«ЖАПЫРАҚ СІЛКІНГЕН КЕШ» КІТАБЫНАН 1992 ЖЫЛ

Қайран, талқы таулары- ай!

АРНАУ

Өлеңнің өніп жатса тасқа гүлі,

Жұртына жетіп жатса асқақ үні.

Табаны аумай өтсе туған жерден

Адамның болар ма екен басқа мұңы?!

Бұл шақта ширықты ма,

Шынықты ма үн,

Таңдардың тілеп келем тұнықтығын.

Келеді бір мұңымды бәріңе айтқым,

Шыңына Алатаудың шығып бүгін.

Тілекке жетпеймін бе,

Жетемін бе,

Тағдырдың жүрген жоқпын жетегінде.

Мекендеп Алатауды жүрген жай бар,

Тусам да Тәңіртаудың етегінде.

Келсем де бір ғасырдың жартысына,

Тағдырдың түсіп келем талқысына.

Қазағымның халқы, сірә.

Көңілім жүрмесе де тасып ерен,

Ойымды саған айтар ашық өрем.

Туған ел!

Өзіңе арнап өлең жазам,

Көз емес,

Жүрегімнің жасыменен!

САЙРАМҒА ДЕГЕН САҒЫНЫШ

Жандардың кешірмейтін қорқақтығын,

Керемет көркің жұртқа ортақ бүгін.

Шашымды толқыныңа сан таратқан,

Кешегі тентек күнді аңсап тұрмын.

Еркелік қысып кейде,

Қызып қаным,

Жүруші ем жүрегімнен үзіп жалын.

Аңдитын айлы кеште сұңғақ жігіт,

Білдіртпей сонша үзіліп қызыққанын.

Келетін сауық құмар жеңгелер де,

Қазақтың келіндері кем бе өнерге.

Аққудың сыңқылыңдай күлкілері

Қосылатын шашпауда теңгелерге.

Қатарласын.

Сол такаббар мінезін қойды қызың,

Ендігі көріп тұрсың ойлы жүзін.

Бар ма деп өткен күннен жалғыз белгі,

Сайрамның қатып жатқан ойдым мұзын.

Мұз ғой тек,

Мұздың аты суық асқан,

Жүретін қыста жұрттар жуымастан.

Көл жатыр мұз құрсаулап,

Қар жамылып,

Буалдыр көлдің бетін буы басқан.

Жатса да жүрегімнің түбінде мұң,

Бой тартып,

Мен тұнықтан түңілмедім.

Көргендей болам кейде ерке қыздың

Бұлғаңдап қос бұрымы жүгіргенін.

Құзын да,

Елең қылмай шатқалын да,

Ойнап бара жатқандай ат жалында.

Өзіңе жаны ұқсаған өренің бар.

Тұратын айтуға да

Мақтануға.

Жүретін құйындатып ат баурында,

Ерке қыз,

Маған тартқан жоқ па мұнда.

Жатбауырың да...

Көңілінде бар дейсің бе,

Қандай тілек,

Жан тынбас жағаңа бір алмай түнеп.

Баурыңа басып мені баулысаң да,

Тағдыр ғой,

Жүрмін сенен шалғай түлеп.

Талқының бетке ұстаған биіктерін,

Қайтейін қимай барам,

Тұнық көлім!

Толтырып кетейінші қарашыққа,

Тым нәзік сезіміңді құйып сенің.

Болар ма одан асқан тілек менде,

Ақынға ел таныған,

Тірек кем бе.

Кеудемді тартып барам керуендей,

Қалып бара жатыр-ау,

Жүрек сенде!..

Таңбалым-ау!

Тасынан елік тайған,

Такаббарым,

Түсіріп көрмеп едің жанға қылау.

Куә боп бастан кешкен сан ғұрыпқа,

Тұрушы ең елеңдемей жаңғырыққа.

Тасынды қандай адам таңбалады,

Кім болмақ,

Сендей тауды мәңгі ұмытса.

Әйтеуір сау екенсің сан жаладан,

Емес қой таңбалаған

Аңғал адам.

Талқы асып,

Сайрам қонған талай көштің,

Өзіңді қыз-келіні әнге ораған.

Сол әннің қайталайсың қайырмасын,

Дейсің бе ұмытпасын,

Жаңылмасын.

Менің де жүрегімде таңба жатыр,

Тағдырым,

Сенен ерте айырғасын...

Демек мені.

Көп қой оның себептері...

Ақ сүтіңнен нәр алдым әзің берген.

Оралған елге осынау перзентіне,

Сынағандай қарайды төзім — мерген.

Жанымды тебірентіп сезімдермен,

Шалдықтырмай шығарған өзің бе өрден.

Мен қалай осы сәтті ұмытайын,

Аман-сау қауыштырған кезімді елмен.

Қуаныш, көңіл бөлмей аланға да,

Жастанған үнсіздікті анам ғана.

Ағынан ақтарылып,

Ағыл-тегіл,

Көрісіп тұрған сынды маған дала.

Жия алмай құшағымды саған жайған

Мен тұрмын жүрек ессіз,

Санам да ойран.

Ыстық қой ана мейірі елден ерек,

Ұмытсын ол мейірді балаң қайдан.

Білмеймін тұрғанымды қалай шыдап,

Басымнан өткен соң ба талай сынақ...

Қараған сайын анау қия бетке —

Өшкенін іш сезеді арай-шырақ.

Келгенін сезгені ғой баласының,

Төгеді мөлтілдетіп дала шығын.

Жатты ұйықтап қалың ұйқы құшағында

Түн бүркеп,

Анашымның — қарашығын...

Басында қабіріңнің тұрмын, Ана!

Отыз жыл ортаға сап оралғанда,

Сияқтанып көріндің жыр — мұнара.

Айналып қасіретке тыныстағы үн,

Асыға күттім жылдар шығыс таңын.

Қолымнан бар келгені,

Анашым-ау!

Күрсініп,

Көкіректен жыр ұштадым.

Тым ұшқары.

Қауышып үлгірмей-ақ туған елмен,

Аққуың

Айдынынан тұр ұшқалы.

Аққуың айдынынан тұр ұшқалы,

Алыста жүріп балан пір ұстады.

Талқының тарсынғандай кен алқабын,

Шашыма қонып жатыр күміс қары.

Ақ қарға ұшар басын алдырып шың,

Қасқарып тұр той ол да мәңгілік тың.

Түлегін туған мекен қанша күтсе,

Анашым!

Жанарыңды талдырыпсың.

Алдымнан енді, міне,

Арайладың,

Көркіңнен көз ала алмай қарайладым.

Есілген толқыныңа тоғыт мені,

Бұлт көшіп,

Көкіректен тарар ма мұң.

Бойға күш жетіп едім жиып талай,

Кетермін енді сені қиып қалай.

Қимастық сезім неткен қиын еді,

Толғанып жатыр Сайрам,

Ұйықтамай!

Әрең бір отыз жылда қауышқанда,

Арманын айтып балаң

Тауысқан ба.

Басымнан бара жатыр бұлт жөңкіліп,

Сайрамның күйі маған ауысқан ба?!

Анашым!

Жарқырайды басындағы ай.

Құшпайын қабіріңнің тасын қалай.

Әкемнің қолмен ойған әр таңбасы —

Көзіме оттай ыстық басылғаны-ай!

Атынды жазған екен «Бәтима» деп,

Ойлаймын,

Қаншама ұғым жатыр ма деп.

Қараңғыда үзілмей жанып тұрған,

Мен болармын шырағың,

Басындағы от!..

ҚАБІР БАСЫНДА

Анашым!

Болармысың енді де алаң,

Күн туды көретұғын елді де аман.

Арада отыз жылды сабылдырып,

Басына қабіріңнің келді балаң.

Басына келді балан қабіріңнің,

Сеземін,

Сарқылғанын сабырыңның.

Аз ба екен жер бетінде өзегі өрт боп,

Азабын тартқан жандар сағынудың.

Жүрген соң сағыныштан қанат байлап,

Өзіне адам биік талап қоймақ.

Кездесер осы күннің сәтін тосып,

Жүрегім тайдай тулап,

Таң атты ойлап.

Көзіме көрінбейді

Қосағашын,

Қалайша көңіл енді босамасын.

Жанарым —

Тұнып аққан тұма болды,

Туған жер аттаған соң босағасын.

Кездесіп тұрмын үнсіз талайыңмен,

Кезінде шуақ төккен арайым ең.

Кім білсін,

Енді қашан соғарымды,

Қабіріңнен топырақ алайын мен.

Өткенді қозғап несін кек қыламын,

Қарттардан елдің жайын көп сұрадым.

Бейне бір сезім кешкен күйіме ұқсап,

Самалмен ырғалады кек құрағың.

Тым-тырыс.

Түн қымтанып төңірек тұр,

Тұрғаны сырттай тыншып

Не керек бұл.

Көңіл сырын сонымен жеткізгендей,

Даланың ақ жаңбыры себелеп тұр.

Кешегі асау толқын,

Дара тасқын,

Арнасы бәсеңдепті Қаратастың.

Жаныңа кетіп еді жара сап кім?..

Мен сені қайда жүрсем есіме алам,

Алмаса тірі жүрер несін адам.

Жағанда қалар едім,

Қаратасым,

Жетім боп қалады ғой екі балам...

Кетіп барам, кешірші,

Кешір, анам!

САЙРАМ САМАЛЫ

Бұлттан кезін ашып алған кенеттен,

Шуақ күнге тұрамын сені теңеп мен.

Талай жылдар кетіп едік хабарсыз,

Толып жатқан себептен...

Жүрсең де алыс сәлем жолдап,

Елеп сен,

Сәттерің көп мені аспанмен тең еткен.

Сайрамкөлдің самалына қызығам,

Ертелі-кеш сені өпкен.

Арай төгіп тұрған кезде нұрлы күн,

Нұрлы күнмен бірге жетті сырлы үнің.

Қандай қиын,

Тел-құлындай құрбының,

Көре алмауы бір-бірін.

Қоңырлатып жетіп жатыр алғашқы ән,

Тілектерде шек болар ма жалғасқан.

Тіл-көздерден сау болса кен бұл күнім,

Шәрбатына тоймас жан.

Дүние бүгін соншама әсем түрге енді,

Кім қаламас,

Шын ұғысып жүргенді.

«Достық» жолы арамызға тартылып,

Жалғап жатыр ажырамас іргемді.

Жан күйімді жасыра алмай жыр жазам,

Болсыншы деп қуанышқа бір белгі!

Қосылды арман.

Екі елім сусындайды жағасында,

Іленің жайқатылып басында орман.

Жаман жоқ келген ойды жасырғаннан,

Кәп жылдар хабар күттік асыл жаннан.

Етекте ел,

Ұштасып өрінде елең,

Жалғасқан жарастық бар ғасырлардан.

Құлжаның кез алдымда көркі міне.

Құлжаның көз алдымда көркі міне,

Қол жетті баруға да төркініме.

Құлжаның қоңыр желін жеткізе бер,

Арнасы арындаған, Еркін Іле!

Көзімнен жас ыршытсаң да.

Жүректі шайып таңның шуағымен,

Қуанып қалам аман күн шыққанда.

Жүргізіп мезгіл билік атырапқа,

Сарғайып жүдейді екен

Жапырақ та.

Көзіммен көк тауларды күңде шолып,

Жүрегім қақ бөлінер екі жаққа.

Шындық мәнін.

Ақтарып келем сенен сыр жасырмай,

Телқұлын — тағдырымның сыр ғып бәрін.

Жыл озған сайын жанға жуық бәрі,

Таңдайда тұр ғой ұйып —

Тұнық дәмі.

Жүгірдім қыста барып жалаңаяқ,

Табанға жылы тиді суық қары.

Басымды бәйге тіккем ұмытпасқа!

Болса егер еске салдың ұмытқаным,

Бәйек боп жаныма кір жуытпадың.

Өзіңсің нәзік жырға жібек арқау,

Қалғанша жүрек тоқтап,

Суып қаным...

Жанарды жасқай берді сұлу сағым,

Желбіретіп үкідей тұлымшағын.

Баурында бақытты күн өткеріп,

Еркелеп жүр кешегі —

Құлыншағың...

ОЙ ЫҚТАҒАН КӨҢІЛДЕ МҰҢ ҚОЮЛАП..

Ақын едім жұптасқан жұртыменен,

Mice тұтпас тірлікті сырсыз-желең.

Ой ықтаған көңілде

Мұң қоюлап,

Күзгі аспандай жабығып жүрсің неден.

Күзгі аспандай жабығып жүрсің неден,

Жүрегің бар жыр десе дүрсілдеген.

Еске түссе туған жер кіндік кескен,

Кем де кем-ау күндерің

Күрсінбеген.

Сияқтанып шайқалған қара жорға,

Өмір озып арындап барады ол да.

Жолаушы едім жел аптап,

Күн қақтаған,

Өз тағдырын сынайтын дара жолда.

Ұзақ па екен бұл сапар,

Қысқа ма екен,

Осы жолды әйтеуір құшқан екем.

Биігіне арманның қол созамын,

Демесем де аспанда құсқа жетем.

Құшқан екем жарымдай,

Бауырымдай,

Оранғам жоқ өмірдің дауылын жай.

Ата мекен төрінде отырсам да,

Болмайды екен туған өз ауылыңдай!

Қайран менің күндерім,

Қызу-батыл,

Бояуы жетпес себебін сызуға тіл.

Жүрегімнің түбінде айықпайтын,

Мұзына тең Мұзарттың

Мұңым жатыр...

Кім бар дейсің бұл мұңды ұғынатын,

Көз жасым кел,

Өте алмас жүзіп атың.

Көлеңкеде өскен бір жапырақ ем,

Күннің көзін аңсаған,

Шұғыласын.

Қанша биік болғанмен тұрақ бүгін,

Сүзіп ішкен күндер-ай, бұлақ суын.

Жылап тұрмын...

Кешір мені,

Туған жер,

Кешір, Анам!

Есейгенде жияды есін адам.

Бұлт қонатын шындарға мен өлеңнің,

Қондырсам деп келемін кешін аман!

Ақын едім жұптасқан жұртыменен,

Mice тұтпас тірлікті, сырсыз-желең.

Туған ел!

Тілектесім,

Жүрсін біліп.

Жүретін арманым ең жаныма еріп,

Берейін домбыраның сазына ерік.

Сазды әуен,

Назды үнің ғой келе жатқан,

Сезімнің шым кестесін нәзік өріп.

Туған ел!

Тілектесім,

Жүрсін біліп,

Берейін жүрегімнен гүл сындырып.

Қырмызы қыр самалы сипап өтті,

Жанымның жапырағын сілкіндіріп.

Жанымның жапырағы сілкінеді.

Бәлкім менің жүрегім жыр тіледі.

Тағдырдан тек осыны тілер едім,

Адамның орындалса бір тілегі.

Болмаса да сүйеніш,

Тірек менде,

Айтатын жұртыма арнап тілек кем бе.

Жүрек шөлге!..

ТӨРІНЕ ЖҮРЕГІМНІҢ ҰЯ САЛҒАН

Өрінде отырсам да Алматының,

Алыстағы езіңмен жалғас үнім.

Үніңнен үзіліп тұр толқынды күй,

Асатын сырластықтан бар ма шырын.

Жаудырып жатқан соң ба тұнық Сайрам,

Ойымды отырсың біліп қайдан.

Елестеп көз алдыма келе берер,

Жағанда жүрген күндер құрып сайран.

Жағанда жүгіруші едік,

Кешіп толқын, Амал не,

Алысқа ұзап кетіпті ол күн.

Сайрамның тұнық көлі қасиетті —

Тербеген махаббатты бесік қой шын.

Төріне жүрегімнің ұя салған.

Төріне жүрегімнің ұя салған,

(Айықпай көптен бері жүр осы арман).

Құс екеш құсының да жаны жомарт,

Бар әнін көкірегіме құя салған!

Содан ба құс үніне құмарлығым,

Айығар басымыздан мұнарлы күн.

Сайрамның саясында өскен құрбым,

Кескінің көз алдымда тұрар бүгін!

ТАЛҚЫМЕН ДИДАРЛАСУ

Тартса да қаншама көп халқы қайғы,

Сыр шертпей отыра алмас Талқы жайлы.

Талқыны ауызға алмай,

Ей, халайық!

Менің де ойым биік шалқымайды.

Айналып түссе дағы аспан жерге,

Үмітім онсыз менің баспайды өрге.

Күрсінбей,

Күні өтпеген балан едім,

Байланған көкірегі жастай шерге.

Тербетіп тереңімді сонша тұнық,

Сол шерім жатыр бүгін тарқатылып.

Көрейін мен де өзімше ақтарылып,

Әсеттей жатпасам да ән шақырып.

Жүргенді көтермейтін ырғатылып.

Ақын ем ағытылған,

Еркін үнді,

Көрейін уақыт, сенің серпініңді.

Армансыз осы бір сәт шертілуді.

Талқыны кетермін мен аттап қалай,

Жартасы жатыр сырды жастап талай.

Бәрін де бір басыңнан өткізсең де,

Тұрсың-ау, аласармай, асқақтамай!

Тұтасқан сабыр толы,

Тұлға қандай!

Тынбаспын мен де өзіңді тыңдап алмай.

Сарықпай сабырыңды қалай тұрсын,

Елгезек бұлттар қолын бұлғағандай.

Жетіп ем, сапарымды жылдамдатып,

Тағынып омырауға жырдан жақұт.

Тілдескен аспанменен,

Тәңіртауым,

Өзіңсің басымдағы тұрған бақыт!

Көрінбей көзге талай заңғарсымақ,

Келеді ғой төзімімді таңдар сынап.

Отыз жыл жылу беріп,

Жыр жаздырған,

Өзіңсің көкіректе жанған шырақ.

Сәл мұрсат берсе, шіркін, уақыт маған,

Туған жер!

Дәм-тұзыңды татып бағам.

Қойныңнан қойтас құрлы орын алсам,

Болар ма,

Менен асқан бақытты адам!..

ҚҰС КЕЛГЕНДЕ

Әуелеп ұшқан сайын құстар үдеп,

Бұлқынар ұясында құштар жүрек.

Тағы бір қимас жылым қысқарды деп.

Сусылдап қаққан сайын құс қанатын,

Сияқты сезімің де ұшталатын.

Құстарға келген,

Кеткен мән береді

Өмірді өлеңіндей құшқан ақын.

Құстар ұшып шеттен келді.

Асудан не бір биік асқан демек,

Келгені сән береді аспанға ерек.

Бұлбұлдың бал үніне балқыды ма,

Жауады жапырақтан жас та кенет.

Тоғытып тұла бойға төзімдерін,

Тұтасқан таулардағы сезім керім.

Тауларға қарайлаумен құс ұйқылы,

Әйтеуір,

Түн ұзаққа көз ілмедім...

Құстар-ай!

Әуелеген,

Аспандаған,

Жаныңның нәзік сырын ашқан маған.

Шүпірлеп айна көлдің айналасы,

Ерекше естімеген басталмақ ән.

Әуелеген құстарым ұшқан жолды.

Асыға күтем солай көктемдерді,

Ерекше ғой,

Көктеммен жеткен белгі.

Шеттен келді!..

Жарысып атқан таңмен жазам өлең,

Болмайды жазбайынша маза деген.

Ерте ме,

Кеш пе әйтеуір бәрімізге,

Бір келері анық қой қаза-бәлең.

Жоқ менің сонда дағы қорқынышым,

Жүрек батыл,

Жаралған жорту үшін.

Осынау туған елдің бүтіндігі,

Тілегім,

Тірліктегі бар тынысым.

Жаным құштар болса да әнге менің,

Қызық қуып, құмартып,

Дәндемедім.

Ержүректі елімнен қанат байлап,

Асамын бұл өмірдің сан белеңін!

Мүшелімді демеймін, тойламадым.

Мен әсте қаламаспын даңғойлықты,

Бұл заманда керек қой жанға ой мықты.

Өмірге Қажымұқан екі келмес,

Үн шығармай көтерген таудай жүкті...

Тұратын ерініне ай қонақтап.

Мінезі қырмызыдай сызылып тұр,

Кетердей қоңыраулы үн үзіліп бір.

Үніне таулар толқып,

Жел желпініп,

Жатқандай сол дауысқа қызығып қыр.

Әніне әркім құмар тапқыр жанның,

Гүлдері билеп тұр ма бақ-қырлардың.

Жастығы жарасымын тауып тұр ғой,

Көліне келгендеймін аққу-қаздың.

Бөлейтін күй сазына жанды жаңа,

Жүрегі қалағандай әнді ғана.

Біржола өзіңді өзің ұмытасың,

Қосылған кезінде Айнұр домбыраға.

Сол бір сәт ағады өзен омыраулап,

Тасқындаған өзенде

Өмір аунап.

Айнұрдың дауысынан айлы кеште,

Айнала тұратындай қоңыраулап.

Мен әсте қаламаспын даңғойлықты,

Бұл заманда керек қой жанға ой мықты.

Өмірге Қажымұқан екі келмес,

Үн шығармай көтерген таудай жүкті...

ҚЫЗДАР-АЙ

Кешегі қайран қыздар!

Толғаймын мен кешегі жас күніңді.

Сиғызып құшағыма барлығыңды,

Аламын есіме сол бал күніңді.

Тұнып тұр жүрегімде

Сыңғыр үнің,

Тыңдадым тебіреніп зар-мұңыңды.

Әр тұсқа кететіндей тарап тасқын,

Өмірге өздерінше аяқ бастың.

Өздеріңмен қанаттаспын.

Кетсем де өздеріңнен ірге бөліп,

Бірге ұшып жүремін,

Бірге қонып.

Өздеріңе ұқсаған қоңыр тірлік,

Шаттыққа деме мені жүр кенеліп.

Отырмын қарап, міне,

Жүздеріңе,

Көз тастап алыстаған іздеріңе.

Жанарға келе жатыр жас мөлдіреп,

Сендерді сағынды ма,

Іздеді ме...

Балалық бал дәуренді іздеді ме,

Телміріп қарай берем жүздеріңе.

Жыр жазып жарқын жазда сәлем жолдап,

Жүзімді төсей түсем күз лебіне.

Гүлге біз де.

Әуенін тырналардың тыңдай түсіп,

Кетіп бара жатамын тізбегінде...

Дүние-ай!

Жаны тұнық.

Құрметтеп отыр қоршап жалпы қауым,

Баурайды тыңдаушысын,

Балқытады үн.

Оранып ой толқынға мен де отырмын,

Арқама сүйей түсіп

Талқы тауын.

Таудың да жанарынан тарамай мұң,

Жатқандай желпи түсіп қарағайын.

Таңдайын қағып таңға қарап отыр,

Жиналған дос-жарандар,

Бар ағайын.

Тұлпардай тыпыршыған жараулы анық,

Барады нұрлы жүзі алауланып.

Үйірген көпшілікті бір өзіне,

Жүзіне бір ғанибет қарау қанып.

Жүруші ем осы сәтті арман қылып,

Арманды әрмен қарай

Жалғар ма үміт.

Қалыпсың арпалыста аласармай,

Әніңді аспанменен жалғап жүріп.

Қайтадан өшіп барып,

Жалғанды үміт,

Арада өтті жылдар салған бүлік...

Қауышар сөтке қолым енді жетті,

Өзіңе талай жырлар арнап жүріп.

Сиятын бақыт емес маңдайға жай,

Кетермін әнге құмар қанбай қалай.

Даланың дамылдамас дауылпазы,

Даусыңнан тарата бер,

Таңдарға арай!

Теңесер биіктермен өлшемі тым,

Талқының сен дағы бір —

Бөлшегісің!

Ән сүйіп,

Арман қуып өмір кештің,

Сол әнмен арулардың өртеп ішін.

Осындай серіліктен зерігер кім.

Көркіне жан иесін табындырған,

Өзім де қаса сұлу,

Зерігермін!

АЙНАЛАЙЫН

(Толғау)

Айналайын!

Баураған бауырыңнан,

Бауырында айыққан ауру жан.

Туған ауыл тынысын,

Тіршілігін,

Тыңдаймын үдеп соққан дауылыңнан.

Айналайын!

Кешіргіш жүрегіңнен,

Сезіміңді оранып жүремін мен.

Жүрегіңнің лүпілін үзбей тыңдау —

Адам үшін бақыт қой, біле білген.

Анаға тән аңғарғыш бала сырын,

Сол сырға қанық сенін қарашығың.

Мейірің ғой жүретін аңсаттырып,

Сол аңсау ғой,

Өзгермей қалатұғын.

Жалғыз сөзін жанымды тынықтырар,

Бар шындықты өзіндей кім ұқтырар.

Күнің дағы ерекше күліп шығар,

Көлдерің де көлдерден

Тұнық шығар!

Айналайын!

Ып-ыстық бауырыңнан,

Бауырында айығар ауру жан.

Қайта оралған аққуың мен болармын,

Абайсызда көз жазған дауылыңнан!..

Адамның жер — Анасы!

Тұтасқан татулықпен ел арасы.

Араны бөлгенімен шек — сызығы,

Көңілдің болмайды екен шекарасы.

Тілектің болмаған соң бөлектігі,

Жүректі жүреді екен бөлеп мұңы.

Шекара десе,

Шерім ақтарылар,

Тілменен жеткізе алман теңеп бұны.

Бар ма екен елден елдің бөтендігі,

Еске алып отырғам жоқ бекер бұны.

Бөлектеп жүрер болсаң,

Ей, ағайын,

Төгіліп көкіректің кетер мұңы.

Шектеліп тұрған елдің төңірегі,

Шекара! Десе, тілім бөгеледі.

Келеді шекарадан ұшып кеткім,

Даланың секілденіп көбелегі.

Нәзік қой,

Сезім — жаңбыр себеледі,

Даланың еркін ұшар көбелегі.

Арманда кеткен сол бір жан анамның

Төгілген шекарада көп өлеңі...

Көбелек те туған жер деп еледі.

КЕЛЕР ЕДІ

Анашым!

Тірі болса келер еді.

Келер еді толтырып кенерені.

Келер еді ақсарбас жолына атап,

Баласы болған кезде немерелі...

Көл-көсір жасар еді шілдехана,

Ырымсыз мұндай сәтте жүрмес ана.

Шандатып қырқаларды ат бәйгесі,

Думанмен қызар еді бұл босаға!

Ауылын жинар еді аймағымен,

Қайран менің анашым!

Ойлары кең.

Әдетінше той алдын өзі бастап,

Отыратын ақжарқын,

Жайдарым ең.

Даусы да қарлықпайтын ұзақ таңға,

Өзіңсіз ол кезде қыз ұзатқан ба.

Сағынып отырамын сол әніңді,

Бір жола,

Алыс сапар ұзатсам да.

Қалайша арамыздан ерте кеттің,

Қалайша елден ерек еркелеттің.

Қалайша ерте үзілді әсем әнің,

Ерекше табиғатың берсе де екпін.

Балайтын жұрт өзіңді жүректіге,

Алғыс пен аямайтын тілекті де.

Көксеген күндеріңе жете алмадың,

Сағыныш елге деген жүдетті де.

Анашым-ау!

Арманың елге деген,

Өшер ме үнің...

Жазықсыз талай жандар ауып кеткен.

Қызығын көрмей бала,

Жарының да,

Бөленген талайлардың жаны мұңға.

Аштықтың азабынан аттай алмай,

Адамдар қалған таудың жарығында...

Қамауды кәсіп қылған.

Төніпті ел басына тасқын-апат,

Қалайша қан төгуден ассын атақ?!

Жан сауғалап шет елге кеткендерді,

Заман-ай!

Жәбірлеген «қашқын» атап.

Не береке болады қашқан елде,

Қайсы арманы олардың басқан өрге.

«Қашқын» атын жамылған,

Қайран анам,

Күйінді кім түсінді басқа жерде?!

Бала дейтін бала да шауып келген,

Қамшы үйірді елдерге ауып келген.

Ауған елдің қыраны қияға ұшса,

Ойда жоқта басына қауіп төнген.

Дүние-ай!

Жүрсем де ішіп бұлағыңнан,

Кетпейді осы бір сөз құлағымнан.

Жаңғырып осы бір сөз жеткен сайын,

Жүрегім жосаланып,

Жыр ағылған.

Қайғының қара бұлтын құшпап па едің.

Қатарға қосылсын деп бөбектерің

Білемін күні-түні өбектедің.

Кеткенде аштық алып барлығын да,

Қаңырап қараң қалған кенет төрің...

Ол кезде мен өмірге келмегенмін,

Көп еді көкіректі кернеген мұң.

Жылуын бір төкпей-ақ бататұғын,

Шыңынан Бүркіттінің өрлеген күн.

Аштықтан қырылғанда балаларың,

Қалды екен қалай шыдап ана жаның.

Жүректі жапырақтай қолыңа алып,

Еріксіз жат өлкені паналадың.

Сен жалғыз қасқырмен де жұлысқансың.

Заманда баспай тұрған сөзің өрге,

Әкемдей біреу көзге көрінер ме.

От жағып айдалада айбат шегіп,

Ерім-ай!

Алғызбаған бөрілерге.

Қызық көріп.

Тұрмайтын бір қалпында өмір-ау бұл,

Естіліп тұрады әлі қоңыраулы үн.

Жуады ып-ыстық жас омырауды.

Кетпейтін әлдеқандай сезімге еріп,

Жан едің төзімің де,

Сөзің берік.

Жаныма «соңғы тілек» қанат байлап,

Отырмын жазар енді кезім келіп.

Зар жылап жүргенінде.

Сәбиге тән іңгәлап,

Ерікті үнмен.

Дүниеге сонан соң келіппін мен.

Әнмен анам тербетіп тал бесікте,

Мойныма алқа таққан теріп гүлден.

Аңсап жүріп Жетісу заңғарларын,

Жалғасыпты үзілмей таңдарға әнің.

Сол әнің ғой жетелеп алып келген,

Тыңдаушым,

Тағдырыма таңданбағын.

Сол әннен өзегімде жанған жалын,

Сол әннің жалғасы боп жалғанғанмын.

Жете алмай арманыңа кетсең дағы,

Мені алып келген,

Анам, армандарың.

Ерте кеткен.

Айтушы ең туған елді көресің деп,

Жанында отырғанда еркелеп мен.

Сыңсыған жапырақтар ормандағы,

Сияқты-ау,

Жан анамның толғанғаны.

Жалғыз сәт ұйқысынан оятар ем,

Дариға-ай!

Келер болса қолдан бәрі.

Бір уыс дәмелі боп топырақтан.

Жасып өтпек.

Ата-ана!

Өсиетің орындалды,

Мені де отыр елім қасиеттеп!

Туатын ақ шолпандай таң атарда,

Аялап алып отыр алақанға.

Еліме жарасады еркелігім,

Өз еркің,

Мені аққуға баласаң да.

Өзіңнің туып-өскен Аякөзің,

Бұл таңда отырамыз аяп өзін.

Болмайтын жарылыстар жер бетінде,

Анашым!

Бақытты екен бала кезің!

Туған топырақ,

Адамның жер-Анасы!

Тұтасқан татулықпен ел арасы.

Араны бөлгенімен шек — сызығы,

Көңілдің болмайды екен шекарасы.

ТАЛАЙ САПАР ЖАЛҒАСАР

Жалғанда жақсылықтан үмітті көп,

Жаныңды түлетпей ме тұнық тілек.

Жазықсыз кіналаудан мен аулақпын,

Айтуға көңіл қимас ұмытты деп.

Кетпейтін естігеннің құлағынан,

Жалғасып келе жатыр бұла бір ән.

Сабақталып ой келді ой артынан,

Аумай қалып Бүркітті бұлағынан.

Жарылып талай жандар жүр ағынан,

Тілеумен жақсылықты ұзағынан.

Талай сапар жалғасар туған жерге,

Ажалдың аман жүрсем тұзағынан...

Қашанғы халқы үшін асқан тірек.

Көрінген көзге осынау дара тұлға,

Жоңғардың көсіледі даласында.

Күн көзін көлегейлеп қаптың тауы,

Өркеші ақ бұлттармен таласуда.

Өркеші ақ бұлттармен таласуда,

Өзіне ол жаралғандай қаратуға.

Арқау боп ұлы ақындар жырына да,

Келеді бірге жасап санасында.

Естігем бала кезде аңыз атын,

Оны айтса тілінен бал тамызатын.

Жырлаған ұлы Бэйүй 1 ,

Білал — Назым,

Жырлаған Аспан тауын нағыз ақын.

Көргенде көңіл бірден елең етті,

Тұтасқан ол —

Таулардың кереметі!

Аспанмен бой теңесіп тұрғаннан соң,

Өзің айтшы, ол кімді елемекші.

Күні ұзын тұрған шолып төңіректі,

Қиялым қыранымен ере кетті.

Қиялға ерік беріп қызықтаймын,

Тауда өскен,

Тау қызы да келеді отты!

КЕШІР МЕНІ

Қайран Талқы таулары-ай!

Биік неткен,

Сен екенсің іштегі күйік көптен.

Қарап тұрмын қасында көз ала алмай,

Бұрынғыдан кетіпсің биіктеп сен.

Қайран Талқы таулары-ай!

Биік неткен,

Халқымның құтысың ба, үйіп-төккен.

Шуақты шындарыңа шығар мені,

Арман жоқ,

Алауынан күйіп кетсем!

Қайран Талқы таулары-ай!

Биік неткен,

Әніңді тыңдамап ем ұйып көптен.

Нөсердей құйып кетсем.

Қайран Талқы таулары-ай!

Биік неткен,

Самалың сипап жатыр,

Сүйіп беттен.

Білмейтін қадіріңді балаң кезде,

Кешір, сендей сұлуды

Қиып кетсем!..

ҚАЛЫҢ МҰНАР

Қаптың тауы бүркенді қалың мұнар,

Неліктен сол мұнарға жаның құмар?!

Шығыстың аруындай перде тартқан,

Мұнарың —

Сұлулыққа малындырар.

Қалқалап тұрды Қапты сағым-мұнар,

Сезімтал жүрегім бар әніңді ұғар.

Алысқа кеткенде де сан аялап,

Осынау сұлулығың сағындырар.

Жүзіңді жасырғанмен көлегейлеп,

Қиялды текке айтпаған телегей деп.

Тәуекел теңізіне жүзген жанмын,

Теңізде,

Өр толқында келер ой көп.

Шет жайлап жүрген мен бір қиялшылың,

(Кеудеге көме түсіп ұяң сырын).

Тек қана бүркенетін мұнарым жоқ,

Көрініп ақ жүзімнен тұрар сырым!..

Қайран күн!

Сұлу Сайрам тұнығынан өмірге —

Жыр қанатын жайғанмын.

Сыңғыр үні кетер ме естен Сайрамның,

Сені тағы сағынышпен ойға алдым.

Балалықтың бал шарбатын бөлісіп,

Қызығына қана алмаған,

Қайран күн!

Толқыныңа өр қанатын жайса жыр,

Сол кездерім оралар ма қайта бір.

Ерте кеткен бұл әмірден,

Достар-ай!

Деді ме екен татулықты айта жүр.

Сырымызға ортақтасып аспан-ай,

Бетімізден өстік ешкім жасқамай.

Тағдыр күйге салса дағы басқадай,

Мен ойымнан өтем сені тастамай.

Айтып жату қиын шығар себебін,

Жаңғырады көкіректегі көне мұң.

Мен де бір күн жұлдыздайын сөнемін,

Сонда сені жүрегіме көмемін...

Мұңын...

Сезімін сақтай білген сұңғақ бейнең

Тұрады көз алдымда күні бүгін.

Өтсе де талай ғұмыр белестеніп,

Тұрады кешегідей елес беріп.

Аптабы шаңқай түстің шыжғырады,

Кеше ғана балауса емес пе едік.

Өзіңнен тым шалғайда жүріп бүгін,

Жастанып тұрдым талай үміт шыңын.

Қалпында мөлдіреген қалды ма екен,

Кешегі періштедей тұнық күнің?!

Талайдың іштей үнсіз ұғып мұңын,

Менің де ширатылып,

Шынықты үнім.

Жоқ шығар шарасы да шынықпауға,

Шыңына сан белестің шығып бүгін.

Тағдырдың аласұрған ағындары,

Қайтейін, кейде еркіме бағынбады.

Оятар шырт ұйқыдан түн ішінде,

Сырттағы бір есіктің қағылғаны.

Уақыт — шебер,

Санаға салады өрнек,

Мақтай түсіп, арқаңа қағар ел көп..

Қысымына жылдардың қарамайды,

Бәрі бір сенің бейнең қалады өр боп!

ДҰҒАЙ СӘЛЕМ!

Дұғай сәлем айта бар елге менен,

Түсіп жатыр жолдарға өрнек өлең.

Өрлемеген!

Дұғай сәлем айта бар жолдастарға,

Сөйлеп кетсе үндері талмас таңға.

Сабақтастың сәлемі таусылар ма,

Арманы ортақ,

Тілегі жалғас жанға.

Дұғай сәлем айта бар құрбыласқа,

Қуанатын арай таң түндік ашса.

Келер күннің қадамы құтты болып,

Арман бар ма,

Жүрегі жырға ұласса!

Дұғай сәлем айта бар үлкендерге,

Қайран қарттар!

Қара жер бүркенген бе...

Сақтап келем жадымда жалтармаймын,

Қанат қағып, қалықтап жүрсем де ерде.

Ісім өрге.

Бар ма менен олардың айырмасы,

Тамар кейде көзімнің ауыр жасы...

Сияқтымыз құстардың қос қанаты

Сияқтымыз бір әннің қайырмасы.

Дұғай сәлем айта бар елге менен,

Түсіп жатыр қағазға өрнек өлең.

Өлеңмен әуре боп жүрген балаң,

Төрлемеген бақыты,

Өрлемеген!

Дұғай сәлем айта бар елге менен!

ЕЛГE БАРДЫМ

Елге бардым, елпілдеп шыққан алдан,

Қайран жеңгем!

Жанарын шыққа малған.

Тау-тасына құшағым қауышқанда,

Айтқызбай-ақ жүректен ұққан арман.

Елге бардым, жайынды Ана — құшақ,

Елес берді еркелеп балалық шақ.

Қатарлары сиреген,

Сұңғылам-ай,

Ой толғанып отырды далаға ұқсап.

Көз жұмыпты кешегі асыл құрбым,

Бұлағына көзімнің жасын жудым...

Қарды омбылап қабірін іздеп жүріп,

Аруақтар алдында басымды идім.

Жүрек симай кеудеге барады ойнап,

Ойнағаны —

Жатқандай және де ойлап.

Жақындығы араға сына симай,

Қабірнама қалыпты далаға орнап...

Көзге елестеп өткеннің бәрі-бәрі,

Көңіл шіркін қауыздай тарылады.

Қашанғы күңгірт күнді кеше берем,

Басымнан қайғы қашан арылады?!

Көзден жасым тиылмай жосылады,

Талай бөгет жатыр ғой тосып әлі.

Әке ұлынан айрылған,

Қыз анадан,

Басы қашан елімнің қосылады?!.

Елге бардым, Елпілдеп шыққан алдан,

Қайран жеңгем!

Жанарын шыққа малған.

Тау-тасына құшағым қауышқанда,

Айтқызбай-ақ,

Жүректен ұққан арман!

Елді көріп.

Жалғыз үймен отырған жапандағы,

Қандай берік десеңші шопан жаны.

Айыр таулар арасы,

Меңіреу, тыныш,

Жайылып жүр беткейде отарлары.

Мәпелейді,

Күтеді жаны қалмай,

Қоңыраулатқан құздарды әні қандай!

Құлағымнан кетер ме қоңыр үні,

Жүргендеймін шөліркеп әлі қанбай.

Қыран кезген тау-шыңын араладым,

Жартасқа жаңғырыққан даладағы үн.

Ұлдархан мен Сара жүр әбігер боп,

Жұмсап қойып бастауға балаларын.

Береке мол сол үйде,

Бас құралған,

Сол бір үйден басталар тасқын — арман.

Жүзі нұрлы даланың шуағындай,

Маң төбеті еріп жүр қасқыр алған.

Далада ескен бала да малға бейім,

Сен дағы әке жолын жалға дейім.

Таңнан бұрын оянар,

Бауырлар-ай!

Қырда жүріп, қатардан қалма кейін.

Туған жерге ұйғарып қойған атын,

Күнес деген ұлы бар қой бағатын.

Қысы-жазы көрмеген мектепті бір,

Сондай кезде толқисың,

Ойланасың...

Жүрсең де тау жаңғыртып асқақ үнмен,

Хабарың жоқ, қарғам-ай,

Басқа күннен...

Белдеуде тұр тыпыршып,

Оқыранып,

Күнестің бәсіресі — қасқа жирен.

Бар ма деймін балада асыл дарын,

Байқаймын,

Жанардағы — жасындарын.

Дәкен отыр миықтан күліп қойып,

Іштен мақтан еткендей жас ұлдарын!

Қанша атса да қайталап жылдар таңы,

Жалғыз үйдің жапанда ұлдар сәні.

Кім біледі, олар да оқу оқып,

Өмір сыны серпілтіп,

Шындар тағы...

Тындырымды, іскер деп,

Дәкенім деп!

Ешнәрседен қатерім жоқ!.

Қалды ма өкпе.

Хабар күтіп жаутаңдап жүрсің бе екен,

Арада жыл айналып,

Ай, күн өтсе...

ҚОС БҰРЫМ

Сияқтанып арқамдағы қос бұрым,

Екі ел бүгін бір арнаға қосты үнін.

Ортақ күннің шұғыласына оранып,

Жалғасса екен достығым!

Ұмыттырып кешегі бір қайғымды,

Көкіректі күй кернейді айбынды.

Көз алдыма әкелгендей үйіріп,

Арманымдай алыстаған ай-күнді.

Тату заман орнар болса халқыма,

Баяғыдай бәрі келмек қалпына.

Хабарласып,

Қауышуда ел мен жұрт,

Сәлемдесіп қайттым мен де Талқыға.

Қайран, Құлжа!

Иек асты тұрса да.

Бұл күндерді көрмей кеткен жандар көп,

Ұғыспастық тұрды арада заңғар боп.

Татулықтың талмайтұғын қанаты,

Деп ойлаймын төбемізде самғар деп.

ЖАСЫЛ ЖАПЫРАҚ Қ.Н-ҚА

Тез болды барғаныңнан оралғаның,

Демеймін жүгі жеңіл жол-арнаның.

Сол елді қайта көріп,

Қайта құшу —

Өшпейтін көкіректен ол — арманым!

Аман ба, ат-көлігің,

Кімді көрдің,

Түрулі тұр ма екен түндігі елдің?!

Тұнығынан Сайрамның келдің бе алып,

Жастығымды жасырған мұңды көлдің.

Асыл Қалдаш!

Қашанғы сол сағыныш жүдеткелі.

Келдің бе алып бір шымшым топырағын,

Немесе жалғыз жасыл жапырағын.

Мекенді есіме алсам туып-өскен,

Ерекше бір нұрланып отырамын,

Кеудемді жаныштардай нөпір-ағын...

Күйімді саған төгем ел ұқпаған,

Ғажабы ақтарылам сеніп саған.

Бір кезде көп-ақ еді өзіңе ұқсас,

Өзі де,

Өмірі де көрікті адам.

Қашанда түсірмейтін жанға қылау,

Сол елдің аспаныңда самғадың-ау!

Демеймін жүгі жеңіл жол-арнаның.

Сол елді қайта көріп,

Қайта құшу,

Өшпейтін көкіректен ол — арманым.

Желпіп бір өтті даланы.

Құстарын күткен тауларым,

Сүзіліп көкке қарады.

Сүзіліп кекке қарайды,

Әдеті солай талайғы.

Сүзіліп көкке қараса

Бұлттары жауып,

Тарайды.

Оралмақ солай жылда олар.

Ұқсайды кейде қайыққа,

Бетімен көлдің сырғанар.

Оралды тағы тырналар,

Жаныңды әні мұңға орар.

Мекенін,

Биік тауларын,

Келеді аңсап жылда олар.

Оралды тағы тырналар,

Жүректе саз көп жырланар.

Жанымыз жақын жандарға

Айтылар керім сыр да бар.

Елемей жауық,

Боранды,

Жыл құсы тегіс оралды.

Оралмай қалды бір тырна,

Аңсайды дала сол әнді...

Тауысып тағдыр тағатын,

Төнді ме оған қара түн.

Қайырып әлде кетті ме,

Қаһарлы дауыл қанатын.

Кім ұғар дертін басқаның,

Келмесе сезбес,

Басқа мұң.

Қиығын жалын шалды ма

Найзағай ойнап қас-қағым.

Жете алмай мөлдір бұлаққа,

Қалды ма құба қыратта.

Байғұстың үні, әйтеуір,

Жетпей-ақ қойды құлаққа.

Қосылмай сол құс қатарға,

Шөлдеген болар жапанда?!.

Қанатын оның қақтырмас,

Тағдыры сонша қатал ма?!

Тұрғандай менің миымда...

III

Жанары мұңлы мөлдіреп,

Бұлқынды білем сол жүрек.

Аспанға тұнық қарады,

Талпынбақ болып соңғы рет.

Айнала тегіс мұнартып,

Таң атқан болар құлан түк..

Тандағы мөлдір шықтарға,

Қараған болар құмартып.

Ауаны жұтып бал-тұнық,

Денесі қызған сәл суып.

Есін бір жиған шақтарда,

Ұшқан да болар талпынып.

Ұшқанын бірақ көрді кім,

Шақты ма түзге ол мұңын.

Еледі ме екен ай мен күн,

Кішкентай құстың ерлігін!

Тағдырын жалғыз тырнаның,

Аялап менің тұр жаным.

Келуін күтіп жатқандай —

Көлдерім,

Байтақ қырларым!

Тырнаның мұңы сондай-ды,

Толғандым талай ол жайлы.

Жыл құсы қайта келгенде,

Сол құстың орны толмайды.

Япыр-ай!

Қалай толтырам,

Қорқады көңілім олқыдан.

Оралмай қалған тырнаның

Өмірі — өлмес бол сын ән!

Борайтын дауыл жол артып,

Қиын да киын болар сын.

Сапарлап кеткен құстарым,

Қалай да түгел оралсын!

Қалай да түгел оралсын!

Қайран ерлерім!

Жалғасып қайта жол арна,

Солардың орны толар ма?!

Адасып қалған бір тырнам

Колыма қайта қонар ма?..

Осыны ойлап кеткенде,

Сабыр мен тағат жоқ менде.

Үмітпен ылғи қараймын,

Сағынып жеткен көктемге.

Салтанат,

Думан әр шағы,

Базары жаздың тарқады.

Сарғайтты дала гүлдерін,

Шуақты түздің сары таңы.

Қуарған шөптер қыраулап,

Үстінен жатты шық аунап.

Аспанның жүзін көрсетпей,

Тырналар қайтты тыраулап.

Оралмай қалған тырнаның

Өгейсіп орнын тұр жаным.

Өгейсіп соны жатқандай —

Көлдерім,

Байтақ қырларым.

Еңіреткен жұртты заман-ай!

Жүрекке қайғы жамады-ай!

Бөлінген елді ойласам,

Жүректің жасы тамады-ай!

Заман-ай!

Елді шайқадың,

Сынадың тағы байқадың.

Есімді жиған бұл шақта,

Кеп те ғой саған айтарым.

Тұнығым қайда тұндырған,

Гүлдерің жатыр сындырған...

Азаптап шығу — ғажап та.

Жүргенмен біздер «ұжмақта»,

Талайлар кетті-ау,

Тозаққа...

Қайғыны берген қазаққа!

Жырға — нәр.

Оралмай қалған мұңдықтан,

Келіндер алып бір хабар.

Көрсеңдер сәлем айтыңдар,

Көрсеңдер сәлем айтыңдар!

Көктемде сол тырнаны —

Қалдырмай ала қайтыңдар!

Келіндер алып хабарын,

Күйде екен нендей қарағым?!

Қарағымды қараумен,

Талды ғой менің жанарым.

Ыстық жас толған жанарға,

Мұңайып біреу қарар ма.

Ыстық жас толды жанарға!..

Омбы деген білімнің мол бұлағы.

Қарасаңыз Омбының өткеніне,

Талай терең ойларға шомдырады.

Дұғай сәлем еліме Омбыдағы,

Демеймін Омбы кеші тоңдырады.

Келіп тұрмын шілденің ыстығында,

Жайқалған шағында бір көл құрағы.

Алдымен жұртым,

Айтар ойды ұғын көр,

Келмесін көңіліңе жай күдіктер.

Тулатып Қара Ертістің толқындарын,

Жарысқан дала ғой бұл сәйгүліктер.

Қараймын егде тартқан ағаларға,

Ісіне ағалардың баға бар ма.

Ертістің тұнығына жүзіп келіп,

Ойнайды ақ шағала жағаларда.

Таңданам Омбыдағы жеңешеме,

Басқа жан жеңешеме теңесе ме.

Жесірдің көз жасындай жүзін жуған,

Ақ жаңбыр жапырақтан сорғалал тұр.

Әлі де талай-талай өтер жорық,

Ойлар көп көңіліңді кетер бөліп.

Төгіліп ана тілі тұрмаған соқ,

Өз далаң кетеді екен бөтен болып...

Ертістің жағасында шомам мұңға.

Мағжандай жыр-жүйрігін жоқтаймын ғой,

Әлде мен кештеу келген болармын ба?!

Шарпылып өтсем дағы өрт алаңнан,

Арылмай жүреді екен дерт адамнан.

Ертістің суы ойсырап ағып жатыр,

Халқымның көңіліндей орталаған!..

Жарысып Қара — Ертістің толқынымен,

Жүйрік қой,

Қамшы ұрғызбай жортады арман.

Көзіме ойлы керінді ерен.

Жағанда жүріп сенің жазар ма едім,

Өзіңе ұқсаған бір өмірлі өлең.

Ерекше күй тыңдаймын Ертісімнен,

Ертістің тұнық жанын ел түсінген.

Көгіңнен ерте сөнген жұлдыздардың

Әлі де айықпапты дерті ішіңнен.

Белгісіз арман іштей алаңдатты,

Күтумен бір жаңалық далаң жатты.

Ертістің жағасына тым болмаса,

Шоқанға бір ескерткіш қаланбапты.

Алыстан керуен үні тиылмайды еш,

Кетіп бара жатқандай қиырға көш.

Төрінен түнгі аспанның ағып түскен,

Арман-ай!

Қапы кеткен жиырма бес.

Тек қана толқын ғана тоқтамады,

Толқын құшқан қайындар шоқтанады.

Есіліп жатқан Ертіс толқындары,

Бейне бір сияқты еді жоқтау әні.

Дүлдүлдің дүбірі бар алыстағы.

Сарғатқа сапар

Атырып талай оймен тұнық танды,

Еске алып талай-талай ұмытқанды.

Сарғатқа тартып кеттік тағы да біз,

Серік қып Сайымжан мен Үмітжанды.

Орманмен оюланған әр қапталы,

Асықтым ағайынға —

Сарғаттағы.

Айтпай-ақ көңіл күйін сезіп келем,

Белгілі сағыныштай зар жатқаны.

Сырласқан ақ бұлттарымен аулақтағы,

Сарғаттың бара жатыр баурап жаны.

Келді деп ақын ұрпақ іздеп бізді,

Атаның аунап түссін аруақтары.

Ауылға алаңдаймын баратұғын,

Балалар шығар бәлкім,

Қара тұлым.

Шырадай жанып тұрып қара көзі,

Білмесе қасірет қой ана тілін.

Басқанын естіп талай өктем үнін,

Жүрген соң болар егіп шетке гүлін.

Адасып қалар ма екен ана тілден,

Жоқтығынан бір қазақ мектебінің!..

Жүректі жегідей жеп бөлеген үн,

Көбінің маған таныс көрем өңін.

Сарғатта отыр қазақ ауылы боп,

Ортаға алып жалғыз Төлегенін...

Сарғаттың самалы да майда мына,

Деп қалдым адамдары жайдары ма.

Атқа қону қазаққа жарасады,

Бір Төкенді тартасың қай жағыңа?!.

Сол жағын Омбылықтар ойлады ма.

Қапсырма

Ақынға аманат қып тапсырғасын,

Жеңгемнің алып кеттім қапсырмасын.

Теңедім аспандағы туған айға,

Құлақта дірілдеген ақ сырғасын.

Бұл күнде егде тартып қалғанымен,

Көремін қапсырмадан жас тұлғасын.

Жан едім тебіренген өссе гүлің,

Жадымда жүрер осынау естелігің.

Жорғамен шайқалдың ба көште бұрын.

Тұнып тұр қапсырмада әнің сенің,

Тұнып тұр өпшейтұғын жалын-сезім.

Ұқсайсың қапсырмаңа барынша өзің.

Сезімнің шегі де бар алып ұшқан,

Жанымды туған елдің зары құшқан.

Халқымның теңдесі жоқ қол өнері

Жоғалып кетер ме екен жарылыстан.

Мұңымды жасырам ба көмейдегі,

Шындық қой қасіреттің көбейгені.

Балқытып жібермесін қапсырманды,

Алапат жарылыстар Семейдегі.

Үдеген сайын Семей жарқылдары,

Таулар да шөгіп жатыр нар тұлғалы.

Ұрпаққа не демекші артындағы.

Құрақ қурап,

Тау түні салқындады...

Басыма туғаннан соң аландар күн,

Емдесең де жазылмас жарам бар мың.

Мұрасы туған елдің былай тұрсын,

Тағдырын отыр ма елеп адамдардың.

Кім көреді көз жасын босып кеткен,

Арқадағы ақ бөкен,

Маралдардың?!.

Шалқар, ай-түн...

Жеңеше-ау!

Жеңілдетші жан жүгімді,

Қайғым бар күннің көзін қалқалайтын.

Қырау болып қасірет самайда тұр,

Күңіреніп айта жатар талай ғасыр.

Кешегі ән қалқыған Қарауылда,

Қан жұтып,

Қара киіп Абай жатыр!..

Бітер ме екен сол өлген маңайға тіл...

Дәметкен

Сұрау салып, кідіріп әр өткелге,

Кеш бата жеттік-ау бір Дәметкенге.

Сапырған сүт бұлағын сауыншы ол,

Дәметкенге жетем деп әлектенбе.

Бөртпе салы басына салындырып,

Алып келді аруды малындырып.

Ақын кеуде кеткенде ағытылып,

Менің де жүре берді жаным жылып.

Дәметкен тұр әуенін бастап тағы,

Дауысы бізді көріп асқақтады.

Сауыншы болып елде жүр демесең,

Ол да бір сері жан ғой Қасқаттағы.

Қайтадан орала алмай кеттік-ау бір,

Сан себеп тілдесуге тапсақ тағы.

Ақынның арылған ба ойдан жаны,

Біз үшін әр сөзінің болған мәні.

Барады ақша бұлттар аспанда аунап,

Бейне бір сияқтанып толғанғаны.

Қалқалап қалар ма екен дауысыңды,

Сібірдің ойдым-ойдым ормандары!..

Қимастық жасқа толды жанары елдің,

Жаутаңдап Қасқатыңда қала бердің.

Атың жетті бірақ та Алатауға,

Өшірмей жыр — сезімді жана бергін!

Қондыра салған дерсің шалғай сүйреп.

Тағдырдың тәлкегінен басқа түскен,

Кеткенің белгілі ғой қалмай күйреп.

Тұрса да орман өсіп,

Тұнып тоғай,

Мен жүрмін үрейлі ойдан ұйықтамай.

Қартының көзі кетсе бұл ел қайтер,

Қалайша ана тілін ұмытты оңай?!.

Ана тілден адасып жүр демесін.

Бұл менің назым емес,

Күйінгенім,

Аз күнде талай сырды түйіндедім.

Ана тілін. тірлігің, шуақ күнің,

Түнек басар болмаса үйінде күн.

Ойлашы, келер ұрпақ болашағын.

Есілкөл

Ақтарып бар арманын жүректегі,

Алдыңа келді Алатау түлектері.

Әлде бұл аңсай күткен көптен бергі,

Ақ бұлттай ақтарылған тілек пе еді.

Көңілден арылғандай алаңдығым,

Ортаңда тұр ғой толқып балаң бүгін.

Жұртымның жүрегінен шын ұсынған,

Даланың алуан түсті алам гүлін.

Асығып жеттік, міне,

Есілкөлге,

Есілкөл!

Кетпес болдың есімнен де.

Қайран ел қалды білем бір сілкініп,

Ана тілі самалдай есілгенде.

Жете алмай қайттым, әттең, Қасқатыңа,

Жыр арнасам деп едім бас-басына.

Қасқаттағы бауырлар қалай жүр деп,

Жанарым кетті-ау менің жасқа тұна.

Ойымды жазып кеттім тасқа сырлы,

Бір керу арман болып Қасқатыңды.

Біз үшін әлде несін бас қатырды...

Есілкөл!

Көріскенше қош-аман бол,

Шындаса бекімей ме босаған бел.

Жаныма қандай жақын қимай барам,

Осынау ата-бабам жасаған жер!

Жатса да тастарыңды жуып тасқын,

Есілкөл!

Мені әсте ұмытпассың.

Жағаңа қонған елің аман болса,

Тұп-тұнық жанарыңа жуытпас мұң!

Амангелді

Әлпештеп, аялаған ең жақыны,

Аулыңа Алатаудың келді ақыны.

Келді әншісі, аяулы азаматы,

Жатқан соң осынау бір жерде асылы.

Өлеңмен түсірді аттан Амангелді,

Бауырым, саған кінә тағам ба енді.

Көрсетсе ақындығың саған белді,

Танытқан ақындығым маған елді.

Жаудырып жыр нөсерін Алматымда,

Айтқансың ерлеріңді жанға тұлға.

Омбыда жатып жырмен қиқуласаң,

Мен дайын Алатаудан жалғасуға.

Ақынға шабыт беріп тулайды Есіл,

Бастай бер өр өлеңнің тынбай кешін.

Болар ма алшақтығы аралықтың.

Көлбеген көк мұнарың көрсетер ме,

Іздерін аңсап келген балалықтың.

Көз жазған кеп баланды.

Төркіндеп келген қызың мен болармын,

Алыста жүріп білген тек бағанды.

Өзіндей өзгеше жер табамын ба,

Гүлдерің майысады сабағында.

Соған да риза болып аттанар ем,

Шыңың тұрғай,

Жүрсем де табанында...

Суық қой, болмас, сірә,

Таста сезім,

Табанға көзің қиып баспас едің.

Көңілім сергіп кетті,

Көріп сені,

Мейлі, қайда болса басташы өзің!

Қыран жүр қияныңда батыл шарлап,

Биікте жүріп кімге ақыл салмақ.

Ал менің мынау нәзік жүрегімде —

Жартасыңа барабар жатыр салмақ.

Келеді жүректерде өшпей атың.

Артыңда ұрпағың бар қашан дағы,

Өзіңді сағынышпен еске алатын.

Өтсең де тар заманның қыспағында,

Еңсеңді еңкейтпедің күшті ағынға.

Теңі жоқ ән тудырған «Қорлан» сынды,

Шек бар ма сенің сезім,

Құштарыңда.

Сан кешіп бастан шабыт — алапатын,

Тірліктің көзге ілмедің аласасын.

Ән салып асқақтата,

Жыр төккенде,

Ару — түн тыңдар жайып қара шашын.

Ән десе арқама асқан тіреу едің,

Ән сүйген ұрпағыңның біреуі едім.

Түнеріп талай төніп бұл басыма,

Сан рет серпілген-ді түнеме мұң.

Әніңнен бәрін іштей сеземін мен,

Кетердей өрт шарпылып өзегімнен.

Өмірдің тартысына,

Талқысына,

Бар ма екен сендей ақын төзе білген.

Әніңмен жалғастырып жанға жырды,

Өнермен өлшегенсің бар бағынды.

Әніңмен қоңырлаған,

Мамырлаған,

Айтпай-ақ ұғып келем арманыңды.

Жатырсың мекен етіп дала жақты,

Өмір көшіп,

Даланы жаңалапты.

Қазаққа өшпес мұра қалдырсаң да,

Бар қазақ бір күмбезге жарамапты!..

Халықтың таразылап ақыл-күшін,

Тандана қарадың ба,

Батыр мүсін!

Бір ескерткіш қолынан қоймағанға,

Ақыным, назаланып жатырмысың?! .

Ойламан, жалғызсырап қалды ма деп,

Жүрегің ғашықтықтан жанды ма көп.

Аулында — Қаражарда ескерткіш жоқ,

Күнде өлең оқыр едім алдыңа кеп.

...Ес жиып,

Әлі ілгері кешеді елің,

Қайтарады қарымын, еселерін.

Ай күмбезін орнатып, атайды әлі —

Естай деп қала менен көшелерін.

Менің де бір арманым орындалар,

Жараса ескерткішке осы елеңім!..

Майдасын-ай!

Барады жыр-толқындар ойға сыймай.

Кәдімгі Керекуден ән боратқан,

Кешегі қайда Майра,

Қайда сырнай?!

Әнші қыз,

Ақын Майра аңыратқан,

Қызығып ай қарайды шаңырақтан.

Әнімен ауыл кешін сан әлдилеп,

Әнімен Керекудің таны да атқан.

Толқытып сол бір сәттер өлеңді-өлең,

Белдерде еліктер де елеңдеген.

Қосылып ақындыққа серілігің,

Тынысы тірлігіңнің тереңдеген.

Атынды әнмен жайып Сарыарқаға,

Қалықтап жүрді аққу — ән бар ортада.

Майра боп қалдың бүкіл қазақ үшін,

Заман-ай!

Дүркін-дүркін жаңарса да...

Жата ма жан түбінде өткір сезім,

Бар екен өзіңе сай жеткіншегің.

Бар екен айтысқа ерік беретін күн.

Айтыстың атын халқын аңсағаннан,

Көзден жас,

Көкіректен төгетін мұң.

Аспанға аты шыққан Керекуді,

Жасымнан кереметтей көретінмін.

Жел көмей Сабыржандай жүйіріктер,

Айтысқа білем,

Жан сап беретінін!

Қай кезде де жүрсің ойда.

Қазақтың даласында Майралар көп,

Сен ұқсап тұрсың әне,

Аспанда айға!

Өмірді өткерсең де серілікпен,

Үзілдің таң шолпандай көрініп сен.

Кешегі сан сайраған Семейінде,

Талайдың тумай жатып демі біткен...

Басына өзің барған бұлақ қайда,

Кетті екен көздің жасын бұлап қайда?!

Малынған қос етегің көкорай бел,

Сарғайған жылай-жылай құрақтар да.

Табиғат пәк сезімге жуындырған,

Жаралған жан едің бір сұлу жырдан.

Батыр боп кетпеді ме батылсыз да.

Баурында Керекудің сан толғанып,

Бәріне ой жіберіп жатырсыз ба?!.

Сыр айтсам, кешір енді,

Әнші Майра,

Қайғыны ақтармасаң жаншымай ма.

Оңаша отырғанда елден алыс,

Батамын сансыз қиял.

Сансыз ойға.

Ақын ем ел үмітін арқалаған,

Базары бұрымымдай тарқамаған.

Тартады адам!.

Бейне бір керген жақсы тұс сияқты.

Қарайды саған ару қасын керіп.

Қаныңа сіңген жақсы қасиеттер,

Өлеңнің өрнектерін жатыр ма өріп.

Өлеңнің өрнектерін жатыр ма өріп,

Бітімің жаралғандай батыр болып.

Қарашы Баяныңның бауырына,

Ақ бұлттар шатыр тігіп,

Жатыр қонып.

Сапармен өте бермес осылай күн,

Ырысы ортаймайды досы бардың.

Мерт болған шапқыншыдан елін қорғап

Ұрпағы болармысың Жасыбайдың.

Қоршаған төңірегін жасыл шыңдар,

Жарқырап жанарыңдай жатыр айдын!

Баяның тұр ғой бүгін мерейің боп,

Келдім мен сол Баянды көрейін деп.

Қаныштың аты қандай қазақ үшін,

Сөнбеген,

Лапылдаған тереңінде от.

Барып ем Естай аты себеп болып,

Жүрсінші аруағы жебеп-қорып.

Баяны көңілге ерек әсер берді,

Сұлулығы соншама бөлектеніп.

Көзіңе елестетер ұшқыр атты,

Көңілге көктеткендей күш-қуатты.

Естайдың ауылында күндер өтті —

Бейне бір көрген жақсы тұс сияқты.

Толқындап көкіректе сансыз мұным,

Өмірде болған емес қамсыз күнім.

Тағдырдың берген ол да сыйы болар,

Ағайын, емес бірақ әлсіздігім.

Ширығып төгер жаным бар шындығын,

Халқымның тілеуі ғой,

Сансыз жырым.

Тағынған қанатым ол —

Ән мен арман,

Үзіледі босаса сәл шылбырың.

Салмақтан қайысамын санадағы,

Самай шаш бәлкім, содан ағарады.

Жанғаны еңбегіңнің сол емес пе,

Өнердің биік болса шаңырағы.

Баянға жатқан шеттен кеп.

Суы көкпеңбек!

Көрсең де қысын, Көктемін,

Төгеді нұрын көкте күн.

Аймалап алтын сәулесі,

Көрсең ғой кәлді епкенін.

Өңің тұрғай түсіңнен

Кетпей жүрер тек сенің!

Өкінішті болды деп,

Қарайды асығыс кеткенің.

Аңғармай қалдым өзім де,

Уақыттың қалай өткенін.

Ұқсастығы көп екен,

Шыршалы,

Жасыл текшенің.

Інісі ме деп қалдым,

Баянды сұлу Көкшенің!

Сағындырып.

Жүрсем де Алматының бау-бағында,

Тыңдағам талай-талай әніңді ұйып.

Тұрасың жұмбақтанып,

Сағым киіп,

Төсеген қыраныңа тағың биік.

Көзінің жауын алған көрген жанның,

Жасыбай!

Жарқыраған лағыл жүзік!

Бояуға тіл.

Жасыбайдың күзетіп тыныштығын,

Кірпік ілмей қарап тұр Баян батыр.

Жатырсын сен жүзіңді тұмшаламай,

Жұпар исі аңқыған,

Шыршалар-ай!

Тең келе алмас сендегі сұлулыққа,

Биіктен саған қарап тұрса дағы ай!

Бауыржан десе, Бауыржан,

Елгезек бала, тәуір жан.

Келді деп ақын алыстан,

Жүгіре шықты ауылдан.

Шылбырын ұстап тұлпардың,

Сипалап жатыр сауырынан.

Өмірден қанша үміткер,

Бар шығар басқа жігіттер.

Қонақ келді ауылыңа,

Мойыныңды бұрып көр.

Ат арытып жүріп көр.

Білерсің кісі қадірін,

Жұмыс басты,

Жігіттер!..

Қолына алып кетпенін,

Орады диқан еккенін.

Менің де асар мерейім,

Еңбегің жанса тек сенің.

Үмітін артқан елің бар,

Шығарар шыңға кеп сенім.

Тұлпарлар жортқан мекеннен

Сен де еніп,

Көктедің...

БАЯН АТЫ БЕЛГІЛІ БАЯҒЫДАН

Баян атың белгілі баяғыдан,

Баян десем жапырақ жаяды жан.

Баурайында жасаған өнерлі ұрпақ,

Баянына арнамай,

Аяды ма ән.

Көрмесем де көкейге қанық —

Баян, Биігінде Баянның қалықтар ән.

Сұлулыққа қызығып сырттай мынау,

Дей алмаймын сенде мен қалып қоям.

Баян десе, мен көптен елеңдегем,

Сен емессің сырт көзге еленбеген.

Өзің жайлы қанша асқақ ән айтылып,

Ақындар әсерлеген өлеңменен.

Қысы-жазы қар жатқан аппақ шыңы!

Жарасады жаныма биіктігі,

Қалай ғана кетермін қиып мұны.

Жылылықтың барлығын жүрегіне

Тұрған жоқ па,

Тұс-тұстан жиып күні.

Алатаудың ортақпын мол сырына,

Қаншама ұлттар сыяды қолтығына.

Мен әзірше, бауырында жүргеніммен,

Түбінде бір шығарар,

Ол шыңына!..

Үміт артқан халқымның түлегі бұл.

Осынау қарақат көз сіңлілерім,

Алаулаған жаны — жаз,

Жүрегі — гүл!

Ақтарар сырын жаны.

Болашақ ұстаздар ол, ұлағатты,

Төгілген тілерсекке бұрымдары.

Қара бұрым төгілсе аш белінде,

Жарасады қызға да,

Жас келінге.

Бұл заманның қыздары шашын кесер,

Жалындаған сезімге мас кезінде.

Артық айтсам, арулар,

Кек санама,

Қыз қашанда бойсынған текті анаға.

Арқасында қыздардың қара бұрым

Толқып жүрсе,

Тәңір-ау, көп бола ма?!

Мақтанышпен қарасын досың келіп,

Қызғанышпен қарасын қасың көріп.

Кесе көрме қызығым,

Бұрымыңды,

Жарасады жүргенің шашынды өріп.

Шашынды жөн болады кеспегенің.

Шашың тұрса төгіліп аш белінде,

Деп білемін салтымның өшпегенін!..

Қара бұрым толқындап тілерсекте,

Не бір ару еленбей жүрер шетте.

Жөн болады қыздарға ақыл айтқан,

Еркелетіп,

Тым еркін жіберсек те.

Еркеліктің қадірін,

Білмей шегін,

Солғанына өкінем гүлдей сезім.

Алдана ма, әлде бір Арсыздық па,

Мұндай іске ешқашан күлмеуші едім.

Қазақ үшін керек қой өтімді ана,

Кейде жаспен жуады бетін дала.

Бойжеткеннің бәрі де текті болса,

Қайдан келді әкесіз жетім бала.

Жетімдіктен өмірде бар ма жаман,

Жетім қал деп аналар қарғамаған.

«Тірі жетім» балалар көбейген соң,

Жатырмыз ғой үй салып, арнап оған.

Қамтып, әйтеу,

Қолдағы барды иелеп,

Жатыр оны адамдар тәрбиелеп...

Құйынданып.

Балалардың кетпе деп жылағаны,

Тұрып алды шырқырап миымда анық.

Болсам дағы бір көрген өзім «бөтен»,

Үйге оралып,

Сан алуан сезім кешем...

Өзіме-өзім сұрақты жаудырамын,

Қандай едің деп тым жас кезінде сен.

Орнағандай осы сәт басыма түн,

Гүлдеріме қарадым ашылатын.

«Оң жақтағы» қыз жүкті болды десе,

Бар ауылға таңба боп басылатын.

Құлағыма жеткендей майда бір үн,

Кешегі бір намысшыл қайда күнің?!

Ер жігіттен шықпас-ау ондай әдет,

Ақылды қыз,

Өзіңді ойла бүгін..!

АР ЖҮГІ

Басына Естай ақын бардым міне,

Адамға жеңіл ме екен ардың жүгі.

Естайдың Жайқоңыры желе-жортты,

Батқандай арқасына жардың мұңы.

Төгіліп майда жалы желер тынбай,

Көзіме көрінеді өнер — шындай!

Барады дала желі аспандатып.

Сол әннің әсерінен оянады,

Ғасырлар жер баурында жатқан ғашық.

Көп елес көз ұшында көріп қалам,

Қиялдаймыз болған соң ерікті адам.

Қара-Ертіс жағасына,

Қаражарға,

Сол әннің ырқыменен еріп барам.

Қара-Ертіс! жағасы да ән;

Даласы да ән,

Сиқырлы ән еркімді алып аласұрам.

Бар екен ақын ұрпақ Қаражарда,

Тұратын жүздеріне жарасып ән.

Тұратын өміріне жарасып ән,

Сол елдің сергіп қайттым арасынан.

Құндақтап жүрегіне Естай әнін,

Ел-жұрты шығармай жүр санасынан.

Шіркін-ай, бұл бабамыз неткен мерген.

Көзінен құралайды көздеп атқан,

Іздемей оңай олжа шеттеу жерден.

Маралдың ішінде де маралы бар,

Ақ-қараны айырар саналы жан.

Арудың аққу құсын сүйген Естай

Таңдап ап арулардың аралынан.

Жатса да ғашықтықтан күйреп ерен,

Садақпен аруды ақын түйремеген.

Арудың елжіреген ет жүрегін —

Ақтарған теңдесі жоқ күй мен өлең.

Ағытқан теңдесі жоқ күй мен өлең.

Төрдегі басын төмен сүйремеген.

Әніңді келе жатыр жалғап сенің,

Өзіңді,

Өнерді де сүйген өрен!

Қайда шуап.

Әнші Естай,

Ақын Естай арқадағы,

Өшпейтін жағып кеттің әнге шырақ!

Байты өзің жүрген Қараөткелің 2 ,

Таусыла қарап тұрмын тағат-демім.

Толқынға тоғытылып бара жатыр,

Ақын қиял нағылған қанатты едің!

Келгенсің қашаннан да асып өрең,

Арқаның қарттары да,

Жасы да ерен!

Сияқты Жаяу-Мұса,

Әнші Майра,

Өзіңнен тараған ғой асыл өрен.