— Темекіңіз бар ма?

— Мінеки, алыңыз.

— Рақмет, ағасы. (темекі тұтатады.)

— Ініңіз болатын шығармын?

— Болсаң, боларсың. Отыра тұрайын. (журналистке қарап) – Жақтырмай отырғаныңды білем.

— Неге

— Жасырмай-ақ қой, тезірек кетсе екен деп отырсың ғой ішіңнен. Иә, қазір менен бәрі қашады, бәрі менен теріс айналады. Бір кезде қандай қыз болып едім. Осы күні бәрі өтірік.

— Шынында да, апай, неге сонша азып-тозғансыз.

— Батыстанмын, қаймағы бұзылмаған қазақ ауылында өсіп едім. «Көресіңді көрмей көрге кірмейсің деген», қанша азып тозсам да өз тілімді ұмытқан жоқпын.

— Апай, ақыр пойыз екі сағатқа кешігіп келеді екен. Уақытыңыз болса, өзіңіз туралы айтып берсеңіз.

— Уақыт болса дейсің бе, менің уақытым, менің өмірім осы жерлер емес пе? Ал өзім туралы айту қиын, оны жай айта алмаймын, айып етпесең, бір бөтелке алып бер, соны ұрттап отырып шерімді бір тарқатайын.

— Жарайды, апа, алып келейін (кетеді) Зағипа (оңаша):

— Шамасы журналист болу керек. Менің тағдырым бұған соншама неге қызық болды екен? ЕҺ, дүние-ай!

— Мінекиіңіз, апай (құйып береді)

— Өзіңе құймадың ба?

— Мен ішпеуші едім.

— Дұрыс інім. Бұған үйір болмай-ақ қой. Мен де іштегі күйігім мен шерімді осымен басам деп жүріп, қалай үйір боп кеткенімді білмей қалдым. (алып қояды) Бір кезде мен де бұны татып алмайтынмын. Үлбіреген, күнәдан пәк, желкілдеп өсіп келе жатқан бойжеткен едім. Студенттік өмірімнің екінші жылы, 86-ның желтоқсанының ызғарына ұрындым. (Жарық сөнді)

— Қыздар, осынымыз дұрыс па? Кураторымыз ешқайда бармаңдар деген жоқ па еді?

— Сәуле, сен не, қорқып келесің бе? Қазақ жастарының бәрі жиналып жатқанда біздің бұғып қалғанымыз жарамайды. Ештеңе бүлдірмейміз ғой, көрейік өз көзімізбен, жұрттың пікірін тыңдайық

— Расында да, ЖенПИ-дің өңкей қыздары батылдық көрсетіп барып жатқанда, алаңның іргесінде тұрып, біз неге бұғып қаламыз. Бір-бірімізге қолдау көрсетіп, тілегіміздің бір екенін көрсетейік.

— «Бұға берсең сұға береді» деген, көрсін біздің де ел екенімізді. Қазақтар, біз бармасақ, ол жерге кім барады?

— Ана қаптап тұрған әскери адамдар өте қорқынышты екен. Олар бізге қарсы қол көтерсе қайтпекпіз. Жүрегім бір жамандықты сезетін сияқты. Тыныштық болса екен, әйтеуір. Бірақ мына толқыған халықты енді тоқтату қиын шығар. Алаңға әр жағынан жұрт әлі келіп жатыр.

— Иә, халық өте көп екен. Көрдіңдер ме, көбі өзіміздің қаракөздер. Бір-бірімізден адасып қалмайық. Олар бізге қарай келе жатыр.

— Қыздар, Зағипа!

— Тұр, Сәуле, тұр не болды? (Сәулені сүйемелдеп келеді.)

— Фамилияңыз, атыңыз?

— Дауылбаева Зағипа.

— Оқитын оқу орныңыз?

— Сәулет-құрылыс техникумы.

— Алаңға не үшін бардыңыз? Сіздерді кім бастап барды?

— Ешкім, өзім бардым.

— Не үшін?

— Жай.

— Шыныңызды айтыңыз, әйтпесе қиын болады. Оқудан шығарылып, сотталасыз.

— Шыным сол, елмен бірге болайын деп өзім бардым.

— Ел, қайдағы ел? Ел ма осы, өңкей ұлтшылдар, шетінен бұзылған нашақорлар, жезөкшелер. Сендер қызық қуып бардыңдар, шыныңды айт. Қасында кімдер болды?

— Басқа айтатыным жоқ.

— Ах, солай ма, шлюха, өз обалың өзіңе, қашан мойындағанша көресің әлі. Алып кетіңдер! (Кетеді).

— Екіншісін әкеліңдер! (Сәулені әкеледі) Қалай бикеш ойландың ба? (Сәуле үндемейді) Неге үндемейсің? Ой-ой-ой, кім тиген саған? Қандай қатыгездік, ә? Қалай менің айтқаныма келісесің бе? Егер келіссең, бұл жерден ептеп босатып жіберуге болады. (қызға жақындайды) Келістік пе? (қыз шегіншектейді.)

— Онда өзің біл, кеміңде бес жылға сотталасың. Оқудан, комсомол қатарынан шығарылып, иттей боп қаңғып өлесің.

— Мені, мені қорлап мазақ еткен.

— Кім?

— Сенің солдаттарың.

— Ах сука, сен Кеңес Одағының солдаттарына жала жаппа. Қара мұны, жап-жас болып, мұның болмайды. Алып кетіңдер!

— Не болды, Сәуле? Жылама, шыда. Тағы да ұрып-соқты ма?

— Кешегі талабын қайталап айта береді, айтқаныма көн деді. Енді зорлауына түспекпін бе? Онсыз да абыройымды айрандай төккен жоқ па? Бүйтіп қорланғанша өліп қалғаным жақсы еді. (Солқылдап жылай бастайды.)

— Сәуле, жыламашы енді, өлем деген сөзді айтушы болма. Онсыз да өліп отырмыз ғой. Сол алаңға барған күні, сені сүйрелеп жүргендер мені де қорлап кетті. Қасымыздағы Айгүл мен Жанар қайда, олар не күйде, өлі ме, әлде тірі ме, ол да белгісіз. Алдағы тағдырымыз не болары белгісіз. Соттай ма, оқудан шығара ма, бәрінен де арымызды аяққа таптап, шашымыздан сүйреп, соққыға жыққанын айтсаңшы. (Қыздар еңіреп жылай бастайды).

— Жігіттерді қинап ұрып-соғып жатыр. Өлді-ау, байғұс.

— Мынаны естіп отырып шыдай алар емеспін. Жынданып кететін шығармын.

— Не көрсек те ештеңе айтпайық. «Алаңға өзім бардым» дегеннен басқа ештеңе демеңдер.

— Иә, дұрыс айтасың. Қыздар, жылағанмен енді пайда жоқ. Ендігі жағдайымыздың қиын екенін сезіп тұрмыз. Біз өз халқымыз үшін, оның болашақ жақсы күндері үшін, еркіндігі үшін өзімізді құрбан еттік. Біз болмасақ ұлт намысын кім жақтайды? Әйтеуір біреу шығу керек қой. Бұл ісімізге ешқашан өкінбейік! Бір кездері бізді де түсінетін уақыт туар!

— Сонымен, біздің техникумның осы студенттері желтоқсанның он жетісі күні Брежнев алаңына барып, жаппай тәртіпсіздікке қатысқан. Біздің ескертулерімізге құлақ аспай, бүкіл техникумның атына кір келтіріп отыр. Менің ұсынысым, кейінгілерге сабақ болу үшін бұл студенттерді комсомол қатарынан және техникумнан шығарып, аластау керек. «Сенген қойым сен болсаң» дегендей, әсіресе, группаның старостасы Дауылбаева Зағипаның бұл әрекеті ешқандай кешірімге жатпайды.

— Ендеше, дауысқа саламыз. Брежнев алаңындағы ұйымдастырылған жаппай тәртіпсіздікке қатысқан төмендегі студенттер техникумнан шығарылсын.

— Бұл дүние не болып кетті, кейде осының бәрі түс сияқты. Қинала-қинала оянып кеткім келеді, осының бәрі түс қой деп өзімді сендіргім келеді.

— Күн тәртібіндегі мәселе – совхоз жұмысшысы Дауылбаев Дүйсеннің тәртіп мәселесі. Жолдастар, өздеріңізге де белгілі, өткен жылдың декабрь айында Алматыдағы жаппай тәртіпсіздікке қатысқан жастар қазір жауапқа тартылып, алды сотталып, кейбіреулері комсомол қатарынан, оқуларынан шығарылып жатыр. Дауылбаев Дүйсен совхозымыздың мақтаулы механизаторы болғанымен балаларын тәрбиелеуде өрескел кемшіліктер жіберген. Өз балаларын коммунистік партиялардың идеялары негізінде тәрбиелей алмағандықтан, оның қызы Дауылбаева Зағипа Алматыдағы тәртіпсіздікке қатысып, оқудан шығарылып отыр. Осындай отбасындағы өрескел тәртіпсіздіктерді, қызын дұрыс тәрбиелей алмауы себепті коммунист Дауылбаевты партиялық жазаға тарту туралы ұсыныс жасаймын. Енді сөйлеуге көшейік. Сөз комсомол ұйымының секретарына беріледі.

— Жолдастар, күн тәртібіндегі мәселе белгілі ғой. Дүйсен ағайдың өзі ұнамды мінезімен, ерен еңбегімен елге танылса да, бала тәрбиесіне мән бермегені көрініп тұр. Осының айғағы ретінде қызы Алматыдағы оқуынан шығарылып, елге оралып отыр. Мұндай жастар ешкімге үлгі боп келістірмейді. Сондықтан қызының өрескел тәрбиесіне басты себепкер Дүйсен ағайға партиялық қатаң шара қолдану керек.

— Қане, тағы кім сөйлейді..? (Ешкім үндемейді.) Сөз кәсіподақ ұйымының төрайымы – Әділоваға беріледі.

— Менің сұрағым бар. Дауылбаевтың қызына.

— Міне, қазіргі жастар ештеңе ойламайды, іс-әрекеттеріне жауап бермейді. Ақыры осының аяғы өкінішке ұрындырады. Естуімізше, бұл қыз қазіргі шешесін де сыйламайтын көрінеді. Сондықтан баласы үшін ата-ана күйеді. Бананы дұрыс тәрбиелей алмауы себепті, Дауылбаев партия қатарынан шығарылсын деген ұсыныс. Үйіндегі мектеп жасындағы балалары бар дегендей, жұмысында қалдыра тұрған жөн шығар енді. Жоғарыдан тағы нұсқау келіп жатпаса.

— Дауылбаев жолдас, соңғы сөз кезегін сізге береміз.

— Мен не айтайын. Жағдайды бәріңіз де жақсы біліп отырсыздар ғой. Еңбекке жараған кезден бастап осы совхоздың қара жұмысында істеп келем. Жұмыстан бас тартқан кезім жоқ, адал еңбегімнің арқасында үкімет сенім білдіріп коммунистік партия қатарына қабылдады. Кім баласын жаман болсын дейді. Қатарынан қалмасын деп қалаған оқуына жіберген едім. Анасынан да жас қалып еді. Бала кезінен өжет, пысық болып өсті. Осы өжеттігі шығар, оны осы іске итермелеген. Енді міне, жазбай-жаңылмай балам үшін күйіп отырмын. Өзімді қойшы, мені қинап жүргені осы қызымның жайы. Оқудан шығып қалды, жұмысқа да ешкім алмайтынын жүрегім сезеді. Бұл оқиға біздің отбасымызға түскен нәубет болды ғой. Мойынмен көтеруден басқа амал жоқ. Жағдайымды ескеріп, жұмысымда қалдырыңыздар, рақмет.

— Сонымен жолдастар, қаулыға көшеміз. Күн тәртібіндегі мәселені талдап, талқылай келе совхоз бастауыш партия ұйымы қаулы етеді.

— Иә «көресіңді көрмей, көрге кірмейсің» деген осы! Сендердің жамандықтарыңды көрмесем деп едім. Енді не болады, ақылым жетер емес. Сен оқып адам болып, ел алдында еңсеміз көтерілер деп үміттенуші едім. Қайтейін, өз қолымды өзім кесе алам ба? Жылағанмен пайда жоқ, жүр балам үйге барайық.

— Зағипа қалайсың? Жиналыс не деді?

— Не десін. Көкемді партиядан шығаратын болды. Үйде де айқай, жұрттың бәрі маған қарап күліп, табалап тұрған сияқты. Кеңсеге барып келгенше, жерден басымды көтере алмадым. Енді не істеймін? Ешкімді көргім келмейді. Бәрі бітті.

— Қой, жылама. Жыламашы! Әзірше үйден шықпай-ақ қоясың да. Кейін көре жатарсың.

— Үйден шықпау қайда. Өз үйіме өзім сыймауға айналдым. Өгей шешенің аты өгей шеше екен ғой. Қит етсе мені мысал ғып айқай шығарады. Бұдан әрі шыдай алар емеспін. Туған анам тірі болғанда, осылай сүтке тиген күшіктей болар ма едім. Мен осы көп ұзамай кететін шығармын.

— Қайда?

— Қайда болса, сонда. Басым ауған жаққа! Танымайтын жерге қарамды батырғаным дұрыс.

— Қой, танымайтын жерде не істейсің?

— Сен қызды кім шақырды? Бұзылған досыңның жырын тыңдап отырсың ба? Иә, үйрен, үйрен, сен де үкіметке қарсы шық. Шауып аларсыңдар. Ақыры сен де мына қыз сияқты далада қаларсың. Отыр ғой міне, бізді елге жексұрын қылып. Осының кесірінен ел-жұрттың бетіне қараудан қалдық.

— Ой, мен жай келгенмін. Енді келуге болмай ма?

— Болмайды келуге. Осы қыздың әлегінен біз шіріген жұмыртқа болдық, біз жұртқа алапес болдық. Кет! Кетіңдер бұл үйден!

— Неткен сормаңдай едім. Бітті, бәрі бітті. Көзді ашып-жұмғанша өмірім тас-талқан болды. Бәрі, бәрі менен теріс айналды. Қасымдағы жалғыз досым Айжанды да жолатпай қойды. Ол байғұстың мені аяғаннан басқа қолынан не келеді. (жылап тұрып)

— Содан кейінгі өмірім осы болды. Сол күні түнде ауылдан кетіп тындым. Аудан орталығынан пойызға мініп, Ақтөбе жаққа кеттім. Қолында дұрыс құжаттары да жоқ мені кім жұмысқа алсын. Талай түн көшеде, далада қаңғып жүрдім. Ақыры осы бөтелкемен дос болдым, күйіктен ішем деп, осының құлы болғанымды сезбей де қалдым. «Жақсы ит өлігін көрсетпейді» деген. Содан бері ел жаққа аттап баспадым.

— Апай, өткен өтті. Қазір бәрі басқаша. Сіздер, сол бір желтоқсан күндерінде алаңға шыққан жастар Кеңес империясының темір құрсауын талқандап. қазақ ұлты ғана емес, бұрынғы кеңес халқының азаттық, егемендік жолындағы күресіне жарқын жол аштыңыздар. Қазір тәуелсіз ел атандық. Құдайға шүкір, халқымыздың болашағы жарқын. Сіздердің әрекеттеріңізді қазір халық басқаша бағалайды. Бәріне де сарапшы – уақыт. Сіздердің сол кездегі ерлік істеріңізді, биік рухтарыңызды кейінгілерге үлгі етуде. Енді сіз де өзгеріңіз, сілкініңіз, бұл жүрісті қойып, жаңарыңыз. Қаласаңыз, мен сізге көмектесейін, емделіңіз. Сөйтіп, туыстарыңызбен, туған ауылыңызбен қайта қауышыңыз.

— Інім, сен маған жақсы сөздер айттың-ау. Кеудемдегі сөніп қалған шоқты үрлегендей боп көріндің. Жалындар ма екен жүрегімдегі сол бір шоқ. Үміт оты тұтанар ма екен қайтадан?

— Әрине, апа, жүрегінде жалыны бар адам мәңгі жоғалмайды. Сіз сияқты, сол кездегі Қайрат, Ербол, Сәбира, Ләззат, Нұртай сияқты мыңдаған ұлт ұландарының есімдері өшпейді.

— Жасыма, апа! Көтеріңіз еңсеңізді! Егеменді еліміздің ертеңі жарқын болсын!