдан бәленбай жылдар мақсатты түрде жүргізілген орыс оккупациясына нақты қарсылықты, қызылдар жасаған колонизацияны тас-талқан жасауға ұмтылушылықты, жаппай орыстандырушылыққа мызғымай қарсы тұрушылықты анық аңғарды. Осыны жан дүниесімен түсінгендіктен, қылышынан қан тамған қызыл идеологияға дауыс көтермек түгілі тіктеп қарауға жүрек дауаламайтын тұста бауырларының мына көзсіз батырлығына арқасы шымырлады. «Әй, бір бәлеге ұрынып кетпесе…» деп, іштей қобалжыды.

VII

Төрешінің үйінен ол жеңіп те, жеңіліп те шықты. Жеңгені – сот жүйесіндегі құрылымдық бөлімшелерде төменгісінен жоғарғысы үнемі ақша алып дағдыланғанын білді. Тек оны дағдыға ғана айналдырмай, тайынбай талап ететініне көзі әбден жетті. Әлбетте, дәніккеннен құныққан жаман. Ұлт, халық мүддесінің мәселесі шешілетін болса да олар бір-біріне «құрғақ қасық ауыз жыртады» деп, құлқыны құрып жалтақтай қарайтын тәрізді.

Жеңілгені – көзі ашық, көкірегі ояу қалпы сол арам айналымдағы қаржыға өзінің де үлес қосуға уәде байласқаны. Тіпті, құлшына отырып келісті. Кім үшін? Бір кіндіктен өріп шыққан туған бауыры үшін. Онсыз да жаман Атамқұлдың тегі, қылмыстылардың аты-жөні жазылатын қағазға түспеуі үшін. Әке атын қорғау жолындағы күрестің бұл да бір түрі сияқты көрінді. Дәп бүгін оның ең оңтайлы жол екенін әріден түсінді.

Уақыт беймезгілдікке ойысса да, үйдегі кішкентайлардан басқалары кірпік қақпай күтіп отыр екен. Барлығы әлдебір жақсылықтан үміттенетіндей бұларға телміре көздерін сатады. Әсіресе, шешелері, табалдырықтан аттаған екі ұлының жүзіне базаршылаған адамнан бірдеме дәметкен баладай жаутаң-жаутаң қарай береді. Бір ауыз ләмді соншама азаппен сарыла күткені өз алдына, енді, жай-жапсарды білуге кеткендер келгеннен кейін де ауыздарына су құйғандай үндемей сарсаң күй кешіргеніне іштей шыдамсыздана, күйгелектенетіндей.

Жапар шешесінің осы халін айна қатесіз аңғарса да, әлгіндегі шартты орындауға мүмкіндігі келе ме, келмей ме соған миы жетпей дал болып, әңгімені неден бастарын білмеді. «Соншама ақшаны қайдан табамыз деп ана байқұс тіптен таусылып кете ме» деп қорықты. Әйтсе де, «жолыға алдыңдар ма?» деген оның сауалы сөйлемеске мұршасын қоймады.

Шешесінің Нұрланның қол-аяғын жерге тигізбей мақтай жөнелгеніне Жапар болмашы езу тартты. Ана байқұстың соншама баладай аңғалдығына күлді.

Машинаны жайғап, соңын ала кірген шопырға:

Түннің жарымында әбігерленіп дастархан жасаған келінінің ниетін аяққа басқысы келмей, Жапар шешесінің соңынан ас үйге беттеді. Шай үстінде бір байқағаны, төрешімен болған әңгімені естіген үй-іші мәре-сәре қалыпқа енгендей. Әсіресе, Нұрғанымның маңдайындағы әжімдері жазылып, көзіне нұр жүгіргендей көрінді.

Жапардың тамағынан бір ұрттам шай әзер өтті.

VIII

Уақыт жылжыған сайын Жапардың мазасы қаша берді. Сот процесі басталатын мезет таяу, бірақ өзінің айтқан уәдесін орындай қоятын, уысына ештеме түспей тұр. Ол бәлені қайдан алатынын да білмей сансырады. Оның үстіне қым-қуыт жұмыс, ештемеге иліктіретін көрінбейді. Сол баяғы өкімет тарапынан елден купон жинауға берілген уақыт қысып, инвестициялық жекешелендіру қорлары осы аралықта мейлінше көбірек қарманып қалғысы бар. Сондықтан оның әрбір қызметкерлеріне жүктелген міндет те, қойылған мақсат та – бұқараны түрлі жағымды құлақтандыру арқылы өздеріне қарай тарту. Қысқасы, сенімдеріне кіру. Ол сенім – елдің ішінде жүрмесе, қағаз жүзіндегі құрғақ сөзден орнамайтыны да айқын. Халық ең тиімді деген мекемелердің акцияларын, өздерінің купондарына сатып алатындармен көзбе-көз жолығысқанды қалайды. Жолығысқан күнде де әбден аузы күйген жұртты иландыра қою қиынның-қиыны. Сондықтан кейде, жанын жалдап қанша шабылса да, құр зая сенделіске ұшырайды.

Бәрінен қажыды. Есі-дерті жұмысқа емес, мүлде басқа нәрсеге ауған. Қалай Жүсіпті құтқарып алу керектігі жатса да, тұрса да ойында.

Осылай бейшара халде жүргенінде арадағы бір ай зымырап өте шықты. Ауылмен хабарласып еді, соттың бір жұмадан кейін басталатынын естіді. Сосын, лажсыз қалталы деген бір-екі жігітке соқты. Бәрі жылы қарсы алып, сыпайы ұзатып салды. Бұдан кейін мүлде тынысы тарыла түсті. «Не істеу керек?» деген сұрақ буындырып, аласұрғызып барады. Басын тауға да соқты, тасқа да соқты. Бірақ, немере бауыры Сүлейменге бара алмады. Ол әке-шешесімен қосып, бірнеше ағайынды Алматыға көшіріп әкеп жатыр еді. Барлығының үй-жайын да жалғыз өзі шешті. Бәрін көріп, біліп тұрып буынсыз жерге қалай пышақ ұрарсың?

Әбден шарасы таусылғандықтан ежелгі бір досына баруға бел байлады. Ол дүние төңкеріліп кетсе де жеті атасынан бері дәулетінің қоры үзілмей келе жатқан, баяғыдан бай-тұғын. Қазір мүлде дүниені суша сапырады. Кім-көрінгенді жанына шендестіре қоймайтын тәкәппар. Енді қу бауыр үшін, именшектенсе де соған кіріптар болудан арланбады. Шегінерге жері қалмағандықтан беттің арын белге түйіп, тартты.

Жол бойы тозақтың отына бірнеше түсіп, бірнеше шықты. Сөзді неден бастап, неден қоярын іштей топшылауға тырысты. Бірақ, ойы бір жүйеге келмей, пышырай береді. Әбден әтүйірі қашты. Бір кезде «бармай-ақ қойсам қайтеді» деген де пиғыл санасына тықпаланды. Кенет, көз алдына әбден уайым мүжіп, реңіне қасірет іркілген шешесінің бейнесі елестеді. Аяныштан жүрегі солқ етіп соғып, көкірегі шымырлады. Сол-ақ екен омырауына құлаған басын тез көтеріп ала қойды. Тұғырында отыра-отыра әбден мезісі қашып, әлден уақытта дүр сілкінетін қырандай, жалма-жан жан-жағына қарады. Екі қапталында қабат-қабат үйлер, ары-бері ағылған адамдар.

Машина Достық даңғылымен жоғары өрлеп барады екен.

Үлкен үш қабатты үйдің дуалының аузына кеп тоқтады. Үй емес кесене тәрізді. Мәрмәрмен әспеттелген дарбазаның өзі сынған сағыңды одан сайын талқандап, мысыңды басады. Алтын жалатқан қақпалары аңылжытып, ақылыңды алады. Ал хан ордасына бергісіз зәулім ғимаратқа қарауға көз именеді.

Жапар машинадан түскеннен кейін сәл-пәл бөгеліс тапты. Бүгежектегенін сырт көзге білдіртпеуге тырысып, басын жоғары, кеудесін тік ұстауға талпынды. Сосын алдыға адымдай жөнелді. Мәссаған, ауланың іші мүлде ертегі елінен айнымайды. Бірақ, оған көзқұмарлығымен қадала қарауға нәпсісін тежеп, жібермеді. Асфальт төселген жолақшамен тура кірер есікке беттеді. Бір қуанғаны – дарбазаның ашық тұрғаны болды.

Қызыл ағаштан бедерленіп жасалған әсем есіктің тұтқасын баппен тартқанында, есік ашылмай жатып арғы жағында күміс қоңыраулардың дүрк көтерілген сылдыры бүкіл дүниені көмкеріп ала жөнелді. Сүйкімді үн біртүрлі адамның көкірегіне қуаныш сәулесін шашатындай.

Ептеп тосылғанымен Жапар табалдырықтан ішке аттады. Сол заматында қонақүйлердегі күтушілердей әдемі нұсқада киінген қыз арғы бөлмелердің бірінен төбе көрсетті.

Ауызғы үйінен бастап қалы кілем төселген еден, табанына жұп-жұмсақ тиді. Оның үстіне даладағы аптаптан келгендіктен бе, ішкі салқын ауа рахатымен баурап алды.

Қыз мұны кіре берістегі үлкен бөлмеден басталатын кең дәлізбен алып жүрді де, сәл өтпей-ақ сол жақтағы есікті нұсқады.

Бөлменің жасауы қараса көз тойғысыз, жұтынып тұр. Бір қапталды кәдімгі тұлғасымен бірдей, ойнақтап бара жатқан қап-қара арғымақ аттың мүсіні жайлапты. Оған қарсы бетте қара былғарыдан көпіртіп жасалған қос креслосымен диван қоныс тепкен. Оның алдындағы қара слюдадан құйылған журналдық стол тіпті бек жарасым тапқан.

Әлгі қыз абажадай теледидарды шырт еткізді.

Жалғыз өзі қалғаннан кейін төңірегіне барлай көз жүгіртті. Неге екені белгісіз, ең бірінші назары тоқтағаны кереге мен шаңырақтың ұштасқан тұсы болды. Қабырғаның жоғары жағына ойып тұрып, тұтастай өрнек жүргізіпті. Төбеде небір әшекейі бар италияндық шамдалдар сәулесін себезгілейді. Терезе де ауқымды, көлемі әдеттегі үйреншікті стандартқа сыймайды. Пердесінің өзі кем дегенде екі қаралық. Құдды бір сахнаның төгілген шымылдығын елестетеді. Екі шетке жартылай ысырылып, бойжеткен қыздың тоқпақтай бұрымына ұқсас жібек жіптен өрілген шашақты баумен белінен қынай байланыпты. Ортасында әппақ үлбіреген шарбы бұлт тәріздес желбегейі және бар. Алыстан қарағанда перденің белуарына дейінгі тұсы сылқым келіншектің әсте әшекейге малынған өңіріне келеді екен.

Өзінің тапқан теңеуіне іштей елітіп, тағы да бір ұқсастықтар іздегендей шымылдықтың шілтері төгілген іргеге қадалды. «Әсем». Басқа ештеме айта алмады. Кенет, диванның бұрышында еденде жатқан бір жолақ қағазға көзі түсті. Әлгі, көңіліне сондай жақын нәрсе болып көрінді. Осы беймағұлым жақындық өзіне бірден тартып алды да шартты, адамға тән көзқұмарлығымен жалма-жан үйелменімен үңілді. Жатқан – 50 долларлық бір-екі банкнот. «Әшейін, балаларға арналып дүңгіршектерде қызық үшін сатылатын фантиктер шығар» деп ойлады. Сосын тағы да қадалды. Жоқ, нағыз өзі. «Қой, құрсын, әлдекімдер құсап тіміскіленбей тыныш отырайын, бұл тірлігімді біреу байқаса ұят-тағы» деп, мақсатсыз түрде теледидарға жанарын ірікті.

Сақал қойған біреу әлденәрселерді көкезулене айтып, есіп апты. Оған журналист байқұс та ара-арасында тұздықтап, дем беріп қояды. Анау одан сайын қыбы қанып, екіленеді. Бірақ, Жапар олардың сөзін естімеді, сыртқы қимыл-қозғалыстарынан-ақ екеуінің бір ойдың адамдары екенін, белгілі.

мақсат үшін осылай қоғамдық пікірді жасанды қалыптастыруды көздеп, «сыр ақтарып» отырғанын түсінді. Қараптан-қарап, езуі тілінген үшінші жаққа жаны ашыды. Еріксіз басын шайқады. Екі иінінен терең бір күрсінді де, сағатына қарады. Келгеніне де 15 минуттай уақыт өтіпті. Шаруасы есіне түскенде ішкі дүниесі қопарылып сала берді. Сөйткенінше, аяқ дыбыры білінді. Бұл да есікке көзін сата телмірді. Осы аралықта бөлмеге алшаңдай басып, Бәкір де кіріп келе жатты. Үстіне түгі бұрқыраған әдемі көк жамылғы киіпті. Шаштары мөлідей жылтырайды, шамасы суға шомылып шықса керек.

Қапелімде, Жапардың денесі дуылдай жөнелді. Біраз уақыттан бері қатынастарын үзіп алып, жаны қысылғанда ғана іздегеніне ыңғайсызданды. Және бұйым жоқ, тайым жоқ «2500 доллар бере ғой» деп сұраудың қаншалық қиын екенін енді тіпті сезініп, бетінің ұшы қызарып кетті.

Осы кезде ғана үй иесіне еңсесін көтеріп қарады. Бәкір ойланып қалыпты.

Кенеттен есіктен әлгіндегі қыздың қылпы білінді. Ол ақ жамылғы жабылған қол арбаны итеріп, босағадан бері аттады. Үсті шөлмектерге сықап тұр.

Әп-сәтте алдарындағы журналдық столдың үстіне фужерлерге құйылған шырын әкелдірілді. Басқа да жеміс-жидектер қойылды.

Жапар Айжанның бұл ләмінен, үй шаруасын істейтін күтуші әйел екенін білді.

Шүкиттей ыдыстарға біріне – шай, біріне – кофе құйып беріп, күтуші қыз шығып кетті. Бірақ, қол арбасы сол бөлмеде қалып қойды.

Фужердегі шырынын екі-үш ұрттап орталаған Бәкір:

Біреу құлақ шекеден тастай жұдырығымен қойып жібергендей, миы шайқалды. Көз алды қарауытып, дүние астаң-кестең төңкерілді. Сәл кілгіріп барып көзін ашып еді, есіктен дүрсілдете шапқылай кіріп келе жатқан жеті-сегіз шамасындағы ұлды байқады.

Сол аңыратқан қалпы төрдегі кресло мен диванның ортасындағы жықпылға сүңгіді. Ізінше әлгінде Жапардың көзі шалған 50 долларлықтарды жинап алды. Атып түрегеліп, үстінде ырысы мол итерменің қасына барды. Ақшаны сол қолына умаждай ұстап кеудесіне басып, оң қолымен өзіне сусын құйып, бір-ақ сімірді. Сосын дедек қаға жөнелді.

Бөлмеде өлі тыныштық орнады. Ендігі отырысының артық екенін ұғынып, Жапар:

Бұл кезде Жапар сөлбірейіп орнынан тұрған еді.

Үш қабатты ақ мәрмәрдан салынған еңселі үйден тауы шағылып шықты. Сүйегін сүйретіп кеп машинаға отырғанын біледі, одан арғысы жадында жоқ. Миы шыңылдап, есуастанып барады. Күллі сенімі күйреп, жіп тағып келген болмашы үміті шіріген айылдай шорт үзілді. Қара бет болғанда, төрешіге берген уәдесін орындай алмады. Енді Жүсіп тағдырдың жазғанын көріп, дәм бұйырған жеріне аттана береді. Бәрінен шешелеріне қиын соғатыны мәлім. Ана байқұс аңырап, азапты шегеді енді, шегеді…

Қайткенде де Талдықорғанға жетуі керектігін білді. Өйткені, бүгін – сенбі, ертең – жексенбі. Бүрсікүні дүйсенбіде – сот. «Бір алланың маған деп жолықтыратын жақсылығы бар шығар. Бұл өмірден баз кешіп кетсем де «тәуба» дейінші, бәлкім Бәкірдің сөзі дұрыс… – Жігері бордай үгітілсе де өзін-өзі тәубаға шақырып, іштей қайрады. – Қолыма қара бақыр түспесе де, қиын қыстау шақта тәтемнің қасында болғаным жөн. Тым құрымағанда үкім оқылған жағдайда, жабығу мен торығудың қамқасын басына киіп, жат жұртта жалғыз қалмасын» деп қорытты.

Үйге келді де оны-мұнысын реттеп, жолға жиналды. Бибінің дастарханы әзір екен, бір-екі шыны шай ішкен сыңайланды. Асқазаны запыран татып, қара су да бата қоймады. Тезірек аттанып кеткенді қалады. Сөмкесін қолына алып, балаларының бетінен сүйді.

Ымырт үйіріле қаладан шығып бара жатты.

Өлі қонаға Талдықорғанға жетті. Бір абұйыры Сапар үйінде екен. Өң жоқ, түс жоқ бұны көріп сасып қалса керек:

Жапар төргі бөлмеге өтті де, диванға сылқ етіп отыра кетті. Келінінің амандасқанына да құлықсыз бас изеді. Оқыс, назары жаңа орындықтар мен столға ауды.

Ағасының миына қан құйылып, жүрегі тоқтап қала жаздады. Өңі одан бетер күреңітіп, ашуға тұншыға сызданды. Сапар бір сойқанның басталуынан қашқақтап, соңғы жағын жаймалап жіберді.

Інісі де тіс жарып уәж айтпай, сұлқ отырған қалпы тапжылмады. Тағы да иінді басқан зілмауыр тыныштық буындыра жөнелді. Дегбірді қашырған уақыттың салмағы санаға қатты соққы боп тиді. Бір кезде бауыры осы әбілеттен құтқарып:

«Ол қай жыртығымызға жамау болады» деп ойлады Жапар. Бірақ онысын сыртқа шығара қоймады. Әлден уақытта:

Ас бөлмеден келіннің «Сапар!» деген үні құлаққа шалынды. Кішісі солай қарай беттеді. Ізінше кері оралып:

Қанша ұшынып келсе де ертесінде ақ таңертеңнен түрегелді. Санасынан бір сәт те өшпейтұғын жауапкершілік ішкен асын жерге қойғызып, түн ұйқысын төрт бөледі. Бүгін мүлде шырқы қашқанын, сиықсыз сүдінін аңдады. Сақалын қырып жатып, қолдарының дірілдегенін анық байқады. «Сонша беймаздана бермейінші. Өне-бойым қалтырайтындай жағдай емес қой бұл». Осындай алдамшы оймен сабасына түсуі үшін дегбіріне сабыр суын себуге тырысты. Дегенмен, миында неше түрлі сауалдардың кескілескен майданы жүріп жатыр. Оның бірі байыз таптырмай мұның шақшадай басын шарадай етіп қияндағы қиырға шығарса, келесісі төтеннен шыңырау шатқалға сүйрелейді. Ал, үшіншісі небір жойқын мұхит толқынына апарып тұншықтыра береді, тұншықтыра береді. Осындай сан тарау сауал мен байламсыз ұйғарымнан уәсуасы шығып, жел қуалаған түйеқарынша тентіреп келеді. Еңсені көтере қоятындай, тірлігі бір қисынға тоқтамай-ақ діңкелеткені.

Бұл жуынып шыққанша, үйдегілердің бәрі оянып алғанға ұқсайды. Ас бөлмесінен шәугімнің бір сарынды ызылдаған үні естіледі. Залда Қайрат пен Сапар жиналмаған төсектің үстіне шынтақтай сұлап, бейнефильмге үңіліпті. Екеуі де ыржалақ-ыржалақ етеді, шамасы көріп жатқандары комедия болса керек. Уытты сылтың оларға бір сәт ләззат сыйласа, мына келеңсіз көрініс мұның жүйкесіне бізше қадалды. Былайша қарағанда онда тұрған дәнеме де жоқ еді, бірақ бүгінгі бұлардың жағдайындағы ырқыл-жырқыл еш ақылға сыйымсыз-тұғын.

Базарды аралап, сәлем-сауқат алғанша бір сағаттай уақыт шығындалыпты. Әйтеуір, не нәрсеге тоқталса да тазасын, қымбатын іріктеді. Коньяк пен арақ-шараптың әртүрлі жасандылықтан қорғалған белгілері шапталған шетелдік нұсқаларын апарғанды қалады. Ал, жеміс-жидекті өкірте алды. Ұсынғанда қысылмайтындай қомақты, әрі көздің жауын арбар албырт болуын ойлады. Сондықтан жүз долларды тұтастай осы мақсатқа арнап, шып-шырғасын шығармай жұмсады.

Айтқандайын Нұрланды Крупскаядағы үйінен оп-оңай тапты. Үлкен ат шаптырым ауласында машинасының жүк салғышын ашып қойып, ішіне сұғына еніп, әлденәрселерді реттеп әуресі шығуда. Ту сыртынан қарағанда шөгіп жатқан түйеге баспалап кеп артынан ауыз салған абалақ сияқты. Беймезгіл уақытта бұлардың сау етіп кіргенін білмей де қалды.

Осы кезде Сапардың «Ассалаумағалейкүм» деген қарлығыңқы үні естілді. Сол тұста барып Жапар Нұрланның қолын жіберді.

Осы кезде баспалдақпен ырғала басып, төмен құлдаған етжеңді Ғалияның төбесі көрінді.

Бұған Жапар қуанып кетті.

«Бір аптаға мұрсат алайыншы, осы аралықта табатын шығармын» деген есек дәме көкейінде булықты.

Төрешінің жүзіндегі әлгіндегі жадыраңқылықтың нышаны үшті-күйлі жоғалып, әп сәтте өзгеріп қуаңданды. Өңі салқын тартып, бірте-бірте бұдан алыстап бара жатқандай көрінді. Ләм деп тіс те жармады. Бұл тіптен Жапарға ауыр соққы боп тиді. Жұдырықтай жүрегі аузына тығылып, көкірегі атқалақтай жөнелді. Қазір, «жоғалт көзіңді, жақсылықты түсінбейтін малғұн екенсіңдер» деп жекіретіндей сезінді. Екіншіден, өзінің қуыс қурай дәрменсіздігіне күйініп барады. Аңдаусыз астыңғы ерінін тістей жымқырып алғанын да байырқаламады. Жүзін төмен салып именшектенді, Нұрланға тіктеп қарауға мұрша жоқ.

Мынасы өзіне бағышталған сөз болғаннан соң әңгімеге құлақ асып тұрғанын аңғарту үшін Жапар мұршасы жетпесе де күштеп, төрешінің өңіне назар аударды. Бүйрек беттері сазара қалыпты, қысыңқы жанары айбат шеккен жыланның көзіндей жылтырайды. Мұның өн бойынан ток жүріп өткендей денесі тұтастай ду етті. Тағы да жүзі төменшіктеді. Жаңағы арсалаңдап хал сұраған кеп жоқ, жертезекке айналды да бір жола табанға жаншылды.

Жапар ендігі үндемеуді ретсіз санады.

Жапар елп етіп, бірден еңсесін жаза қойды. Әр сөзін қапы жібермей, мұқият тыңдауға бейіл.

Енді бөгелсе, «қимас» жанын қажытатынын аңғарып, тезірек кетуге асықты.

Төрешінің үйінен аттанысымен, салдыртқаннан салдыртып Текеліге тартты. Бұлардың хабарсыз ізім-ғайым жоғалғанынан шешелері жанын қоярға жер таппай тызақтап отыр екен. Екі ұлы бірдей сау етіп кіріп келгенде нұры тайған жанарында жарқ етіп, беймәлім ұшқынның қылауы білінді. Үнемі бір жақ шекесіне қарай қисайып кете беретін гүлді шарқатын дұрыстап қайтадан таққан қалпы, орнынан асып-сасып түрегеле берді.

Жапардың даусы бағанағыдай емес, көтеріңкі. Болар-болмас уақытқа мұрсат алғанға жаны жайдарыланып, бірер күн тағы да еркін тыныстайтынына насаттанатындай.

Сапар шкафтың үстіндегі ожауды алды да, су ішуге сыртқа беттеді. Жапар костюмін босағадағы киім ілгішке іліп, төргі бөлмеге өтті. Быршып терлегеннен маңдайы жылтырап апты. Кекілінің тұсын бет орамалымен бір сүйкеді де, көрпешенің үстіндегі жастықты шынтақтай жата кетті. Шешесі әлі бұдан назарын тайдырмай қарап тұр екен.

Әуелгіде Нұрғанымның аузына басқадай сөз оралмай шоршып түсті. Сосын жүрегі қан жылаған қалпы сұлқ отырып қалды. Табанда көз алдында шөгіп кеткендей көрінді.

Осы кезде анасы байқұс қайта басын көтере қойды.

Жапар үндемеді. Барлығын осынша азапқа салып қойған Жүсіппен іштей жауықты. «Миы суға айналып кетпесе, алды-артын ойлайтын жасқа жетті ғой. Неменесіне сеніп, қонышынан басты екен? Кімі бар тіреп тұрған? Заманның әлпетін көріп, біліп отыр. Әсіресе, бүгінгі күннің райы жаман. Қанын ішіне тартып, қаһарына ұшырағанның ешқайсысын аяйтын түрі жоқ. Қайта тұқырған басты одан сайын тұқыртып, езуін тіліп бас терісін теріс айналдырмақ.

Көпшілік жұрт жоқ-жітіктен сансырап, қоңызын теріп те кетті. Солардың ішінде шешелерінің де жұлыны құрттап, жүн-жүні шығып отырғаны анау. Оқыған-тоқыған, қызмет істейді, жұмыс жасайды деген өздері де сіңірлеріне ілініп, сілікпелері ғана қалды. Халдері дос күліп, дұшпан табалайтын жағдайда.

Осынау сын шақта албырттықты сабырға салып, ашуды ақылға жеңдіріп, жұрт алдында төбе көрсетудің орнына, әлдекімдердің басбұзар тентектері құсап итпен ит болып ырақайласып кеткені жынын қоздырды. Тіпті, қазіргі таңда тентекті «тентек» десең оны абырой, мәртебе көріп, телпегін аспанға атып насаттанбайды. Уақыт пен заманның ығына қарай, өп-өтірік жылмияды. Осының бәрін білмейтін, түйсінбейтін соншалық санасыз да емес еді ғой? Қай шайтан азғырып, қай жынның буындырғанын кім білсін, әйтеуір, шоқты үрлеп, қоздатып ойнапты. Абайсыз қолын күйдірсе, өзінің жанынан да бұрын ананың жүрегі ауыратынын білмепті, саппас. Баласы қыспаққа түссе, одан бұрын шеше тозаққа жанатынын қаперлемепті.

Енді, міне, у іштіргендей үй-ішінің топалаңын шығарып, біріне-бірін соғыстырып қойып қарап жатыр. Соңынан жүгіре-жүгіре ештеме өнбей, бәрінің тобанаяқтықтан тойтиып отырғанын біле ме екен, жазған? Тым құрымағанда титімдей балаларын ойламады ма? Сырттағы тірліктен бейхабарлықтан соң қазір, құр жатпай «соңымнан іздемеді, жүгірмеді» деп бұларды жазғырып, іштей күстаналауда шығар. Қара терге шомып сансырап, небір тірмізікті көріп қалжырап жүргенін сезінсе ғой, шіркін…»

Жапар көмейлеткен ашу-ызаның бетімен долыра сөйлеген анасына анда-санда көз тастап қойып, сөзін жай ғана тыңдаумен болды. Мұны мүжіген ой, шеше байқұсты әлдеқайда терең ыңғуырлайтынын біледі. Қу жаны көкірегінде қуырдақ боп шыжғырылғаннан кейін шыдамай, арғы жағында кептелген мұң-зарын ашына ақтаратынын ұғынды.

Мол пішілген қаракөк көйлегінің өңірі ашылып, тағы да шарқаты бір жақ шүйдесіне қарай қисайып кетіпті. Ағы қалыңдаған шашы түте-түте боп үрпиіп апты. Әдеттегіден де тереңдеген маңдайының әжімі жиілегендей. Қос жанарының да төңірегі уақыт салған ізден шимайланып, бір кездегі қой көзі үш бұрыштанып қалыпты. Кішкене мұрнының етек жағындағы езуіне құлаған сызықтар, еті қатқан жылқының жауындығындай айқын бедерленген. Домалақ өңі өрт сөндіріп түтіккендей, қара қошқылдана көлбар тартыпты. Көкірегіндегі қасірет әбден уайым жегендіктен өңіне тепкен.

Осыны байқағандықтан, Жапардың жүрегі сыздады. Өмірде ешбір қызық көрсете алмай келе жатқан өзін жазғырды. Осыншама дәрменсіздігіне қорынды. Жаулығын қарқарадай етіп тартып, екі қолын жылы суға малып қана отыратын жасында, елім-телімі шығып, жетімдік көріп жүр.

Келін бәрін қамдап қойған екен, апасының әңгімесін бұзудан тартынып үндемесе керек, мұны естігеннен кейін бірден:

Сотқа арыз бергендердің ішінде Василий деген табыншы бар еді. Пошымының өзінен сұрқиялық байқалатын. Қауғадай басы ұйысқан жүн. Арасына қылаң жүгірген шашы мен сақалы білте-білте күйі ұйыса тұтасқан. Ол аз дегендей мұрты барып ұйлығып, аузының бар-жоғын білдірмейді. Үйренбеген көзге жабайы. Әмбе зор тұлғалы, апайтөс кеудесін құж-құж түк басқан. Онысы жағасы ашық жейдесінен «мен мұндалап» бірден орасандығымен назарға шалынады. Текелінің тауында жүрген кәдімгі қар адамы зәліттес. Соған қарамай көздері жылт-жылт етіп, әшейін тұрмай қулық ойлап тұратын сыңайлы. Сол бәлешілдігінен «ұры ұсталды» дегенді естіп, әлдеқашан жоғалған малын Жүсіптерге жапқан. “Өзінің сықпыты да келіспеген адам екен, басқа жолмен құртып жіберіп, өтірік байбалам салуы да ықтимал” деген Нұрғаным күйінді көңілмен әртүрлі жасаған жорамалдарының бірінде. Бұл Жапардың да көкейінде дық болып қалып қойып еді.

Қисынға салса, шынында да мынау ұрының ұсталуы – соны қайтадан өндіріп алудың төте жолы. Осы ұтымды тұсты қапысын тауып мүлтіксіз пайдалануды мақсат тұтты ма, дүрмекке қосылып арызды бұл да жазып жіберіпті. Онысы зая кетпей ойлағаны орындалып, жоғалды деген екі жылқысын бұлар Жүсіп мойындап отырғаннан кейін дауласуға мұршалары жетпей орнына қойып берді. Әрі, оның төрешінің жеке меншік малын бағатынын кейін білді. Бәлкім…

Арттары олқы немелер онымен тынбай, «жапа шектік» дегендердің бәрін сыртқа апарып қонақ жасап күтіп, мелдектеткен. Бүйірлері шыққанда барып әлгілер тұс-тұстан жапа-тармағай: «Әй-әй-әй, жас бала қалай ұрынып жүр? Оның үстіне екі бірдей кішкенесі бар екен, обал-дағы. Мынандай ағалары мен әпкелеріне қарап, ондайға барады дегенге нанбаймыз, біреудің айтағы мен азғыруына ілескен ғой. Кешірім жасаймыз, арызымызды қайтарып аламыз» деген бәрі бірауыздан қоғаша жапырылып.

Сөйтіп, түкке алғысыз көшеде қаңғып жүрген жаман можантопайларды ішкізіп-жегізіп, қарындарын шеңбірек аттыра әбден бір тойындырған. Әрине, осының бәрі әлдеріне тиетін қып-қызыл шығын, залал. Әйткенмен, амал қайсы, басқа түскеннен соң баспақшыл. Ауыздарын майламаса, ежелден ұрттарына қан толтырған бәлелер тісін-тісіне қойып, одан сайын қарысары айқын. Әрі бұл Нұрланның өзі нұсқап отырған ақыл-кеңесі. Айтқан нәрсесін бұлжытпай орындау бүгінгі күнде бұлардың міндеті зәліттес.

Қарап отырса, шағымданушылардың бәрі жатжұрттықтар. Текелі халқының тоқсан бес пайызы осындай келімсектерден құралған. Олар «интернационализм» деген антұрған сөзді алдыға салып, әрі түп қазығының қайда жатқандығын жырына да алмайды. Қапысын тапса бәрінің жергілікті жұртты тұңғиыққа батырып, мүрдем кетіргісі келіп тұрады. Ондайда танысын-танымасын шүлдірлесіп, көң тепкілескен шөжелердей бір жерден табылып, ауыз жаласа қалады. Осындай адам түсінбес еш жерде жазылмаған, бірақ айна қатесіз орындалатын өзара тәртіптері мен қағидалары бар. Оның ортасына бұл жалғанда сызат түсе қоймас… түсірмейді… түсірткізбейді…

Шай ішілгеннен кейін ағайынды екеуі асығыс жиналды. Ондағы ойлары, шаруа айтуға ер адам Василийді қолай тапты. Әйтпесе, нәтінде небір сұмдықты ерен көрмейтін безбүйректер, табан асты қылымсып «жоқ, төрешінің жіберген қағазына «міндетті түрде барамын» деп қол қойып алғанмын, бармасам – басыма бәле боладыға» сайып, мұндайда тіпті құтырып, ыңғай бермеуі мүмкін. Сондықтан, не де болса бақташыны айналдырғандары жөн сықылды көрінді. Оның үстіне жоғары жақпен байласқан бәтуә солай. Жолай дүкенге соғып, бір-екі шөлмек те ала салды.

Ертеңінде сегізде тайлы-таяғы қалмай қалалық сот кеңсесінің алдына жиналды. Тоғытуға әкелген қой сияқты әрі-бері сапырылысқан, үйірілген елдің қарасы көп. Әркімнің жанын мазалаған бір түйткіл бар, әйтеуір. Соның соңынан күйгелек қағып жүргендері беймаз кейіптерінен білініп-ақ тұр. Ал бұлардың да өз қобалжулары жетерлік. «Әлде қандай болады» деген сауал берекені ұшырып барады. Жапар жан-жағына қарап қояды. Біртіндеп, інісінің мәселесіне қатысты кісілер де төбе көрсете бастады. Жапа шектік екен деп олар состиысып аулақтанбай, жылы амандасты. Үзбей жүргізіліп бітімге шақырған әңгіме, жайылған дастархан барлығының иін жібіткендей.

Бұл жақсы нышанға Жапар жағының қабақтары жадыраңқы тартқандай. Тек, Нұрғаным «шұбарбет» деп жақтырмайтын Дулат қана анандай жерде осқырынып, жуымайды. Қасында екі-үш бойжеткен бар өзара үйіріліп, үйездеген жылқыдай шеңбер жасап, мына малағамды елемегенсиді. Ал, қамаудағы қалған екі жігіттің туыстарынан әзірге ешкім байқалмады.

Кешегі Василиймен араларындағы байласқан уәде болғанымен бәрі мойындарын созып, төңіректі елеусіздеу барлай шолады. «Сөзден тайып, жетіп келе ме» деп те үрейленеді. Онда – құрығаны.

Бір жағы Жүсіпті көріп қалатындарына да қуанышты. Әне-міне айыптыларды арнайы жасақ, бітеу машинамен осында әкелулері керек.

Уақыт тоғызды алқымдады. Енді Василийдің «шындап шаруаға айналғанына» көздері жеткеннен кейін, жазықтылардың келуін асыға күтті. Төзімді сарқып барып, сот басталудан болар-болмас бұрын төбесінде сиренасы бар бітеу сұр машина есіктің алдына ыңырана тоқтады. Автомат асынған милиция кабинадан түсіп, бутканың бүйіріндегі есігін ашты. Оның ішінен бақайшағына дейін қаруланған сержанттың және үш жасақтың сұп-суық кескіні көзге шалынды. Тақтай орындықтарда шіреп-шіреп отыр. Соған қарағанда дүңгіршектің бер жағына құқық қорғаушыларға жалпақтығы есіктің еніндей жер қалдырып, арғы жағын тұтастай жауып тастағанға ұқсайды.

Бастапқыда «бірден түсіреді ғой» деп ойлаған, жаңылысыпты, ондай әрекет байқалмады. Тегі, кабинадағы жасақтың басшысы боса керек, екпіндей ішке еніп кетті. Сосын Жапар Жүсіпті көріп қалам ба дегендей амалсыз тас түйін дүңгіршекке көзін сата сұғынды. Жоғарғы жағында болымсыз ғана қол сиятындай тесік бар екен, одан басқа ештеме жоқ. Діңкесі құри жайлап жылжып, бітеу көліктің ту сыртын айналды. Әдетте машинаның артында болатын есіктің орны да білінбейді. Сосын шарасы таусыла жан-жағына қарады. Осы кезде байқады, жұрт жәрмеңкеге жиналғандай қаумалай алыпты. Дәп бір ләвкеден тегін дүние тарататындай итіне иінтіреседі.

Неге екені белгісіз, тәтесі есіне оралды да, жалма-жан шешесін іздеді. Байқұс анасы басын бір жағына қисайтып ап, қонақ отырған үйдің босағасынан сығалап, тәтті дәмететін баладай бар аңсары милициялар жайғасқан есікке ауған. Күннен қорынғаннан ба, әлде көкірегін қасіреттің құтпаны тырнап жатқаннан ба көзі сығырая жұмылыпты. Еш қайласы жоқ, шарасы таусылып діңкелегені сыртқы ұсқынынан-ақ көрініп тұр. Тек қолынан келетіні, тәңірісінен бір жәрдем тілейтіндей.

Осы кезде ішке енген милиция жұлқына шықты. Шыға салысымен:

Айыпкерлерді сот залына кіргізу тәртібі өздеріне әбден пысықталса керек, машинадағы үш қарауылдың екеуі ештеме айтқызбай жерге секіріп түсті. Біреуі дәнеңеге қарайламай ішке өтті де, біреуі осы алаңқайда әлгі бұйрықшының қасында қалды.

Бұл кезде жұрт, өкімет адамының пәрменімен сыртқа қарай әлдеқайда ысырылған-тұғын. Осыны көргеннен кейін барып, әлгі жағына пышақ жанығандай қара сұр офицер:

Дүңгіршектің түпкі есігі тарсылдай ашылып, «айыпталушы Бәленбаев» деген іштегі милицияның үні зәрлі естілді. Оған «мен» деген жауап қайырылды. «Шық» деген бұйрық берілді. Ізінше «тоқта» деген дауыс қайта саңқ етті. Қайтадан темір есік тарсылдады. Содан кейін барып «жүр» деді шолақ қана.

Сол-ақ екен сопаң етіп біреудің төбесі көрінді. Қолы артына қайырылып, білегіне кісен салыныпты. Тамылжыған күннің сәулесіне көзі қарықты ма, жерге секіре беріп болмашы бөгеліңкіреді. Артындағы жендет нұқып жіберді. Табаны жер иіскесімен оны ана екеуі дедектетіп, іркілтпей сүйрей жөнелді.

Тура осы тәртіппен Жүсіпті ең соңынан алып шықты. Көрмегеніне бір жылға тақау уақыт болып қалған бауырына Жапар ұмсынып барып, іркілді. Өйткені қас пен көздің арасында жасақ оны назардан таса ғып үлгерген де еді. Бір аңдағаны – қара торы өңі аққұбаланып, өзі сидаң неме одан сайын тарамыстана түскендей байқалды.

Әлдебір киноның үзіндісіне ұқсас көріністен кейін, барлығы жапа-тармағай ішке ұмтылды. Солардың ортасын ала бұлар да лекіген топпен бірге жылжыды. Сот залы демде адамға толып-ақ қалған екен. Бос тұрған ортаңғы қатарлардың біріне жайғасты. Оң жақ қапталдағы темір тордың ішіне айыпкерлерді отырғызып та үлгеріпті. Қай уақытта шақырып алғанын кім білсін, әлгі Дулат та солардың қатарына қосылыпты.

Ең қажет адамдардың бәрі толық жиналмағандықтан, сот бір жұмаға кейінге шегерілді. Жапарға бұл да бір біткен іс тәрізді сезілді.

Осындай ұйғарымды өз құлағымен естіп, өз көзімен көргеннен кейін тиісті жұмысына суыт аттанып кете барды.

ХІI

Осы інісінің соңынан мұның тағы да бір шабылғаны бар. Ол бұдан төрт жыл бұрын болған уақиға.

Жүсіп армияға шақырылып, Украина жеріне барып түскен. Жарты жыл өткеннен кейін, сол кездегі алақұйын заманның ықпалымен Қазақстанға ауыстырылды. Арқалықтың маңындағы Державинск қаласындағы әскери базаға жіберіліпті. Бұны естігенде үй-іші түгел қуанды.

Сол жаңа округте үш-төрт ай қызмет атқарып қалғанында, кездейсоқ апатқа ұшырайды. Қарауылда тұрғанында қатты дауылдың екпінінен маңайындағы әлдебір ғимараттың әйнегі үстіне құлап, оңдырмай жарақаттаған. Шынының ұсақ ұнтақтары ең жанды жер – көзіне кіріп, жанарды бүркемелеген мөлдір қауашақты зақымдаған. Соған Арқалықта шұғыл операция жасалыпты. Арада бір жұмадай өткенде қасындағы жатқан науқас адамдарға өтініш айтып, хат жаздырады.

Осының бәрін сол хатты қолына алғанда бір-ақ білген Жапар дегбірі қашып, байыз таппады.

Ол кезде университетті аяқтап қалған болатын. Мемлекеттік емтиханның алдындағы өндірістік тәжірибеде жүрген, бір жағы түпкілікті істейтін жұмысына да орналасып қойған-тұғын.

Шауып отырып, редактордың орынбасарына кірді. Мән-жайды түсіндіріп айтып еді, обалы не керек, көпті көрген кісі сөзге келмеді. Үш күнге Арқалыққа барып-қайтуға мұрсат берді. Сәтіне қарай айдың шәкіртақы тиетін мезгілі-тін, қолына азын-аулақ тиынын жинап, ертеңінде ұшты да кетті.

Облыстық дәрухананы оңай тапты. Сосын тіркеу орнына барып, қай бөлім, қай палатада жатқанын да білді. Салдыртып сонда жетті. Кезекші бикенің рұқсатын алып, ақ жамылғыны иығына ілді де палатаға кіріп барды. Басты шоқпардай етіп таңып тастапты, төсекте сұлқ жатыр екен.

Жапар бас салып, бауырына қысты. «Халің қалай, не боп қалды?» деген тақылеттес сауалдарды ретті-ретсіз абдыраған кепте төпелете берді. Жанары байыз таппай басынан аяғына, аяғынан басына дейін әлденеше мәрте сүзіп шықты.

Ағасын шауып жетеді деп ойламаған інісі тосын көрініске абдырап, иә өңі, иә түсі екенін айыра алмай дал. Оның үстіне бір көзі тұтастай таңылған, бір жақ ашық көзі буалдырландырып көретін болса керек. Мына малағамды қапелімде ұғына алмағандықтан, бірден тілге келе қоймады. Ол сөйлемегенге, Жапардың одан сайын жаны бебеулей, тызақтап барады.

Жүсіп тұрмаққа ниет білдірді. Дереу оны жаурынынан демеп жіберді. Кеудесін ауырлау көтеріп, аяғын төмен салды да төсегіне оңшалып отырды. Содан кейін барып ағасының өңіне назарын тоқтатты. Қанталап кеткен жанарына ептеген күлкінің ұшқыны жүгіргені байқалды.

Арада үнсіздік орнады. Жүсіп кінәлі адамдай аяғының басына қарап, шұқшия қалыпты. Жапарды бастапқыдағыдай түрлі түйткілді сауалдар тұншықтырып барады.

Арада тағы да болмашы үнсіздік орнады. Аға бауырының өн-бойын басынан аяғына дейін, аяғынан басына дейін және бір сүзіп өтті. Әлдебір нәрсенің ұштығы шығып қалатындай сезіктене шолды. Сөйтті де:

Жапар осы сөзді естігенде ғана шүкірәна жасады.

Үлкені мына әңгімені көкейінде қорытып, үнсіз бөгелді.

Дәрігер орта жастағы адам екен. Жалпыға сондай мейірін төккен шапағатты жан тәрізді көрінді. Жүсіптің айтқанын анағұрлым ұғынықты, анағұрлым кең түрде жеткізді.

Мұны естіп, Жапар мүлде қуанды.

Енді Жапар әңгіменің әлпетін өзге жайға бұрды.

Жапар мына құнтақтылыққа ризашылықпен сүйсіне жымиды.

Дәрігер қайта сөзін сабақтады.

Жапар өзінің тым қазымырланып кеткеніне ыңғайсыздық танытқандай, иіні салбырай:

Дәрігермен жылы қоштасып, көшеге бет алды.

Жапар таяу маңдағы қонақүйдің біріне келіп, екі кісілік нөмірге тоқтады. Сосын дүкеннен оны-мұны ішіп-жерлік дүниелер алды да, тоңазытқышқа жытырды. Содан кейін барып, інісі жатқан дәруханаға бет түзеді. Бағана Гүлзия Оспановна бүгін бауырлардың бірге болуына рұқсатын берген. Жүсіпті әкеліп, кеңінен бір әңгімені толғатпақ.

…Екеуі нөмірде сүт қатқан қою шайды ішті дерсің. Жапардың да хатты алғаннан бері маңдайы жіпсіп, шай ішкені осы. Әйтпесе, көңілі алағызып, ештеме жүрмей қойған. Анық-қанығына көзім жеткенше қоя тұрайын деп, ауылға да хабарламаған. Енді, міне, аман-есендігін көргеннен кейін арқа-басты кеңге салып, жайбарақат отыр.

Жүсіп төмен қарап күлімсіреп, үн-түнсіз бөгелді. Өйтетіні, бұл жазған бірдемеден құр қалатындай мектепті бітірісімен отау құрған. Армияға аттанғанында соңында ұлы мен келіншегі қалды. Соған енді біртүрлі қысылатын сыңайлы.

Осы толас екеуін де екі түрлі ойға бастады. Жапардың жадына Жүсіптің кішкентай кезі оралды. Бойы бір қарыс боп ап, тілі тастай тақылдап, сарқылмайтын сөзқалта еді. Таппайтын бәлесі жоқ-тұғын. Сонысына сүйсініп, жұрт күлген сайын үдететін. Өзі қап-қара, екі көзі шоқтай жанып, әркез қулана жымиып тұратын. Бір нәрсені бастар кезде тәмпіш танауын қос-қостан тартып, кірпігін екі-үш қабат қағып-қағып жіберетін. Оның бұл ұсқынына үнемі көтеріле селдіреген маңдайындағы үкідей ғана бір тұтам кекілі тіпті әр беріп, бойындағы қиқарлықты алыстан әйгілейтін. Әлденәрсеге келісе алмай Сапармен ілік-шалыс боп төбелесе қалса, аяқ-қолы бірдей жүгіретін шапшаң еді.

Бірде көрші ұжымшардың егінін қарауылдайтын шал, түс әлетінде үйге түскені бар. Бұлар барлығы мамыражай шай ішіп отырғанында үстінде тұрсиынан басқа лыпасы жоқ Жүсіп алқын-жұлқын кіріп келгені. Кекілі әдеттегідей осқырған аттың құлағындай тікірейіп алыпты, көзі жапалақтың көзіндей жанып тұр. Балтыры сатпақ-сатпақ батпақ.

Үйдің іші қыран-топан күлкіге кенелді.

Жан-жағындағы булыға күлген жұртты ерен көретін Жүсіп жоқ:

«Ол несі?» дегендей, шал бұлардың шешелеріне қарады. Осыны түсіне қойған Нұрғаным:

Бұған қария сақалы тұштаңдап және бір күліп алды да:

Тағы бірде ұжымшардың жайлауға айдап бара жатқан қойына аңдаусызда бұлардың отары қосылып кете жаздады. Жапар бас боп, өңкей шиборбайлар малға қарап жүрген. Ойынға алдана қалыпты. Жосыла жотадан құлаған бөгде малды байқасымен тұра шапты. Ар жағынан да етегі делеңдеп шоқытқан аттылы көрінді. Мыңғырған қос отар тура былығуға сәл таянғанда, екеуі екі жақтан жетті. Бейтаныс шопан қызыл көз бәле екен, әлде үркесоқтаған сарыауыздарды басынғандығы ма, қалпағын оқшырайтып дүрсе қоя берді.

Біраз жініге тепсініп ап, ұзақ-сүрлеуден қажыған малшы тепеңдей жолына түсті. Кешке үйге келген соң Жүсіп «қойшы ұрсып жатқанда қолымды қалтама салып, «оттапсың» деп шығарып тұрдым» дегені. Бұған әке-шешесі қыран-топан күлкіге кенелсін.

Осы сурет үлкенінің көз алдынан жүгіріп өтті.

Жапар мына тосын ләмге еріксіз жалт қарады. Інісі әлдебір бұлыңғыр іліктің орамынан шыға алмаған күйі, бұған назарын аудармай көкейінде бұқпантайлаған ниетін жаймен ашты. «Түсіргені қалай? Мұны айтқан шын Жүсіп пе?» деп бір жағы аласұрып, бір жағы әңгімесіне еліте берді.

Ауылдың баласына режиссура туралы бірде-бір мұғалім яки бірде-бір көлденең көк атты әңгіме айтпайтыны мәлім. Ал мынаның бұл жайтты қайдан қозғап отырғанын, ақылына сыйдыра алмады.

Осы уақта ғана ағасына матамен таңылған басын ебедейсіздеу бұрды. Көгеріңкіреген ашық тұрған бір жақ көзі, бөлме ішіндегі алакеуімнен біртүрлі сұсты боп үңірейді. Жапар осы кезде жаздың кеші үйіріліп, қызыл іңір шақтың жайлай бастағанын топшылады. Сосын орнынан баяу көтеріліп барып шам жақты.

Жүсіпті біртүрлі аяп кетті. Үстіне әйнек құлап көзінен жарақат алғандығы үшін емес, соншама зерек бола тұра, онысы еш кәдеге аспайтынына жүрегі ауырды. Байқұс бауырының көкірегінде алып қашқан әлдебір үміт ұшқынының лаулап жана алмай, қи шоғындай қоздап, сосын бірте-бірте бықсып, лажсыз өшіп бара жатқанын білді. «Шындығында да енді бұған қайдағы оқу? Кәрі шеше анау, әке жоқ. Селбесерлік қауқар өзінде де жоқ». Абайсызда ауыр күрсінді. Кеудесіне шер байланған інісін не деп жұбатарын білмеді, қыстыққанда аузына оңтайлы да сөз оралмады.

Жапар аң-таң күйде Жүсіпке барлай қарады. Мына ләмнің соның аузынан шыққанына онша нанбайтындай. Кішкентай кезіндегі қуақылана айтатын қылжақтары болғанымен, астарлы дүниені екшеп, салиқалылықпен зерделейтінін күтпеген. Енді, тұңғиық тұжырымға ден қойған інісінің зиынына іші жылыды.

Рас. Айтып отырғанының бәрі көңілге қонымды. Бірақ, бұл сөздің Жүсіптің отыз тісін жарғаны әлі ағасының ақылына қонбайды. Кеше ғана ештемені парықтамай арсың-гүрсің жүріп, артын апай-топай жасап армияға кетіп еді. Арадағы бір жылдың ішінде осыншама өсіп, осыншама байсалдылықты қайдан ала қойған? Соған қайран.

Таңдана таңдай қағуда әрі әндемді ләміне жаны да үйіріліп барады. Өмір бақи түк көрмейтін қойшының қорасында өскенімен, осындай азаматтық көзқарасын байқатқанына дән риза. Ұл дегенді кез-келген дойыр қатын бір күшеніп туа салады, ал барлық жағынан терең адамдардың дүниеге келуі қиын. Оны аналар ғана өмірге әкеледі. Мынандай әңгімені қозғап ширатқан Жүсіп, тегінде, көптің бірі болмауы керек.

Өз төтелі байламын жасап, терең тұжырымға тоқтаған інісінің бекер жүрмей әр нәрсені екшей жүретінін ағасы енді ұғынды. Осы уақытқа дейін мұның бойындағы зеректікті аңғармай келген қара басының мешеулігін бүгін кешіре алмайтын сияқты. Қалай да соңынан тартуы керек. Бірақ, әрнәрсеге өктемдігін жүргізетін өмір бұған дегенде әлдеқашан үкімін шығарып үлгерген. Алғашында шай қасықпен бал жалатқандай алдаусыратып, ақырында ауыр жүктің қамытын мойнына іле салған еді. Іле салған жоқ, өзі барып киіп алған-тұғын. Енді оны қайта сыпырып тастап, арман қуу үшін алаяқ, арсыз болуы керек. Арсыздықпен жеткен биіктіктен адалдықпен тапқан бір аяқ ас артық. Мейірің қанып ішесің.

Жапар ауыр күрсінгенін байқамай қалды. Дегенмен, лезде жайдақтау сары уайымға салынғанын аңғара қойды. Сөйтті де інісіне қарады, ол да әлденәрсені ойланып кеткендей. Бірақ ақ дәкемен шандылған өңінен тап басып бір нәрсені пайымдау қиын еді.

Жапар әлгінде даярлаған оны-мұнысын інісіне қарай жақынырақ ысырды.

Сол күні сағынысып табысқан ағайындылар түннің бір уағына шейін әрнәрсені қозғап, талмаусырағандарынша ұйықтамады.

Уақыттың тығыздығынан үлкені ертеңінде қайтадан Алматыға ұшып кетті. Әйткенмен, шаруаның иін қандырып, Жүсіпті соңынан астанаға бір ай мезетке дұрыстап қаралуы үшін жіберетіндей етіп, келісіп аттанды. Одан кейін де дәрігермен телефон арқылы байланысып тұрды.

Айтқанындай-ақ, арада көп өтпей Жүсіп Алматыға келді. Алыстан «мен мұндалап» айғайлайтындықтан көзін жеңілдеп таңып қоюға ұялып, үстіне бет орамалын қойып қолымен басып алыпты. Тозаң шалмасын деп көшеде ғана сөйтіп жүреді екен. Үйде анда-санда шет-шетін сүрткені болмаса, былайғы уақытта ашық. Зақымданған жанар ап-айқын көрініп тұр. Доғалаң түсіп шел басқандай, әйнек тіліп өткен жарақаттың орны ағарып, оның төңірегі қанталай қызарған. Құдайдың шеберлігіне дауа жоқ,.

дімкәстеніп, солғын тартқан көз ұясының ішінен қарашығы ғана жылтырайды.

Бір шайын ішті де одан ары бөгелместен ауылға аттанды. Ол жақта оншақты күндей аялдап, содан кейін дәрігерге қаралды. Тыңғылықты емделген соң әрі мөлшерлі кезең де түгесіліп, қайта Арқалыққа оралды.

ХІII

Тынбай шапқылап, аяқсыратып алған жұмысын төрт-бес күннің ішінде бір ықшамдап қойып, Алматыға ат басын тіреді.

Күн сенбі еді. Қайткенде де айтылған ақшаны төрешінің қолына ертең ұстатуы керек. Ертеңнен қалса, қылышыңды боққа шап. Одан кейін он мың доллар тапсаң да құны көк тиын.

Енді баратын ешкімі де қалмады. Тек көздеп келе жатқаны өз бастығы, акционерлік қоғамның президенті – Зейнел.

Сондықтан, үйге кіріп жуынып-шайынысымен тура соның өзіне тартты. Әйткенмен, амал қанша, әншейінде офистен табылатын жігіт, қас қылғандай орнында болмай шықты. Сұрастырса, Болгариядан бір іскер азаматтар келген екен де, солармен үлкен ауқымдағы мәміле жөнінде келісім-шарт жасасыпты. Шаруа оңтайлы біткеннен кейін меймандарын демалдырып, құрметтеп жатқан көрінеді. Бірақ, қайда әкеткенін жан баласы білмейді. Білсе де білмеген бола ма, әйтеуір, хатшы қыз, бухгалтериядағылардың барлығы тоңтерістік байқатты. Жалма-жан ұялы телефонына хабарласып еді, оны да ағытып тастапты. Шамасы, ешкім мазамызды алмасын дегені болар.

Нақтысында солай екенін де біліп тұр. Бірақ, қалай да тауып алып, бір ауыз тілдесуге ділгір. Ең соңғы табан тірейтін тұғыры да сол. Иә бар, иә жоқ. Осыны ғана біліп, тыным табуы тиіс. Ал оған дейін бір сәт те тежелуге құқығы жоқ сияқты. Уақыты тым санаулы. Сол тығыз мезеттің ішінде ештемеден тайынып, шектеліп қалмауы керек.

Осындай байламға бекінген ол президенттің қасына жақын жүретін басқа жігіттерге телефон соға бастады. Ақыры тапты, «Алматы» мейманханасының астындағы саунада қонақтарымен оңаша байыздапты. Енді үстіне бармаса, шамалы мезеттен кейін мүлде ұстатпай кететіні аян. Сондықтан, ұят-аяттың бәрін жайына ысырып қойып, тура солай қарай тартты.

Қонақүйдің алдына тоқтағанында өздерінің бір топ жігіттерін ұшыратты. Қолдарына көтерген сөмке-сөмке ішім-жем. Мойындары сорайып-сорайып, әртүрлі жалтырақтан «кимешек киген» шетелдік шампандардың қылпы білініп барады. Екі-үш қорап сыраның да нобайы байқалды. Жеміс-жидек…

Олармен қысқа ғана амандасты.

Сөйлей табалдырықтан ішке енді.

Қонақүйдің жертөлесінде үлкен сауна бар еді. Барлығы солай қарай төмен түсті. Әлгі жігіттер келген бетте іркілмей ішке батыл енді. Бұл солардың соңын ала табалдырықтан аттаған. Дәл осы сәтте асыл затты бекзадалар демалыс бөлмесінен шығып, шомылатын жаққа қарай өтіп бара жатты. Ақ жамылғыға оранған екі қазақ қызының бет-әлпетін де назары шалды. Ақсары өңдісі бұған еш қымсынбай қарады да, ылғи да осындайда құрақ ұшып жүретін көп күтушілердің біріндей қабылдады. Соңын ала арқасын жалаңаштап тастаған Зейнел кетіп барады. Ыңғайсыз екенін біле тұрса да, «Зәке» деген сөз аузынан қалай ытқып шыққанын аңғармады. Ол қалт бөгелді. Мұны көріп:

Ұшырамайтын жерде табылғанына ебедейсіздеу кепке еніп, қолын ұсына берді.

Президентке тура қарауға жүзі шыдамай, төменшіктей берді. Ол бұған өткір көздерін қадап біраз сұлқ тұрды да:

Тағы да арада үнсіздік орнады. Бастық бұған бедірейе қалыпты.

Жапар жанұшырып жанын қарманды. Дереу қойнынан бір жапырақ кітапшасын шығарып, қаламсабымен қоса бастығына ұсынды. Ол бір нәрселерді асығыс-үсігіс сойдақтата бастады. Сосын:

Жапар меңірейіп, сенделіп қалды. Мына малағамның шын-өтірігіне нанбай аңырып, ештеменің байыбын аңғара алмай тұр. Арғы жақтағы есік тарс етіп жабылғанда барып, өз-өзіне келді. Сосын қолындағы кітапшасына бір, жабылған есікке бір қарады. Сөйтті де сөлбірейіп, сыртқа беттеді. Былай шыға беріп кітапшаны ашып оқып еді: «Мама, мына Жапарға екі жарым мың доллар бер. Зейнел. 16.06.94 жыл» деп қолын қойыпты. Жүрегі аттай тулап, тамырлары қалыптағыдан ерекше бүлкілдей жөнелді. Ізінше жүдемдете басып, есірік айдағандай машинасына дедек қақты.

XIV

Ақшаны алған бетте иығынан ауыр бір зұлмат жүк түскендей он екі мүшесін қауырсыннан да жеңіл сезінді. Бірден тынысы кеңейіп салды. Іштей бастығының үлкен адамгершілігіне тамсана сүйсінді. «Алтын азамат қой. Сөзге келмеді. Осынша байлық пен даңқты көтеріп жүргені де кеңдігінен шығар. Әрі тікбақай қалалық емес, ауылда туып, жоғары сыныптарды ғана қаладан бітірген, елдің жігіті. Сондықтан қазақы тірлік оған жат емес. Бұл ақшаны бүгін алдым, ертең қайтарамын. Қайтарудың жол-жобасын кейін келісерміз» деген ұшпа ойлардың жетегіне ілесіп, жөней беріпті. Әйтеуір, көкірегін саңғыратып жіберген лекіген қуаныштың көрігі бар. Өзін көкте ұшып келе жатқандай сезінеді.

Заулатқан беті ешқайда бұрылмай үйге келді де, апыл-ғұпыл оны-мұнысын алып, жолға шықты. Тағы да бүгін түнделетіп Талдықорғанға жетіп, ертең ертеңгілік Нұрланның қолына уәде бойынша мынаны ұстатуы тиіс. Ол одан ары қарай облыстағылардың көмейін майлап, сот біткеннен кейінгі уақыттарда шығарған шешіміне қарсы ешкім бықсытып жүрмейтіндей жағдай жасамақ. Әрі қалалық прокурордың көңілін табу да дәл ертеңгі күннің еншісінде. Сондықтан, алдында тұрған бір тәуліктің әрбір секунды да қымбат. Бәрінен, анасының қуанышты жүзін көру баршасынан жоғары. Жүрегіне тас байланғандай сазыған кеудесін зұлмат шердің зілзаласынан бір тазартпақ, құдай бұйыртса. Сөйтіп, мына тантал азаптан шерменде жанды барынша тезірек босатуға асыға түсті.

Бүгін түске қарай ғана өздері аттанған Талдықорғанның қақпасынан өлі қонаға қайтадан еніп келе жатты.

Қанша шарқ ұрып шабуылмен діңкелеп жүрсе де, әлденеден елегізіп ұйықтай алмады. Қайта-қайта ояна берді. Жаздың сарғайып тамылжыған таңы да біліне бастады. Уақыт шамасы, алтыларды алқымдаған. Осы кезде кірпігі іліне қалыпты. Көзін ашып алса үйдің іші самаладай жарқырап тұр. Бірден атып түрегелді. Столдың үстіндегі сағатына қарап еді сегізден енді кетіп барады екен. Ас үйден әлденәрсе жөнінде балдырлаған Сапардың дауысы білінеді.

Шалбарын киді де жуынуға беттеді.

Көңілі орныққанымен төрешімен жүзбе-жүз жолығыспай тарқамайтын, жанында әлдеқандай қыстығудың сызы бар еді. Енді сонымен бір ауыз тілдеспей байыз табарлық жайы жоқ.

Ол қас қылғандай бұлар нысанаға ұстаған Крупскаядағы үйінде болмады. Талдықорған қаласындағы пәтерін білмейді. Енді тек үмітті Шұбардағы мекеніне артып келеді. «Сол жерден табыла қойса…»

Ерқашты ой әбден зықысын қашырды. Бұғанға дейінгі шаршағаны, елім-телім жүгіргені онша әліне тимеген екен, қазір жаны қарқараға жетіп, қинала қыстығады. Жан-жағындағы дүниенің ештемесін аңғаратын жайы жоқ, есі-дерті Нұрланды қалай да тезірек табу.

Ынта-шынтасымен осындай бір ғана ниетке құлаған. Сондықтан да машинадағылардың өзара айтатын әңгімелері де таусылып, барлығы томсарған кепке енген.

Міне, айдан астам уақыт бұрын келген үйінің көк қақпасы көзіне оттай басылды. Ол кезде түн іші боса да, самаладай жанған шамның жарығынан сыртқы нобайы тұтасымен ең бір ыстық дүниедей жадында қалып қойыпты.

Машина тоқтар-тоқтамастан атырылып, өңмеңдей ілгері ұмтылды. Ылдым-жылдым барып тұтқаны тартып еді, тас бекітулі. Ар жағындағы темір бауы сылдырлады. Сол кезде арыстан иттің арп еткен үні қоса естілді. Ол апырақ-тапырақ басып өңкілдей жетіп, есіктің болар-болмас саңылауына тұмсығын тақап, шабаланған бай-баламымен жер-көкті көшірді. Бірақ селт етіп үйден ешкім шыға қоймады. Күтіп біраз бөгелді. Ақыры болмаған соң, ноқаттай қара нүктені басып-басып жіберді. «Қап, әттеген-ай, бір жаққа кетіп қалғаны ғой» деп бұрыла берген. Өшкен үмітіне жарқ еткізіп сәуле түсіріп, ар жақтағы үйдің есігі ашылды. Жанталаса еңсесін салып саңылаудан сығалады. Жігіт боп қалған түнекүнгі баласы келе жатыр екен. Қуаныштан кеудесі күмбірледі. Ол қақпа есігін жартылай ашқанында-ақ:

Мына қырсыққа әп-сәтте өзегі талып, зығырданы қайнай жөнелді. Бірақ онысын байқатпауға тырысты.

Бұл кезде машинадан әдейі шықпай отырған Сапар да жандарына тақап еді. «Текелі» дегенді естіп, ол бірден сөзге араласты.

Ересек бала енді Сапарға қарата сөйледі.

Бұлар «таба аламыз ба, таба алмаймыз ба» дегендей біртүрлі ойланып қалды.

Мұны естігеннен кейін Сапар салған жерден:

Ендігі әңгіменің мақсатсыз екенін біліп, бұлар «жақсы» деп, иіндері салбырай сырт айналды.

Машинаға мінісімен Жапар:

Баланың сілтеуі бойынша нобайлап жүріп келеді. Міне, қалалық соттың жанынан қапталдай өткен жолға түсті. Расында да ол көп ұзамай екіге айырылды. Біреуі – сүрлеу. Әлгімен қияс өрге беттегенде біраз үйлерден кейін жаңа тұрпатта салына бастаған өңкей еңселі коттедждер бой көрсетті.

Ол да алыс емес екен. Тұспалдап бір үйдің қасына тоқтады. Екі орыстың жігіті үстері лай-лай, шаруа жасап жүр. Түскен бетте Жапар амандықтан соң әлгілерден:

Мойындары салбырап, көліктеріне қарай құлықсыз ілбіді.

«Жазған құлда шаршау жоқ». Қайтадан салып ұрып Шұбарға жетті. Ендігі байламы – осы жерден тапжылмау, «кеудесінде жаны болса қайткенде де кешке дейін бір соғатыны айқын» деген тұспал жасады.

Осындай ойдың сүресімен көк қақпаға тағы да тұмсық тіреген. Бұлар Текеліге шабуылдап кеткен екі ортада Нұрланның үйіне келген-келмегенін білу мүддесімен Жапар табаны жерге тиісімен, дарбазаға жүгірді. Бірден қоңырауды басты. Бағанағыдай емес, ізінше-ақ әлгі бала төбе көрсетті. Ол бұның ұсқынын есіктен мойнын шығара салғаннан байқап:

Жақсы лепесті естісімен Жапардың жүрегі тайша тулап ала жөнелді. Нұрлан қолына түссе бітті, жұмыстың бәрі жайымен шешіле салатын тәрізді көрінген.

Қапелімде есін жиып ала қойып алақ-жұлақ жан-жағына қарады. Іздегені албастыдай арпылдаған қабылан еді. Мұның бұл сықпытынан иттен үркесоқтап тұрғанын ұғынған бозбала:

Шынында да көзі қанталаған абылаңқыны анау жақтағы гараждың қасына апарып тұқитқан екен. Соған ызалы төбет одан сайын атырылып, қазықты жұлып кетпек ойы бар.

Жапар итке бір қарап қойып, үйге заулады.

Бұл жолы үстіңгі қабатқа көтерілмеді. Аяғын шешкенінде бірден қожайынның ұлы:

Жапар күтпеген жаңалығын естігенде тілі таңдайына жабысып, аңыра аузын аша қарап қалыпты.

Бұл кезде ұлы да түрлі-түсті әшекеймен боялған екі қораптағы сусынды құлағынан сүйреп жеткен еді.

Ұлы шығысымен Нұрлан орнынан түрегеліп, анандай жерде серванттың сөресіндегі бір қорап ақ қағазды нұсқады.

Жапар айтқанын бұлжытпай орындады. Көзінше тиісті соманы санап, бүктелген парақтың ортасына жытырды. Сөйтті де Нұрланға сұраулы кейіспен қарады. Осыдан кейін ғана үй иесі жанындағы тумбаның суырмасынан және бір парақты алды да қақ ортасынан екіге бүктей бастады. Сосын ақшалы қағазды Жапардың өз қолымен әлгінің арасына салдырды да, сыртынан қапсыра ұстап, жоғарыға көтерілді. Көп кешікпей қайта қайырылып оралды.

Жапар мына уәжге ләм-мим деп үн қатпай бақырайған күйі таңданыс кепте қалса керек:

Қапелімде жігіттің аузына төрешінің ләміне сынаға жарарлық оңтайлы сөз түсе қоймады. Көмейіне келіп қалған ойын білдіруге асықпады, өйткені ерсі шығып, қиястандырып аламын ба деп қауіптенді. Сондықтан үндемей ақырын күткенді жөн санады.

Мынау әңгіменің әлпеті шым еткізіп жігіттің жүрегіне ой тастады. Дәл осы жолы жай, өзінің ісін жасыру үшін сөз аялғысы ретінде айтса да, мұнысы қисынды, көкейге қонымды. Әрбір қылмысты істің бабы сол мемлекеттің салт-дәстүріне орайластырылып жасалуы қандай ғанибет. Осы тұрғыдан алғанда Қаз дауысты Қазбектің шығарған үкімі иманды әрі әлдеқайда ақиқатқа тән.

Дала алпыс екі тамырды тұтасымен идірерліктей тамылжып тұр. Мұның қабағы тіпті жадырап шықты. Көңілін тұмшалаған әлдебір қапастан арылып, көкірегінде лекіген қуаныштың лебі алтынкүректей есе жөнелді. Енді ғана жан-жағындағы әсем дүниеге пендешілік қызығушылықпен қарады. Екшесе, пенде болып жүрудің өзі бақыт екен. Осы сүркіл басына түскеннен бері пендешіліктен де төмен құлдырап, бір-ақ мақсатта, бір-ақ бағытта қимылдайтын, бөтен ой-сезімнен ада – адам кейпіндегі машинаға айналыпты. «Қалай ақша табамын, қалай Жүсіпті құтқарамын» деген ойдың жетегімен жап-жасыл жайнаған мына жаздың рахатын да аңғармапты. Енді ғана маужыраған мұғалақ тылсымның сырына малтып, пендешілік рахатты кешіп келеді. Осы сезімнің иірімінде малти жүріп көз тастаса, адам пендешіліктен төмен түсе алады екен де, одан жоғары көтерілуі қиын екен.

Не бір байламсыз да баянсыз тұжырымның соңынан қуа-қуа Текелідегі Жүсіптің үйіне қалай жеткенін де аңғармады. Шамалауынша, төрт көзі түгел осында болуы тиіс. Өйткені олар да соттың кейінге жылжытылғанын білмейді. Сондықтан, ертеңгі күнге кешігіп қалмауы үшін барлығы бүгін жиналмақ-тұғын.

Айтқанындай-ақ, машина қырдың үстіне келіп тоқтағанында төмендегі аулада шүпірлеген балалардың қылпы байқалды. Бұлардың ауылында той болса да, өлім-жітім болса да кішкенелердің қосамжарласа шабатын әдеті. Әпкелері, әйтеуір, шуылдақтарын өбектетіп алады да жүреді. Олар аяққа оралып, онысы аздай бір-бірімен жанжалдасып, жылап, «қой» десе қоймай әбден жүйкеңді қажайды. Әсіресе, осындай сіркең су көтермейтін тұста жойдасыз шуылдың өзі оңдыртпай шаршатып жібереді.

Жапар осыған іштей шамданса да, сыртқа сыр білдірмеуге тырысып бағады. «Неге балаларын үйлеріне тастап кетпейді, – деп таңқалады, – әлде бұлар, әйтеуір оқиғаның барысынан хабардар боп отыру үшін, қызыққа жинала ма екен? Әлде, ештемесі кетпегендіктен осылай істей ме?»

Мұны бірінші байқаған шүлдірлектер бұл дәп бір базардан келе жатқандай сонадайдан алдынан «Жапар ағалап» тұра шапты. Іркес-тіркес жеткен бойда қаумалап ала қойды.

Бұлардың дабырынан үйдегі ересектердің бір-екеуі осылай қарай мойындарын созды. Біреуі – үлкен жездесі. Ол табанда: «Жапар мен Сапар келеді» деп ар жағындағы жұртқа хабар беріп үлгерді. Ізінше шешесінің төбесі көрінді. Екі ұрты салбырап, жағы суалып, жанарының ұясы шүңірейіп ішіне кіріп кетіпті. Маңдайы мен көзінің төңірегіндегі, ұртының тұсындағы әжімдері тіптен қатпарлана түскендей. Қаққан қалайыдай бозарған өңінен көк тамырлары білінеді. Бір жұманың ішінде уайым әбден-ақ жеген екен.

Анасының ар жағын шемен шер кеулеп үңги кемірсе де, бәрін тайынбай көтеруге бейіл екендігіне сүйсінді. Сүйсінді де бірден шаруаға көшті.

Жапар үйдің қабырғасын айналғанда тұтасымен көрінген өңгелерге:

Мына әңгіменің әлпетіне отырғандардың бәрі серпіліп, көптен бері орнаған қабақтарындағы қияс мұң ыдырап жүре берді.

Ендігі бір жұма жылжымай жамбастап жатып алды. Төреші алдындағы борыштан құтылғаннан кейінгі ойлары тезірек мына тантал азабынан арылып, қағанағы қарқ, сағанағы сарқ қалыпқа жеткілері келеді. Алайда, әншейіндегі сырдаң уақыт, бір маңыздылық кепке еніп тапжылатын көрінбейді. Бірақ, келіннің қолына сотқа шақырған қағаз тигеннен кейін, өктеген аптық ептеп сейілгендей.

Айтылған күні тағы да таң атпастан тұрып, сегіздердің шамасында сот кеңсесінің алдына жиылды. Қанша уәде байласып, ақтық сөзін алса да «кім біледі, қалай болады» деген сияқты көкейде бір күмән бар. Барлығы жақсылықтың да, жаманшылықтың да құдайдың қолындағы іс екенін біліп тұр. «Иә, алла, көлденең кесіріңнен сақтай гөр» деп, шешесі дәміл-дәміл күрсініп қояды.

Жұрттың да қаралдысы молыға түсті. Талайдан бері бірнеше рет жүздесіп, сөйлесіп үйренісіп қалған жәбірленушілер жайдары жүзбен амандасты. Бұлар оларға одан бетер қоғаша жапырылып, құлдық ұрады. Көкейлерінде «ұрымтал тұста біреуі бүйректен сирақ шығарып жүре ме, әлде қайтеді» деген үрейдің жатқаны да айқын.

Сағаттың тілі тоғызға таянған сайын тағат қашып, ұзыннан сұлап жатқан көшеге Жапарлар қарағыштай береді. Өйтетіні, айыпталушыларды сот процесіне бітеу сұр машинамен әкелуі тиіс. Олар неғұрлым жылдамырақ келсе, соғұрлым Жүсіптің шаруасы тезірек шешіледі. Осыған бола сабырлары түгесіліп, көше бойына тесіле көздерін сатады.

Міне, сұр машинаның төбесі де көрінді. Тура өткендегідей тәртіп айна қатесіз қайталанып, кабинадағы офицер ғимаратқа кіріп шықты. Содан кейін ғана барып айыпкерлерді біртіндеп түсіре бастады. Тағы да Жүсіпті ең соңынан шақырды.

Сөйтсе, аса қауіпті деген адамды соңына қарай қалдыра береді екен. Оған бақылау айрықша болса керек. Олардың бүйтетініне толық дәлел бар. Жүсіп тергеу барысында осы топтың басшысы іспетті танылған. Мұны бұлар кейіннен білді.

Ізінше қолы артына қайырылған Жүсіп көрінді. Тамылжыған күн шуағынан жанары жасқанып, онысыз да дәзі бар көз мына ақ сәулеге тұнып тұрған әлемнен қарығып, жұмыла берді. Аяғының астын байыптай алмағандықтан ба дүңгіршектен түсетін тепкішекте сәл кібіртіктеді. Жердегі милицияның бірі қолын созып айыпкердің білегінен ұстады, сонда ғана машинадағы милиция кісендеулі Жүсіпті босата берді.

Өз ұяласыңды осындай күйде ұшқастыру санаға біртүрлі салмақ салады екен. Жапардың жүрегі бұлқынып қалып, бір аунап кетті. Жалма-жан тағы да шешесіне қарады. «Байқұс ананың көкірегі қарс айырылып, жүрегі қан жылап тұрған шығар» деп топшылады. Кәрілік меңдеген өңі сұрланып, нұры тайған көзіне әлдебір айбындылықтың ұшқыны байланыпты. Екі милиция қолтықтап, ішке әкетіп бара жатқан Жүсіптің сонынан назарын аудармаған қалпы:

Ең ақырғы ішке кірген айыпкердің соңынан өкшелей шұбырған жұрт та үкім кесілетін ғимаратқа лап қойды. Осыншама халықтың бүгінгі сот процесіне жиналғанына Жапар қайран. Нақты жапа шегушілер сегіз де, куәлер де сол шамалас еді. Мұнша халық кімнің мүддесін көздеп келгенін түсінбей дал. Сот залына енгенінде тіптен айран-асыр күй кешті – құжынаған қауым орындықтарға сықай жайғасыпты да, кейбіреулері қабырғаларды қуалай тізіле иінтіреседі. Өткен жолы аңысын байқағандықтан «осылай болады-ау» деп, әпкесі мен жездесін ішке бұрынырақ жұмсап жіберіп еді, солардың орын алып қойғаны әтүйір бопты. Алдыңғы лектегі орындарына барып шешесі екеуі қатар жайғасты.

Жұрт қаншама мол жиналса да бейсауат дыбыс жоқ. Бәрі тып-тыныш үріккен қойдай ұйлығыса қалыпты. Тек прокурор ғана тойған қозыдай томпиып ап, өзіне тиесілі бұрыштағы «құтты мекенінде» бірнәрсені сүйкектете жазуда. Бұлар жаққа тіпті назарын да аударғысы келмейді. Өткенде де осылай салқын қабақпен қарсы алған. Сөйлесе келе ыңғайына қарай селбесетінін айтқан. Әйтеуір, Жапардың көңіліне бір медет тұтатыны – ол да «өз сыбағасынан» бас тарта қоймаған, алған. «Аға, айыптымыз. Айыбымызды мойындап тұрмыз. Жазығын біліп, ұсынған мойынды қылыш кеспейді деген. Көмектесіңіз, ініміз бір шалыс басты, енді қайталанбайды. Соңында шиеттей екі баласы бар, кәрі шешеміз бар. Соларды аяңыз. Әрине, құрғақ қасық ауыз жыртады, мінекейіңіз» деп, қатырма парағының арасына бес жүз доллар салынған «Азаматтық кодексті» алдына тастап кеткен. Содан кейін қайта жолыққан жоқ, ілкідегі дүйсенбіден көріп отырғаны осы.

Көп кешікпей-ақ хатшы қыздың «төреші келе жатыр!» деген үні әуені тіліп өтті. Ел дүрк көтеріліп, орындарынан түрегелді. Нұрлан үстіне қара мауытыдан тігілген жаналғыш Әзірейілдің кейпіне енгізетін шапанын желбегей жамылыпты. Нық басып орнына таянды, соңына ілескен екі халық заседательдері бар. Отырмас бұрын аудиторияны жанарымен бір сүзді. Өңінен ызбарлық пен сұстылықтың салқыны еседі.

Сот жұмысы үшінші күні ғана аяқталды. Айтқанындай Жүсіп сот залынан босатылды. Жүсіп қана емес жанындағы екі жігіт те азаттық алды, тек біреуі ғана алты ай химияға жөнелтілді.

Процесс басталған бірінші күні-ақ төрешімен мейрамханада оңаша, кеңінен сөйлескен. Ол ешқандай күдік тудырмас үшін тыңдауды әдейі үш күнге созатынын тағы да мағлұм етіп еді. Шешімнің тура осыдан бір ай бұрын өзі айтқанындай болатынын және мақұлдады. Сондықтан, еш алаңдамауын өтінді. Содан кейін Жапар да бұл тақырыпты айналсоқтамай басқа жайттарды қозғады.

Нұрлан сол сөзінде тұрды.

Нұрғаным жүгіріп барып, темір тордан босанып шыққан Жүсіпті бауырына қыса құшақтап, бетінен сүйіп жатыр. Жалғыз шешесі емес, әпкелері де тұс-тұстан қаумалай жабыла қоршапты.

Осы әредікте Жапар тұтқындар отыратын бөлмеге сұранып кіріп, алты ай химияға кесілген жігітпен тілдесті. Мына үкімді көтере алмай балауыз неменің көзінен ыстық жас бүртік атыпты, көкірегіне тығылған долы кесектен аузы қомпылдап сөйлей алмайды.

Жасып қалған жігіттің арқасынан қақты.

Осы кезде сырт жақтан дыбыр білініп, әжік-күжік дауыс естілді де, іле Жүсіп кіріп келді. Жапар інісімен бетпе-бет осы жолы ғана кездесті. Құшақтап, төс түйістіре көрісті. Сөйлеспеді. Соңында қалып бара жатқан жолдасымен қоштасуға кіргенін білді. Ол:

Осы кезде беймаз милициялар да бұларды “шығыңдар” деп тықсырта бастаған еді. Ағайынды екеуі тайталаспай, сыртқа беттей берді. Табалдырыққа таянғанда Жапар оларға:

XVI

Қиыншылықтың бәрі бір күнгідей болмай, үйдің іші әп-сәтте мәре-сәре қалыпқа енді. Нұрғаным ауылға оралысымен ақсарбасын атап сойып, көрші-көлеңге құдайы садақасын таратты. Бір кездегі уайым меңдеген жүзінде шаттықтың лебі еседі. Жұрттың бәрі тойға жиналғандай арқа-жарқа кепте.

Жапар да иығындағы ауыр жүктен арылып, ендігі уақытта жұмысына судағы балықтай еркін араласты. Бүкіл көлденең қам-қаракеттің бәрін кейінге ысырып қойып, бар ынта-шынтасымен өз міндетіне кіріскен. Оншақты күн сабылып жүріп, бөлініп берілген участогі – алты ауданды аралап, жұрттың купондарын инвестициялық қорларының есеп шоттарына аудартып қайтты. Ұзын ырғасы үш миллионнан асып жығылды. Осындай қомақты соманы игеріп тастағаннан кейін ғана Алматыға оралды.

Үйіне ел әбден орынға отырғанда жетті. Балалары әлдеқашан ұйықтап қалыпты. Танаулары пысылдап жатқан қос кішкентайының тамақтарынан иіскеп, беттерінен сүйді. Барша күйзелгені, торыққаны демде ыдырап жүре берді.

Ертеңінде Зейнелге келді. Ең бірінші оның азаматтығына алғысын білдірді.

Жапардың кеудесі шанышқылап өтті. Беті де өрті шыға ду еткендей сезінді. Бірден иіні салбырап, кірпігін жоғары көтере алмай қалды. Солай ұнжырғасы түскен күйі:

Жүректі сыздатқан шақтан адаланып, бірқалыпты қоңырқай тірліктің сүрлеуіне бойы үйрене бастады. Тек екі жарым мың долларды бір жылғы жалақысына бөліп, болымсыз ғана ақша алатындықтан қаражаттан бірталай қыжалат көрді. Әйтеуір, әйелінің жайлылығының арқасында үй ішінде түсініспеушілік туындамады. Негізгі діттеген нысанаға қол жеткеннен кейін екеуі де оны елемеуге тырысты. Қайта бұл жағдай Жапардың жұмысқа деген жігерін бұрынғыдан да тасытып, «бастықтың алдында ұят болмасын» деген жауапкершілігін арттырды. Осындай өзіне артылған сенімді терең сезінгеннен кейін ісіне бұрынғыдан да құлшына кірісті. Әрі бірбеткей өз тірлігімен айналысқанына ол қуанып та жүрді.

Бір ғана мәселемен алданып, басы сүргін шапқыншылыққа түскендіктен жаздың да сырт айнала бергенін байқамапты. Оны сәл қабағын шытынып, күздің салқын күндері келе бастағанда аңғарды. Ағаш біткен кәріліктен шашы ағарған кейуанадай салбыраңқы көңілсіз кепке енген. Керісінше бұлардың қабақтарындағы кірбің сейілген-тұғын. Бірде Жапар ауылға соққанында шешесі Нұрғаным:

Крупскаядағы құда-құдағиы – Сапардың ата-енесі. Есін жинаған соң енді ағайын арасындағы ынтымақ жайын құнттағанын бұл ұғып тұр. Бірақ, соның қалай да абыроймен атқарылуын тілеп, іштей ой қорытқан қалпы үндей қоймады.

Ондағысы «оғанға дейін өзім де бір жағына шығысып қаламын ба» деген ойы-тұғын.

Айтқандарындай желтоқсанның басында қонақ шақырылды. Жапар бала-шағасын алып, құда-құдағиға беретін өзінің шамасы жеткен бір кісілік жағалы сый-сыяпатымен ауылға келді. Оны-мұны дастархан мәзірін де үйеме әкелген еді. Өйткені, «жақсы» деген де, «жаман» деген де сөз шешесі екеуінің ғана атына айтылатынын білді. Бір абыройы – бәрі ойдағыдай өтті. Келген жұрт ырзашылықпен аттанғандай көрінді.

Ызы-қию тірліктің жанды алқымнан сығымдаған аптығы басылып, өмір үйреншікті ырғағымен бейуаз реңіне енген. Соңғы бір жаңалық Жапардың жұмыс орны ауысып, жазу-сызудың төңірегіне оралды. Бұл да еш жаққа табан аудармай қызметке кірісуге бейімдеді. Тірлік өз ауанымен жылыстай берді. Қар еріп, Алматыда жаңа бір көктемнің нышаны байқалған. Наурыз туып, әйелдер мерекесі де өткен. Тек кездейсоқ соғылған қоңырау мазаны май ішкендей жасады. «Ойбай, құтқара көрмесең мен біттім, ертең – соңғы күн. Алты жүз доллар ақша керек» десін Сапар артынан жау қуып келе жатқандай асып-сасып.

Ол қалааралық сөйлесу пунктінен телефон шалғандықтан бес минуттың ішінде ештеме ұғып жарытпады. Аяқ астынан айран-асыр қалыпқа түсті.

Бұл тағы да абдырай әйеліне қарады. Жағдайды ол да естіп тұр. Сонымен, өздері аш-жалаңаш отырса да алдағы күндерге үміт артып, көп сөзбұйдаға жеңсік бермей екі жақтап елден қарыз жинауға бекінді. Сосын, бірден істеріне кірісті. Құдай сәтін салғанда сол күні-ақ ақша қолдарына тиді. Ештеңеге қарамай түнделетіп Талдықорғанға суыт аттанды.

Жол бойы көңілді алағыздырып, алыпқашқан мән-жайға барып бір-ақ қанды. Сөйтсе, ешкімге ұғынықсыз кез – тоқсаныншы жылдары бірге жүріп, бірге тұрған, көптеген коммерциялық мәмілелер тындырған, кейін сотталып тиышталған жолдастары бұғаудан босаныпты. Сапар оны дер уақтысында білмесе керек. Соған олар «Сен бізді қарсы алмадың, баяғы жолдастықты ұмыттың, сол үшін айыптысың. Айыбың – 600 доллар. Оны осы уақытқа дейін әкелесің, әкелмесең өз обалың өзіңе» деп мерзіміне дейін нақтылап, кесіп айтыпты. Сөйтіп, інісі болмайтын жерде жазықты болып, жаны мұрнының ұшына келіп тұр екен.

Бұл жай мұның құлағына ең ақыр соңында тисе керек. Талдықорғанға шешесі, үлкен әпкесі күйеуімен жетіпті. Жинап қойған бос бөшкедей тізіліп, сол үйде отыр. Бұлардың ақша әкелгенін естіп, бәрі тұс-тұстан самбырласты да жөнелді. Әсіресе Сапар «қазір апарып берейік» деп, қолды-аяққа тұрмай безілдеді. Шешесі де:

Шаруаны тура осы көпшіліктің көксегеніндей жасады да, бұлар сол күні түні қайтадан Алматыға қайтты да кетті. Рульдегі Жапар өз-өзінен аласұрып, жарылудың аз-ақ алдында. Соншама мәнжубас ынжықтықпен, көрінгенге жем боған інісіне зығырданы қайнады. Бағана, әлгілеріне «жайларыңа жүріңдер, басынатын адамды тапқан екенсіңдер» деп айтуға оқталып еді, оның мұнысына Сапар келіспеді. «Ойбай, қаланың ұрдажықтары да солардың сөзін сөйлеп отыр. Дүлейлердің ұйғарымын қаперсіз қалдырсаң, қарыс адым жүргізбей тастайды. Үн-түнсіз «аш бәледен қаш бәле» дегендей сұрағандарын беріп құтылмасақ, ерегесеміз деп тағы да бір ұшыққа ұрынармыз. Әрі, әлгілер жоғары жақпен де сыбайлас, олар құтылып, біз тұтыламыз» деген ағынан жарылып. Содан кейін ғана Жапар ашуын ауыздықтап, ақылға тоқтады.

Енді, міне, бәрібір өзінің жасаған тірлігіне көңілі көншімей, намыстан жарыла жаздап ылқылдайды.

Дегенмен, уақыт көп нәрсеге шипа екен. Бір кезде жүрегіне ауыр тиген жайттың зіл батпан салмағы аздап сейіліп, ыдырай бастады. Жүсіптің қайтадан шахтаға кіріп, көшке ілескеніне қуанды. Сапардың ештемеге ұрынбай аман-есен жүргенін көңіліне тоқ санады. Ал, Жайнақ мектепті енді бітірді, «әлі кішкентай» деп тұжырды. Әйткенмен, пенде атаулы алды-артын пішіп болған ба? Осы уақытқа дейін көргені аздай жазмыш бұл күтпеген зауалды басына төтеннен үйе салды. Бірі – «бауырым», бірі – «қайным» деп ебіл-дебілдері шығып шауып жүргендерінде, екі бірдей қарғасы көкірек ауруына шалдығыпты. Бұл сырқаттың басты себебі: жай-күйдің болмауынан – жарып ас ішпеу, бой жылынарлық иыққа ілердің тапшылығы, аяқты көсіп тастап жататын баспананың жоқтығы. Расында да өткен қыста осы мұқтаждықтардың ызғары қатты сезіліп еді, бәле өздерін айналып өтіп, қос сәбиін қанды тырнағымен шырмай қаусырыпты.

Мұны алғаш білгенде екі шекесін шеңгелдей ұстап, төбесіне жай түскендей жайрады. Қайта кішісінің балабақшаға баратыны абырой болған, сәбидің дертке шалдыққаны сол жердегі тұрақты дәрігерлік қадағалаудың арқасында анықталды. Әйтпесе, бұл әбілет көкірекке кеулеп кіріп, жанды ауыртпай кеуегі қалғанша мыстан кемпірше сора бермек.

Бір үйдің екі баласының бірі сондай дімкәстікке ұшырағаннан соң дәрігерлер шұғыл үлкенін де қаратуға кеңес берді. Айтқанындай-ақ Шырай да мысқалдап кірер залалдың зәрінен сырт қалмапты. Оның да өкпесінен дақ табылды.

Тағдырдың көрсеткен бұл зауалы ең ауыр соққы боп тиді. Әсіресе, оның салдарынан қорықты. Өйткені, Жапардың өзі де сексенінші жылдардың аяғында көкірек құрты ауруына шалынып, дәруханада ұзақ жатқан. Ақыры болмаған соң, ірің кеулеп соқталанған сол жақ өкпесінің жүректің тұсындағы жоғарғы жартысын алдыртып тынған.

Енді сондай бейнетке екі бірдей бауыр етін өз қолымен байлап бергендей көрді. Көкірек несібесін таласып емген бауырын арашалаймын деп, қос жазықсыз сәбиді құрбан еткенін кеш түсінді. Сосын барлығын жиып қойып, шұғыл емханалардың табалдырығын тоздырды. Лажы болса дәрі-дәрмектің күшімен бетін қайтаруға тырысты. Әбден науқастың нақ сол тажал екеніне көздері жеткеннен соң, тау бөктеріндегі балалар санаторийіне екі жолдаманы күшпен соңына түсіп жүріп алды.

Құжаттарды реттеуін реттегенмен, екеуін жетімханаға өткізгендей бөгделердің қолына беруге жүректері дауаламады. Бірақ, амал жоқ қос шұнағын нүктедей етіп жетелеп апарып, сонда табыстады. Мұнда тағы бір жаны қыстыққаны, жас шамаларына қарай екеуін екі бөлек топқа жіберді. Ең бірінші Шырайды мейірбике оң жақтағы корпустардың біріне әкетті де, қалтақ-құлтақ басқан Айбынды ақ желбегей киген бір қыз жетелеп, сол жақтағы ғимаратқа бастады. Сенің әкесі, шешесі екеніңді, тіпті, олар ескермейді де. Босағадан да сығалауға мұрсат бермеді. Күнделікті балабақшасына барып жүрген Айбын сондай көпшілік орнына кетіп бара жатқандай, кешке үйге қайтатынындай алаңсыз, кішкентай саусақтарын тарбита жыбырлатты.

Осы кезде Жапардың кеңсірігі удай ашып, екі көзіне лықсып кеп кептелген жасты тыюға мұршасы жетпеді. Неге екені белгісіз, жұртта қалған жандай құлазыды, кенет көңілін қына басты. Перзентіне араша тұра алмағанына қорланды. Өйтетіні, осы қу кеудесімен кеселденіп дәруханада жатқанында талай шынашақтай нәрестелерді көріп еді. Байқұстар әке-шешелерін сағынып, сол сағыныштан қаңырығы түтеп тұрып жылағандарында жұбатып еді. Ата-аналарының неге мұнда әкеп тастағанын түсіне алмай, олардың кішкентай жүрегі торығатын еді. Әркезде үздіксіз салынатын сояудай өкілден тыпырлап қашатын еді, ақ желбегейлі адамды жек көретін еді. Ақыры ащы даусы өзекті тіліп, тұрқы қасықтай болғанымен, өкпесі қара қазандай қалпы, шерменде қалпы шерленетін еді. Сондайда пәруана сәбидің үнін естіген құлақтың төбе құйқасы шымырлайтын.

Сол, санасында сәл көмескі тартқан сурет тура өз балаларының басынан өтетініне қабырғасы қайысты. Өз көзімен көрген оқиғаның ендігі кейіпкері қос бірдей қозысы болатынына назаланды.

Қайта әйелі бекем екен. Ол бұл өстіп дел-сал күй кешіп тұрғанында қапысын тауып, балаларының қай бағытқа кетіп бара жатқанын байқастапты. Дәрігерлермен кеңесіп, қандай бұйымның, дәрі-дәрмектің керектігін біліп қайтыпты.

Екеуі солбырайған қалпы машинаға мінді. Жапардың миы шыңылдап, есі-дерті балаларының жайына құлаған. Мұның бұлаудай қызарған көзін, реңі қашқан ұсқынын көрген Бибі:

Уақыт өте берді. Күнде келіп санаторийдің есігінің алдын торуылдайды. Әкелген оны-мұныларын кезекші мейірбикеден беріп жібереді. Олар сол кеткеннен сарғайтып барып, әзер төбе көрсетеді. Бұлардың телмеңдеген жанарын көріп, «халдері жақсы, сәлем-сауқаттарыңызды апардым» дейді болмашы ықылас білдіріп. Ішке кіруге рұқсат жоқ, медициналық тәртіп солай – сыртпен байланыс жасалмауы керек. Сағыныштан жарылсаң жарылып-ақ кет, ол жақта – карантин. Балаларыңды көре алмай жүрегіңнің уылжып ауырғаны, ешкімнің жанына батпайды.

Бір күні күтпеген уақиға болды. Жапар жұмысында отырғанында телефон шырылдады.

Жігіттің жүрегін біреу суырып алғандай:

Жалма-жан телефон соқты. Жүлге бос емес, тынымсыз дыңылдайды да тұрады. Тапжылмай отырып он бес минуттай әуреленді. Түсіп болмады. Сол ортада Бибіге де қоңырау шалып қойған. Ол ана жақта алас ұруда. Діңкесі құрығаннан кейін қайтадан әйелімен байланысып:

Бибінің кескінінен үрей мен абыржудың кейпі қатты аңғарылды. Көзі шарасынан шығып, әлдекімнен қорғаныш іздегендей жәутеңдейді. Өңі сұрланып, бетінің қызылы үшті-күйлі жоғалған. Денесіне болмашы бір діріл енгендей. Дауысына да әлдебір өзгешелеу толқындар араласыпты.

Машинаға мінгеннен осы сөздерді бірнеше қайталады. Жолда келе жатып та құдайға құлдық ұра берді.

Жапар айран-асыр болған күйі, дәл бір өші кеткендей рульді сығымдай түсті. Басқадай сұрақ қойып, онысыз да әтүйірі қашқан әйелінің жанын қыстықтырғысы келмеді. Бар шамасы жеткені, машиналардың арасымен жын ұрғандай құйғыта ұшыртады. Кей тұстарда жол тәртібін қасақана сақтамай бағдаршамға кептеліп, шұбала иін-тірескен көліктерді қарсы бет бағытпен қапталдай орап, нөпірдің алдына барып тежеледі. Өйтпеске лажы жоқ, жаны қуырылып, қарашығына жетпей аптығы басылмайтындай.

Ақыры, үлкен дарбазаны айнала қойылған жыпыр-жыпыр машинаның арасына көлігін тастай салып, дәрухананың ішіне жүгірді. Бұларға түсіндірген балалар бөлімін көрінген көк аттыдан сұрай-сұрай тапқанын қайтейін, «айдалада ақ отау, аузы-мұрны жоқ отау» дегендей, есік-терезесі тас бекітулі бір ғимаратқа маңдайларын тіреп тоқтады. Терезеден мойнын көрсетіп қалған, айналасында ұшырасқан адамдардан жауаптасып ұққаны – мұның ішіне былайғы жан баласын жібермейді екен. Қазір оның үстіне науқастардың тынығатын уақытына дөп келіпті.

Сасқалақтай абдырап, басқа амалын қарастыра бастады. Сонда істейтіні, істемейтіні бар ары-бері жүргендердің бар жөн сілтегендері, науқастарды қабылдап алатын орындағы кезекші дәрігерлерге жолығу болды. Абдырағанда бұл да ақыл. Екеуі тізіліп сонда тартты. Апалақтап, апыр-тапыр баса-көктеп кірді. Ондағылар мұндай өрт сөндіретіндей екпінмен келгендерге әбден еттері өліп кетсе керек, орыстың екі жігіті мен бір бойжеткен салқынқандылық аңғартып, селт етпеді.

Әлгі жігіт қайтадан журналына үңілді. Онша көп сарылтпай, тез арада басын көтерді.

Бибінің жанары жасаурап, жасыған қалпы шеткері тұрып қалды. Жапар мейлінше жағдайға қануға ұмтылып, көңіліне келгенді сұрап жатыр.

«Операция» деген сөзді естіп, екеуінің жүрегі зырқ ете бұлқынды. Сонда да Жапар мығым болуға тырысты.

Жапардың діңкесі құрып, жүні жығылды. Қайда барса да «карантин» деген сөз кесе көлденеңдеп алдынан шыға берді. Қайласы таусыла ауыр күрсінді.

Жігіттің иіні салбырап, дәрменсіздігінен тауы шағылды. Сонда да соңғы үмітіне иек артып:

Осы кезде бөлмеге ғаріптікке ұшыраған бөгде адамдар еніп, бұлардың әңгімесіне киіп кетті. Дәрігерлердің бәрінің ықыласы мен көңілі солай қарай ауып, бұл екеуі еріксіз шеттетілді. Жапар ендігі тұрысының текке уақыт жоғалту екенін білді. Ақырын бұрылып, жылаған әйелін жетелей тысқа беттеді.

Далаға шыққаннан кейін де тас ғимаратқа біртүрлі еміне қарады. Бұл Жапардың көңіліне дәрухана емес, қапасхана сияқты әсер етті. Біртін-біртін жүрегі мұздай суып, арқасын аяз қарыды.

Нұрмолда деп келе жатқандары Жапардың ең жақын досы Мұраттың інісі. Медициналық институтты және оның аспирантурасын бітірген, педиатр. Бастары ауырғанда балтыры сыздайтын осындай адамды іске араластырмаса, жөнін айтатын дені дұрыс бір пенде кездеспейтін сыңайы бар.

Ол жұмыс істейтін орталық саябақтың арт жағындағы облыстық балалар дәруханасына жеткендерінше біраз уақыт өтті. Абырой болғанда Нұрмолда кеңсесінен табылды. Бұларды көре сап, қашандағы ашық мінезімен шұрқырай табысты.

Нұрмолда қапелімде не жасарын топшылай алмай бір сәт ойлана бөгелді. Бірақ көп сарылтпай:

III

Үшеуі дәруханаға қарай жолда келе жатқандарында Нұрмолдаға сауалды қарша боратты.

Мұны естіген екеуінің көздері атыздай боп, төбесіне бірақ шықты. Аяқ астынан мынадай бәлеге ұрынғандарына қайран. Құдайға не жазып қойғанын білмей Бибі солқылдай жөнелді.

Жігіт өңі сәл сұрқай тартып, басын шайқады.

Үшеуі Жапарлар бастапқыда кірген сырқаттарды қабылдайтын бөлмеге келді. Ондағылар алмасып үлгеріпті, жалғыз қазақ жігіті төбе көрсетті. Нұрмолда екеуі жылы ұшыраса амандасты.

Анау әлгіндегі қалың қоңыр дәптерді мұның қолына ұстатты. Бұл тез-тез парақтап тиісті бетін тауып алды. Жазуларға шұқшия үңіліп, «так, так» деп қояды.

Біраз айналды. Ол кешіккен сайын бұл екеуінің дегбірі қашып, тарс жабулы есікке телміре қарайды. Ары-бері жосықсыз сенделеді. Тілден қалған, бар ой-санасы балаларының үстінде. Тұтамсыз байламдар ұстатпай әр.

қиырға бір соғады. Салмағы қорғасындай ауыр минуттар мимырттап, тапжылар емес. Әлден уақытта барып сірескен есік қиғаштай ашылды да, ақ желбегейдің етегі, сосын Нұрмолданың өзі көрінді. Екеуі оған бірдей ентелесе ұмтылды. Тапырақтап қасына жеткенімен бірдеме сұрауға дәрмендері жоқ. Апалақтап педиатр жігіттің өңіне әлдебір жақсылықтан дәмете қарайды.

«Күліп қоядыны» онша көп уайым жемесін деп әдейі айтқан еді.

Нұрмолданың сөзіне екеуі де әжептәуір көтеріліп қалды. Осындай қайла таппай дағдарғанда көңілге медет болатын сөздің қайрат беретіндігін бұрыннан еститін. Соны ерлі-зайыпты екеуі өз бастарынан кешті. Сананы тұман торлағанымен қолы іс білетін адамның жаныңнан табылуы да құдайдың қарасқаны екен.

Жапар әлі де өз-өзінен безі шошынып, бала соған бола ес-түссіз дәруханаға түсті дегенге нанбай, күмәндана сауал тастады. Баяғыда без шошынса шешесі уытын қазанның түп күйесін жағып қайтаратын еді. Бүгінде Нұрғаным жанында жүрген немерелеріне осы әдісін қолданады. Бірақ, ол ылғи да жара, сыздауық сияқты бір нәрселерге байланысты болатын.

Жапар ауыр күрсінді.

Әйтеуір, әлгінде атаған остеомелид деген дерт теріске шықса деген үмітпен сұрап отыр.

Бұдан кейін барлығы да үн-түнсіз қалды. Машина Абай даңғылымен салып-ұрып келеді. Жол бастаушы Нұрмолда, Мате Залка көшесінен өтісімен оңға бұрылуға ишарат танытты.

Дәрігердің мекені онша ішкеріге сұғына орналаспапты, көшемен қапталдаса салынған бір-екі қатар үйден өткеннен кейін іргесіне келіп тоқтады. Шеткі есіктен кіріп, екінші қабатқа көтерілді. Пәтері сол жақта екен, бірден қоңырауды басты. Бұған жауап ретінде арғы беттен дыбыр да білінді. Сосын көз тесікке біреудің үңілгені байқалды.

Құлыптың кілті бұрала бастады. Есік қиғаштай ашылып, арғы беттен етжеңді әйелдің қаралдысы көрінді.

Осы сөзді үшеуі жапа-тармағай айтып, бұрыла берді. Сыртқа шыққаннан кейін Бибі:

Машина орнынан жылжып, қалың көпшіліктің ішіне де тұмсығы ілінді. Далада сапырылысқан қызу тіршілік үзіліссіз жалғасқанымен, үшеуінің бір сәтке тілі байланды. Осы тыныштықты Жапар бұзды:

Тағы да еңсені езген тыныштық орнады. Жаздың ұзақ күні де ымыртқа айналып, төңірек алакөлеңкелене бастады. Бірақ, апшыны қуырған аптап әлі сейілетін көрінбейді. «Мұндай қапырықта төсекке таңылып қалу қандай қиын еді…»

Нұрмолданың ошағы Құрманғазы мен Жароков көшелері қиылысының тұсындағы жер үйлерде екен. Ары-бері бұлаңға салып барып, бір сұр қақпаның аузына сұғына тоқтады.

От түтеткен мекені шағын ғана екі ауыз үй. Кіре берісте оны-мұны шаруаның нәрселері тұр. Газ плитасы да осында қойылыпты. Кәдімгі қазақы отау.

Нұрмолда қоңырқай тірлігінен хабардар етті.

Жапар Мұратпен қоян-қолтық араласқанымен, мұның шаңырағының табалдырығын аттап басқаны осы. Сондықтан ба, әлде мұндай оғыр-шоғырлықты күтпегендіктен бе, дәрігер жігіттің әйелі тосаңдау қарсы алды.

Бұл кезде Жапардың жадына еріксіз бір оқиға оралып еді.

…Сол күні Жапар тура өңіндегідей түс көрді. Әлдеқашан сүйегі қурап қалған атасы, әкесінің кіші інісі Тобықбай, өзі және мүлде танымайтын беймәлім орыс төртеуі көше бойлап келеді. Бұл ауылдың үшінші бөлімшесіндегі бір кездері аталары тұрған көше сияқты. Беталбат жүрмей, бәрі әлдебір нәрсені іздейтін сыңайлы. Әйтеуір, бұған солай көрінеді, нақтысында ол жағы көмескі. Атасы бұрынғыша қолына таяғын ұстаған, ақсаңдай басады. Әдеттегідей түсі суық, ат жақты пішінін күмістей шоқша сақалы тіпті айбындандырып жіберген. Сөзге сараң.

Төртеуі аяңдап, сонадайда дөйдалаға ағып жатқан суға таянды. Бұлар бөгелген тұсы судың үшке айырылатын көмейі болса керек, цемент бетоннан құйылып жасалған құлағы бар. Соған атасы орысты жұмсап, бір нәрселерін көріп ал деп тапсырды. Әлгі айтқандарын екі етпей елпең қағып, бірден шаруаға кірісті.

Сол аралықта анадай жерде тұрған, өзімен бірге әскерде болған Қайрат дейтін жігітті байқап қалды. Оны бағана да көрген, неге екенін білмеді, бір-біріне салқын. Қалтасында сыйлап жіберетін тиын-тебеннің жоқтығынан қашқақтап, бойын аулақ салатындай.

Мұны естігенде бұл өз-өзінен әжептәуір ыңғайсызданды. Жақсы көрген адамының салғырттығына іштей кейістік те білдірді.

Осы уақытта «сені «жүрсін» деп шақырып жатыр» деп, атасының қасындағы әлгі орыс босағадан сығалады. Бірден жүре қоймады. Әңгімеге алданып, сәл бөгеліп барып сыртқа шықты. Төңірекке көз тастады, сонадайда суды құлдилап атасы Тобықбайды ертіп әкетіп барады. Сосын, екеуі де бірте-бірте бұлыңғырланып, ақыры үшті-күйлі ғайып болды.

Түннің қай мезгілі екені белгісіз, ізінше көзі ұйқыда, санасы оянды. «Қап, – деп өкінді, – дүниеден әлдеқашан өткен атамның ағамды ертіп кетуі ырымға жақсы емес». Осыны ойлап қиналып, біраз жатты. Одан кейін тағы да ұйқы жеңдепті.

Жайлау екен дейді. Қасында бір топ жолдасы бар өз үйіне келіпті. Шамасы, түнделетіп жетсе тиіс, таң атып кісілер төсектен түрегеле бастаған. Қайсыбірі одан да бұрынырақ оянса керек. Әлгілер байқауынша түздің емес шәрінің адамдары сияқты, жіптіктей тартылған сыпайы киім киген. Қостың маңында қыдырыстап, айналаға тамашалай қарайтындай. Есік алдында әкесі жүр, шешесін аңдай алмады. Барлығы күн шығыс жаққа алаңдап, әлдекімге қарайлайтындай. Бұлардың арасынан біреу қой өргізіп пе, мал іздеп пе, әйтеуір, бір жаққа кеткен сыңайлы. Соны баршасы дегбірсіз күтетін тәрізді. Бір кезде әлгі адамның қарасы көрінді-ау. «Келе жатыр» деп арқаны кеңге салып тұрғандарында ол жақындай беріп, бұларға әлденәрсені қолымен нұсқап бірдеме-бірдеме деп айқайлады да, қайта кері қайтқаны. Ешқайсысы ұғынбады. Ендігі бет алысы – көз ұшында қарайған қос алма ағашы. Жаз жайлауға көшкенде мал айдайтын күре жолдың бойындағы әлгі жеміс ағаштары бұған ежелден таныс сыңайлы.

Шара таусылғаннан кейін Жапар лажсыз атқа қонды. Тақымындағы жануардың қандай мал екенін де байыптай алмады, әйтеуір, баран жылқы көрінді. Жай жүрмей, текіректете шапты. Бір кезде қара парға ұшырасты. Жыртылған жерді ауырсынып, аты қатты ышқынды. Сонда да қарамайды, шаужайлай түседі.

Жазық беткей тәмамдалып, өзекке құлдилады. Сылдырап су ағып, жан-жағындағы жасыл желекке шашырап қойлар жайылып жатыр. Соларды қақ жара ілгеріледі. Ендігі әредікте отар да кейіндеді. Бір кезде жаяулаған бөгде жан жолықты. Екеуі қарама-қарсы түйіссе де ол бұған селт етіп назар аудармады. «Салт атты адамды көрмедің бе?» деді бұл шыдамсыздық танытып. Әлгі түк естімейтіндей, өз бетімен қырға қарай кетіп барады. Айтса айтулы, еңгезердей жігіт. Қақпақтай жаурынын жалғыз аяқты жолдың жиегіне өскен биік барақы бөргез бен итмұрын да біраз уақытқа дейін жасыра алмады.

Ананың мына келеңсіздігіне біраз аңырып тұрып, діңкесі құри ілгері жөнеді. Жаңағы шағын өзекшесі құлдаған сайын терең шатқалға айналды. Енді соның оң жақ қапталдағы қия бетімен қабырғалай салды. Бір уақтарда әзер дегенде құлама беттің жалына жармасып шықты. Сөйтсе шатқалдың екі жағы да тарам-тарам, кезең-кезең құз-шың болып жалғаса береді екен.

Көп ұзамай әлгі бұл іздеген адам, «жылқыларды таптым» деп айқайлады. Сөйтсе ол жалғыз емес, қасында екі-үш кісісі бар сияқты. Онымен ұшырасқанына Жапардың көңілі тоғайып, енді, әлгіндегі үйдің есігінің алдында тұрғанда көрінген екі алма ағашты іздеді. Қас қылғандай назарына іліне қоймады. Сосын қия бетті құлдай төмендеді. Беттің құламалығы сондай, әуелі аттың өзі қабырғалап зорға жүреді. Қараса, іздеген адамы бұған мінгесіп алыпты. Аттары сүрініп, жардан ұшып кете жаздады. Міне, масқара, бұл оны танымайды да, түрінің өзін көмескі көреді.

Атын жетелеп, ілдәлдалап, қия беттің қыр арқасына мінді. Сол жалмен өрлеп сәл жүріп еді, алма ағашы тұр. Әлгінде өзі шыққан шатқалдың қарсы бетіндегі құлама жарға өсіпті, жарықтық. Алмалары ірі-ірі, сирек біткен әрі нарттай қып-қызыл.

Түбінде біреу отыр, мұны көрісімен «иесі кетіп қалды» дейді. Ұзағыраққа жан-жағына көз салып еді, сонадайда бір әйел адам әлдеқайда өз бетінше кетіп барады. Қалың етіп киініп апты, киімінің түсі сұр ма, қоңыр ма, ажырату қиын. Ту сыртынан қарап тұр, жүрісі сондай маңғаз. Ер тұлғалы адам екен, дене-бітімі ерекше ірі.

Және бір қызығы алма ағашы екеу емес, жалғыз. Киіз үйдің маңынан қарағанда кішкентай, жатаған қоңыр төбенің бүйіріне орналасқан іспетті еді, мынау тіпті шатқалға қоныс теуіпті. Осындай иінде өскенімен, бұларға қалай көрінгеніне қайран.

Алма ағашқа дейін ептеп баруға болады, ал оның тура түбінен құлама жар басталады. Егер жазатайым аяғың тайып кетсе, саудаңның біткені. Түйсіз құздан ұшып парша-паршаң шығады да тынасың. Жаңа дәл бұл таянғанда бір қып-қызыл алма сабағынан үзіліп, шыңырауға құлады. Соны көргеннен кейін тіптен үрейі қашты. Жанындағы жігіттерге:

Мұның қасында екі жігіт бар, үшеуі де салт. Бірақ екеуін де танымайды, әйткенмен, бұрыннан біліс адамдар сияқты.

Қия бетті қабырғалап уақытты жоғалтпай, сайдың табанына тұқита тік салды. Мұның астындағы жануар жас жылқы тәрізді, дөнен ғой деп топшылады. Ана екеуі екі жағында, ортада бұл. Төмен құлдилаған сайын жаңағы жарық сәуленің аясы тарылып, күңгірттік жайлады.

Сайдың табаны арықтың еніндей ғана, соншалық тар екен. Соған әбден түскен кезде, көлденең жатқан төрт бұрыш бірдеме ұшырасты. Табыт… табыт қой деп топшылады. Тақымындағы жануар осы сандық тәріздес дүниеге тұмсығын тіреп кеп тоқтады. Үстінен секіртіп өтіп кетейін бе деп бір ойлады да, құдайдан қорықты. Өте алмады. Осы кезде байқады, қасындағы әлгі екеуі ізім-ғайым, үшті-күйлі жоғалған. Жалғыздығына біраз елегізді. Әйткенмен, сабыр сақтап енді кеңінен айналмаққа қам жасап жатқанында, оянып кетті.

Ештемені де тұспалдай алмады, тек сағынып жүргенде әкесін түсінде болса да көргеніне қуанды.

Түс дегенді жори алмаймыз-ау. Әйтпесе, сол күнгі бұл басынан кешпек оқиғаны аруақтардың аяны арқылы алдын-ала дәлме-дәл жеткізіп тұрған еді. Оны Жапар қайдан білсін…

Ертеңінде апақ-сапақ мезетте үйге күтпеген адам Айгүл келді. Екі көзі бұлаудай, өң-түстен түк жоқ, беті долыға қызарған. Табалдырықтан аттап, босағаға сүйенген күйі солқылдай жылады. Қасында Әйгерім бар. Оның да үрейі қашып, жіпсік жанарлары жыпық-жыпық етеді.

Олардың мына ұсқынын көріп, үй ішіндегілер үдере түрегелді. Сұраулы кепте екі әйелге кезек қарайды. Әйгерім ештемені жарытып айта алмады. Ал, қасіретке кенелген келіншек өксігіне булығып, дұрыс сөйлеуге мұршасы жетер емес.

Жан түршігерлік түр-әлпетті аңдаған бұлардың зәре-құты ұшты. Әлдеқандай жаманшылықтың жабысқанын қапысыз іштері біліп тұр. Ал Жанаттың өлімін естігенде төбелерінен жай түскендей, бір сәт естерінен таныңқырап қалды. Жапар абдырап, асып-сасып не жасағанын білмеді.

Ажал әркімге әртүрлі келеді-ау, бейшара он екінші қабаттан құлап өліпті.

Жазда ғана Кегенге тойларына барып еді. Осыдан он алты күн бұрын ғана қол-аяғын бауырына алып, дүниеге ұл әкелген. Бір жапырақ шикі өкпе енді кімнің көкірегін иіскелеп, мейірім табар екен?..

Күйеу балаларынан «жиенді болдыңыздар» деген жеделхат алған соң, қыздың шешесі байыз тауып отыра алмай Жезқазғаннан Алматыға ұшақпен салған. Алып-ұшқан көңілі сүттауысқанын көріп барып саябыр тапты. Перзентханадан шыққаннан соң да қасынан сұңқа адым ұзамай, бәйек боп шыр-пыр қақты. Өйткені, қартайғанда тапқан кенжесі. Әрі, шүкиттей неменің бұл тұңғыш көтерген құрсағы болғаннан соң ба өз-өзіне келе алмай ыстығы артып, дәміл-дәміл сырқаттана берді. Сөйтіп, оның денсаулығы енесін де, шешесін де қобалжытты. Кейде кәп-кәдімгідей сақайып, үй-ішін қуантып қояды. Марқұм, дүниеден өтерінен үш күн бұрын тосын мінез көрсетіп:

Екі ана екі жақтан жұбатып бақты.

Булығып, көз жасына тұншыға пысыңдаған ол біраз уақыт өткенде барып тілге келді:

Бұдан ары тыңдауға дәті жетпеген шешесі:

Жанат мына жалғаннан қайтатынынан екі-үш жыл бұрын троллейбуста келе жатыпты. Көлікке мінгеннен-ақ анадайда отырған қара киімді, ақ сақалды қарияға назары ауған. Бірақ онша мән бермеуге тырысқан, сонда да беймәлім жұмбақ тылсым өн-бойын жайлай берген еді. Біртүрлі қалтырайтындай сезінді.

Дел-сал қалпы межелі аялдамаға жеткенде қыз сыртқа беттейді. Қас қылғандай бейтаныс қария да сол жерден түседі. Бұл көшенің келесі қапталына аяңдады. Шал да өкшесін басып, ізінен қалмады. Бір уақта соңынан қуып жетіп, тоқтатып:

Бұл аң-таң. Шындығында да солайы солай.

Қыздың мына тосын әңгіме мен бейсауат адамнан сескенгендігінен әтүйірі ұшып кетті. Есін жиып көзін ашқанында, жатақхананың алдында тұр екен. Қалай келгеніне қайран, дәнеңені білмейді. Шамасы сол заматында-ақ санасын билеген үрейден ақылынан алжасып қалса керек.

…Бүгін жас келіншектің қайынбикесі мұның шешесін қонаққа шақырып, енесі екеуі сонда барып қайтпақ ниет танытты. Ең бірінші қос ана:

Сол заматта темекі деген қат әрі қадірлі дүниеге айналды да, көзден бұл-бұл ұшты. Арзанға тапсаң, тек махорка күйінде Шелектен ғана табатын едің. Құдағи еліне қайтпаққа ыңғай танытып, осы «қадірлі» нәстені қоржын басын толтыра әкетіп, шылымқор еркектердің сауабын алмаққа ниет қойса керек.

Жанат беймазалығына біртүрлі ыңғайсызданып қалды. Дерт сорып сұп-сұрға айналған жұқалтаң өңі, әп-сәтте шоқтай жанып өшті. Бірдеме айтуға оқталғанымен жаңа түскен келіннің ибасы жібермеді.

Сөйтіп, қос шешесін абысыны Айгүл екеуі жолға шығарып салды.

Күн сенбі еді. Олардың ізінше-ақ қайынағасы Мұрат асабалыққа шақырған тойға кетті. Үйде абысыны, өзі, үш кішкентай – бесеуі қалды. Бесіктегі нәресте – мұнікі.

Содан бері де бір қауым өтті. Екі абысынды-ажынды өзара күңкілдесе әжүк-күжік әңгіме айта жүріп, жеңіл-желпі шаруаларды жайғастырды. Соның арасында Айгүл дәмді етіп ас та әзірлеп үлгерген еді. Соны ортаға алып, қаймақ қатқан шайды алаңсыз бір сімірді. Мейірлері де қанып қалған-тұғын.

Жатын бөлмедегі бесіктегі бала жылады.

Кетіп бара жатып ваннаның есігін ашып тастады. Ары айнала беріп, әжетханаға кіргендей болды. Айгүл солай топшылады. Өйткені, бөпесінің жылауы жуық арада тиылмады. Осыдан соң жаңағы ойына сенді. Өйтетіні, Жанаттың ішіне ас тоқтамай мазасы қашып жүрген-тін.

Сосын бір қолына баласын көтеріп, бір қолына тамақ салынған ыдысын ұстап, жатын бөлмеге келді. Бөбешікті тербете отырып, өзінің кішкентайын тамақтандырды. Бесіктегі жылбысқы уанбай шыр-шыр етіп көгере жылады. Тіпті әлден уақытта үдете іңгәлады. Бұл бейшара нәрестенің сілесі қатар ма деп тызақтады. Шикі өкпе мұның жанын мұрнының ұшына әкеп, бір кездерде барып саябыр тапты. Осы аралықта ғана мұршасы кеп, келінін іздеді. Бөлменің бәрін қарады – жоқ. Әжетхананың есігін ашты – жоқ.

Оның ішіне ас тоқтамағанына қоймай, қанша тамақ ішсе де қарыны да тоймады. Осындай бір кеселге ұшырады. Өткенде енесіне «апа, өзегім талып барады» деген соң, ол кісі қазанда қайнап жатқан сорпадан құйып әкеп, арқасынан демеп өз қолымен ұрттатқан. Сонда оптыға жұтты. Ертесіне барып «кеше мен ыстықты сезбегем бе, аузым, тілім күйіп қалыпты. Бүгін ашып отыр» деген болатын.

Ерніне бірдеме тисе, ізінше әжетханаға жүгіреді. Бағанадан бері абысынының онша алаңдамағаны да сол. «Әжетханада шығар» деп, соңынан қузап іздемеген. Енді, міне, мұнда да жоқ. Лезде айран-асыр күй биледі. Кеудесі атқалақтай, дедектеп сыртқы есікке барды. Есік ашық тұр. Абдыраған күйі табалдырықтан аттады, дәлізде абыр-сабыр ел. Мұның ештеме ұқпай тұрған кейпін көріп, дабырға елтіп бұрынырақ шыққан көршісі «бір кемпір құлап кетті» дейді. Суық сөзді естігенде Айгүлдің жүрегі зырқ ете қалды. Жүгіріп баспалдақ жақтағы балконға барды. Төмен қарады да шыңғырып жіберді.

Жұрттың «кемпір» деп жүргендері – киіміне қарап жорамалдағандары екен. Жас босанған соң Жанат басына орамал тартып, үстін қалыңданып киініп алған-тұғын.

Балконнан басы айналып құлап кетті дейін десең, оған ешқандай ыңғайы жоқ. Белдеу темірлері биік, Жанаттың шамамен алқымына жетеді, алқымына жетпесе де көкірегінен келетіні анық. Біреу-міреу итеріп жіберді ме дейін десең, бейсауат бөгдені әлдекім көріп, немесе әлдеқандай дыбысты көрші-көлеңдер естімеген. Өзі секірді дейін десең, ешқандай санаға сыймайды. Үйде көңіліне қатты тиетін ауыр сөз, ұрыс-жанжал яки зекіп-жекіру ешқашан болған емес.

Жұмбақ малағамның шет жағасын бір көрші ас үйінен байқап қалыпты. Әу баста марқұм, жерге қадала қарап балконда тұрыпты. Әйткенмен шай ішіп отырған әлгі адам оның бұл сықпытына аса мән бермейді. Босаған шынысына шайын құйып, шәугімді қоя бергенде кенет бөлме күңгірт тартқан сияқтанады. Осы кездейсоқ құбылысқа шартты түрде еріксіз жалт қараса, аяғы көктен келіп жаңағы адам құлап бара жатады. Көрген кісінің өне бойынан тоқ жүріп өткендей, жүрегі зу етіп табанына түседі. Біразға дейін есіне келе алмапты.

Айгүл Жапарлардікіне күйеуін іздесуге жәрдемдесуін өтіне кепті. Мұрат бәрінің жақын сыйлас досы Ерсұлтанның немере інісінің тойын басқарып беруге кетіпті. Бірақ, той атты адамға ана шеті мен мына шеті бір күншілік жол Алматының қай тұсында екені бір құдайға мәлім. Оны Ерсұлтанның үйінде балаларын қарап қалған қайынбикесі Әйгерім де білмейді. Сонымен, ешкімге тойдың қайда өтіп жатқаны белгісіз. Сөйтсе де, дәл бүгінгі күн Мұратты табулары тиіс.

Есі шыққандықтан Жапар біресе шалбарын, біресе костюмін ұстай берсе керек:

Нені иығына іліп, нені борбайына кигенін тәңірдің өзі білсін, асыға басып сыртқа беттеді. Осы кездің өзінде-ақ, еңкейсе арты көрінетін мини етекті қыздай күздің қысқа күні ұясына батып барады екен.

Бірден такси ұстап алып Жандосовқа тартты. Өйткені, тойдың сол көшедегі кафелердің бірінде өтуі ықтималдығынан сырттай хабардар. Әйтеуір, той иелерінің телефоны қолдарына дұрыс тиді. Әрі олардың Жандосов пен Жароковтың қиылысында, прокат пункті орналасқан үйдің үстіңгі қабаттарында тұратынын Әйгерім айтқан. Не керек, оныкі де нобай.

Жол-жөнекей жүргізушіге жай-жапсарды ұғындырып еді, ол құдайына қараған адам екен Жандосов көшесінің бойындағы асхана, кафелердің бәрін аралатты. Айгүл машинада қалады да, Жапар жүгіріп барып келеді. Сілені қатырғанда, ешқайсысында болмай шықты. Сосын екі жағында қапталдас созылған көшелерді де шарлады. Бәрібір, жоғын таппады. Кірмеген барлар мен кабактар да некен-саяқ. Айгүл екеуінің әбден діңкесі құрыды, үміттері ақталмады. Амалсыз машинаны жөніне жіберді. Енді жаяу бастапқыда жүріп өткен жерлерін қайта сүзіп, ақтауға кірісті. Бәрібір ештеме өнбеді. Той иелерінің пәтеріне телефон шалды, әуелгідегідей міз бақпайды. Демек, ешкім жоқ деген сөз. Сонда да сол үйге баруға тура келді. Ондағы ойлары: көршілердің бірі болмаса бірі білетін шығар деген есек дәме.

Көшеден ары-бері өткендерден прокат пунктін сұрады. «Анау» деп біреуі көрсетіп кетсе, келесісі «оны алып тастаған, қазір жоқ» дейді. Сеңдей соғылысып абдыраған күйлері бұрын прокат пункті болған үйді тапты. Оның бірінші подъезінен бастап кіріп, той иесін іздеді. Құдай төбеден ұрғанда ешкім ондай пендені танымайды. Үй бес қабатты, әр қабатында төрт пәтерден. Әрқайсысы бұларды әртүрлі қарсы алды. Бір қайран қалдырғаны ешкім есік ашпады, арғы бетінен тұрып тіл қатады.

Өлдік-талдық деп жүріп, үшінші подъездің төртінші қабатынан іздеген адамдарының пәтерін тапты-ау. Бірақ өздері алдын-ала жорамалдағандарындай онда жан пенде жоқ. Сосын жапсарлас есіктегі кісілерден жөн сұрауға кірісті. Бейсауат жандарға көршілерінің бірі: «мына келесі пәтердегілер тойдың қайда өтіп жатқанынан хабардар» деп сілтеді. Қуана сол үйдің қоңырауын басты. Есік ашқан қыз ба, келіншек пе мән-жайды шала-шарпы білсе керек, соңына бұрылып түпкі үйдегі әлдекімнен пысықтады.

Жатын бөлмесі жағынан әлдебір әйелдің дауысы даурыға өрекпіді. Ал мына қыз оның үнін бұлар естімеді деді ме, тура соны сол күйінде қайталады. Бұл ләмнің соншалықты күңгірттігін сезінгеннен кейін Жапар жағдайларын айтып, жалына үн қатты.

Есікті ашқан әлгі адам тартыншақтады. Келушілер амалсыз тағы да қолқа салды. Ол арғы жақтағы біреуге құлықсыздау «апарып салшы» деп пәрмен берді. Бір жас жігіт пен бойжеткеннің төбесі сарылта күттіріп барып көрінді. Екеуі асықпай киінді. Әлден уақытта бұлар әлгі үйдің ішімен қош айтысып, алғыстарын жаудыра жолға түсті.

Жандосов көшесінің бойымен Абай даңғылына қарай беттеді. Бұрын байқамапты, көшенің екі қапталы да толған жобалау институтының корпустары екен. Әрі, соншама неткен қаптаған жобалау институттары екенін адам түсініп болмайды. Вахтерлары біріне-бірі сілтейді. Түннің бір уағында олардың өзімен де сөйлесу қиын. Солардың сілтеуімен бірде ілгері кетсе, бірде көшенің келесі қапталымен қайта кері сөлпектейді. Одан арттарына қарай қайта жүреді. Әйткенмен, той болып жатқан корпустың табылатын сыңайы жоқ. Әлгіндегі екі жас әлдеқашан таулары шағылып, кетіп қалған.

Кей вахтерлар үйлену тойды іздеп жүргендерін білгеннен кейін, «өздерің кешігіп келесіңдер, әмбе гүлдерің де жоқ, ұят емес пе?» деп, өз төтелі уәждерін де айтады. Бұлар ләм демейді. Мойындарына су кетіп, тілдерін жұтқандай сырт айналады. Олардың қайсы біріне жай-жапсарды түсіндірмек.

Итшілеп жүріп тапты-ау. Сөйтсе, Абай мен Жандосовтың қиылысында екен. Ғимарат тіптен Жандосов емес, Абайдың бойында тұр.

Әдеттегідей вахтермен сөйлескен. Ол той өтіп жатқанын мақұлдады. Сосын, Айгүлді оның қасына қоя тұрып, біліп шығуға рұқсат алды. Екінші қабатқа көтеріліп, өктеп сөйлеп гүжілдеген топтан «Мақсаттың тойы ма?» деп сұрады Ерсұлтанның інісінің атын атап. «Иә» деді әлгілер. Бұл заматында кері бұрылды, сол қалпы көктей өтуге әлденеден тайынды.

Сөйтіп, бір әурешілікті жеңді-ау, енді бұған қарағанда екіншісі әлдеқайда қиынға соқты. Мұратқа қаралы хабарды қалай жеткізбек? Мына жаңадан үйленіп жатқан екі жастың неке тойының үстіне күздің қара суығындай сумаңдап кіру жанын мүлде тітіркендірді. Ырымға жаман. Сонда да қайтадан ішке беттеді. Ешкімді танымайды. Әркімге бір телміре қарап жүріп Ерсұлтанды тапты, Мұратты тапты…

Марқұмды киізге ораған қалпы балконға ұзынынан салыпты.

Үйде өңкей бала-шаға. Ес біліп қалғандары үрпиіп, үрейдің торына шырмалған. Әрі мына малағамның мәнісіне түсіне алмай көздері жәутеңдеп, тірі жетімнің кейпіне енген.

Ал байқұс келіннің шешесі күңіреніп, өз бетін өзі жыртып, үйді басына көшіреді. Оның жанынан қарыс сүйем ұзамай екі-үш адам иығына мініп отыр. Әйтпесе, қызының соңынан бұл да секіріп кетуден тайынар емес.

Үйдің іші азынаған молаға айналып, әшейіндегі ұйыған тірліктің нышаны да қалмаған.

Марқұмның енесі нәтінде өте есті адам. Мынандай қалаймақанда ақылынан алжасқан жоқ. Тәңірдің көрсеткен сорынан әуелгі кезде көзінен жасы етегіне сорғаласа да, емендей бекінуге тастүйін байлам жасады. Сосын жас денені қалай болса солай жатқызбай, аққа орап оң босағаға қоюды өзінің міндеті санады. Бағана да сүйекті әкетпек ниеттегі дәрігер мен милицияға көнбей, мәйітті киізге сап он екінші қабатқа өзі көтертіп шығартқан. Енді, естияр балаларын төңірегіне шақырып, Жанаттың киімін қайшымен қия бастады. Әуелі ақ бәтесті даярлап алған, ашық қалған денені бірден орап отырды.

Байқұс ана қолы қимылдаған сайын күбір-күбір етіп күңірене сөйлейді. Азалы шақтың қасіреті қабырғасына батып барады.

Бұлар шаруаға мәйітті көтеретін, жылжытатын тұста ғана араласады. Соның өзі Жапардың жанын тітірендіріп, түсініксіз күйге түсірді. Өйтетіні, әлі суи қоймаған жас дененің қолдары білегінен, аяқтары тобығынан күл парша сынған. Сүйектері сыртта сойдиып-сойдиып, терісі ырсия ашылған… Қозғаған сайын сықыр-сықыр етеді.

Жапар өз-өзінен қалшылдап, дірілдеп барады. Тоңған да, қорыққан да жоқ сияқты. Бір әлеуетті қол иығынан ұстап ап, сілкіп жатқандай. Тезірек қайтқысы келді…

Енді қарап отырса сол күні өз әкесінің інісі мерт болуы ықтимал екен. Өйткені оны о дүниелік атасы су жағалатып ертіп әкетті. Бірақ бұның санасы әлгі заматта оянып, түсі екенін біліп, ыңғайсыз көрініске жаны езіле қатты уайымдады. Ағасы Тобықбайды қимады. Әйткенмен, көзін ашқан жоқ еді, мың сан жүйке тамырлары жартылай ұйқыда-тұғын.

Содан кейін жаратушы, бәрібір бір өзегіңді беретін жақыныңды аламын дегенді аңғартыпты. Сондағы түсінде біреуді іздегені – өңінде Мұратты іздегені. Жол-жөнекей ұшырасып жауап бермеген әлгі адам, өңінде де жөн сілтеуге ерінгендер. Алма ағаштың түбіндегі жалғыз кісі – Айгүл, «алма ағаштың иесі кетіп қалды» деп айтуы, Жанаттың шешесі мен енесінің, қайнысы Нұрмолданың сол сәтте үйде болмағандығын ол өңінде де айтты. Ал қып-қызыл уылжып піскен алманың құзға домалауы, жаңа босанған жас келіннің 12-ші қабаттан ұшып кетуі еді. Қасындағы танымайтын екі адам – бұрын-соңды көрмеген – ана үйден бұларды әкеліп тастауға шыққан қыз бен жігіт. Әкесінің «жүр тез» деп мұны шақыруы – аруақтың қолдап-қорғап, жебеп жүргені. Қалған кейбір сәттерге әлі өресі жетпейді.

«Түс – түлкінің боғы» емес, түс келе жатқан өмірдің жаршысы іспетті көрінді. Ұйқыда жатқанда берген алланың аянына қарап, көкірегі ояу, санасы сергек пенде ертеңгі өмірін болжар. Саңылауы жоқ өресіздер, ғұмырдың ешбір байыбына жетпей өте берер.

Жаңағы кішкентай ұлдың маңдайынан сүйгенде осы уақиға еріксіз жадына оралған еді. Сондағы жөргектегі жылбысқының селтиіп тұрғанына бір түрлі іші елжіреп кетті. Енді, кейінгі келіннің көкірегінен мейірім шарапатын сезінетін секілді. Ол да бір ұяң бала тәрізді көрінді. Ешқандай жазығы жоқ сәбиді шеткері қақпайтындай сыңайы бар. Өзінің құрсағынан шыққан нәрестемен қосып, екеуін тетелі ағалы-інідей өсіретіндей кескінінен иманжүзділік байқалады.

Жапар жуық арада басын көтере қоймады.

Екеуі жылжып, жозының басына таянды.

Бұлар дәрігердің үйіне қайта айналып соққанда әбден түн болған еді. Бағанағыдай ұбап-шұбап ішке енді. Бір абұйыры, қоңыраудың ізінше-ақ есік ашылды. Дәл табалдырықтан сидаң бойлы, шашына ақ араласқан ер адам қарсы алды. Өңі шаршаңқы, жағы суалыңқы. Екі ұртында Шапайдың шалғысындай терең әжімі бар екен. Жанары да нұрсыз ба, әйтеуір, бір сүреңсіздік байқалды. Жас шамасы елуге таянған.

Профессор іштей бір нәрсені екшеп, ойланған кепте біраз үнсіз іркілді.

Мына әңгіме Жапардың жүрегін парша-парша етті. Кішкентай бір жапырақ ұлы өлі мен тірінің ортасында жатқанда бұлардың жүрісі жай жүріс сияқты көрінді. Кеңсірігі ашып, әлдеқайдағы тұмшаланған өксік кеудесін қапты. Бір сәт Бибінің өзінен де ауыр қасірет шегіп тұрғанын сезінді. Сондықтан, сабырлылыққа ұмтылды.

Арада тас керең тыныштық орнады. Бұлардың айтамыз деген бұйымтайы түгелімен сарқылғандай. Тек ендігі күткендері үй иесінің бір-ақ ауыз сөзі. Ол не десе де бұл жазғандар тәңір салғаннан соң, бәріне бейіл. Дәл қазір жарты ләміне бола құлдық ұрып кетуге бар. Бірақ, шаршаңқы кептегі дәрігер өз кесімін айтпай әлдебір толғақ үстінде ұзақ бөгелді. Бір жағы адамның заңды демалысын жырмыштаған бұлардың да жүрісі кісі сүйерлік емес.

Жапар өз құлағына өзі сенбей аңтарылды.

Жапардың тілінің күрмеуі жазылып, осы сөзді айтуға ғана шамасы жетті. Сосын шұғыл сырт айналып, тысқа ұмтылды. Соңынан Бибі де дедек қақты. Апыл-ғұпыл машиналарына мінді. Ері бірден оталдырды да, есіктің алдына көлденеңдеп кеп тоқтады. Оның кеудесінде бір үміт шырағы жылт етіп, Айбынының жайы қазір кілт жақсаратындай сезінді. Құдайдың жәрдем қолын созғанына мың мәрте шүкіршілік етті.

Айтқанындай көп күттірмей қос дәрігердің төбесі көрінді.

Түннің жуан ортасына айналса да Алматыдағы ағылған көліктің қаралдысы бәсеңдемепті. Соған қарағанда ақшаның соңына түскен бәтірлерге күн мен түнің бірдей сияқты. Жортуылмен күнелтетін тағы іспеттестенді. Бағдаршамның қасынан ыңырана атырылған небір сүліктей жұтынған машиналардың үні, ашына ақырған жыртқыштардың даусына ұқсайды.

Бұлар жол бойы тіс жармады. Тек Нұрмолда:

Валерий Степанович пен Нұрмолда ішке беттеді. Бұлар тыста қала берді. Әйткенмен, бір сәт еңселерін басқан ауыртпалық жеңілдегендей көрінді. Олар кешіккен сайын Айбынды мұқият тексеруде шығар деп жандары сүйе түсті.

Ертеңінде таңертең ерте тағы да дәруханадан табылды. Кешегідей емес, «аузы мұрны жоқ отаудың» бұларға сәл саңылаулана есігі ашылғандай. Валерий Степановичтің тапсыруы бойынша мейірбике балаларының жай-күйін тап-тұйнақтай етіп жеткізді.

Бұлай дейтіні, профессор емдік процедураны өз қолына алуға келісімін берген.

Осы сөздің өзін жасық көңілдеріне демеу етіп, бұлар қала берді. Ендігі бар хабарды Нұрмолда арқылы білмек, ол Валерий Степановичпен ұдайы байланысып тұратынын айтқан. Әрі доктор өзімен тікелей жолығуларына да рұқсат еткен. Бірақ «түске қарай хабарласыңдар» дегенді ескертті. Сондықтан ол кісіні күтудің ешқандай мәні жоқтығы ұғынықты.

Көңілге алаң араласқаннан кейін шаруаның берекесі қашатыны аян, кеңсеге келгеннен соң Жапардың ештеме жасауға зауқы соқпады. Әйелінің де халі осындай екенін алыста отырып-ақ түсінді. Сең соққан балықтай дел-сал бір тірлік басталды. Әлсін-әлсін дәлізге шығып темекі тартады, әлсін-әлсін сағатына қарай береді. Арасында бастығына кіріп, оған барлық мән-жайды мағлұм еткен. Кез-келген уақытта жұмыстан жүре беруге де рұқсат алды.

Алматының аптабы буа түсті. Бұлар санаторийге барғанда-ақ дала жанып тұр еді.

Айбын ауырғаннан кейін дәрігерлер өздерін айыпты сезінді ме, Шыраймен жолығуға мұрсат берді. Балалары бастығып, әбден жетімсіреп қалыпты. Томағатұйықтау сәби одан сайын томпайып, үндемейді. Әке-шешесі құрақ ұшып, кезек бетінен сүйді. Бір уақта Шырай інісінің шықпағанына таңданып:

Бұдан кейін ойын баласы өзіне әкелген тәтті, дәмділерді түртінектеп кішкене жеген болды. Бәрібір, қу жүрегі бір нәрсені сезіп тұрғандай бұрынғыша масайрай қоймады.

Папасы қызына қаратып айтты да, енді әйеліне бұрылып:

Содан көп бөгелмей, балалары мауқын басты-ау деген уақытта Бибі Шырайды өзінің тобына қарай алып жүрді. Әкесі сәбиінің бетінен сүйді. Бөбегі кетіп бара жатып ту сыртындағы бұған бұрылып, кішкентай саусақтарын жыбырлатты.

Әке жүрегі бір бұлқынып, орнынан аунап түсті.

Уақыт түс әлетіне де ілініп қалған. Ерлі-байлылар тағы да қалалық 12-ші дәруханадан табылды. Андыздатып жеткендерінде постағы ақ халатты жандардан аттап өте алмады. Таңертеңгілік етенелікпен қарсы алған көзі тұздай бойжеткен үшті-күйлі. Оның орнын басқа адамдар алмастырғанға ұқсайды, әлгілер жолдарын кес-кестеп онша рай бермеді. Және сөздері біз қадағандай, жүйкеге тақ-тақ тиеді.

Әке жүрегі мән-жайды білгенше байыз таппай тызақтап барады.

Сөзге Бибі араласты.

Осылай деді де мейірбике өз шаруасымен болып кетті. Бибі мен Жапар есіктен көздерін сатып, ұзына бойы созылған дәлізге телміре қарайды. Ары-бері өткен бірлі-жарым науқас балалардың қаралдысы білінеді. Бұлар одан сайын ұлдарының төбесі көрініп қалатындай еміне әукелері салбырайды. Әне-міне Айбынның бойы селтиіп бір бұрыштан қылтиярдай… қараң беретіндей... Жандары қыстығып барады, бірақ бұл күйзелістері ешкімнің қаперіне кіре қоймайтын тәрізді. Әйтеуір, бебеулеткен бір халді бастарынан кешуде. Сөйткенінше, балалар бөлімі меңгерушісінің өзі құдай айдап дәлізге шыға келгені. Жапардың жүрегі делдірлеп, атқалақтай жөнелді. Бибінің де жанарының қиығында беймәлім нұрдың ұшқыны қылаңытты. Ол состиысып тұрған бұларға селқос қана назар аударғаны бомаса, жүдемдете баспады. Самарқау көрінді. Жол-жөнекей әлдебір палата есігінің тұсына іркіліп, әлдекімдермен бір-екі ауыз тіл қатысты. Соларға айналып, ұзағырақ бөгеліп қалатындай қос міскіннің жандары тызақтап, бебеу қақты. Бірақ дәрігер екеуін алыстан таныған екен. Енді тура бұларға қарай беттеді.

Осы кезде Бибі бұдан арыға шыдамады ма:

Жапарды алдағы іс алаңдатты.

Тілін тістеп, басқадай сауал қоюға шамасы жетпей діңкесі құрыды. Басы салбырап, ері мойнына кеткен күйі босағаға сүйенді.

Бұл кезде Бибі дәрігермен бірге ілгері жылжып кеткен еді.

Жапар табалдырықта кірген-шыққанға кедергі болмай, сыртқа беттеді. Жазғанның салғанына қарсы тұра алмайтын қауқарсыздығынан терең күрсінді. Осы жеке қалғанында-ақ тұңғиық ой оны қат-қабат иіріміне тартып, дедектете жөнелген.

Өзін жалғыз тал қурайдай сезінді. Басына байланған тауқымет, көлденең көк атты тұрмақ туған бауырларының да балтырын сыздатпайтынына қайран. Айналдырған екі қарашығы бірдей өкпе ауруына шалдығып санаторийге түскеннен кейін біреуі болмаса біреуі келетін шығар деп күткен. Одан бері де бір айдың жүзі жаңарды, хабар жоқ. Күл болмасаң бүл бол дегендей ешкім ат ізін салмады. Бір кезде бұл екі өкпесін қолына алып қырылып қала жаздап шапқылаған інілері, енді бұны қажет етпейтін сияқты. Тіпті, «қыз бала – бауырмал» деген сөз де жалғандығын танытты. Әпкелері де осы уақытқа дейін тырс етіп хабарласпады. Әйтеуір, бәрі құлаққа ұрған танадай тып-тыныш. Тым құрығанда телефон да соқпайды. Содан барып өзін жан-пенде аяқ баспайтын айдалада қалғандай сезінді. «Атадан алтау тусаң да, бір жалғыздық» деген сөз бекер айтылмаған екен. Дәл қазіргі уақытта шынында да құдай –жалғыз, бұл – жалғыз. Адасқан қаздай көкірегі шулап, көмейіне әлдеқайдан лоқсық тығылды, жанарының аясына ап-ащы сор байланды.

VII

Қыстауға араға жылдар салып жететін автоклуб келді.

Малшы ауылына кеңшар бас киношысының түсіп жатуының өзі үлкен абырой. Өйткені алты ай жаз күнге қақталып, алты ай қыс аязға дірдектеп, ақ қойдың соңында жүрген қаймана қазақ аз ба? «Бас-басыңа бай қайда» дегендейін, әлгілердің әрқайсына жекелей бөгеліп, жәшігін даңғырлатып отыратын киношы және жоқ.

Ол сығырың осындай бықыған жұрттың маңдайынан шертіп жүріп, көңілі ұнаған үйге ғана атының басын тірейді.

Содан соң төңірегіндегі жұрт кешкілік қойын қоралағаннан кейін, мінгесіп-ұшқасып солай қарай жөңкіледі. Онда да іргесі жапсарлас көршілер ғана, әйтпесе жын-шайтанның шүлдіріне бола түн қатып, ары-бері текке сабылар қойшы ақымақ емес. Одан да «қойын құрттап, айранын ұрттап» өз жайымен ғана тып-тыныш шаруасын тындырғанын қалайды.

Ал қойшылардың қоңыз тірлігіне шікірейіп шекесінен қараған өркениетті киношы, қызық қуып кеп қалғандарының қолын картина көргендерін мақұлдатып, осы тұста табельге топырлатып қойдырып алады. Сонымен шаруасы бітіп жатыр, айлық жоспар орындалады да шығады. Ел ілуде-шалуда бір оқпен екі қоян атып масайраса, бұл еш қиналмастан көш жердегі жұрттың қолын бір кеште жинайды. Үнемі солай. Ар жағында екі-үш күн кекірелеп ет жеп, жаз айы болса, мелдегінен атып қымыз ішіп, сүйегін ағартып аман-есен орталыққа оралады. Онда да құр қол емес, қойшы байқұс дархан: «сендер қалада тұрасыңдар ғой, обал-ақ…» деп, ауылдың өзін шаһар көріп біреуі қойын, біреуі бір қарын майын салып жібереді.

Сондай автоклубтың бірі ойламаған тұста сумаң етіп аяқ астынан есіктің аузына көлденеңдей тоқтады. Әрі, әшейіндегі сүйегі ауыр «газиктердің» бірі емес, анау-мынау кеңшардан табыла бермейтін – «рафик».

Көкек айының іші-тұғын. Үкедейдің сақыманшылары бар, бала-шағасы бар бәрі аяқ астынан мәз-майрам күйге бөленді. Жапардың қуанғаны – әкесінің бауырында отырып, еш алаңсыз кино көретіні. Интернаттағы аптасына бір көрсететін фильм еш сіңімді емес еді. Сағыныштан әбден сартаптанған кеудесі әке-шешесін аңсап, сазатын да тұратын. Қолқасына беріш байланғандай көкірегі үнемі ашып жүретін. Сондықтан ол жерде бал жесе де – тіл үйірмес, цирк көрсе де – тәнтіліктен тамсанбас. Қара танымай кетсе де құлатүзге бауыр басқысы бар, ешкім тектемейтін жазира далада ерке желдей есіп жүргісі бар. Бірақ, әттең…

«Рафик» мінген екі жігіт майлы қасықша жылмаң қағады. Әдетте киноны бұлар қоймайтын, үлкен-кішінің көзі әбден үйренген бір адам бар еді. Ныспысы – Кеңес. Жаз жайлау, қыс қыстауда үнемі сол кісі өзі аралайтын. Әрі ол ескі «Газ-52» буткалы машинасын ыңырантып жететін-тұғын. Бүгін оның алдын пысықайлар орап кеткенге ұқсайды.

Осы тосындық қана бала көңіліне ептеген селкеулік түсіргендей алғашқыда үп еткен қуанышы аяқ астынан сейіліп, томырықтана берді.

Бұл екеудің біреуі орталықтағы мәдениет үйінде вокальды аспапты ансамбльдің мүшесі екенін білетін. Аты – Толик. Шындығында азан шақырып қойған есімі кім екенін ит біліп пе, әйтеуір, сөйтіп орыстандырып атағанды бүгінде жұрт өнер көреді. Қазақша есімдердің бәрін «колхозбай» деп қабылдайтын сияқты. Сондықтан «Мэлс», «Вася» дегендерің бұлардың жатаған ғана ауылдарына да етене.

Әлгінің тұрқы ұнамсыздау, қурайдай қатып-семген тарамыс тәпелтек неме. Сол бір қарыс түріне қарамай байызсыз шәлтіреңдеген біреу. Осы сұрықсыз сұрқына сорайған кеңірдегі одан әрмен «әр беріп», шажырқайдың безіндей шақырайған көзі ұзын шашымен әндем жарасқан. Астыңғы қалың ерні салбырып, маймылдікіндей үнемі ақсиып тісі көрініп тұрады.

Бас терісі әлгіндей келісе қоймаған. Жалпы жұртты қайдам, өзін қазақ санайтын халыққа еш ұнамайтын гитараны сабалап, тоқал ешкінің құйыршығындай тынымсыз селтең-селтең етіп жүретін. Бір байқалатыны – о баста жұрын боп біткен ұсқынына қарамай, кеудесі аяққаптай. Сахнада гитарасын сабалап шатып-бұтқанын, шамасы, кез-келгеннің қолы жетпес үлкен мәртебе тұтады.

Ал қасындағысын біле қоймады. Интернатта оқып сыртпен араласа алмайтындығынан танымай тұрмаса, ауылдыкі емес сияқты.

Сөйтіп әлгілер ғайыптан тайып малшы қауымына кино қойып келе қалыпты. Бұлардың мына тайраңдары Жапарға біреудің нанын озбырлықпен тартып жегендей көрінді. Мұндай ой түюге жетелеген жайт – жаңағы, қазанның түп күйесіндей бәле, шаруашылықтағы жұмысшылар комитеті төрағасының баласы. Күллі мәдени-әлеуметтік саладағы адамдар да, шаралар да соның құзырында. Осы жолы жұмыскомның бастығы көнеден көпшілікке қызмет жасап жүрген адамды әдейі шеттетіп, тізгінді ұлына бергенге ұқсайды. Онда да қиығына ілінген кез-келген көлденең көздің суқаны сүйе қоймайтын сұмырайы түз төсі таңсық көрінгендіктен қиылып, өтініп сұрап болмаған шығар. Әлде шынында да өз төтелі бастама көтеріп, еңбектен бел жаза алмайтын қауымды бір серпілтіп қайтуға бері қарай аттанды ма екен? Оны соншама дала төсіне тартып тұрған қандай ғаламат күш?

Баланың санасында осы тектес түйткілдер төңкеріле сапырылысты. Бірақ ешқайсына өз тарапынан жауап таба алмады. Әйткенмен ешкімге бұл пиғылын білдіріп, тіс жармады. Көмейіне сан сауалды таяп қойып, өз-өзінен бұйыға томсарды. Анда-санда мұрынын елеусіздеу бір-екі мәрте тартып, қолының сыртымен сүйкеп өтті. Әшейіндегідей жүгіріп, асыр салмады. Көңілі әлденеге алағызатындай. Ағалары осындай бұйығылыққа бой ұрғаннан кейін, қос інісі де ойынның қызығына түспей, сонадайдан бейтаныс жандарға таңдана қарайды.

Шындығында да кубалықтарға ұқсас неменің бар болмыс-бітімі тас жолда туғандығын, сонысынан айнымай тас жолда өлетінін анық аңғартады. Байқауынша бұл сапар – қаншалық ауылда дүние есігін сығалады дегенімен, бұның қыр төсіне түскен бірінші жолы. Және де соңғы көлкектеуі, шамасы.

Нұрғаным киношылардың келгенін құрмет көріп, бір жағы қуана жылы-жұмсағын әзірлеп, бәйек қақты. Тек Жапардың үлкен әпкесі Танагүлдің өңіне бір жұмбақтың иірімі жасырынғандай. Дастархан басында әлгілерге тура қарамай жанарын төмен салып, жымиятын сияқты. Әсіресе жалбыр шаштыдан қыстығатындай. Онысын сырт көзден жасырып бұқпантайлайды. Сонысына қарағанда әуелден таныс тәрізді.

Бұл – баланың ішкі жорамалы. Әпкесін біртүрлі қызғанып кетті. Жүрегі ауырып, қынжылып қалды. Ал, екі інісі мен өзіне тете әпкесі Қорлан еш қаперсіз, алдарындағы табаққа битін салып, бүгінгі нәпақаларын қазан қаласына алаңсыз жөнелтуде. Жүсіптің тәмпіш мұрынының ұшы шып-шып терлепті. Әйткенмен оны байқайтын ол жоқ, танауын анда-санда тартып қойып, «шын тамағын» ұрып отыр.

Танагүл ауданның орталығында жұмыс істейтін. Әдейі науқан уақытында шешесіне қолқабыс беруге келген. Көктем мезгілінде әрбір мекеме бірлі-жарым кеңсе қызметкерлерін мал төлдетуге жәрдем етуге жіберетін ежелгі дәстүр бар. Өкіметтің мұндай «қырына» ең әуелі жастар ілігетін, сондықтан ол алдын-ала қам жасаған. Бөгде біреудің үйіне барғанша өзінің әке-шешесіне көмектескені әлде қайда жақсы.

Бойжеткенді қыстауға осындай себеп әкеген.

Ортаңғы бөлмеде кино басталды. Фильм болғанда қандай – таза қазақша, баршасы миыңа қолмен құйғандай сіңімді. Ұғынықты. Содан ба, елітіп бәрінің естері кеткен. Әрбір кейіпкердің сөзі мен ісіне қапысыз түсініп, Жапардың құлағының құрышы бір қанды. Әйтпесе, мәдениет үйінен көріп жүрген қаптаған «Мосфильмдерді» ұғына алмай, ит зықысы шығатын. Мынау бір жанның рахаты.

Бала неме насаттанып, әкесінің өңіне де барлай қарады. Жел қағып, күн жеп тотыққан жүзі сәл басқаша реңге еніп, қызықты көрініске біржола берілген екен.

Шынында да тымақсерілігі бар біреу төменетектілерді тұтастай иектеп, қи тепкіленіп жүріп, оқыстан міндеті жадында ояна қоятын қоразша қыдия қалады.

Кенет баланың есіне әлдеқайдан әпкесі сап етіп оралды. Жалма-жан жан-жағын шолуылдап еді қаралдысын байқай алмады. «Күңгірт бөлмеден көзіме түспей тұр ма» деп, одан сайын мұқият барлады. Жоқ. Жүрегі шым етіп, біз сұққандай жиырыла тітіренді. Сосын әлгі қазанның түп күйесіндей қонағын жанарымен жаутаңдай іздеді. Мойнын артына бұрып, бір қалыпты пырылдай айналған киноаппаратура жақты сүзіп өтті. Жуыр маңнан көзіне шалынбады. Сол-ақ екен, кездейсоқ аузына жын ұрттап алғандай ішкі дүниесі асты-үстіне шығып, қопарылды да жөнелді. Жаңағы тамашаға елтіген күйінен жұрқана да қалмады. Лезде қараптан қарап отырып демігіп, көкірегіне қайдағы өксік тығылды. Атып тұрып сыртқа ұмтылды. Ауызғы бөлмеде қазан-ошақпен әлек боп жүрген шешесі:

Ашу мен намысқа булыққандықтан қапелімде жауап қайыруға мұршасы жетпей үні көмейіне кептелді. Іркілместен жүйткіте берді.

Көкек айының көгілжім түні тамаша реңіне еніп, тұтастай аспанға жұлдызын аяусыз шашып тастапты. Айдың сұлбасы біліне қоймайды. Содан ба, қою түнек төңіректі тұншықтыра тұмшалаған. Әйтсе де есіктің алдындағы күйіске кірген отар ап-анық аңғарылады. Одан ары таманырақ атсерке, оң жақ қапталда ұзыннан-ұзақ созылған тепелек қараңғылыққа малына мүлгиді. Маңынан бейсауат қараң-құраңның сұлбасы байқалмайды.

Өзегін ит тырнағандай халде осы түсініксіз тұңғиыққа телміріп біраз бөгелді. Ешқандай сөдегей-солпы дыбыс білінбейді. Үйден арқан бойы жер ұзап барды да, мұқият құлақ түрді. Сосын, іргедегі тепелектің есігін ашты. Бұл енген бірінші бөлігінде электр жарығы самаладай жарқырайды. Ар жағында бірінен-біріне өтетін бірнеше қоралар бар, солардың бәрін аралап шығуға оқталды да бірден ол райынан қайтты. Айнығаны, адам аяғы көп жүретін бұл базға олар келе қоймайды.

Дереу есікті тарс жауып, қайта кері жүгірді. Ондағысы үйдің артында сонадайда қарауытқан бұрынғы баспана, қазіргі уақытта мал ұрықтандыру пунктіне айналған жәпірейген тоқал тамға, оның солтүстік қапталындағы шөгіндідей арса-арсасы шыққан көне базға бару-тұғын. Барды. Әлдеқашан пайдаланудан қалған қоржын тамның кішкене терезелері бар бәлені қымтай бүгіп, мұны түнере қарсы алды. Ақырын бұқпантайлап кеп, сол сығыр терезеден ішке үңілді. Тас қараңғы, ештемені көріп болмайды. Босағадан ары енуге жүрегі дауаламады.

Бұл жаққа жарық тартылмаған. Нақтысында тартылған, оны күйек біткен соң ағытып тастайтын. Сондықтан, бала тұрған жер тепелектің тұсымен салыстырғанда әлдеқайда қараңғы. Біртүрлі бойын үрей биледі. Осындай «көктем кезінде иен үйлерде ібілістер көп жүреді» деген үлкендердің сөзі есіне оралды. Бойы шым етіп, жауырынында жүздеген құмырсқа жүгіргендей жыбырлады. Беймәлім күштің тықсыруымен артқа шегіне берді. Шегініп келе жатып иығынан асырып соңына жапақ-жапақ қарайды, ештеме жоқ сияқты. Қараңғыға ту сыртын беріп жүрейін десе, айналған сәтінде-ақ бір әбілет желкесінен бүре қоятындай көрінді.

Сәби көңілді үргедек сезім биледі. Бір жағы ашу кернеген өзегі от шарпығандай ашып барады. Өзінің қоянжүректігінен діттеген мақсатына жете алмағанына опынды. Сонда да үйдің далдасына кеп, шөккен түйелердей өркеш-өркеш болып жатқан көне баздың орнына ұзақ телміре қарады. Әлден уақытта үміті үзілгенде барып ішке беттеді. Бір абыройы, мұның үйге кіргенін шешесі байқамады.

Киношылар топылған бөлменің табалдырығынан аттай сап, босағасына сүйенген қалпы тағы да әпкесін іздеді. Жоқ. Жалбыр шашты іздеді. Жоқ. Тауы шағылып, дізерлеп отыра кетті. Экранға назар аудармастан мойны төмен салбырады. Шарасы таусылғандықтан ба мақсатсыз кішкене кекілін жоғары қайырып қойды. Маңдайы жіпсіген су екен. Екі беті алаулап жанып бара жатқанын сонда аңғарды.

Қараптан-қарап шешесіне жыны келді. «Неге іздемейді? Неге сонша бейқам?» Осындай сауалдар миына сыналай енгенмен, жауабын таба алмады. Іштей арпалысып, азапты бір сәтті басынан кешті. «Әйем білсе…»

Өз ойынан өзі түршікті. Ұяттан ду етіп жүзі күйді.

Бір кезде абыр-дабырдан есін жиды. Сөйтсе, кино бітіпті. Ізінше шам жанды. Бала бірден әлі сырылдап айналып тұрған киноаппаратураға назарын аударды. Міне, қызық, мұның діңкесі құрып іздеген шашты албастысы әлгінің қасында жарбияды. Қашан келіп алғанына қайран. Сонша әлекке түскеніне, аяқ астынан өзі ақымақ болғанына қараптан-қарап ашуы қозды.

Сүлдерін сүйретіп орнынан әзер көтерілді. Көпшілікпен бірге сыртқа шықты. Ептеп тынысы ашылғандай, тереңінен демін алды.

Аспанда жұлдыздар дәл бағанағыдай пышырай шашылған қалпы самсай жымыңдайды.

Жапар төсекке жатқаннан кейін де дөңбекшіп ұйықтай алмады. Әлдебір елестермен ойша салғыласып, ұзақ бір тәжікелесуден сансырай сабылды да, ақыры кірпіктері айқаса бергенін аңдамады.

Ертеңінде оянса, үйдің ішін бір жүдеулік жайлаған. Бала жүрегі оны бірден сезе қойды. Апыл-ғұпыл түрегеліп, сыртқа ұмтылды. Күн әлі ерте болса да кешегі «рафик» үшті-күйлі. Әдетте кино қойған адам ұйқысын қандырып, таңертеңгілік асын, бір жүз грамын асықпай ішіп, содан кейін барып аттанатын. Жапар үшін мынау бір тосындық.

Қайран қалған күйі күн шуағынан жасқанған жанарын жыртита ашып, жан-жағына қарады. Шешесі сиырларды жаңа сауып бітсе керек, анадай жерде бұзауларды өріске айдап барады. Малға жекірген даусы әдеттегіден әлдеқайда қатқыл. Ол күндегі тірлігі бойынша төлді сәл ұзатып, кері қайтады.

Мұндай уақытта есіктің алдындағы жер ошақта ыдыс-аяқпен әуреленіп жүретін әпкесі көрінбеді. Бірден «ә-ә, Танагүл кеткен екен ғой» деп қорытты. Бір-ақ түнде әке-шешесін, бауырларын қиып, тастай жөнелгеніне көңілі қоңылтақсып, ұнжырғасы түсті. Сылқ етіп табалдырықтың тепкішегіне діңкелей құйрығын басты. Әпкесімен қараптан-қарап жауықты. «Қыз – жау» деп бұрынғылар бекер айтпаған екен. Алақанда әлпештеп бақса да енді, міне, өз туғанын дұшпанның аяғының астына салып берді де қойды.

Әлі бір мүшел жасқа жете қоймаған баланың зығырданы қайнады, жігері құмша уатылды. Кенет, «мүмкін, Танагүл үйде шығар» деген де бір ой көкейінің арғы шетінен қылаңытты. Бірақ онысы көңілінде мығымдық танытпай, ешкінің құйрығындай шыжбаң қақты.

Айтқанындай шешесі бұзауларды әудем жерге апарып тастап, қайтып оралды. Өңі өрт сөндіргендей түтігіп, күл тартыпты. Жаулығын бір жақ шекесіне қарай қисайта орапты. Мұнысы әдейіліктен емес, шарқатының солай қарай жылжып кеткені білініп тұр. Ашудан долырып, өзін-өзі әзер ұстап тежегені ызалы кескінінен байқалады. Алдынан көлденеңдеп өтіп бара жатқан көк ала қаншықты қолындағы таяқпен осып жіберді. Ол бейшара бір қаңқ етіп, жаны көзіне көріне беталбат зытып берді.

Мұнысы, суық жүрістілердің аңысын аңдымай, жер қаптырғаныңа болайын деген сияқты кейістікті білдірді.

Түнде кинодан соң тамақ ішілгеннен кейін, елдің бәрі жатын орындарын тапқан. Тек бірді-екілі сақыманшы жастар қонақтармен әңгімелесіп, темекі тартып есіктің алдында іркілісті. Танагүл шешесіне жәрдемдесіп, ыдыс-аяқты жинастырып жүрген. Әле-сәле босағаға жалтақтап, әлгі қыз-жігіттердің үсті-үстіне шыққан көңілді күлкілері мен дауыстарына елегізе қарай берді. Қызының өрекпи алағызғанын ана байқұс аңдады.

Үйдің бәрін жиыстырды да, отарға бет алды. Жастар сол әңгімелескен қалпы есіктің аузында қала берген. Бұл қойды аралады. Екі саулық қоздаған екен, соларды ішке кіргізді. Ауыздандырды. Бір-екі жетім қозы бар еді, әлгілерді емізді. Бірақ, құлағы түрік жүрді. Сөйткенінше, машина гүр ете түсті. Бәрін тастай сап далаға атырылды, алайда көліктің арты қызарып бірталай жерге ұзап үлгеріпті. «Қап, мына балалар түнделетіп кеткені несі, құдайдың таңы бар емес пе еді» деп қынжылды. Сосын ойында ештеме жоқ, отарды тағы бір сүзіп шықты. Төлдеген мал көрінбеді. Үйге беттеді. Қолын жуып, содан соң ішке кірді. Енді бірер сағаттай мызғып алуға болатұғын. Орнына қисаймас бұрын қызының төсегіне келген, құдай атқанда ылым-жылым. Маңдайына біреу балтаның шүйдесімен қойып қалғандай басы айналып, есеңгірей теңселді. Аруақтың әбден атқанын сонда білді. Апалақтап, қайта кері жүгірді. Қапталдас бөлмедегі сақманшы қыздарға қарай тапырақтады.

Шеткі біреуін ақырындап ырғап оятып, шаруасын сұрады. Ол шырт ұйқы құшағында екен, апалақтап, әуелгіде ештемені ұғына алмай:

Нұрғаным тілін тістей қойды. Енді күйеуіне не бетімен қарамақ? Жүрегі зуылдап, іші алай-түлей сапырылыса былықты. Шарасы таусылып, ернін сылп еткізді. Бірақ онысын өзі байқамады, күйгелектіктен еркінен тыс шыққан әрекет-тін.

Шаруасының біткенін ұғынды. Сосын орнынан сүйретіле көтеріліп, тысқа беттеді. Далада құлаққа ұрғандай меңіреу түн. Тылсым қараңғылық ешқандай хабар бермей тас-түйін мелшиеді. Әлгіндегі машинаның жарығы әлдеқашан ізім-ғайым жоғалған. Қараптан-қарап діңкесі құрыды. Қызын әдейі өзі қашырып жібергендей көрінді. Денесі болмашы дірілдеп, алқымы сығымдалды. Енді мұның уайым сауып, атар таңды көзімен атыруы ғана қалды.

Дәл солай етті де.

Таң сазарып біліне берген уақта сең соққан балықтай сенделіп, отардың шетінде жүрген. Тосыннан жөтелген ерінің дауысы естілді. Үнемі ұйқыдан тұрғанында осылай жөтелетіні бар еді, үздіксіз тартатын темекісінің зардабы. Өмір-бақи мал сүмесіне қарап келе жатқаннан соң түз тіршілігіне сай ұйқысы сергек. Оның үстіне төл алу жауапкершілігі тіпті жоғары – жылы төсекте шалжиып, тапжылмаса – еңбегінің еш, сорының тұзға айналғаны. Сондай алаң көңілмен ұйықтайтын ол түнімен төрт-бес рет тұрып, малды қарауылдайтын.

Нұрғанымның тіптен құты қашты. Абдырай үй жаққа көз тастады. Үкедей шылымын тұтатып үлгеріпті, ерніне қыстырған қып-қызыл шоқ әбілеттің жанарындай сонадайдан «мен мұндалады». Ұялған тек тұрмастың кебімен қарсы беттеді.

Әйелінің қылпын енді аңдаған Үкедей, мұның сөлбірейіп сыртта жүргеніне қайран қала сауал тастады.

Үкедейдің қаны миына шапты.

Сөйтіп, таң қылаң бере қораның шетінде ұрыс басталды да жөнелді.

Соңында қатыны қалды бүкіл қыстауды басына көтере озандап. Бірақ іштей омырылғаннан оның бая-шаясын естіген де жоқ. Әйтеуір, ту сыртында бақырауық түйенің бажылдаған үніндей шаң-шұң дыбыс қана шығып жатты.

Жапар бұл малағамның ешқайсысынан бейхабар-тын, әйткенмен мына көргені сол «ит ашуын тырнадан алады» дегендейін кеп. Жазықсыздан-жазықсыз ала қаншық қаһарға ұшырады. Өйткені, шешесінің кеудесіне жиналған запыранның уы буып, жанын қоярға жер таптырмай барады. Сондықтан оған әр нәрсенің бәрі жүйкесіне тиіп-ақ тұр. Міне, сағат ертеңгілік сегізден асса да, әлі тырс еткен хабар жоқ.

Қызы соншама ақымақтыққа баратын ақылсыз емес еді, мына әрекетін еш ішіне сыйдыра алмады. Көзі тұнып кеткен бе, шешем екен деп бір ауыз сөз айтпай әкесінің алдында әбден масқаралағаны жанын осқылады. Таң сәрідегі жеген жұдырығының да салмағы түк емес, «затсыз» деген заһарлы сөз шымбайына батты. Соған булығып, түтіге түсті. Бір кезде «өзіме де обал жоқ, тыныш отырған қызға «бара ғой, қатарыңнан қалма» деп нем бар еді, тойтитып қара жерге қаратты да кетті, қу ғана қар» деген ойға бой ұрды.

Осындай не бір тиянақсыз, жалт етпе ой сілемдеріне жолыққанымен, қолы үйреншікті жұмыстарын тындыра жүрді. Әйткенмен, іс-қимылының бәрінен құлықсыздық, әлде бір нәрсеге алаңдаушылық білініп-ақ тұр еді. Бір шоқып, екі қарайтын қарға сияқты, қолы бірдемені бітіргеннен бұрын қос жанары жол жаққа сүзіле берді. Кейде ұзақ-ұзақ күн салып телміріп, еріндері болар-болмас қыбырлап өз-өзінен күбірлей бөгеліп те қалады.

Мұның бәрін қалт жібермей аңдаған Жапардың зығырданы қайнады. Қанша есейсе де әпкесінің таза ақымақтығына миы жете қоймады. Осы уақытқа дейін бұған «тәртіпті, үлгілі бол» деп айтқан оның сөзі бәтуәсіз екен. Енді, құдай біледі-ау, бірде-бір әңгімесіне құлақ аспайды. Бір аяқ асқа алғысыз адамға бола тұтастай шаңырағының абыройын ақтарғанын кешіре алар ма?

Баланың екі ұрты томпайыңқырап, күнәсіз жанарларына мұң шарбысы үйірілді. Шешесінен де жиі дәміл-дәміл қара жолдың бойына үн-түнсіз қадалады. Қараған сайын безерген бетпақ дала ештемеден сыр берер емес, бедірейіп, жаның дәл қазір шиқ етіп шығып кетсе де сол бір сазарған қалпынан танбайды.

Жерге сыздықтата бір түкірді. Ала қаншықтың сары күшігінің үрпе-түрпесі шыққан жүніндей, бірі тұрып, бірі жатқан шашын кішкентай алақандарымен ретке келтірді. Мұнысы шашын шартты түрде сипағаны, әйтпесе, әдемілікке әуестенгені шамалы. Ішін қыз-қыз қайнатқан ыза мен кекке шыдамай жасаған далбасасы. Өз қимылына өзі есеп беріп тұрған жоқ. Бірде екі бүйірін таянса, бірде қолын қалтасына салып сұрлана қалады. Енді, міне, үйдің іргесіне жүрелей отырып, тағы да шырт түкірді. «Туған ошағына осындай да опасыздық жасайды екен-ау. Комсомолдар ешқашан алдамайды дегені қайда?»

Үйдегі райдан Қорланның да жүні жығылып қалыпты. Әшейіндегі тойтаңы жоғалып, аузы бұртиыңқырағандай кепке енген. Ол да бірдемені қыбыр-қыбыр істегенсиді. Ал, екі інісі мына сүреңсіздіктен бойларын аулағырақ салғылары келгендей, кеше таңертең төлдеген сақманның төңірегінде түртінектеп жүр. Әшейінде үйге су ішуге, нан жеуге жиі соғатын, бүгін ондай құлқылары жоқ. Пайымдауынша, «жас төлге қарап жүрміз» деген сылтауды шырға тұтатындай. Негізі, отбасындағы мұздай құрсанған суықтық бәрін алды-алдына бездіріп жіберген.

Әкесінің қабағы да тұнжырап, бүгіндікке ешкімге тіс жармады. Байқауынша жерге кіріп кете жаздап қорланатын сияқты. Тауы әбден шағылғаны салбыраған екі иінінен анық білінеді. Әншейінде әдемі көрінетін мұртының шалғысы да ебедейсіз тікірейіп, күнге тотыққан өңі одан сайын күреңіткен. Жүрісі де күндегідей ширақ емес, сылбыр қозғалатын тәрізді. Шай ішетін уақыты әлдеқашан болса да, үйге қарай аяғын аттап басқысы келмейтіндей. Дәл іргеден шаруа қамымен ары да, бері де өтеді. Көңілі тағдырдың тәукеншік сыйынан біржола қалған сияқты.

Бағана Жапардың көзі бір шалғанында қораның қамыс қабырғасына арқасын бере жайғасып, асықпай махоркасын орап, әлдебір тұңғиыққа шомып темекісін тартқан. Сонда асқар таудай әкесінің салы суға кеткенін аңдап, ұлының жүрегі қан жылады. Сонадайдан қасына томпаңдай барып, бұл да үн-түнсіз жайғасты. Көңілін жұбатарлық бірдеме айтуға ұмтылды, әттең, қапалы жүректі жадыратып жіберер аузына мандымды сөз оралмады. Бар бітіргені ұрланып, жапақ-жапақ өңіне қарағыштай берді.

Қайраны таусылған әкесі басындағы кепкісін алып тізесіне кигізді де, сарғайған қағазға оралған темекісін ерніне қыстырып ап ұзақ сорғылады. Шашының да ағы әдеттегіден молайып, маңдайының әжімі мен мойнының қатпары да қалыңдағандай. Күрт қартайып кеткенге ұқсады. Керзі етігінің қонышы үзеңгі баудан қажалып, ақжемденіп желіне басталыпты. Бұның келгеніне де селт етіп көңіл бөлмеді. Қалың ойдың ұштығына жете алмай, уайым мен қасіретке малшынды да малтыды.

Жапар «шіркін, егер үлкен жігіт болсам, соңынан қуып барып, жердің тесігіне кірсе де іздеп тауып, сазайын тартқызар ем. Әкемнің шағылған тауын солай бүтіндеп, кегін қайтарар едім» деді зығырданы қайнап. Кенет, бала неме әкесінің дәл осы сәт нендей ой ойлап отырғанын білуге құмартты. «Мүмкін, алғашқы тосын соққыны жанына ауыр алғаны шығар, соңыра табиғаттың өктемдігіне мойынсұнар. Танагүл шынында да біржола бөлек от түтетуге, үй болуға бет бұрды. Оңы мен солын таныған бойжеткеннің алдына неге қарсы тұрмақ? Олай болса әке-шешесі неге қияс қабақ танытып жүр? Құдалары жаман емес, қызметі бар, абыройы бар, бастық. Әркімнің-ақ сондай адамдармен сыйласқысы келмейтін бе еді? Қуанулары керек еді ғой, жоқ, қайтсе де мұнда бір дүмбілездік бар» деп топшылады.

Үкедей өзінің қасында мұның жарбиып отырғанын енді ғана аңғарғандай, басынан аяғына дейін мақсатсыз бір қарады да орнынан ілби түрегеліп, тағы да шаруасына жөнеді. Қораның астын тазалау, өз қағанағын жарып шыққан төлінен жеріген тасбауырларды телу, емізу деген сияқты адамның жүйкесіне тиетін қыруар жұмыс күтіп тұр еді.

Жапар тағы да жападан-жалғыз қалып қойыпты. Әкесіне де, шешесіне де жаны ашыды. Бірақ, олардың басына түскен мұң-наланы жеңілдетудің жолын таба алмады. Тек қана әпкесіне өкпесі қара қазандай болып қабындай берді, қабындай берді.

Тапа-тал түстің кезінде кешегі машина шайтан сияқты сап етіп, есіктің алдына тоқтай қалды. Алысқа аңыра қарап, көздерін талдырып жол күткенде қарасы да байқалмап еді. Енді Жапарға «ә-ә, бәлем, қатырдым ба» деп көктен түскендей насаттана кеп, буы бұрқырай тежелгендей көрінді.

Онның ар жақ-бер жағындағы ұл іштей жәбір шегіп, табалдырықта состия тұрып қарсы алды. Әпкесінің екі езуі екі құлағында, қаперінде ештеме жоқ қызыл көйлегінің етегі делеңдей машинадан түсіп жатыр. Бейұят ашық омырауы тоқ біткен өңірін сонадайдан жалтырата әйгілейді. Қимылынан «бұ жүрісім ұят болды-ау» деген сияқты қымсынудың ұштығы да білінбейді. Қайта, бәрі орынды тәрізді жайраң қаға күледі. Соңында – астыңғы еріні «жер тіреген» қайыстай «киномеханик». Әумесеріңнің әукесі кете Танагүлге әлденәрсені айтып, басын шұлғып құлдық ұрады. Қазақтың ұғымына салып жалпақ тілімен кескіндегенде, мына лауқиыңның ұсқыны үй кезіп қаңғыған бұқашыққа ұқсайды. Ал бүгінгі жастардың көзімен қарасаң, екеуі кәдімгі Голливудтың жұлдыздары сияқты.

Бала осы жиіркенішті көрініске одан сайын тыжырынды.

Сырттағы мотордың үнін естіп шешесі де етегіне сүріне-қабына тысқа шықты. Қызын көрген беттен шарқая дауысқа салып, айқайға басты.

Бойжеткеннің өңіндегі жаңағы жарқындық ізінше үшті-күйлі семіп үлгерген еді. Құлғанадай соңына ілескен жылтыр қарасы да артынан пысып, машинаның қалқасына қарай жылыстады.

Нұрғаным ентелей басып қызының қасына жеткен бетте шапалағымен осып-осып, жағының отын жандырды. Етегі делеңдеген қызыл көйлекті Танагүл денесі бүрісіп, әп-сәтте салтанатынан айрылып, пәруана күй кешті.

Қызы дедек қағып, тілге келместен ішке зып берді. Өңі тастай суық қарсы жолыққан әкесінің алдында бетімен жер басып, төбесімен жүргендей тіптен бүгежектеді.

Мұны көріп тұрған Жапардың әпкесіне жаны ашығанмен, кешеден бері кетіп жатқан есесінің сәл де болса қайтқанына көңілі тоғайды. Осы сәтте «әй, бері кел!» деген Үкедейдің қаһарлы үні көктен түскен қара тастай жүректі солқ еткізді. Жел мен күнге қақталған қап-қара ұл селт етіп, әкесіне қарады. Қарады да бірден үрейі ұшты. Қабағы қабарып, екі көзі қанталап, жүзі қарауыта түтігіпті. Мұртының шалғысына дейін айбынданып, кез-келген нәрсе екпініне қарсы тұра алмайтын қара долы күштің иесіне айналыпты.

Әлгі жылтыр қара құрттаған ешкідей қыпыжықтап, аяғы алға жүрмей тайсақтады. Сонда да алмас қылыштай әуені тіле қақ айырған әмірдің зәрінен құты қашып, ілгері ілбіді. Жанына таянғанда әбден қорланып, қаны қарайған әке оның алқымынан шап беріп ұстап, шала туған түсіктей солаңдатып, сілкіп-сілкіп жіберді. Бәтірді жаман далбай тұмақ құрлы сезбеді.

Жылтыр қараның тынысы тарылып, бірдеме-бірдеме деп шіңгірлей шырқырады. Ал қасындағы жолдасының мына қаһарлы шалдың айбатынан шаруасы тынып, кабинадан тысқа назар тастауға жарамады. Жүрегі тарсылдай соғып, қолы қалтырап отырған орнынан тапжылмады. Тіл-ауыздан да айырылып, «әу» деуге де мұршасы жоқ.

Бала әкесінің мұндай ашуланғанын бұрын-соңды көрмеген. Әлгі неме тілінен қақпанға түскен түлкідей, жетегіне оп-оңай көніп, соңынан сөлпектеді. Қол-аяғы ербеңдеп, ептеп қарсылық танытатындай. Бірақ, бары сол еді. Ал шамасы жетсе ештемеден тайынбайтын нағыз қаражүрек-тұғын.

Үкедей қолындағысын лақша бақыртып түпкі үйге сүйреп әкелді де, төрге қарай итеріп кеп жіберді. Тырапай асып, екі аяғы көктен келе құлады. Тыпырлап, есін жиып енді оңшалғанынша қара тастай дізесімен кеудесінен басып, үстіне қонжия кетті.

Соңынан ілесіп жүрген баланың жүрегі тайша тулап, зәресі қалмады. Ашу үстінде әкесі мына сұмырайды байқамай өлтіріп жіберетіндей. Сөйтіп, басына аяқ астынан бәле жамалып, қырсық жабыса ма деп қорықты. Бірақ, дізеге салған сайын айызы қанып, кеудесіндегі қыжылға су сепкендей болды.

Кішкене ұл әкесінің сөзіне зейінін көп аударды да, ана жылтыр қараның ақталып, шыр-пыр қаққанын онша тыңдағысы келмеді. Әрі, оның мына сөздерді соншалықты түсіне қоятынына да күмәні бар. Өйткені оның тек орысша сөйлейтінін білетін. Сондықтан, сұрланған қалпы состиып, есіл сөзі зая желге ұшқан бейшара әкесіне тағы жаны ашыды.

Жапар да таңның бір уағындағы қайдағы дискотека деп ойлады. Өйткені, қыстаудан ауыл орталығына жеткенше, кемінде екі жарым сағат уақыт қажет. Әмбе, жырындылар сытылып жөнелгенде мезгіл түн ортасынан әлдеқашан ауып кеткен-тін. Ол мезетте әйдік шәрінің өзінде жиын-той құлақ кесті тоқтайды.

Кино қойғыш неменің көзінің ағын тұтас қан жауып, аясы жасаурапты. Мына шалдың дискотека дегенді ұқпағанына одан сайын дегбірі қашып:

Мына көрініске баланың жүрегі жирене тыжырынды. Оған жерде жатқан жігіт көрінген төбет ұшқасса тәйкүшіктене құйрығын бұтына қысып, борбайын ашып аунай кететін қаңғыбас бұралқы итақай тәрізді көрінді. Осыншама жігерсіз боркеміктің өздеріне соншама залалдық істегеніне, кеудесінде сәл саябыр тапқан қыжыл қайта бой көтерді. Әрі мұншама жасық, мұншама пасық сілімтікке бола әпкесінің бәрін тәрк еткеніне айран-асыр. Әйел баласының көзіне қан тұнғанда жауының қолына туған әкесін де тайынбай байлап беретініне, сәби болса да көзі жете түсті. Себебі бұл естіген аңыздарда, жырларда сондай қатыгез тұстар ұшырасатын. Міне, бүгін сол сатқындықты дәл өз басынан кешіп отырғанына қайран. Бәрінен, бір-ақ күнде тірліктің алдында ойсырай жеңілген әкесіне мүсіркей қарады. Бір түрлі өзегі удай ашып, тамағына өксік тығылды.

Қара сайтанның мына кебі Үкедейді де алғашқы райынан қайтарғандай. Жауым деп алқымынан алғаны, түкке тұрғысыз жұрын екен. Онымен теке тірескені атына лайық еместей. Сондықтан ашуын ноқталап, сабырға мінуге ұмтылды. Бастапқы құрыш темірдей айбат беріп, кеспірінен көрініс тапқан сұс біртіндеп, еріген мұздай ыдырады.

Алақандарын бір-біріне қақты да, дәнеме болмағандай тепелек жаққа баяу аяңдады. Ал, «киномеханик» машинасына қарай жүдемдете басты. Бір кезде мотор үні гүр етіп оталды да, «рафик» орнынан оқыра тиген сиырша оқалақтай атырылды. Бала состиып есіктің алдында тұрды да қалды. Сәлден кейін барып, шешесінің құс қайтарарлықтай барқыраған дауысы құлағына жетті. Соған қарағанда бұл бар ой-қиялымен басқа әлемге ауып кетсе керек.

Жапар одан арыға төзбеді, аяғын санап басып әкесінің соңынан тепелекке қарай ілбіді. Бірақ, күңгірттеу қораның ішінен жан-пенденің қылпы білінбеді. Ұзыннан-ұзақ көлбей салынған бітеу баздың бір жерінде жүрген шығар деген оймен, құлағын түріп біраз бөгелді. Тырс еткен дыбыс байқалмады.

Інінің аузынан төңірекке баспалай қарайтын саршұнақша мойнын созған ұл оқыс мұрнын тартты да, танауын сол қолының сыртымен сүйкеп өтті. Сосын, бір-ақ күнде өмірдің шыршуынан әбден жертезектей тапталған әкесіне қолқабысын тигізуге ниет қойды. Сөйтті де келесі бөлектегі жеке-жеке шарбақтарға қарай секіріп түсті.

Әлдебір мұңға бөленіп жүріп, аққа жарымаған жаман-жәутік қозыларды емізген болды. Қолы шаруа тындырғанымен қаңғалақтаған қиялы әлдеқайда еді. Ара-арасында кішкентай кеудесін кере күрсінеді. Шамасы, онысын өзі де байқамайтын сыңайлы.

Кімге жаны ашитынын білмей санасы сартаптанды. Бастапқыда әкесі үшін жүрегі ауырды. Сонша жасқа келгенде, алақанына салып мәпелеп бағып отырған баласы бәрін тәрк етіп, мысы мен беделін қас пен көздің арасында белден баса, күресінге тастады. Енді, түннен бергі оқиға мен бағанағы шаң-шұңға куә болған үйдегі сақманда жүрген бөгделердің бетіне тура қарап, ананы үйт-бүйт деп қалай айта алады? Ертең, оларды түзде емес, көпшіліктің ортасы ауылда көрсе, қалай жүзі жанбасын? Көлденең көк аттылар да «ананың қызы сөйткен» деп, саусағын шошайтып сыртынан күлмесіне кім кепіл?

Ара-тұра ойынан жаңылдырып, емізіп жатқан асау қойы да жұлқынып қалады.

Жіңішке, бала даусымен ештемені ұғынып жарытпас хайуанды да тәртіпке шақырып қояды. Әйткенмен, көкірегін жаралаған оқиғаның уыты тұла бойын сыздатып, қайыра өзінің далдасына тарта береді. Енді, шешесіне жаны ашыды. Есін білгелі телім-телім боп, ебіл-дебіл халдегі байқұс анасы қасіреттен қан жылап, басыр қайғыдан қабырғасы қайысары анық. Көкірегіне көн жамағандай, мына тағдырының тартқан сыйынан жарылуға шақ қап, кең дүниеге сыймай бебеулейтіні қақ. Үміті мен арманы, бәрі-бәрі жер мен жексен боп күйрегені де ақиқат. Бүйтіп бала тапқанша батпақ тапқаным да дұрыс екен деп түңілуі де ықтимал. Бұған дейін де «ұл тапқан қатынның бағы зор» деп айтып отыратынын өз құлағымен талай естіген. «Ұл азар болса – төбелесер, соқтығысар, әйтеуір, аман жүрсе жарады. Қыз ғой мұнда құртатын діңкені…» дейтін бейшара шешесі. Әлде, күннің-күнінде әйтеуір бетімен жер басатынын әлдеқашан білді ме екен?

Кішкентай жүрегі бір бұлқынып өтті. Әкесіне де, шешесіне де жаны әбден ашыды. Ал солардың аялы алақанының ыстық табын бір-ақ сәтте ұмытып, бір түнде жатқа айналған әпкесіне өкпесі қара қазандай. Осыншама ынсапсыздығына қайран. Бұрын мұндай бейбастыққа өңге барса да өзінің әпкелері ешқашан бармайтындай көретін. Енді, міне, ол ұйғарымы әдірам қалды. Бір ауыз сөз айтпай үйден қашып шығып, ойнап-күліп, ертеңінде түк болмағандай түс ауа келіп тұрғаны қандай қарабеттік. Батырлар жырындағы көңілі ауған әлдебір жігіт үшін әкелеріне қару жұмсайтын қаражүректік өзімен құрсақтас әпкесінде де бар тәрізді көрінді. Жаны түршігіп кетті. «Қыз – әкеге жау» деген көне сөз құлағынан кетпей ызыңдап тұрып алды. Бір кезде есін жиса, емізіп отырған қозы қойдың желінін таба алмаған ба, өз бетімен заржақтыққа салынып, бебеулете маңырап тұр екен.

Желкесінен бүріп ап, дұрыс жаланбай сауырына шарбысы қатқан салтақ немені, қалтыраңдатып саулықтың бауырына қарай икемдеді.

Бір заматтарда үйге келді. Үйдің іші өлік шыққандай, сұп-суық. Өрістегі сақыманшылар біртіндеп түстіктерін ішіп кетіп жатыр. Оларға бүгін әдеттегідей ыстық тамақ та жасалынбапты. Құр шаймен ашқұрсақтанып аттанса керек. Өйткені, жиналмаған дастарханның бетінде қолмен туралған таба нанның үзінділері жатыр, сары май тұр. Қаймақ та бар екен, әр-әр жерден ағараңдаған қант көрінеді.

Ылдым-жылдым жүгіре басып, бүкіл бөлмелерді аралап шықты.

Әдетте, бұл қыстауда екі отбасы отыратын еді. Соңғы кезде алыссынып ешкім қоныстанбайтын болған соң, ас үйден жапсарлас қабырғаны көршіге қарай тесіп, есік салдырып, үш бөлмелі үй жасап алған.

Ешкім жоқ. «Танагүл қайда екен?» деп іштей уайым сауды. Сосын бұл да отыра қап дайын дастарханнан шыны аяқ шай ішті де, сыртқа беттеді. Шешесі бошалаған інгендей сенделіп атсеркенің арғы бетінде жүр. Жүзін төмен салып, аяғының басына қараған қалпы аузы жыбырлап сөйлейтіндей. Шамасы, өзегін өртеген от-жалын байыз таптырмай ары-бері айдайтын сыңайлы.

Қасына баруға зауқы соқпады. Бара қалған күнде де не деп жұбатарын білмеді. Сосын, тағы да ештемеге құлықсыз қалпы иен түзге қарай аяңдады. Ондағысы, аулақта үюлі жатқан қордалардың үстіне шығып, төңіректі қарауылдамақ. Әпкесі жақын маңда жүрген шығар, сыртынан бақылап қоймақ. Сатқындық жасаса да көкірек несібесін бірге таласып емген ұяласы.

Ептеп жүрегі сыздап ауырды. «Өз қолыңды өзің кесе алмайсың» деген қазақтың мәтелінің мәнісін енді ұғынды. Қанша ақымақтыққа барса да Танагүлді далаға тастағысы жоқ.

Шоқаңдай жүгіріп үйілген көңге тырмыса өрмеледі. Шешесінің әпкесін үйден қуып жібергенін әбден біліп келеді. «Кешке ешкімге байқатпай үйге ертіп келермін» деп ойлады.

Төңірек көктемнің жайма шуақ шұғыласына малшынып, манаурап жатыр. Әлдеқайда бозторғай ентігін баса алмай шырылдайды. Бірақ бір тұтамға толмас тұрқы көзге шалынар емес, зарыға төгілген үні құлаққа талып жетеді.

Асықпай айналаны сүзе қарады. Ара-кідік алыстан қарайған ірі-қараның нобайы білінеді. Тай шаптырым маңнан сақманшылардың қылпы байқалды. Басқа ештеме назарына ілінбеді. Әйткенмен бұл тұс батыс пен солтүстікті ғана шолуға мұрсат беретін. Себебі, оңтүстік пен шығысты алып, бір-бірін қуалай салынған шатырлы бітеу баз тұр. Ол жақты байыптау үшін сол қоралардың төбесіне немесе арғы жағындағы үйілген қордаларға шығуы тиіс.

Бірден солай қарай тартқысы келіп тұрды да, «мүмкін осы тұста шығар» деген ойдың сүресімен тағы да біраз кідірістеді. Үмітпен әр кезеңді мұқият шолып, төбенің басында шошайып бірқауым бөгелді. Әбден көзі талғанда барып, келесі қапталға бұрылды.

Айтқанындай-ақ көп қиналмай әпкесін алыстан көрді. Үстінде өрттей қызыл көйлегі бар ол, мидай жазық далада қайда бұқпантайласа да «мен мұндалайды». Дегенмен қыстаудан тым ұзап, шымқап кетіпті. Нобайы білінгенмен, қимылын алыстан байқау қиынға соқты. Бір шоқ тобылғы өскен дөңесте жүргені немесе отырғаны белгісіз, алдамшы сағыммен толқындана буалдыр тартады. Бірде ол ауылдың орталығын бетке алып, кетіп бара жатқандай көрінді. «Бірақ, онда барғанда кім бар, кім күтіп отыр?» деп ойлады. «Бармауы тиіс». Енді бірде тапжылмай әлденеге қарап тұрғандай көрінді. «Көктемнің топыраққа тойынбаған жыланы арбап тұр ма» деген үрей келді көкейіне. Кенет бойы тыз етіп, жаны түршікті. Сәлден соң әпкесі бейқам, өз ойымен өзі оңаша қалып отырғандай білінді.

Бала тереңінен демін алды.

Бір уақтарда өз-өзінен шалдығып, үйге оралды. Әкесі арбамен отардан жас төлдеген саулықтарды әкеліп түсіріп жатыр екен. Соны көре сап, жүгіре басып тепелекке ұмтылды. Ондағысы қошақандарды шатыстырмай, әрқайсысын өзді-өз енесінің бауырына салуға көмектеспек.

Бұл таянғанда Үкедей сарыбас саулықты тепелекке кіргізді.

«Егіз» дегенді естіп көңілін қуаныш жайлады. Жылдамдатып, қапты жерден көтеріп алды. Оның ішінде жас төлдер тынымсыз тыпырлайды. Жағы сембей үздіксіз маңырайды.

Мықшыңдай басып тепелектің табалдырығынан аттады. Сол сәтте әкесі де қарама-қарсы жолықты. Бірден күректей қолын созып, қоңыр қапты іліп алды. Сөйтті де жерге ақтарып тастады. Екі әппақ қошақан домалаңдай тыраңдады. Сонадайда маңырап байыз таппаған енелері де дедектей жетті. Соны күткендей әкесі қошақандарды артқы сирақтарынан алып көтеріп, жүрді де жөнелді. Балажан саулық әкесінің соңынан қарыс сүйем қалмай үкідей ұшты. Үкедей бірден оны тиесілі орны, оңаша шарбаққа жайғастырды. Ұлы алдына шелекпен су қойды, бір уыс шөп байлады, кішкентай науаға болар-болмас жем салды. Ондағысы желіні аққа жарымай қалмасын деген ойы еді. Және де кез-келген жас төлдеген қойға осылай жасалатұғын.

Әкелінген алты саулықты да бәрін жайғап, реттестірді. Бұл кезде күн де кіші бесінге еңкейген-тін. Қазір шамалыдан соң жас сақманға жем беріп, ішке кіргізе бастайды.

Әкесі арбасын айдап, қораны айнала берді. Бұл үйге беттеді. Есіктің алдындағы ошақтан түтін будақтайды. Шамасы шешесі кешкі астың қамына ертерек кіріскен сияқты. Одан әріректе қидың түтіні білінеді. Байқұс анасы екі қолын үш етіп, бірнеше шаруаны қабат істеп жүргенін білді. Тамақпен қоса таба нан пісіріп жатыр екен.

Табалдырыққа таянғанында қолындағы тегенеге салынған қамыры бар шешесі қарсы жолықты. Басындағы орамалы бір жақ шекесіне қарай қисайып апты. Самай шаштары да қобыраңқы. Мұны көре сап:

Құлдыраңдай жүгіріп қорадағы торы құнанын ерттей салып, өрісті бетке ұстап тыпыңдай аяңдатты. Желе-жортып жүрісін жүдемдете түсті. Әпкесі сол бағана бұл көрген тұстан ұзай қоймапты. Бірақ, Жапар екі ара қысқарған сайын біртүрлі өз-өзінен қыстығып, Танагүлге қарай беттей алмай келеді. Оған барып бірдеме деп айту ұят секілді. Әңгімені неден бастарын білмеді. Әйтеуір бір күштің итермелеуімен ілгері жылжиды. Бастапқыда қузап еді, енді құнанының аяғын ілбітіп қана бастырады.

Қараптан-қарап жүзі оттай жанды. «Мені көріп қазір қысылады ғой» деген ойдың сүресімен әпкесіне жаны ашыды. «Тоңып та кеткен болар…»

Баланың бұлай қорытатын да жөні бар еді. Көктемнің күні тамылжыта төгілгенімен, әлі сыздан арыла қоймаған самалы, далада ұзақ жүрген адамды жиде қақтырады. Ал, Танагүлдің үстінде қызыл жібек көйлегінен басқа өңгедей бұйымы жоқ-тұғын. Әлдеқашан сазарып, жақ жүні үрпиіп кеткені айқын-тын.

Жонданып біткен қоңыр белдің ойдымға айналған тұсындағы бір топ тобылғының арасында әпкесі жүзін түз далаға беріп, жүрелеп отыр екен. Енді қаулап келе жатқан көктің арасында қып-қызыл көйлегі оны сонадайдан шоқ қызғалдақ іспетті көрсетеді. Ал, жел алып қашқан қою қара шашы, қызғалдақ қауызының ортасындағы шымқай қара дағы сияқты. Бірақ, жақындап кеп оның ту сыртынан қараған адамның көңіліне секемал түсіретін кейпі де бар. Өйткені, айдалада кешкі сауыққа киетін қызыл көйлекпен ғана жападан-жалғыз жүрген бойжеткеннің бұл «сейілі» еш ақылға қонбайтын еді. Аңызға біртабан жақын малшы қауымы алас-пелес көктемнің кезінде жын ба, шайтан ба деуі де мүмкін.

Әпкесінің мына назалы сиқын арқан бойы жерден-ақ, ту сыртынан аңдаған баланың ет-жүрегі езіліп жүре берді. Оған Танагүлдің қазіргі халі Мұңлықтың кескінін елестетті. Кешегі қызыл іңірден басталып, бағанаға дейін жалғасқан өшпенділік табанда ыдырап, аяушылыққа айналды.

Тіпті, бойжеткеннің қатты қапаға бөленгені соншалық, өкпе тұсына таянып қалған ат тұяғының дүбірін де аңдамады. Әйтпесе, нәтінде секемшіл Танагүл бағана-ақ сәл сыбдырға жалт қарар еді.

Інісі бір жақ қапталынан кеп, құрық салым жерге тоқтады.

Танагүл оқыс үнге селт етіп, бұ тұрған жаққа мойынын сәл бұрды да тіс жармады. Мөлідей қара шашы жүзін жартылай жауып, өңін тұтас көрсете қоймады. Бірақ, бауыры оның қызарған жанарын байқап үлгерді.

Баланың да беті кенет ду ете қалды. Неден қысылып, ұялып бара жатқанын білмеді.

Әпкесі өстіп жерге шұқшиған күйі недәуір уақыт үнсіз отырды да, бір сәт бұның бетіне көзі боталай қарап:

Танагүл үндеген жоқ. Осы үнсіздік баланың көңілін бір-ақ сәтте астан-кестең еткендей болды… Көз алдындағы дүние түгел қып-қызыл болып кетті… Қырдан асып бара жатқан күннің көзі қып-қызыл… Танагүлдің көйлегі де қып-қызыл… Қып-қызыл дүниенің арасынан Танагүлге қайта бір қарап еді, оның беті күреңітіп, сазара қалған екен… Тек көйлегі ғана қып-қызыл…

VIII

Бибі ұлын көріп, жабыңқы көңіліне сәл де болса демеу тауып шықты. Бірақ кірпіктеріне көзмоншақтарын да іле қайтыпты.

Ері болса әйелінің әрбір сөзін қалт жібермей аузын бағып келеді. Бір жағынан оның сағыздай созғанына шыдамы таусылып, дегбірі қашып барады. Сонда да тызақтаған төзімін сабырға жеңдіріп, байыптылыққа ұмтылды.

Бір мезеттерде күйеуі оны жұмысына апарып салып, өз мекемесіне қарай асығыс аттанып бара жатты.

Ертеңінде таңертең ертелеп жетіп балаларының халін сұрағандарында, кезекші медбикенің жауабын естіп, бір сәт ақылдан алжасып, ерлі-зайыпты екеуі де аңыра меңіреуленді. Дегенмен, Жапар бірінші тілге келіп:

Бұлардың қолындағы пакетін алған бойжеткен көзден жасырынып үлгерді. Әлгінің сөзіне не иланарын, не иланбастарын білмеген екеуі босағада ләм-мимсіз өз ойларымен алысып, тұрып қалды. Меңіреу адамдай бір-біріне тіл қатпай біраз бөгелді. Бір жағы дүдәмалды, бір жағы қуанышты хабар әрі-сәрі күйге түсірді.

Жапар әйелін қолтығынан алып, ілгері жетеледі.

Екеуі қайта қайырылып оралғанда Валерий Степанович салқын қабақпен қарсы алды. Өңі біртүрлі шаршаңқы көрінді. Оның осы салбыраңқы иінін байқаған бұлар әлдеқандай үрейден тіксініп, іштей қобалжыды. Сонда да Жапар дәрігердің алдында құрақ ұшып, сонадайдан қос қолын ала жүгірді.

Бибінің жанары үрейден бақырая жасаурап, ернінің ұшымен ғана амандасып, сәлемдесудің мезіретін жасады. Содан кейін екеуі де бір сәт іркіліс тапты. Әлденәрсе сұрауға жүректері дауаламайтындай, тек ұрты суалған хирургтің бет-жүзіне жапақтай қарай береді. Ол да бір сөзге сараң неме сияқты, әлде бұлардың төзімін сарқа түскісі келе ме, әйтеуір, өздігінен аяғын ілгері баспайтын шабан жылқыдай мизімейді.

Дәл табалдырықтың аузында үшеуі аңдысып ұзақ тұрды. Бір-біріне тіл қатудан қорқатын сыңайлы. Жапардың миы шағылып бара жатты.

Осы бір ауыз сөз жүйкеге түсірген бар ауыртпалықты демде шайып өтті.

Реанимацияға кіргендерінде Айбын бір-ақ жапырақ боп жатыр екен. Өңі құп-қу. Кішкентай еріндері домбығып, тілініп-тілініп кеберзіген. Ештемеден бейхабар. Әке-шешесінің келгенін, әлдекімдердің төңірегінде жүргенін мүлде сезбейді.

Мұны көрген Бибі бет-аузы кемсеңдеп жылаған қалпы ұшыртып ұлының қасына жетті де, қолынан ұстап дізерлеп отыра кетті. Одан арыға дәті бармады. Еріндері жыбырлап әлденәрселерді айтатын сыңайлы. Бірақ ері ештемені ұғына алмады, әйтеуір балалары үшін аллаға құлдық ұра жалбарынғанын топшылады.

Дәрігердің үні нық шықты. Әйткенмен тамағы құрғағандай қырылдай естілді.

Арада үнсіздік орнады. Мейірбикенің бірі келіп, Бибіні науқастан ары таманырақ алып кетуге ниет жасады.

Жапар Валерий Степановичке бұрылды. Хирург бұған назарын тоқтатып, мейлінше түсіндіруде. Тек әбіржімеуін сұрайтындай.

Бұдан соң Жапар кідірістегендерінің артық екенін ұғынды. Бірақ төсектің бас жағындағы әйелін сыртқа алып кетуге таянғанда, ұлының маңдайынан ақырын ғана сипап өтті. Дымды секілденді. «Иә, өзің жар бола гөр» деп, әкесінің аруағына іштей сыйынды.

Құдай қолдады ма, әлде дәрігердің қолы шынымен де жеңіл ме, ертеңінде-ақ Айбынның реңіне қан жүгіріп, беті бері қарады. Соңғы кезде үнемі кілгіріп, кірпігін қимылдатуға шамасы келмейтін жанарына нұр байланып, бұлар барғанда күлетін болды. Мұны көрген Бибі мен Жапар іштерінен «иә сәт» деп, дәтке қуат етті. Келесі күндері кеудесін көтеріп отыра алатын жағдайға жетті. Одан соң ептеп жүре бастады.

Аса зарықтырмай өзі жатқан санаторийге қайтадан ауыстырылды.

Жан қыстығып, бауыр ет езілген мезет ақырындап соңда қала берді. Дерттің қатерлі остеомелид емес, соның жеңілдеу түрі болғанына әке-шешесі тәңірге мың мәрте шүкірәна етті. Балаларының риясыз сәби күлкілерін көріп шаршағандарын да, шалдыққандарын да ұмытты. Дамыл таппай күнде «Көктөбе» санаторийіне шапқылаумен болды.

Бұл кезде шілде де аяқталып, сарша тамыз да туған-тұғын. Ағаштардың басындағы жасыл желек те әр-әр тұсынан сарғыштанып, әшейіндегі болар-болмас самал желге желп етер желікпе мінезінен ажырағандай. Дүниенің бәрі саркідір тартып есейіп, бұ жалғанда біртоға байыпты тірлік басталғандай. Тәңірінің ықыласы ауып, қос қарғалары да аман-есен сақайып үйге оралды. Төрт көзі түгел отбастарында табысып енді мауықтары басыла бергенде, қыркүйек туып, алғашқы қоңырау да соғылды. Шырай мектебіне, Айбын балабақшасына барды. Соның артынша көп ұзамай күздің алғашқы салқыны да білінді. Бұрнағы күнгі аз ғана байыптылық баянсыз екен. Қазанның басында толассыз жаңбыр басталып кетті де, соңы қарға барып ұласып тоқтады. Ойдым-ойдым жиналған судың бетіне кілегейленіп мұз қатты. Жұрттың бәрі аяқ астынан бүрсең қағып, ызғардан сырт айналады.

Ауа райының құбылмалылығына қарамастан Жапардың көңілі бір сәт байыз тапты. Балалары аман, бауыры бүтін, жанды алқымнан алған шешілмей жатқан мәселелердің бәрі соңында қалды. Енді, талайдан бері кейінге ысырып қойған жұмысына алаңсыз кірісті. Жазғандарын қайта жиыстырып, жазатындарын рет-ретімен жоспарлады. Және осы аралықтағы бір жағымды жаңалық, мұның көңілін мүлде әуелетіп жіберді. Соңғы бес-алты жылда жарық көрген еңбектері жастар сыйлығынан үміткер ретінде ұсынылды. Құдай сәтін салса, бұйыртқаны қашпас деп жақсылыққа жорыған.

Бірақ, ол үшін қыруар жұмыс істеуі тиіс, машақаты көп нәрсе. Жатқан бір күрделі де жұмбақ «ойын». Әділқазылары бар, қатысушылары бар: ұзын-ырғасы елуге тарта адамның басы құралса, жалпы соның төңірегінде жүретіндердің қарасы жүзден аспақ. Мықты-мықты алты-жеті топ жіктелуі де мүмкін. Он тоғызыншы ғасырда атты бәйгеге қосқанда он шақырымдай жерден шауып келе жатқан сәйгүлікті күтіп ап, жініккен білеуіттер көмбеден сүйрелеп алып өтетін. Онда да адуындылары ғана, айбыны барлары ғана бұлай топтанып бәйгі аттарының алдынан шыға алады. Қалған ел-жұрттың бәріне ондай құзыр берілмейді.

Сол дәстүр қазақтың қанында әлі жалғасып келеді. Тек, сүйрелеп жетектеуді көптің көзіне түсірмей, мәдениеттілікпен өркениетті түрде жасайды. Қайта, бұрынғылардыкі әлдеқайда әділ сияқты. Өйткені, ат жоқ дегенде межелі жердің негізгі денін өз шамасымен шауып, қажыр-қайратын.

танытады да содан кейін барып қолдаушыларының демеуіне ілеседі. Ал мына жерде ондай өресі де, қауқары да жоқтарды шүу дегеннен жетекке алады. Ақыры көмбеден бірінші өткізеді.

Солардың илеуінде тапталмас үшін тынымсыз, қоғамдасқан тірлік жасалуы тиіс. Бірақ, Жапар кімге барып ақылдасып, шаруаны неден бастарын білмеді. Барлығы өп-өтірік ештемеден бейхабардай тоң-торыс сыңай танытты. Тіпті, ақырында бәйгіге қайдан ғана қатысқанына жыны келді, өз-өзін сөкті.

Осындай аумалы-төкпелі өлара шақта қасында бір жолдасы бар Сапар келе қалсын. Төбесі жап-жалпақ болып, өңі күреңіте тотығыпты. Беттері ойдым-ойдым, бұрыш-бұрыш білеуленіп тұр. Екі иіні салбырап, мазасы қашыңқыраған шаршаңқы кепте. Қысыңқы біткен көздері бар ма әзір, жоқ па әзір ғана жылтырайды.

Басындағы кепкісін кіре берістегі киімілгіштің үстіне қойды да, дабырды естіп залдан шыққан Жапарға қос қолын ұсынды.

Арада үнсіздік орнады. Соңынан ерген жігіт те үй иесіне үнсіз алақанын тарбита созды. Осы бір ыңғайсыздықты байқатпай жіберуге тырысты ма, Сапар:

Ебедейсіздікті ептеп сейілтпек үшін Жапар жөн сұрасқансыды.

Шешесінің амандығын білгеннен соң, басқа ештеме сұрауға зауқы соқпай кері бұрылып, төргі бөлмеге беттеді. Соңынан ере кірген қонақтар да жайғасты.

Марат орнынан тұрып кеп қолын берді. Сол кезде ғана Жапар оның кескініне барлай қарады. Қысыңқы біткен көздері көкшіл көрінді. Көзіне қарай өңі де сары жаратылыпты. Беті безеудің дағынан жыртылған жердей бұжыр-бұжыр. Бір түрлі шімірігіп кетті. Оның үстіне елден ерекше екі шықшыты қаңылтырдай қабысып, бет пошымы ат жақты біткен. Әрі үшкілдеу иегі сәл алға имиіңкиген сұрықсыздау адам екен. Бұрын-соңды Сапардың төңірегінен көрген пендесі емес. Талай мәрте «осы сенің тұрақты жора-жолдастарың бар ма, солармен бірге жүрсеңші» деп інісіне зар қаққан. Міне, тағы да көлденең көк аттыны «жолдасым» деп әкепті. Мұнысын жақата қоймады.

Селқос қолын алды. Сосын үн-түнсіз қонақтармен бірге теледидар қарады, бірақ жан-дүниесі алай-түлей. Терісіне сыймай, ашудан шамырқанып отыр. «Тағы да бір шаруасына мен қажет болғанмын ғой» деді іштей інісінің бұл келісін қорытып. Бағана-ақ ит терісін басына қаптар еді, амал қанша, қасындағы танымайтын сырт көзден именіп қана, өз-өзін ұстап қалды. Әйтпесе…

Осы кезде селтиіп залға Айбын кірді. Бір уыс кекілі үрпиіп, Сапарды жағаттайды. Жанарлары күлім қағып туысы екенін біліп тұр.

Осы кезде зал үйге Бибі енді.

Жапардың өзі айта алмағанын оп-оңай-ақ әйелінің орайын келтіре әдемі етіп айтқаны еріне ұнады. Болмашы езу тартты.

Тамақ үнсіз ішіле бастады. Сапар да ағасының отбасы абыржығанда хал білуге жарамағанына қыстығатындай, біртүрлі қобалжыңқы. Әңгімені неден бастаудың жөнін таппады. Ал, Жапардың бойын кернеген ашу қайтар емес, дегенмен, онысы өзіне уақыт өткен сайын өкпеге ұласып бара жатқандай көрінді.

Бұдан ары тақымдауды Жапар ретсіз көрді. Бірақ, мына екеуінің айтып отырған әңгімелері онша көкейіне қонбады. Ол неменің миллиондаған автомобиль сатылатын Алматының іргесінде тұрып, сонау Талдықорғандағы машинаны аламын дегені қай сасқаны? Әлде, ақымақтарды ары-бері шаптырып қояйын дегені ме? Немесе алдап соғып машинаны қолына түсіріп, ақша тұрмақ басқан іздерін де көрсетпей кетпек ойлары бар ма? Әйтеуір ақылына сыймады.

Ертеңінде екеуі оразасын ашысымен асығыс аттанды. Жапар «әлде қайтеді» деп күні бойы жұмысында елегізумен, алаңдаумен жүрді. Жиі үйге телефон соққыштады. Ешқандай хабар жоқ, мына іргеде тиіп тұрған жерден қайтып оралмапты.

Кеш батты. Жұмыстан ошағына қузаңқырап, тызақтай жетті. Әлгі екеуі әлі келмепті. Тамақтарын ішті, жатардың алдында ғана қоңырау шырылдады. Жүгіріп босағаға Жапардың өзі барды.

Сапардың даусын жазбай таныды. Бірден иығынан жүк түскендей жеңілдеп сала берді.

Екеуі құрған ауына түк ілінбеген балықшыдай иіндері салбырай табалдырықтан аттады.

Жапар өзінің ойының дәл келгеніне таң қалмады.

Бұлар өстіп әжік-күжік тіл қатысып жатқандарында Бибі ас үйге өтіп үлгерген екен, залдағы диванға құйрық басқандары сол еді:

«Не шаруа» деп Жапар сұрамады, құлқы соқпады. Өйткені, бауырының осы уақытқа дейін тындырған маңызды дәнеңесі жоқ, құр сөлкекбай жүріс. Сонда да шабуылдаудан бір тынбайды. Ертеңгі тірлігінің де сондай өнбестің ісі екенін білді.

Осыны айтты да ағасы жатын бөлмесіне беттеді.

Күн сенбі еді. Жапарлар төрт көзі түгел үйде-тін. Ойларында ештеме жоқ, жайбарақат мамыражай отырған. Балалар да бір нәрсеге алданып былдырлай сөйлеп, өз беттерімен ойнап жүрді. Бір кезде қоңырау соғылды. Бибі жүгіріп барып «бұл кім» деп сұрады да, көп іркілмей есік ашты. Залда кітап оқып отырған ері де бейсауат дыбысқа құлағын түріп, елегізе қарады. «Қалдарың қалай?» деген дауыс құлағына ап-анық естілді. Аяқ астынан айран-асыры шықты, өйткені, бұл Сапар екенін түпте отырып-ақ жазбай таныды. Олар кеше Талдықорғанға қайтып кеткен. Бүгін қайта Алматыға оралулары, біртүрлі көңілге секем тастайды. «Әлде бір нәрсе болып қалды ма?» деген күмәнді ой көкейге еріксіз кептелді. Және, інісінің үні қалыптағыдан қаттырақ. Қастарына шауып жеткен кішкенелерді еркелете айналып-толғанып, бәйек. Оның осынысынан ептеп ішіп, қызыңқырап келгенін аңғарды. Сосын, “е-е, машиналарын сатып жіберіп, содан кейін арқаны кеңге салып жүргендері екен ғой” деп бір топшылады. Осы кезде Сапар:

Ізінше-ақ бауырының төбесі көрінді.

«Е-е, жағдайың белгілі болды» деп Жапар одан ары ештеме сұрауға зауқы соқпай, іштей бір уайымға батты. Араларында үнсіздік орнады. Бір кезде інісі қайтадан екілене сөз бастады.

Жапардың зәрезап жүрегі май ішкендей кілк ете түршікті. Ең бірінші санасына оралғаны: «ақшаларының бәрін сарқып, жол жүрерлік тиынсыз қалған ғой» деген ой болды.

Сапардың бірнеше мәрте ішіп ап, ақшаны текке шашқаны жадына оралды. Одан да қазір алып қалып, мұны тиімді кәдеге жаратқанды жөн көрді. Әйтпесе босқа ит рәсуасын шығарады.

Осындай тұжырымнан соң еріксіз қолын соза берді.

Сапарлар көп бөгелмей бір-екі шыны шайларын ішіп, қызыл іңірмен таласа жүріп кетті. Жапардың көкейінде інісіне деген басқаша бір аяулы сезім оянды. «Жазда қолы тимей келе алмаған шығар, соның айыбын өтейін деп әдейі бұрылған ғой. Әйтпесе, бұларға соқпай тікесінен-тіке кете берсе де ешкім сөкпейді. Кейде менің ит мінезім ұяластың өзін тасбауыр жасайды-ау» деп іштей өзін сөкті. Бәрінен бұрын бірдемде әйелінің алдында абыройы өсті де қалды. Бұрынғы ұйыған тірлікке басқаша рең кіріп, өзгеше жылу пайда болды.

Ері оның бұл ләміне жауап қатпады, үнсіз томсарды.

Жексенбі осындай жанға жайлы жаймашуақтығымен өтті. Дүйсенбіде тағы да қарбалас жұмыс басталды. Сейсенбі күні бесіннің кезінде телефон безек қақты. Әдеттегі қызмет бабымен мазалап жатқан біреу шығар деп жорамалдаған.

Жапардың запыс жүрегі зырқ етті.

Біреу құлақ шекесінен тас күрзімен қойып жібергендей Жапар, мына жайсыз хабардан есеңгіреп қалды. Әзер өзін қолына алды:

Жанын шүбереке түйген қалпы, ұшыртып отырып жаңа сапаржайға жетті. Көлігінен түсе салысымен бірден көз жүгіртіп, иін тіресе тұрған автомобильдердің арасындағы ақ машиналарды алыстан сүзіп, барлады. Әлгі айтылған «Хюндай-Сонатаны» оңай тапты. Бірақ, маңында иесі болмай шықты. Содан көп ойланбай қалааралық жолға қатынайтын таксилердің шоқтана ұйлығысқан шопырларына беттеді. Жүргізушілердің жанына таянбай жатып, асығыстықтан сонадайдан дауыстады.

Шұғыл бұрылып солай қарай емпеңдей жүгірді. Күртесінің омырауын түймелеп, әшейіндегі жып-жинақы жүретін ұқыптылығын да ұмытқан, екі етегі делең-делең етеді. Сол екпінімен жаңағы әріптестері сыртынан нұсқаған бейтаныс адамдарды қапталдай таянып кеп:

Екеуі де шорт бөгеліп, дыбыс естілген жаққа жалт-жалт қарасты. Ныспысын атаған жігіт лезде мұны жанарымен басынан аяғына дейін шолып өтті. Өңіне бір өзгешелік енді.

Анау әңгімені неден бастарын білмеді ме, әлде «мынауы кім тағы да» деп күдіктенді ме, айтсам ба, айтпасам ба дегендей кепте тосыла берді.

Жапар аңыра оның аузына қарады.

Жапардың тіптен айран-асыры шықты.

Екеуі сапаржайдың ішіне кірді. Кірген бетте оңға бұрылып, қуысқа орналасқан құқық қорғаушылардың қуықтай ұясына енді. Іште бір сержант отыр екен.

Ол бұлардың кіргеніне елең етпеді, әлденәрсесіне шұқшыңдап отыра берді. Жапар әңгімені «сәлеметсіз беден» бастады. Ол сонда ғана көзінің ұшымен қиыстау бір қарады да, «иә, тыңдап тұрмын» дегендей ишара танытты.

Біреу төбесінен сар еткізіп сұп-суық су құйып жібергендей, Жапардың жүрегі аяғының басына түсіп қала жаздады. Өзін-өзі зорға игерді, ұяттан тұла бойы тұтас жанып барады.

Бетіне қаны теуіп, сержанттың өңі күреңітіп шыға келді.

Жапар да қайран уақытын қор ғылып, бұл сөзді бұған несіне ежіктегеніне жыны қозды. Милиция сержанттарының көбі армиядан кейін жұмыс таппай қалаға келген ауылдың балалары екенін білетін. Осылар мемлекетаралық конвенцияларды оқиды дейсің бе? Алып кел, шауып келдікті атқарса жетеді.

Кезекші милиция отырған орнында үндемей, құр бұларға басын изеген қалпы қала берді. Көңілсіз кептегі Жайық екеуі күту залына беттеді. Сапаржайдың іші әдеттегідей сапырылысқан адамға толы. Бірақ, бәрін бірдей жолаушы деп ойлау қате. Біреу – саудагер, енді қайсыбірі осы сапаржайдың тұрғыны – панасыздар, кейбіреулері осы жерде жұмыс істейді. Әйтеуір, халық ығы-жығы.

Жапар төс қалтасынан қойынкітапшасы мен қаламын шығарып, жүгіртіп жаза бастады.

Жайық қоштасып ілгерілегенде, Жапар сең соққан балықтай сенделіп орнында бөгеліп қалды. Миын түйгіштеген: «Не істеу керек? Кімге барамын? Қалай құтқарамын?» деген сауалдар. Бірақ мұның ешқайсына жауап таба алатын емес. Қолынан ештеме келмейтіні мәлім. Сонда да жан тапсырар алдында тұяғын бір сермейтін көтерем тоқтыдай, ең құрымағанда әрекет танытып, оқиғаның шынтуайтындағы мәнісін білгісі бар. Оны тек органда істейтін жанашыр, таныс адамыңа барып білмесең, кез-келген құқық қорғау мекемесі сұрағаныңды бірден қолыңа ұстата қоймайды. Не нәрсенің болса да көзін табу маңызды. Бірақ, қалай таппақ?

Ойланып тұрып-тұрып, машинасына беттеді. Ендігі беталысы – Ерсұлтанның жұмысы – қалалық милиция бөлімі. Ол да бір түймедейді түйедей жасап, шаруаны тындырғанынан байбаламы көп адам. Демеу көрсетіп, сүйемелдегеннен бұрын жер-жебіріңе жетіп, жекен суыңды ішіп, жеті насырыңды жерге кіргізіп бітеді. Сонысын біле тұра бәріне көніп әке-көкелеп, сол арқылы бір хабарын алуға ниет қойды.

Кеш болса таянып қалды. Көшедегі қозғалыс одан сайын ығы-жығы былығып, қайшалыса түсті. Бір абыройы – оның мекемесі жаңа сапаржайдан онша қашық емес еді. Мұндайда иек астындағы жердің өзі ит арқасы қиянға айналатын әдеті.

Ол жұмысында екен. Кабинетінде адамдар отырғанына қарамай өзімсінгендікпен баса-көктей кірді. Ерсұлтанмен жиі араласқаннан кейін мына азаматтарды да бір кісідей танитын. Бәрімен емен-жарқын қол алысып амандасты. Жапар сырт пішінінен ештеме аңғартқысы келмей:

Жапар бұлардың беймарал тірлігіне бүртүрлі қызықты. Өзінің ішкі ит тырнап жатқан жайын ойлап, жан жарасы одан бетер ушықты. Сонда да үшеудің ләззатты шағын суытқысы келмей әзілдей әңгімеге май құйып, өртеп қойды.

Есімі жадында жоқ аға лейтенант осыны айтып, одан сайын қулана жымиды.

Екеуі жаңағы әзіл-оспақтарынан тиылып, монтиған қалпы кабинеттен шыға берді. Сол кезде Ерсұлтан бұған қарап:

Жапардың бұл уәжге көнбеске амалы қайсы, басқадай шарасы жоқ. Арқа сүйейтіні әзірге тек – Ерсұлтан.

Жаңағы жасанды жігері бірдемде уатылып, еңсесі езіле иіні салбырады. Жан қалтасынан темекісін қарманып, шырпы тұтатты. Мүлгіген қалпы көк түтінді құныға жұтты. Осы кезде әлгіндегі жігіттер қайтып оралды. Бұл сосын дәл қазір өзінің басы артық адам екенін аңғарып:

Бұлар Әуезов аудандық ішкі істер бөліміне келгенде, қараңғылық әбден қоюланған, ел орынға отырған кез-тұғын. Машинаны сұғынтып, милиция ғимаратынан ары өтіп барып, жинақ кассасының қасына қойды да, Ерсұлтан екеуі кері жүрді. Сөйтсе, бұл білмейтін үлкен ғимараттан бөлек, барак тектес шұбатыла салынған бір қабатты үй және бар екен. Ең бірінші соған бұрылды. Табалдырықтан-ақ, Ерсұлтанның таныстары ұшырасып қауқылдаса амандасып, төс түйістіріп жатты. Сол үйреншікті хал сұрау, бірін-бірі қағыту, әжуалау. Терісіне сыймай, шытынаған шақта Жапарға мұның бәрі ауыр соқты. Бірақ, тісін тісіне қойып, шыдап бақты. Шыдамағанда қайда барады.

Ескерусіз үйдің кіре берісінен басталып ұзыннан-ұзақ созылған дәлізбен оңға бұрылып, қаптаған есіктерді кейін тастап, аңыратып соның кабинетіне келді. Еңгезердей-еңгезердей иығына пагон ілген үш жігіт қонақтаған тауықтай тізіле отыр екен. Оның ішіндегі біреуі орнынан атып тұрып, Ерсұлтанды бас салды. Тағы да сол ұзақ хал, жай сұрау басталды. Төзім сарқылып барып, жүйке түгесілгенде Ерекең діттеген сауалға жетті-ау.

Осыны естігенде барып, Жапардың бебеулеген жаны сәл саябыр тапты. Сосын, өзі де темекі тартып алдануға мыналардың соңын ала сыртқа ілбіді.

Бесеуі үйіріліп, кіре берісте темекі тұтатты.

Жігіттер кезекпе-кезек қол алысты.

Осы кезде барып Мақсат тізгінін тартты.

Сөйтіп ол «айдай салдыдан аз өлді, көре салдыдан көп өлділік» ниетін танытты. Жапардың зығырданы қайнай түсті. Әйткенмен, тілін тістеп, тіс жармады.

Бағанадан бергі Мақсаттың әңгімесінен осы сөзі ғана Жапардың жанына жақты.

Ішке қайта топырлай кірді. Бірақ, ешқандай мандытып ол жерден жауап ала алмады. Әуелгідегі Жапардың өзі біліп шыққаннан басқа қосымша басы артық мағлұмат жоқ. Қараптан-қарап жыны келді, адамның тағдыры милициялар үшін ойыншық сияқты көрінді. Ең құрымағанда қарапайым ғана келгендердің аты-жөнін, қызметін, лауазымын, жұмыс телефонын, мекен-жайын жазып алып қалуы тиіс қой. Әрі-беріден кейін қуғыншының қолдарына ұстатып жіберген адамдары қанша құныкер болса да – Қазақстанның азаматы. Ал республика азаматын мемлекет мейлінше қорғамайтын ба еді. Бірақ, мынандай дүрегейлер ұйлыққаннан кейін ондай ережені қайдан білсін. Қырғызстанды әлі, сол – бірыңғай тәртіптік жүйедегі одақтас республикалардың бірі, ал, бүгінгі күнді – баяғы кеңес өкіметінің заманы деп ойлайтын болса керек. Айыпкерді өз ішімізде бір ауданнан бір ауданға жөнелткендей, жайбарақат қаракетсіз отырғандарына қайран.

Бірақ, мына жанындағылардың оны ойлап бас қатыратындай жайлары жоқ. Өз беттерінше даурығып, өзеурей екіленеді. Тіпті, бұған бола жолдарынан қалып, жіпсіз байланып тұрғандай көрінді. Ал, ана Мишасының да келе қоятын түрі жоқ. Келесі ғимаратқа жүгіріп барып іздеу, және мыналардың бірінің ойына кірмейді. «Балтыры сыздамастың қасында басың ауырмасын» деген осы.

Жанын қоярға жер таппай қарадай булығып барады. Әйткенмен амал қанша, қазір өліп кетсе де бұдан басқа қайласының жоқтығын біліп қана, шыдамына сабыр суын септі. Бір уақтарда барып Миша дегені бой көрсетті. Майлы қасықша жылмаңдаған қасқа бас біреу екен, қысқаша амандасқаннан соң кабинетіне асығыс енді. Соңынан Ерсұлтан қоса кірді. Осы кезде ғана Жапардың «уһ-һ» деп тынысы ашылғандай болды. Бір жақсы хабар шығып қала ма деп, дегбірсіздене қабылдау бөлмесінің бұрышындағы орындыққа қонжия кетті. Бағанадан бері тікесінен тіке тұрғандықтан ба, екі аяғы салдырап қалыпты.

Арғы жағынан күбір-күбір дауыстар естіліп жатты. Құлағын қанша түргенімен әңгіменің нендей бағытқа өрбігенінен мағлұм ала алмады. Әйтеуір, толассыз күбірдің жалғасқанын жанына медет тұтып, елітіп отыра беріпті. Бір кезде есік тарс етіп ашылғанда есін жиды. Ерсұлтан жайдары жүзбен табалдырықтан бері аттады. Бұл орнынан ұшып түрегелді. Бірақ, ол қапелімде тырс етіп тіл қатпады, мүдіріссіз ілгері жылжыды. Амалсыз Жапар соңынан ілесті. Ұмтыла беріп, төңіректі көзімен бір шолып өтті. Сол уақта ғана өзінің ауызғы бөлмеде бағанадан бері жападан-жалғыз қалғанын екшеді. «Енді ана Мақсаттар жолықпай-ақ қойса екен» деп тіледі. Бірақ, ол тілегін құдай бермеді, шыға берісте үйіріліп әлгілер тосып тұр екен.

Бұлар сәл оқшаулау шықты.

Жапар шынында да біртүрлі бәдәуи жалғаннан тиянақ тапқандай, мына бір ауыз сөзге әжептәуір қуаттана марқайды.

Бекерден-бекер уақытын жоғалтып, күш-қуатын сарп етіп сенделген шарасыздығына күйініп кетті. Амалсыз жерге қарады.

Осы кезде «Ереке, мен сендерді кетіп қалды ма деп қорқып келе жатыр едім» деген Мақсаттың барылдақ дауысы көрден шыққандай жиіркенішті естілді. Жапар еріксіз тыжырынды. Қолын бір сілтеп жөнеп берейін деп бір тұрды да, «ертең танымайтын жерде милициялар бір-бірін менен гөрі тезірек ұғысар» деп ойлады. Осы ойы ғана іштей қайнаған ашуын тежеп, салмақ түскен жүйкесіне күш берді.

Салы суға кете тұрып, келісті.

Бәрі жапа-тармағай машинаға қарай беттеді.

Сапаржайдың Мате Залка жақ бүйіріндегі екінші қабаттағы кафеге тоғыса енді. Ондағы даяшылар Мақсатты жақсы танитын болса керек, бәрі жылы жүздерімен, жайдары амандасып қарсы алды.

Әп-сәтте милициялар көк қарғадай ұйлығыса жайғасты. Сапырылысқан не бір әңгімелер басталып кетті, құлаққа сүйкімсіз қарқ-қарқ күлкілер жалғасты. Бірінен-бірі айнымайтын тостар толастар емес. Уәделі он бес минут әлдеқашан табанын жалтыратты. Ерсұлтан да біраз бурылдана масайды. Енді Жапардың Ерсұлтанға деген өкпесі қара қазандай қабындады. Қамсыз, алаңсыз қалпы бәтуасыз әңгімеге қызу араласуда. Бұл одан ары шыдай алар емес.

Ол бұған қызара бөрткен күйі жақамай қадалды.

Қызып алғанмен дауласып береке таппасын ұғынғандықтан, дымы құрыды. Әйтпесе, Ерекеңнің ішкен күннің ертеңінде басын зорға көтеретінінен хабардар-тын. «Таңертең тұрмай ит әуремді шығарады-ау» деп үрейленді. Оның сыры мәлім боса да, соның ыңғайына көніп, айтқанына жүргеннен басқа ештеме қалмады. Жаны ашиды деп, пана тұтып келген адамының түрі... Ерсұлтанның бұл әдетін білетін Бибінің “Әуре қайнаға” деп ат қойып жүргенінің себебі де осында.

Мына даурыққан жұрт өзінше бір әлем болды да, солардың ортасында отырып-ақ Жапар жападан-жалғыз қалды. Өңешінен бір түйір ас өтер емес, енді өз түтініне асыға бастады. Сағат боса он бірге таянды. Үй-іші мұның осынша жоғалған себебінен беймағлұм, ендігі алаңдай әбіржігендері анық. Ал бұның жаны қапасқа қамалып азаптанып, екіншіден, діңкесі құри жіпсіз байланғаны мынау. Осыншама құдайдың келекеге салатындай не жөні бар еді? Тәлкекке түсіріп, тамашалағанда не ұтады? Миы жетпеді. Әр қиырдан бой көтерген неше түрлі сауалдың соңынан дедектеп, сабылды кеп сабылды. Бірақ, тірлігінің өзі дәйексіз боп тұрғанда, оған ешқандай жауап таба алмайтынын ұғынды. Бар білетіні – ертең тағы да көрінгенге жалынып, ақша сұрайтыны. Жай-жапсарды айтудың өзі ұят. Бір емес, екі емес – үнемі бірінен-бірі аумайтын уақиғаны тізбектейді. Әрі-беріден кейін олар мұны осының бәрін ойдан шығаратын өтірікшіге де саюы мүмкін. Енді ешкімге жүзі дауаламайды, бетінен басып бара алар емес, бірақ қалай да Сапарды алып шығуы тиіс.

Біреу иығынан нұқи түртті.

Сол кезде барып қалың ойға шомып, әбден малтығанын білді.

Тағы да стақандар соғыстырылып, тағы да өзеуреген қызу әңгіме қайта арнасын тапты. Тағы да бұл оқшауланып, мыналармен тұзы жараспады. Сол кезде барып төңірегіне назар аударды, кафеде бөтен өзге ешкім жоқ. Өрекпіген топтың қарқыны оңаша екендіктерін білгендіктен бе, үдей өршиді. Әбден жінігіп алған, біріне-бірі сөз бермей, даурығады. Беймезгіл тұста әуліккен өңге ел боса мекеме қожайыны әлдеқашан «біз жұмыс істейтін мезгіл аяқталды, босатыңыздар» дер еді. Бұлар шетірейген қызыл жағалы милициялар: шарасыздан құрдай жорғалап, қызмет етіп жүр. Тіпті, басқа көлденең көзді кіргізбей есікті іштен құлыптап қойыпты. Осылай оқалы шекпенділер келгенде тас бекініп алу қашанғы әдеттері сияқты.

Отыра-отыра саржамбасқа айналған бөкселерін шегеленіп қалғандай орындықтан әзер көтеріп, толқында шайқалған кемедей теңселе басып сыртқа беттеді. Мына миына ине жүгірткендей тауқыметтен құтылғанына Жапар құдайына мың мәрте шүкірәна айтты. Бірақ, ертерек қуанып қойған екен, тысқа шыққаннан кейін де буы бұрқырай ұзақ қоштасып, бір-бірін қия алмай тұрып алды… Уақыт болса зымырап бара жатыр еді.

III

Өлі қонаға үйге келгенінде Бибінің өңін үрейдің ізі жайлапты. Бірдеме сұрауға дәті бармайтындай жанарлары жәутең қағады. Шамасы ерінің бет-пішінін көріп, тосылып қалса керек.

Жапар аяғын зорға шешіп, курткасын немқұрайлы іле салды да залға өтіп креслоға гүрс етіп құлады. Соңынан әйелі ере кірді. Бірақ оған күйеуі ләм деп тіл қатпады. Тауы шағылып, еңсесін жаза алмай мең-зең күй кешті.

Сол-ақ екен Жапар оқыс басын көтеріп:

Мұны естіген жігіттің басы бірден көкірегіне құлады. Сосын ақырын салбырап барып, орнына қайта отырды. Бекер Ерсұлтанға итше еріп сабылып жүргенше үйге келсеші, беймағлұм адамның өзімен сөйлесіп, ептеген болса да бір мағлұмат алып қалатын еді. Енді ол қайтадан телефон шала ма, шалмай ма, бір құдайға мәлім. Әй, жазған-ай… «жақсыдан – шарапат…» деуші еді. Ал ол мұны сынайын дегендей от пен жаудың ортасында тұрғанда уақытын шығындап, жіпсіз байлағаны. Әдейі жанына батыра түскісі келгендей омалып, қысыр сөзбен суарып тапжылмай қоймады ма? Енді, міне, қара басып тікелей қатысы бар адамның өзі үйіне телефон шалғанда сөйлесе алмағанын қара. «Ертең соны алмай-ақ қойсам ба» деп те бір ойлады.

Бұл кезде Бибі қатарындағы креслоға жайғасқан еді. Солай қарай сәл мойнын бұрып қойды.

Жапар қысқаша ғана бүгінгі оқиғаны баян етті. Содан кейін де біраз үнсіздік орнады. Бір кезде Бибі ақырын жылыстай берді. Шамалы уақыттан соң:

Құрғап кеткен таңдайын жібіткен сыңайланды. Әйткенмен ертеңгі жолдың азабы көз алдына елестеп, көлбең қақты. Дел-сал қалпы жатын бөлмеге беттеген. Сол кезде бар болғыр телефон шарылдап қоя бергені. Жапар арбаңдай жүгіріп, солай ұмтылды.

Мына кіріптарлыққа итермелеген сөздің батпан салмағы бірден жан-жүрегін езгіледі. Табан астында ақшаны қайдан тапсын. Бірақ, інісі үшін жәбірленушінің алдында құлдық ұруға әзір. Әйткенмен, істің қалай насырға шапқанын білуге асықты.

Жігіттің миына қан құйылып кетті. Ып-ыстық әбілет шекесін ду еткізді.

Жапар мына қызылкөз бәленің алдында әбден айықпас тұманға қалғандарын білді. Аңдаусызда күрсінгенін де байқамады.

Әйел айтары таусылғандай үндемей қалды.

Арғы бетте әлдекіммен күбір-күбір сөйлескені мембранадан көмескіленіп естілді. Шамасы онысы ер адамға ұқсайды.

Жапардың дегбірі қашып барады. Жаны қыстыққаннан маңдайы жіпсіді. Мыналардың созбақтаға салып, ұшқасатын тұсты айқындай алмай жатқанына жыны келді. «Кез-келген маңды белгілемей ме» деді ішінен. Сол кезде әйелдің жарықшақ үні қайта естілді.

Түнімен Жапар ұйықтай алмай шықты. Тағы да нендей бәлеге ұшырағанын ойша елестетсе, жаны жаһанамға кетеді. Енді кімнің барып табанын жалайтынын білмеді. 2600 доллармен оңай-оспақ құтыла салмайтынын және ұғынды. Өзі сіңіріне ілініп әзер жүргенінде мына қыжалатқа апарып ұрындырған Сапарға қаны қайнады. Ас та төк бар болып тұрып құтырса бір сәрі, түгі жоқ, ыңыршағы айналғанына қарамай дандайситынына еш зиыны жетпеді. Бала дейін десе бала емес, ақыл тоқтатып, ата сақалы аузын қапқан жаста. Соған қарамай осындай иттіктен тайынбайды. Ең құрымағанда әбден өмірден таяқ жеп, сілікпесі шыққан шешелерін неге аямайды? Байқұстың бұларды тапқаннан басқа жазығы жоқ қой. Тірлігінің соңында ендігі қалғаны осылардың азасын тұтып, татасын тартуы ма? Елдің шешелері сияқты байлыққа мелдегінен батпаса да, қарапайым жұрт қатарлы неге оның уайымсыз-қайғысыз жүруге құқы жоқ? Әлдебір уақта қайта, «ұл-ай» деп барша жақсы үмітін бұларға артқан әкесінің ертерек өліп қалғанына қуанды. Әйтпесе, өренінің осындай сұмырай жүрісін көріп, жарықтық, жер болып, бір емес бірнеше мәрте өлер еді.

Ұзақ уақыт сұлқ жатып небір ойларды шиырлады. Ертеңгі айыптаушы жақтың құныкер бұларға қояр шарттарын ойша тұспалдады. Жәбірленушінің көңілін тапқанымен, құқық қорғаушы органдағылардың көңілін табу әлдеқайда қиынға соғатынын және бір көкейіне түйіп парықтады. Осы тұста Ерсұлтанның көмегіне арқа сүйегісі келді. «Қарға қарғаның көзін шұқымайды» деген мәтел қырғыздарда да бар шығар деп топшылды. Егер бар болса, Ерсұлтанның ұсынған бітіміне олар да тоқтауы тиіс. Өйткені, Алматы мен Бішкек тиіп тұр, қырғыздардың да азаматтары бұлардың қармағына ілінуі әбден ықтимал. Қалай болғанда да маңдайына алақандай жез жапсырғандар бір-бірінің иығындағы жұлдыздарын сыйлауға тиіс.

Осылай ойының соңы иманды иірімдерге қарай тарта береді. Соның өзі тапталғанда адамға демеу екен.

Жапар бас жағындағы орындықтың үстіне қойған сағатын алып, терезеден түскен болар-болмас бозамық сәулеге тосты. Төрттен кетіп барады. Апыл-ғұпыл орнынан атып түрегелді. Бір түрлі денесін қорғасындай ауыр сезінді. Бет-аузының тырысып тұрғанын аңғарды. Сосын түнімен ұйқылы-ояудың ортасында жатқанын есіне алды. Адам көңіліне қыпыл еніп, беймарал көсілмегендіктен осындай рабайсыздыққа ұшырайтыны белгілі еді.

Қырынан жатқан қалпы Бибі үн қатты.

Жейдесінің өңірін қадаған күйі, теріс қараған қалпы жауап қайырды. Мұның сөзінен кейін Бибінің де жылы төсектен түрегелгенін ту сыртымен сезінді. Ол иығына халатын ілді де, бұдан бұрын жатын бөлмеден ас үйге қарай жылжыды.

Кеше өзінің тұспалдағаны дәл келіп, көресіні Ерсұлтаннан көрді. Есігінің аузында қоңырау соғып біраз байланды. Бәрі өліп қалғандай қапелімде тырс ете қоймады. Бір кезде әрең дегенде қатыны “кім бұл” деп сыңси тіл қатты.

Күңкілдеген қалпы жау алатындай темір есіктегі қатарынан салынған үш құлыптың құлағын, бірінен кейін бірін сыртылдата бұрады. Дуда-дуда әйелдің төбесін көргенде жігіт:

Әйел жатын бөлмеге кіріп кетті, соңынан ілесе баруға Жапар именді. Дегенмен оның «тұр-тұрлап» күйеуін мазалай бастағанын аңғарды. Тұтқиылдан түйілген бұл қылығын жақамай ері шамданып бірдеме дейтіндей. Бір кезде Шолпан халаты сөлеңдеп қайта шықты.

Жапардың жүрегі зырқ ете қалды. Сонда да екіұдай күйде ілгері озды.

Бөлмеде сәулесі болымсыз кешкілік шам көмескі сығыраяды. Абажадай төсекте қалалық милиция бөлімі бастығының орынбасары оң жақ қырынан бүрісе жатыр. Көрпесін тарс бүркеніпті. Бөлменің тымырсықтығы мен арақтың ашқылтым иісі араласып, мұрынға жағымсыздау тиеді.

Сонша кергігеніне зығырданы қайнаса да, лажы таусылғандықтан ас бөлмеге беттеді. Соңынан Ерсұлтан:

Қайта Шолпанға іші жылып қалды. Таңға жуық уақыт болса да дастарханын әзірлеп, шайдың қамымен жүр.

Дегбірі құрып, арада екі-үш минут өткеннен кейін қайта жатын бөлмеге келсе, Ерсұлтан одан сайын жайланып, ұйқыға алаңсыз бас қойыпты. Соншама ит құрлы көрмегеніне ашуы қозып, қаны миына шапшыды.

Бішкекке көздеген межеден ерте жетті. Бұрын бірді-екілі келгені болмаса қала бұған мүлдем бейтаныс-тұғын. Әйтеуір жолшыбай сұрастыра жүріп, уағдалы жерге де ілікті. «Тіл – Киевке де апарады» деген осы. Бірақ, әлі де бір сағаттай уақыттың барлығын білген Ерсұлтан жаңа бір ұсыныс айтты.

Ерсұлтанға біртүрлі күмәнмен қарады.

Жолдасы езулеп, өзінің дегеніне сап өзеуреді. Таңертеңгі қызарған көзінің қанталағаны басылғанымен, аясының болмашы мөлтілдей жасаурағаны сол қалпы.

Моторды гүр еткізіп оталдырып, бейтаныс көшелермен құйғыта ызғытты.

Көрінгеннен сұрастырып жүріп, әлгі белгісіз «шоң» қырғыздың үйін зорға тапты-ау. Жапар да әлденәрседен үміттеніп, өзін қунақ сезінді. Ерсұлтан ішке кіріп кеткенде бір құшақ жақсы хабар әкелетіндей дегбірсізденіп отырды. Әлдебір уақыттан соң оның қалтарыстан солбырайған ұсқыны байқалғанда, құр сандалыс болғанын топшылап үлгерді. Ол есікті ашып жанына жайғасқанында:

Одан ары ештеме естігісі келмеді. Газды басып қалды, машина атырыла жөнелді.

Тура бастапқы беттерін тауға берген қалпы кеп тоқтады. Бірақ сыртқа шықпады. Екі жанындағы, салондағы айналар арқылы түгел төңіректі шолуылдайды. Дегенмен «осы-ау» деп, айдар тағатын бірде-бір пенденің ұсқыны көріне қоймады. Әрі бұлар тоқтаған маң адам аяғы сирек жүретін, көпшіліктен оқшау тұс екен. Машиналар ары-бері дамылсыз жүйткуде, дегенмен салыстырмалы түрде олардың қарасы да сирек.

Уәде байласқан уақыттан он бес минуттай асты, әлгілердің төбесі әлі көрінер емес.

Жан қалтасынан темекісін алып тұтатты, Жапар да бір бұрамын ерніне қыстырды.

Жапар мына жүйелі уәжге табанда жауап қайтара алмады. Біраз ойланды.

Машина панеліндегі сағаттың тілі он жарымды көрсетіп үлгеріпті. Бағанадан бері үш-төрт адам ары-бері өткені болмаса, секемал туғызатын ешкімнің қылпы білінер емес.

Бір кез араларында өлі тыныштық орнады. Ерсұлтан күрсініп қойды. Түндегі ішістен миы былығып отырғанын Жапар іштей ұғынды. Бірақ, сырқырай сынып бебеулеткен басын жазып жіберуге еш реті жоқ. Қазір органдағы өзінің ордаңбайларымен сөйлесе қалса, аузынан жынды су бұрқырап тұрғаны еш ақылға қонбайды. Танымас жат жұрттың алдында қызыл тілге құшырын төгіп сөйлеген сөзінің текке рәсуасы шықпай ма. Сондықтан жанына мына азап қанша батса да шыдайды енді. Әйткенмен, пәтшағардың арақ сіңді күйік иісі мүңкіп тұр еді. Қыркүйектегі сасайдай сасық.

Оның бүйтіп тірідей қиналып, шөжігенін көру – жаны онсыз да шырқырап бара жатқан Жапарға қосымша соққы боп дарыды. Тәңірдің сонша өзін келемежге айналдырғанына қайран. Ешкімге қылаудай бір зияндығы тимеген еді ғой. Ешкімнің бетіне жел боп қарсы кеп, қотырына қонбап еді… Өмір бақи қой соңында жүрген әке-шешесінің де біреуге тізесі батты дейін десе, ол мүлде ақылға сыйымсыз. Олардың өзі өмірге текке келіп, барша ғұмырларын қоңыз терумен зая өткізді. Жан-пенденің жүзіне тура қасқиып сөйлеген адамдар емес. Соған қарамастан солардың етектерінен өрбіген бұлар да шыршуы мол ит тірліктің қақ-соғын ғана көруі тиіс. Неге олай? Бір кездегі әркімге азуын батырған дөкейлердің балалары сол жүрістерінен жаңылған жоқ: ішкендері – алдында, ішпегендері – артында. «Жая жегеннің баласы – жая жеп, шылқып жүр; қоңыз тергеннің баласы – қоңыз теріп, қыртып жүр» деген мәтел есіне еріксіз оралды. Оның қылаусыз айтылған шынайылығын қапысыз мойындады.

Кенет шешесінің сүрепеті қашқан кеспірі көз алдына елестеді.

Мына малағамды естісе тағы да қан жұтып, шарасыздан шайқалып кететіні мәлім. Дәміл-дәміл күрсініп, онысыз да күнге тотыққан өңі өрт сөндіргендей күлгін тартатыны анық. Бітіктеу біткен жанарлары мұңға меймілдеп, аясын жас шарбысы торлары қақ. Ондайда қаймыжық еріндері өз-өзінен жыбырлап, беймағлұм біреулермен жападан-жалғыз қалып сөйлесері де бар. Мұның бәрі, әлбетте, ендігі халінің мүшкілдігінен туындайтын лажсыздық белгілері. Байқұстың, шылауышы шүйдесіне қарай сырғып, ағарған самай шаштары сонадайдан қасіретін әйгілеп, қобырап шығып кетер еді. Жүрегі қансырап, тірідей өлмешінің күнін кешері айқын. Содан бір кездерде, жыны буған бақсыдай лаға жөнелер. Ондағысы, тым болмаса ақылынан алжастырған істің нендей бәлекет екенін білу. Сол үшін аудан орталығына тартады. Ауданнан Алматыға телефон шалады. Себебі, бір кезде атағы аспандаған ауылда сым тетігінің істен шыққаны қашан. Мүскін бәтірің енді тағдырдың ащы зауалынан жел қуған түйеқарындай немесе ошағандай, иә, ошағандай дедек қағар.

Анасының мұң кіреукесі жайлаған қоңыр көздері елестеді.

Осы кезде селк еткізіп ұйқысынан оятқандай алдарына алтыншы маркалы көк «Жигули» келіп, алқын-жұлқын тоқтады. Жолаушы мінетін жағынан бақа бас тапалтақ қара әйел атып шықты. Екпіні тау құлатарлықтай, оңай-оспақты ерен көрмейтін сияқты. Әлде мал ашуы – жан ашуымен безектеген түрі ме екен…

Бұлар да салоннан сыртқа суырыла берді.

Әйел түскен машинаның руліндегі еркек те бой көрсетті. Байқағаны, бұл келген бейтаныс екеуінің сықпытында алып бара жатқан ештемесі жоқ, кәдімгі қара базардағы салпылдаған көп саудагердің бірі ғана.

Іркілмей жүрген қалпы жауап қайырып, сұрағын да төпеледі. Соған қарағанда көпті көрген, оңай-оспақтан именбейтінін аңғартты.

Осы кезде шашы май-май боп, бір-біріне жабысып білтеленген тәпелтек бойлы еркек те таянды. Ұсқынына қарамай сондай паң көрінді, көзі шатынап тұр. Жапар ері шығар деп тұспалдаған, қателеспепті.

Әйел салған жерден жай-жапсарды әріден баяндай жөнелді. Үш еркек соның аузына қарап, сөзін ыждаһаттылықпен тыңдады. Бөлгілері жоқ, әңгіме іркілсе, қымбат дүниелерін жоғалтып алардай барлығы мойындарын созып, қалт бөгеле қалыпты.

Басына ұсақ қызыл гүлдері бар қара орамалды шарта тартыныпты. Оның екі ұшы мұның аршынды сөзі мен қимылының ыңғайына қарай селтең-селтең етеді. Кейде тілі де шүлдірлеп, тым тез сөйлеп кетеді. Көздері бақжиып, мол аласы төңкеріліп қалады. Пұшық мұрнын да дәміл-дәміл тартқыштайды екен. Екі қолы да ербеңдей ауаны мақсатсыз кескілеп, тұштаңдай жөнеледі. Өзі де бір нәтінде жеңіл адам болса керек, ә дегеннен-ақ байқалғаны – ұшып-қонып тұр.