Илон Масктің көшбасшылық дарыны
Dennis Kneale
Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).
20 px
1.85
0.30 px
0.95 em
Доринге, Софияға және бәрінен бұрын қызым Цзин Цзинге арналады.
Эпиграф
«Мен дұрыс болып шыққан пессимист болғаннан қарағанда, қателескен оптимист болғанды артық көремін». — Илон Маск, The Joe Rogan Experience подкастында, 7 қыркүйек, 2018 жыл.
Кіріспе
Мен CNBC арнасында жүргізуші болып жүргенде, сол кезде он төрт ай бойы Yahoo компаниясының бас директоры (CEO) қызметін атқарған Силикон алқабының ардагері Кэрол Барцтан сұхбат алған едім. Yahoo әлі де әлемдегі нөмірі бірінші веб-сайт болатын, бірақ ол Google мен Facebook-ке нарықты беріп қоя бастаған еді, ал Барц ханым жағдайды түзеу үшін шақырылған болатын.
Барцтың табысты бас директорға тән барлық белгілері болды: мықты көшбасшылық қабілет, шешімталдық, стратегиялық көрегендік, терең тәжірибе және белгілі бір деңгейдегі батылдық. Ол Autodesk графикалық бағдарламалық қамтамасыз ету фирмасын он төрт жыл бойы басқарып, жылдық сауда көлемін бес есеге арттырып, 1,5 миллиард долларға жеткізген. Yahoo-ға келген бойда ол басқару деңгейлерін қысқартып, жұмыс істемей тұрған сервистерді жауып тастады және қызметкерлердің 5 пайызын жұмыстан шығарды.
Біздің сұхбатымыз ешқандай оқыс оқиғасыз аяқталды, бұл ашық акционерлік қоғамның бас директоры үшін өте жақсы нәтиже. Дегенмен, Кэрол Барцтың пікірлерінде ешқандай шұғылдық байқалмады. Мүмкін ол жеткілікті түрде қорықпаған шығар. Ол 2009 жылы — Yahoo-дың жылдық саудасы өткен жылмен салыстырғанда 10 пайызға төмендеп жатқан кезде де — жалақы, бонус және акция опциондары (компания акцияларын белгіленген бағамен сатып алу құқығы) түрінде 50 миллион долларға жуық табыс тапты. Ол Yahoo-да небәрі тоғыз ай істегеннен кейін 2 миллион долларлық акция опциондарын қолданды, бұл әдепсіз қадам еді: егер сіз акция бағасын екі немесе үш есеге арттыру үшін келсеңіз, неге сонша ерте ақшаға айналдырасыз?
CNBC-дегі әңгімемізден екі ай өткен соң, 2010 жылдың мамырында Барц S&P 500 (АҚШ-тың ең ірі 500 ашық компанияларының қор нарығындағы индексі) тізіміндегі «ең көп артық төленген бас директор» ретінде танылды. 2011 жылдың қыркүйегінде Yahoo директорлар кеңесі оны телефон арқылы жұмыстан шығарды. Сол кезде ол Fortune репортеріне: «Олар мені лақтырып кетті», — деді.
Жыл соңына қарай Yahoo-дың жылдық табысы 5 миллиард доллардан төмен түсіп, Барц келген кезбен салыстырғанда 30 пайызға азайды. Акциялар бағасы орнынан қозғалмады, ал сол кезеңде S&P 500 индексі 45 пайызға өскен еді.
Ақырында Yahoo Verizon компаниясының құрамына еніп, басқа бір ескірген бренд — AOL-мен біріктірілді, кейінірек Verizon бұл бизнестен бас тартып, оны жеке инвестициялық фирмаға сатып, 4. 6 миллиард доллар шығынға батты. Мұндай жоғары деңгейдегі компания әлемдік деңгейдегі бас директордың барлық күш-жігеріне қарамастан қалайша соншалықты тез құлдырады?
Сіз барлық дұрыс қадамдарды жасап, барлық ережелерді сақтап, барлық дұрыс сөздерді айта отырып, бәрібір сәтсіздікке ұшырауыңыз мүмкін. Ал әлемдегі ең бай адамдардың бірі Илон Маск көптеген қате қадамдар жасайды. Ол көптеген ережелерді бұзады және бүкіл әлемде дау тудыратын көптеген «қате» нәрселерді айтады. 2023 жылдың қарашасында, Twitter платформасын сатып алғаннан бір жыл өткен соң, Маск New York Times DealBook конференциясында сахнаға шығып, цензураны қалайтын жарнама берушілерге: «Жөніңе кет», — деді. Ол мұны екі рет қайталады. CNBC және басқа да БАҚ мұны үлкен жанжал ретінде көрсетті. Ол қалай батылы барды!
Қалай болғанда да, бас директор болудың барлық ережелерін бұзғанына қарамастан, ол бизнес тарихындағы ең үздік бас директорлардың бірі. Бұл кітаптың негізгі мақсаты — оның мұны қалай істейтінін, неліктен бұл нәтиже беретінін және Америка тарихындағы ең маңызды, орасан зор табысты инноваторлар мен бизнес жасаушылардың бірі неге біздің заманымыздың ең даулы әрі сынға ұшыраған тұлғаларының бірі екенін зерттеу. Оны үкімет аңдып, саясаткерлер шабуылдап, шорт-селлерлер (акция бағасының төмендеуіне бәс тігетіндер) келемеждеп, медиа айыптап жатыр.
Бұл біртүрлі үйлесім: осыншама жетістікке жете отырып, көптеген саяси көшбасшылар, медиа тұлғалар, реттеушілер, белсенділер және Big Tech алпауыттарының жеккөрінішіне ие болу. Бұл ішінара Масктің Twitter-ді 44 миллиард долларға сатып алуына байланысты. Бұл Маскке АҚШ тарихындағы біздің Бірінші түзету (сөз бостандығы мен діни сенім бостандығын қорғайтын АҚШ Конституциясына енгізілген түзету) құқықтарымызды үкіметтің жаппай бұзғанын әшкерелеген «Twitter файлдары» жанжалын ашуға мүмкіндік берді. Үні өшірілгендердің көбі консерваторлар еді.
Илон Маскке деген өшпенділік оның өзінің үлкен өзімшілдігіне (эго) және сыншылармен бетпе-бет келуге, жауларын арандатуға әрқашан дайын тұратындығына да байланысты. Ашық компанияның тағы қай бас директоры бәсекелес бас директорды тордағы төбелеске шақырып еді? Илон мұны Meta басшысы Марк Цукербергке жасады. Бұл екі бөліктен тұратын сұрақ тудырады: ұлылық әлемдік деңгейдегі «оңбаған» болуды талап ете ме, әлде ақыр соңында сондай адамды қалыптастыра ма?
Масктің тік мінезі мен қайталанбас стилі оған Twitter-де (қазіргі X) 195 миллион оқырман жинап берді, оның ішінде миллиондаған табынушылар мен жек көретіндер тобы бар. Адамдар оның есімін Google-да ай сайын он миллионнан астам рет іздейді, бұл әлемдегі кез келген басқа бас директордан көп.
Оның үздіксіз «ой ағыны» түріндегі жазбалары жүздеген тақырыптарға арқау болып, саясат, медиа, бизнес, астрофизика немесе X-тегі жаңа функциялар туралы айтса да, оның батылдығы мен қайсарлығының жартысы өздерінде болса екен деп армандайтын миллиондаған жанкүйерлер арасында пікірталас тудырады.
Илон Маск мүмкін емес нәрсені армандап, қиындықтарға қарсы тұрып, бәрін бәске тіккені соншалық, бұл оның жұмыс стиліне айналды. Ол дүрбелең кезінде жақсы жұмыс істейді және дағдарысты мүмкіндікке айналдырады, басқа көшбасшылар мен атқарушылар қорыққан жерге батыл барады. Ол мұны істеу үшін Эйнштейннің өзгеше интеллектін, Стив Джобстың туа біткен түйсігі мен көрегендігін және П. Т. Барнумның ұятсыз жарнамалық паңдығын біріктіретін сиқырлы алхимияға сүйенеді.
Әрбір кәсіпкер тәуекелге баруды және басқалар бармайтын жерге баруды ұсынады, бірақ Маск барлық басқа сарапшылар орындалмайтын, ақылға қонымсыз және мүмкін емес футуристік деп санайтын мақсаттарды іздейді. Бәлкім, ол мұны бәрі солай ойлағандықтан істейтін шығар.
Бензинмен жүретін көліктерден де жақсы электромобильдер? Біз мұны ешқашан болмайды деп ойладық. Сол сияқты, күмәнданушылар ғарышқа саяхатты тек NASA мен Қытай немесе Ресей үкіметтері ғана жүзеге асыра алады деп айтты. Ал кедей елдердің ең түкпір-түкпіріндегі интернет қамтуы: Дүниежүзілік желі пайда болғаннан кейін отыз жыл өтсе де, тек Масктің Starlink желісі ғана бұл бағытта ілгерілеушілік жасады.
Мүмкін емес армандардың соңынан еріп қана қоймай, ол сәндегі нәрселерге мән бермейді. Мемлекеттік органдар, соның ішінде NASA мен әскерилер, сондай-ақ Boeing сияқты корпоративтік алпауыттар DEI (әртүрлілік, теңдік және инклюзивтілік саясаты) сияқты уақытша үрдістерге қатты мән береді, бұл көбінесе әртүрліліктің азаюына және әділетсіздікке әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, Илон мұны маңызды емес деп санап, назарын нағыз маңызды істерге аударады.
Аз жүрілген жолмен жүре отырып, Маск жиырма бірінші ғасыр экономикасының ең маңызды компанияларын құрды: электромобильдер нарығының 60 пайызын иеленген Tesla; жеке спутниктерді ұшыруға арналған SpaceX; Starlink спутниктік шоғыры; сондай-ақ заманауи Neuralink (миға микрочип орнату технологиясын дамытады), Boring Company (жер асты жоғары жылдамдықты туннельдерін салады) және жақында ғана жасанды интеллект саласындағы екі негізгі ойыншы — Microsoft пен Google-ға қауіпсіз балама болуды көздейтін xAI компаниясы.
Қазір Илон Маск екі бестселлер кітаптың басты кейіпкері: Time журналының бұрынғы редакторы және Эйнштейн мен Стив Джобстың өмірбаяншысы Уолтер Айзексонның «Elon Musk» кітабы және «The Accidental Billionaires» (Марк Цукерберг пен Facebook туралы хикая) авторы Бен Мезричтің «Breaking Twitter» кітабы.
Айзексонның туындысы Масктің Оңтүстік Африкадағы Преторияда басталған өмірі, оның қиын әкесі жас Илонды қалай ынталандырғаны және оның көптеген іскерлік жеңістері мен қиындықтары туралы 688 беттік егжей-тегжейлі мәлімет береді. Кейде бұл агиографияға (біреуді тым қатты дәріптеу) жақындап, Илон Маскті дерлік суперқаһарман ретінде көрсетеді. Шынын айтсақ, бұл орынды да.
Ал Мезричтің 336 беттік «Breaking Twitter» кітабы Илон Маскті көптеген теріс қылықтар жасады деп айыптайды. Ол Twitter қызметкерлерінің көбін жұмыстан шығарып, бұғатталған консервативті аккаунттарды платформаға қайтарды. Қандай сұмдық! New York Times-тың екі репортері Кейт Конгер мен Райан Мак 2024 жылдың қыркүйегінде жарық көрген «Character Limit: How Elon Musk Destroyed Twitter» атты кітабында Маскке бұдан да қатал баға береді. Жойып жіберді дей ме?
Бірақ бұл кітаптардың ешқайсысы оның көптеген драмалары мен күтпеген жеңістерінен алынған сабақтарды ұсынбайды — бұл сабақтар бізге бизнесте және өмірде көмектесуі мүмкін еді. Мүмкін, өзі байқамай-ақ, Маск ол сенетін, айтатын және істейтін барлық нәрсені қамтитын «Илон этосын» құрды. Біз бұдан пайда көре аламыз.
Илон Маск өз кітабын жазғанға дейін, біз бұл сабақтарды өзіміз анықтауымыз керек. Сондықтан мен «Илон Масктің көшбасшылық данышпандығы» атты кітапты жаздым.
Осы кітапты жазу барысында мен Илонның тарихына терең үңіліп, оның мыңдаған жазбалары мен ашық пікірлерін зерттедім. Оның ойлау жүйесінде, бизнес стратегияларында және тактикасында жатқан сабақтарды анықтау кезінде мен бизнес-журналистикадағы отыз жылдан астам тәжірибемді де пайдаландым. Бұған дейін мен Нью-Йорктегі Wall Street Journal-дың аға редакторы, Forbes-тің басқарушы редакторы, кейін CNBC және Fox Business Network арналарының жүргізушісі болдым. Қазір мен медиа-стратег, жазушы, Newsmax TV сарапшысы және Ricochet-тегі «What’s Bugging Me» подкастының жүргізушісімін.
Өз мансабымда мен жүздеген табысты бас директорлар мен кәсіпкерлерді, соның ішінде әлемге әйгілі миллиардерлерді қамтып, олардан сұхбат алдым. Бірнеше есімді атап өтсем: Amazon негізін қалаушы Джефф Безос бірде мен ұйымдастырған кешкі асқа күтпеген жерден келді. Мен Дүниежүзілік сауда орталығының төбесінде Билл Гейтспен бірге кешкі ас ішкенмін. Швейцарияның Давос қаласында өткен Дүниежүзілік экономикалық форумда Facebook негізін қалаушы Марк Цукербергпен екі жыл қатарынан әңгімелестім. Марк Кьюбан эфирде менімен жарты сағат бірге болды және әлі күнге дейін электрондық хаттарыма жауап береді.
Мен Руперт Мердок, Барри Диллер, Ларри Эллисон және сэр Мартин Сорреллмен жеке түскі аста, ал Дональд Трамппен кешкі аста болдым. Тіпті осы тұлғалардың арасында Илон Маск өзінің интеллектімен, шабытымен және шығармашылығымен, сондай-ақ өмір мен бизнеске деген батыл көзқарасымен ерекшеленеді. Бірде-бір заманауи кәсіпкер ол әлемге әкелген инновациялар мен өзгерістер тасқынына жақындай алмайды.
Оның батыл идеяны айтуының өзі жүздеген миллион доллар инвестиция тартуға жеткілікті. 2013 жылы ол адамдар мен сәлемдемелерді жер астындағы вакуумдық түтік ішінде сағатына бірнеше жүз миль жылдамдықпен тасымалдауға мүмкіндік беретін Hyperloop (Гиперлуп — вакуумдық көлік түрі) жоспарын сипаттайтын құжатты жариялады.
Бұл оның әріптесінің Hyperloop One компаниясын құруына түрткі болды, ол кейінгі бес жылда жарты миллиард доллар <span data-term="true">венчурлық қаржыландыру</span> (стартаптарға берілетін тәуекелді инвестиция) жинады; екінші компания, Hyperloop Transportation Technologies, жақында Франция үкіметімен 875 миллион долларлық келісімшартқа отырды.
Табыс табысқа жетелейді және үлкен істерге ұмтылуға сенім береді. Илонның ерекше жолы жиырма бес жылдан астам уақыт бұрын газеттерге арналған қаланы картаға түсіру нұсқаулығы — Zip2-ден басталды. Ол 1995 жылы өзінің барлық жиған-тергенін — 28 000 долларды бауыры Кимбалмен бірге осы жобаға салды. 1999 жылы интернет қарқын алған кезде, Compaq Zip2-ні 305 миллион долларға сатып алды, бұл Маскке 22 миллион доллар табыс әкелді.
Бірнеше айдан кейін Маск «барлық нәрсеге арналған қосымша» құруды мақсат етіп X. com компаниясын құрды және оны Zip2-ден алған табысының жартысымен қаржыландырды. Бұл Силикон алқабындағы логикаға қайшы келді. Әдетте, стартап иесі еңбегін салады, ал венчурлық фирмалар қаржыландырады.
X. com басқа компаниямен бірігіп PayPal-ды құрды, бірақ Маск бағытқа қатысты келіспеушіліктерге байланысты көп ұзамай кетіп қалды, кейінірек Питер Тиль бас директор болды. Тиль мен директорлар кеңесі тек PayPal-ды онлайн төлем инфрақұрылымы ретінде дамытқысы келді, ал Маск банк қызметтерін, акциялар мен облигацияларға инвестиция салуды және басқа да элементтерді қамтитын әмбебап қосымша жасағысы келді.
2002 жылдың ақпанында PayPal қор нарығына шықты және Масктің 11 пайыздық үлесінің құны бірінші күні-ақ екі есе өсіп, 60 миллион долларға жетті. Бір айдан кейін ол SpaceX-ті құрып, оған өз ақшасын сала бастады.
2002 жылдың қазанында PayPal-ды eBay сатып алғанда, Масктің 60 миллион долларлық үлесі кенеттен 175 миллион долларға дейін көтерілді. Ол ақшасына тыныш өмір сүрмей, Илон тағы да бәрін бәске тікті: ол келесі бірнеше жылда өзінің жалпы байлығының жартысы — 100 миллион долларды SpaceX-ке салды. Оның зымыран тасығыш компаниядағы 45,2 пайыздық үлесі қазір 95 миллиард долларға бағаланады.
2004 жылдың басында Маск Tesla деп аталатын қиындыққа тап болған стартапқа 6,5 миллион доллар салып, оның төрағасы болды. Келесі төрт жылда ол барлығы 70 миллион доллар жеке қаражатын салып, Tesla-ны құтқару үшін бақылауды өз қолына алды. Ол тағы да өзіне сеніп, батыл қадам жасады. Tesla акциясының бағасы 180 доллар болғанда, оның 13 пайыздық үлесі 75 миллиард доллардан асады.
Масктің 2022 жылдың қазанында Twitter-ді 44 миллиард долларға сатып алуы оны жаңа танымалдылық деңгейіне көтерді. Негізгі БАҚ Маск платформаны жойып жібереді деп айтты, бірақ Маск Twitter-ді бұзудың орнына, X-ті біздің дәуіріміздің ең басты медиа платформасына айналдыруда. Бұл өте қуатты, үнемі бейімделетін және New York Times, CNN немесе Fox News-тен әлдеқайда еркін платформа.
Сонымен қатар, Маск X-ті жай ғана медиа платформадан әлдеқайда үлкен нәрсеге айналдыруда. Ол бұл жерді жүздеген миллион адам үшін өмірінің көп бөлігін өткізетін, жоспарлайтын және сатып алатын орталық нүктеге айналдырғысы келеді. Виртуалды шындық көзілдірігінсіз метағалам (адамдар өзара әрекеттесе алатын виртуалды кеңістік) сияқты.
Ол мұны 2023 жылдың 23 шілдесінде, Twitter брендін жиырма жылдан астам уақыт бойы армандаған X брендіне ауыстырған кезде көрсетті. X банктік қызметтерден бастап онлайн-шопингке, танысуға, видеоқоңырауларға, подкасттар мен телешоуларға дейінгі ақпаратқа негізделген коммерцияның алып нарығына айналады.
Мұнда біз осы кітапта қайта-қайта кездесетін тағы бір сабаққа тоқталамыз. Маск өз құндылықтарына, әдістеріне немесе көрегендігіне сирек ымыраға келеді. Ол өз ойын өзгерте алады, бірақ өзі үшін маңызды деп санайтын нәрселерді сирек өзгертеді.
БАҚ компаниялары өз аудиториясын кеңейту үшін X-ке сүйенеді. New York Times-тың күнделікті тиражы небәрі 300 мыңға дейін төмендесе де, оның мақалаларын бір сәтте миллиондаған оқырманның көруіне осы платформа мүмкіндік береді. Бұл БАҚ-тың Илон Маскті неге сынайтынының бір себебі: ол олардың консервативті дауыстарды өшіріп отырған жеке «ойын алаңын» тартып алды.
Бұл Илонның тағы бір сабағы — сөз бостандығына мүмкіндік бер және оның салдары қандай болса да, оны қорға. Оңтүстік Африкада туған АҚШ азаматының репортерлерге сөз бостандығын қалай қорғау керектігін үйретуі өкінішті-ақ.
Илон Масктің осы инновациялары мен ұстанымдары бәріміз үшін сабақ бола алады. Оны ұнатсаңыз да, ұнатпасаңыз да, бұл адамды бақылау өте қызықты.
1-сабақ
Мұның бәрі жалған болуы мүмкін, сондықтан тәуекелге бел бу.
Илонның «Матрицаға» деген сенімі оның қалған барлық іс-әрекеттеріне күш береді.
Илон Масктің орасан зор ақыл-ойы біздің басқа біреудің видеоойынындағы кейіпкерлер сияқты виртуалды симуляцияда өмір сүріп жатқанымызға шын жүректен сенеді. Шын мәнінде, ол біздің «негізгі шындықта» (бастапқы, жасанды емес шынайы әлем) өмір сүріп жатқан болуымыздың мүмкіндігі миллиардтан бір ғана дейді.
Біздің көбіміз негізгі шындықта өмір сүретінімізге толық сенімдіміз. Өйткені біз осындамыз, тіріміз, жақындарымыз бен үй жануарларымыз бар, жұмысқа барамыз, бала тәрбиелейміз. Біз рақатты да, ауырсынуды да сезінеміз. Ауырсыну, шын мәнінде, шындықтың ең нақты белгісі болуы мүмкін.
Мұның бәрі қалай ойын болуы мүмкін? Бұл — біз, бұл — өмір, бұл — шындық.
Қателесесіз, Илон Маск сізге оның себебін қуана-қуана түсіндіріп береді. Он жылдан астам уақыт бойы ол мұның бәрі симуляция деген аргументті қарастырып келеді. Бұл интеллектуалды жаттығу ретінде басталса да, қазір бұл оның нық сеніміне айналды. Бұл оның табысының басты құпиясы болуы мүмкін.
Бұл керемет шынайы виртуалды ойынды басқа галактикадағы беймәлім тіршілік иесі басқарып отыруы мүмкін. Немесе бұл ойынды болашақтағы өз өмірін басқарып отырған адамдар жүргізуі мүмкін.
Біз мұны білмейміз, өйткені өз ойынымыздың ішінде өмір сүріп жатырмыз. Технология соншалықты жетілген, бейнелер мен сезімдер соншалықты шынайы, сондықтан ойынды шындықтан ажырату мүмкін емес.
Егер бәрі елес болса, неге тер төгу керек?
Егер Илондікі дұрыс болса, бұл сізді қалай босататынын ойлап көріңізші. Өз өміріңізді толыққанды, ауқымды және байырақ сүруге мүмкіндік береді. Ұлы болуға ұмтылуға және тәуекелге баруға итермелейді. Өйткені, ең нашар дегенде не болуы мүмкін? Мұның бәрі бәрібір бір үлкен симуляция ғой.
Өз симуляциямыздың ішінде жүріп, біз бір зәулім ғимараттың төбесінен екіншісіне бірден секіріп кете алмаймыз, өйткені осы «көпіршік» ішіндегі физика заңдары мен гравитация күші негізгі шындықтағыдай айнымас әрі бұлжымас сипатқа ие. Кез келген мұндай әрекет кейіпкеріңіздің симуляцияланған өмірін аяқтайды.
Бірақ біз «Труман шоуы» (1998) фильміндегі Джим Керри сияқты өмір сүріп жатқан болуымыз мүмкін екенін сезінген сәтте, көзқарасымызды өзгерте аламыз. Біз өмірден көбірек ләззат алып, тәуекелге батыл барып, үлкен қадамдар жасай аламыз. Жақындарымызға оларды қаншалықты жақсы көретінімізді ашық айтып, әділетсіздікке қарсы тұруға батылдық жинап, өзгеше пікірлерге құлақ аса аламыз — өйткені мұның бәрі жай ғана қиял мен ойын-сауық; мұның бәрі шынайы емес.
Сол сияқты, бүгінде көптеген адамдарды қатты мазалайтын дүниелерге де азырақ ренжуге болар еді... өйткені олар шын мәнінде шынайы емес.
Президент Трамп пен MAGA экстремистері немесе Президент Байден мен жемқорлық айыптары; радикалды демократтар мен шекара дағдарысы, antifa бүлікшілері мен Black Lives Matter наразылықтары; саяси жанжалдар, саяси тұтқындар мен күмән тудырған сайлаулар; қалалық қылмыс, созылмалы баспанасыздық, фентанил өлімінің эпидемиясы және Ковид дағдарысы.
Егер біз мұның бәрін бір үлкен ойын деп сенсек, тіпті ауыр жеке мәселелер де — жарымызбен немесе әріптестерімізбен ренжісуден бастап, ажырасу, жоғалту және өмір мен өлім арасындағы денсаулық дағдарысына дейін — сырттай бақылаушы ретінде жеңілірек көрінуі мүмкін.
Шын мәнінде, сіз тіпті негізгі шындық осы жерде болып шықса да, жай ғана симуляцияға сену арқылы өміріңізге осындай өзгерістер енгізе аласыз. Бұл — плацебо әсері.
Масктың симуляция теориясына деген сенімін жадымызда ұстау бізге барлық Sturm und Drang (неміс тілінен «дауыл мен қысым» — өмірдегі аласапыран мен күйзеліс) дүниесінен алшақтауға, оқиғаға сырттай қарап, оны жаңа әрі жарқын қырынан көруге мүмкіндік береді. Позитивті әрі ойын ретінде қарау керек, өйткені бәрібір — мұның бәрі ойын. Егер біздің «шындығымыз» басқа жақтағы біреуді қызықтыратын симуляция болса, онда біз осы «сахнадағы» әріптестерімізге деген сүйіспеншілікті, қуанышты, мейірімділікті, жомарттық пен төзімділікті неге арттырмасқа?
Егер бұл ойын-сауық болса, біз барынша көңіл көтеруіміз керек.
Илон Маск өз өмірінің әр күнінде дәл осылай әрекет ететін сияқты. Бұл адамның өмірге деген құштарлығы мен жігері көпшілігіміз үшін қалыпты деңгейден әлдеқайда асып түседі. Оның іс-әрекетке және ықпал етуге деген тәбеті орасан зор.
Илон өмірге деген шексіз құмарлығын үлкен шабытпен жүзеге асырады. Бұл адам бір мезгілде бірнеше компанияны басқарып, жаңаларын ашады. Ол бірінен соң бірі ессіз тәуекелдерге барып, байлығын жинап, оның үлкен бөлігін келесі идеясына тігеді. Ол үкіметтік бюрократтар мен саясаткерлерге сес көрсетіп, X желісінде байлар мен атақтыларды келемеждейді.
Маск — жігерсіз либералдар «улы еркектік» (toxic masculinity) деп атайтын қасиеттің эталоны. Және ол мұны мақтан тұтады: ол ойындағысын бүкпесіз айтады және өзінің тестостеронын оқ өтпейтін кеудешедей киіп жүреді. Оның үш түрлі әйелден он екі баласы бар.
Оның симуляцияға деген құмарлығы оған мүмкін емес идеяларды ойлап табуға және оларды жүзеге асыру үшін компаниялар құруға еркіндік береді. Бұл оны барынша еркін әрі тежеусіз өмір сүруге жігерлендіреді, міне, осы жерден бәріміз сабақ ала аламыз. Мұның бәрі ойын болуы мүмкін, сондықтан жай ғана алға ұмтылыңыз.
Бұл оған басындағы барлық қиындықтар мен жеңістерді, махаббат пен жоғалтуларды жай ғана «сюжеттік желілер» ретінде қабылдауға көмектеседі. Оны қоршаған визуалды және сезімтал елестегі сценарийлер. Бәлкім, біз бәрін қамтитын бұл видеоойынды өзіміз ойлағаннан да көбірек басқара алатын шығармыз, дәл «Матрица» фильмінің бірінші бөлімінің соңында Нео (Киану Ривз) түсінгендей. Екінші фильмде Нео ұшуды үйренеді. Илон Маск та солай.
2024 жылғы 28 маусымда елу үш жасқа толған Маск әртүрлі қоғамдық шараларда өзінің симуляцияға деген көзқарасын егжей-тегжейлі талқылады. Ол бұл тақырыпты достарымен және өзінен бір жас кіші інісі Кимбалмен жеке әңгімелерінде жүздеген рет айтқан. Тіпті, екеуі ыстық ваннада болған кезде виртуалды симуляция тақырыбын қозғамау туралы уәделескен.
Масктың симуляцияға сенімі оның депрессиямен күресу үшін кетамин қолданатынын мойындауымен нығаюы мүмкін. Бұл дәрі психоделикалық әсер беруі мүмкін. Жоғары дозада ол бәрін кино алаңындағы декорация сияқты көрсететін диссоциативті әсер береді. Оны қолданушылар бұл химиялық зат Потемкин ауылы (сырттай жарқыраған, бірақ іші бос, алдамшы көрініс) стиліндегі бейне қалыптастырып, бәрі елес болуы мүмкін деген сезім тудыратынын айтады.
Илон шындық пен виртуалды симуляция ықтималдығы туралы сөйлегенде, ең таңқаларлық нәрсе — оны неғұрлым көп тыңдасаң, соғұрлым ол сенімдірек көрінеді. Масктың бұл туралы алғашқы түсіндірмелерінің бірі 2014 жылдың қазан айында Vanity Fair ұйымдастырған New Establishment Summit шарасында болды. Маск сахнада Уолтер Айзексонмен бірге болды, ол жылдар өткен соң Илонның ресми биографына айналды.
Олар Сан-Францискодағы Yerba Buena өнер орталығында болды. Соңындағы сұрақ-жауап кезінде Илон симуляция теориясы туралы айта бастады, бұл келесі бірнеше жылдағы жаңа бизнестердің бастауы болған футуристік болжамдарға жол ашты: жерасты жоғары жылдамдықты туннельдер жасауға арналған Boring Company; жоғары жылдамдықты саяхатқа арналған hyperloop вакуумдық түтігін жасау; және Масктың бұрынғы арманы — «бәріне арналған қолданба» X-ті қайта жаңғыртқан Twitter (қазіргі X).
Оның симуляция туралы монологы Масктың миында мүмкін емес нәрсені қолжетімді деп санауға жол ашқандай болды. Илонның Айзексонмен кездесуінің стенограммасын оқығанда, оның ойы бір нүктеден екіншісіне домино тастары сияқты қалай жылдам ауысатынын байқауға болады.
Сұрақ-жауап кезінде үндістандық жас студент Масктан: «Егер виртуалды шындық осында болумен бірдей болатын болса, неге сіз электромобильдер мен зымырандар жасауға назар аударасыз? » — деп сұрады. Илон бірден жауап берді: «Мүмкін, біз дәл қазір симуляцияның ішінде шығармыз. Иә. Шынымен де, кейде солай сезіледі».
Содан кейін ол қисынды дәлел келтіреді: бүгінгі технологияны ескере отырып, «болашаққа болжам жасасақ», жүз немесе екі жүз жылдан кейінгі видеоойындар «шындықтан ажырағысыз» болады. Және мұндай «миллиондаған, бәлкім миллиардтаған симуляциялар болуы мүмкін. Олай болса, біздің нағыз негізгі шындықта болу ықтималдығымыз қанша? Миллиардтан бір емес пе? »
«Әрине, бұл шынайы сезіледі, — деп қосты Илон. — Бірақ бұл шындық болуы екіталай сияқты». Аудитория бұл адам шынымен айтып тұр ма деп күмілжіп күледі. Ол шынымен айтып тұр.
2016 жылы Маск Калифорния жағалауындағы Code конференциясында симуляция тақырыбына тағы да тоқталды. Сұрақ-жауап кезінде Джош есімді техник одан симуляция теориясы туралы сұрағанда, Илон: «Мен симуляция туралы соншалықты көп талқыладым, бұл тіпті ақылға сыйымсыз. Шын мәнінде, кез келген әңгіме осы тақырыпқа келіп тірелетін деңгейге жетті», — деді.
«Елу жыл бұрынғы алғашқы табысты Pong видеоойынды еске түсіріңізші: екі тіктөртбұрыш пен бір нүкте. Ойындар сондай болатын, — дейді Маск. — Қазір бізде 3D шындық бар және біз ойындар шындықтан ажырағысыз болатын бағытта келе жатқанымызды ескерсек, миллиардтаған адам осы болашақтың ойындарын ойнайтын болады. Демек, біздің негізгі шындықта болу ықтималдығымыз миллиардтан бір ғана. Маған бұл уәждің несі қате екенін айтыңызшы».
«Меніңше, бұл шындық деп үміттенуіміз керек, — деді Маск. — Өйткені, егер өркениет дамуын тоқтатса, бұл өркениетті жойып жіберетін қандай де де бір апатты оқиғаға байланысты болуы мүмкін. Сондықтан біз бұның симуляция екеніне сенуіміз керек, себебі не біз шындықтан ажырағысыз симуляциялар жасаймыз, не өркениет жойылады. Осы екі таңдау ғана бар». Өте қатал екіұдай таңдау.
2018 жылғы ақпанда Дубайда өткен Дүниежүзілік үкімет саммитінде БАӘ министрі Мохаммад Аль Гергави Маскқа: «Сіз үшін өмір деген не? Бұл түс пе? Әлде шындық па? » — деген сұрақ қойды. Маск: «Жасым ұлғайған сайын бұл сұрақ мені көбірек шатастырады немесе мазалайды. Әсіресе, видеоойындардың дамуын көргенде». Ол ұқсас түсініктеме беріп: «Бұл бұрын болмағанына және біз өзіміз сол ойындардың бірінде емес екенімізге қалай сенімді бола аламыз? » — деп түйіндеді. Аль Гергави түсінбесе де: «Қызық, қызық», — деп жауап берді.
2018 жылдың қыркүйегіне қарай Маск өз сенімін әлдеқайда үлкен аудиторияға жеткізуге дайын болды. Ол 7 қыркүйекте Joe Rogan Experience подкастының 1169-шы эпизодына қатысты. Бұл екі жарым сағаттық әңгіме Роганның ең көп жүктелген подкасты болып қала берді: 2024 жылдың жазына қарай 69 миллион жүктеу.
Бұл Джо Роганның да басын қатырды. Маск Роганға уақыттың өтуі туралы қарапайым математиканы түсіндірді. Айталық, сіз бүгінгі технологияның симуляция жасай алатынына сенбейсіз. Бірақ бұл он мың жылдан кейін мүмкін болатынына сенесіз бе? Әрине. Енді Масктың келесі ойын қараңыз:
Әлемнің жасы 13,8 миллиард жыл. Жердің жасы 4,54 миллиард жыл, ал Жердегі өркениет — кем дегенде ең соңғысы — шамамен 7000 жыл ғана, бұл уақыт өлшемімен қарағанда бір сәт қана. Егер сіз он мың жылда симуляция жасау мүмкін деп сенсеңіз, әлемнің бір жерінде бұл технологияның осындай деңгейге жетуіне 1,38 миллион мүмкін уақыт кезеңі болды.
Демек, біздің қазір негізгі шындықта өмір сүру мүмкіндігіміз 1,38 миллионнан бір ғана болады. Біздің жалғыз шынайы шындықта өмір сүретініміз туралы ой қаншалықты менмендік: дерлік он төрт миллиард жыл ішінде Жердегі біз ғана осы «симулялемді» құра алатын жалғыз тіршілік иесіміз бе, ол да бірнеше мың жылдан кейін ғана ма?
Роган мен Масктың виски мен басқа да сусындармен қызған әңгімесі өте қызықты әрі философиялық болды. Бір сәтте Илон: «Мен әрқашан жағдай тым қараңғы деп сезінетінмін, өйткені болашаққа оптимизммен қарау керек деп ойлаймын. Пессимист болудың мағынасы жоқ. Қоғам негативке бұрылды», — деді. Ол сондай-ақ: «Пессимист болып дұрыс айтқанша, оптимист болып қателескенім артық», — деп қосты.
Содан кейін Илон ақырзаман туралы айтты. «Бұл тек уақыт мәселесі, солай емес пе? Сондықтан бәрі саяхат туралы». Өйткені «біз білетін әлем ақыр соңында суық ештеңеге айналып, сейіліп кетеді». Бұл «өте ұзақ уақытты» алады. «Меніңше, бұл тек оны қалай ұзағырақ сақтауға болатыны туралы». Бұл, мәнісінде, Илон Масктың өмірлік мұраты (raison d'être) болуы мүмкін.
Бір сәтте ол Джо Роганнан: «Неге сен дәл қазір осы жердемін деп ойлайсың? Бәлкім, олай емес шығарсың», — деп сұрады, Джо болса: «Егер сен осылай сөйлей берсең, мен қазір «косяк» тұтатамын, менеджер келеді, маған есікті құлыптауға тура келеді», — деп жауап берді. Илон қарқылдап күлді.
Кейінірек Маск: «Махаббат — басты жауап», — деп мәлімдеді.
Олардың әңгімесінің екінші сағатында Джо Роган шынымен де марихуана тұтатты. Екі адам виски ішіп отырды, енді Роган темекісін алып, оны тұтатты. — Сонымен, бұл жай темекі ме әлде марихуана ма? — деп сұрады Илон. — Жоқ, бұл темекінің ішіндегі марихуана, — деп жауап берді Роган. — Саған акционерлерге байланысты болмайтын шығар, иә? Илон: «Бұл заңды, солай ма? » — деді де, Роганнан алып, бір рет тартып, қайтарып берді.
Бірнеше минуттан кейін Роган Илонға: «Сенде ерекше дарын бар... Миллиондаған Илон Маск жоқ, тек біреу ғана бар! Жеңіліске ұшырағанда бұл туралы ойлайсың ба? » — деді. Илон бірнеше секунд ойланып: «Меніңше, сен міндетті түрде менің орнымда болғың келмес еді. Адамдарға бұл онша ұнамайды деп ойлаймын. Оны өшіру өте қиын», — деді. Ол идеялардың, сұрақтардың, пайымдар мен амбициялардың үздіксіз ағынын меңзеді.
Сәлден соң Масктың телефонына хабарлама келді. — Қыздар жазып жатыр ма? — деп сұрады Роган. — Жоқ, — деп жауап берді Илон. — Достарым жазып жатыр: «Сенің шөп шегіп отырғаның не сұмдық? » — деп. Сосын ол Джо Роганға: «Мен шөпті тұрақты шекпеймін... дерлік ешқашан», — деді. Содан соң: «Иә, мен ешқандай әсер сезіп тұрған жоқпын», — деп қосты. Мүмкін, бұл вискиден болар.
Бұл жұма күні күндіз болған еді, ал сол «бір рет тарту» миллиардтаған долларлық шығынға айналды. Масктың сол бір әрекеті Tesla жанкүйерлерін (немесе акцияның түсуіне бәс тіккендерді) дүр сілкіндірді. TSLA акциялары бір күнде 11,4 пайызға, яғни 5,7 миллиард долларға дейін құлдырады. Бірақ көп ұзамай олар қалпына келіп, келесі үш жылда жиырма есе өсті.
Өмірдің елес екендігі туралы түсінік мыңдаған жылдар бұрын пайда болған. Ең алғашқы деректердің бірі біздің заманымызға дейінгі 1500 жылға және буддизм мен индуизмде кездесетін Майя (санскрит тілінде «иллюзия» немесе «алдау») ұғымына жатады. Бұл сөз индуизмдегі қасиетті мәтін — Ригведада кездеседі.
ХХ ғасырдың соңында «бұның бәрі түс болуы керек» деген идеяның алғашқы жақтаушыларының бірі Карнеги-Меллон университетінің робототехника профессоры, австриялық компьютер маманы Ханс Моравек болды. Өзінің 1988 жылғы «Mind Children: The Future of Robot and Human Intelligence» атты кітабында ол компьютерлік интеллект адамдікінен 40 жылдан кейін (яғни 2028 жылы — сәл ертерек) асып түсетінін болжады. Ол симуляция мен репликацияның соншалықты қуатты болатынын, біз жалған мен шындықты ажырата алмай қалатынымызды айтты. Және кім біледі? Бәлкім, біз қазірдің өзінде сонда шығармыз.
Симуляция идеясы 1999 жылы «Матрица» фильмі шыққанда кеңінен таралды. Киану Ривз болашақтағы қарапайым кеңсе қызметкерінің рөлін ойнайды, ол өзі көргеннің бәрі шынайы емес деп күдіктене бастайды. Ол өзінің симуляцияланған қирандыда өмір сүргенін, ал оның физикалық денесі роботтарды қуаттандыратын миллиондаған адам-батареялардың бірі ретінде капсулада жатқанын түсінеді.
«Матрица» шыққанда, мен арнайы эффектілер мен симуляция теориясының мүмкіндіктеріне таң қалдым. Фильм 63 миллион долларлық бюджетпен дерлік жарты миллиард доллар табыс тапты, ал төрт фильмнен тұратын франшиза шамамен 1,8 миллиард доллар жинады.
Симуляция теориясы 2003 жылы Оксфорд университетінің философия профессоры Ник Бостромның Philosophical Quarterly журналында жарияланған мақаласынан кейін жаңа ғылыми серпін алды. Оның иероглифтерге ұқсайтын алгебралық теңдеулерге толы мақаласы келесі жиырма жыл ішінде философтар мен ғалымдардың көптеген еңбектеріне негіз болды. Кейбіреулер біздің дәл қазір виртуалды ойын ішінде өмір сүріп жатқанымызды дәлелдеу үшін физикалық тәжірибелерге де кірісті.
Бір ғана мәселе бар: осы симуляцияны жасаушылар зерттеушілердің симуляцияны дәлелдейтін айғақтарды табуын мүмкін емес ететіндей түзетулер енгізуі мүмкін. Солай емес пе?
Бостром өз мақаласында мына үш болжамның «кем дегенде біреуі» шындық болуы керек деп мәлімдейді:
Адамзат «постадамзаттық» даму деңгейіне жетпей тұрып жойылып кетеді; Кез келген постадамзаттық өркениеттің өздерінің эволюциялық тарихының көптеген симуляцияларын іске қосуы екіталай; Біз дәл қазір «компьютерлік симуляцияның ішінде өмір сүріп жатырмыз».
«Демек, біз бір күні бабалар симуляциясын іске қосатын постадамдарға айналамыз деген сенім қате, егер біз қазірдің өзінде симуляцияның ішінде өмір сүріп жатпасақ».
Басқаша айтқанда, симуляция теориясына сену — симуляцияның ішінде болу деген сөз. Сіз өзіңіз қатысып отырған нәрсеге сенесіз.
Бұл, белгілі бір мағынада, Құдайға сенудің цифрлық баламасы: басқа жақтағы қандай да бір жоғары жаратылыс бәрін көріп тұрады және біз куә болған нәрсенің бәрін басқарады. Егер біз сенсек және өзімізді дұрыс ұстасақ, бәрі жақсы болады. Бұл жоғары жаратылыс барлық нәтижені бақыламайды; ол бұл симуляцияны не болатынын білу үшін іске қосады, ал не болатыны әрқайсымызға байланысты.
Тағы бір тұжырым: әр симуляция ішіндегі кейіпкерлердің өз симуляцияларын іске қосуға есептеу қуаты болуы мүмкін, яғни олар «цифрлық жартылай құдайларға» айналады; ал сол ішкі симуляциялардағы кейіпкерлер де өздерінің шағын симуляцияларын жасай алады. Сонымен, егер біз симуляция ішінде болсақ, оның ең жоғарғы деңгейінде екенімізді немесе «матрешка» сияқты көпдеңгейлі симуляцияның төменгі қабатында екенімізді қайдан білеміз?
Бостром былай деп жазады: «Әлемнің діни тұжырымдамаларымен кейбір ұқсастықтар табуға болады. Симуляцияны басқаратын постадамдар симуляциядағы адамдар үшін құдайлар сияқты: олар біз көріп тұрған әлемді жаратты; олардың интеллектісі жоғары; олар біздің әлемнің жұмысына, тіпті оның физика заңдарын бұзатын тәсілдермен де араласа алатын мағынада «құдіретті»; және олар болып жатқанның бәрін бақылай алатын мағынада «бәрін білуші». Дегенмен, негізгі шындық деңгейінен басқа барлық деңгейдегі «жартылай құдайлар» төменгі деңгейдегі құдіретті құдайлардың бақылауында болады».
Бостром ешкім бірінші симуляцияның «негізгі деңгейінде» екеніне сенімді бола алмайтындықтан, әркім «өз іс-әрекеттері үшін симуляторлар тарапынан марапатталатынын немесе жазаланатынын» білуі керек дейді. Сондықтан ол: «О дүниенің (afterlife) болуы әбден мүмкін», — деп түйіндейді. Бұл өте терең ой.
Бұл теорияны тежейтін фактор — технологияның әлі де мұндай деңгейге жете қоймағаны. Бостром адам санасын имитациялау үшін секундына 10-ның 14-ші немесе 17-ші дәрежесіне дейінгі есептеу операциялары қажет деп есептейді. Бұл бүгінде мүмкін болуы мүмкін: Теннессидегі Оук-Ридж ұлттық зертханасындағы әлемдегі ең жылдам Frontier суперкомпьютері секундына 10-ның 18-ші дәрежесінде жұмыс істейді. Бұл — экзафлоптық есептеулер.
Адамның ақпарат қабылдау мүмкіндігі секундына шамамен 10-ның 8-ші дәрежесіне тең, сондықтан сезім мүшелеріне әсер етуді қайталау шығындары «өте аз» болады. Бостромның есептеуінше, бүкіл адамзат тарихының шынайы симуляциясын жасау үшін секундына 10-ның 33-тен 36-шы дәрежесіне дейінгі операциялар қажет. Ал секундына 10-ның 42-ші дәрежесінде жұмыс істейтін компьютер қысқа уақыт ішінде толық симуляцияны іске қоса алар еді.
Ақырында, Оксфорд философы мынадай қорытындыға келеді: үшінші нұсқа (біз қазір симуляцияның ішіндеміз) — «ең қызықтысы».
«Егер біз симуляцияда өмір сүрсек, онда біз бақылап отырған ғарыш — физикалық болмыстың кішкентай ғана бөлігі. Симуляцияны іске қосып жатқан компьютер орналасқан әлемдегі физика біз көріп отырған әлемге ұқсауы да, ұқсамауы да мүмкін. Біз көріп отырған әлем қандай да бір мағынада «шынайы» болса да, ол шындықтың негізгі деңгейінде орналасқан жоқ».
Ник Бостром өз қорытындысында: «Қазіргі білімсіздігіміздің қараңғы орманында (1), (2) және (3) нұсқаларға деген сенімді теңдей бөлу қисынды сияқты. Егер біз қазір симуляцияда өмір сүрмейтін болсақ, онда біздің ұрпақтарымыз бабалар симуляциясын (өткен ұрпақтардың өмірін қайталайтын виртуалды модель) ешқашан іске қоспайтыны анық», — деп болжайды.
Бостромның мақаласы оны растауға немесе ғылыми ақылсыздық ретінде жоққа шығаруға тырысқан бірқатар зерттеулердің тууына түрткі болды. Бостромның өзі 2011 жылы негізгі формуласына түзету жариялады. 2021 жылдың тамызында Уппсала университетінің қызметкері Викинг Нильссон «Бостромның симуляциялық аргументіне терең шолу» атты еңбегін жариялады. Ол оны жаңа математикалық теңдеулермен толықтырып, жалпы идеяны қолдай түсті: егер технология бір күні мінсіз симуляцияларды жасау деңгейіне дейін дами алса, онда біздің қазірдің өзінде сондай симуляцияның ішінде болуымыз әбден мүмкін.
Нильссон 1945 жылғы алғашқы суперкомпьютер ENIAC-тан бергі прогресті қадағалайды: ол секундына бес жүз жылжымалы нүктелі операция (компьютердің есептеу жылдамдығының өлшемі) орындайтын және құны жарты миллион долларға жуық болатын. Инфляцияны есепке алғанда, бұл бір гигафлоп үшін 1,9 триллион доллар шығын деген сөз. Бүгінде бір гигафлоптың құны небәрі 4 цент! Философтың айтуынша, Sony PlayStation 5 секундына 10,3 терафлопты өңдей алады және құны 399 доллар тұрады. Осылайша, бүгінгі 1 доллар сізге жетпіс бес жыл бұрынғы инфляцияны есепке алғандағы 1 доллардан елу квадриллион есе көп есептеу қуатын береді.
Викинг Нильссон сонымен қатар бұл бәрін қамтитын орталар, егер олар бар болса, біз бүгінде қаржылық модельдеу және ауа райын болжау үшін қолданатын Монте-Карло симуляциялары (кездейсоқ шамаларды пайдаланып ықтимал нәтижелерді есептеу әдісі) сияқты жұмыс істеуі мүмкін дейді. Ол симуляция тезисі Ферми парадоксын (ғаламның шексіздігіне қарамастан өзге планеталықтардың ізінің табылмауы) түсіндіре алатынын жазады — неге біз 13,8 миллиард жыл бойы (Жердің өзінен үш есе ұзақ) өмір сүріп жатқан миллиардтаған планеталардың ішіндегі кішкентай бір планета бола тұра, өзге өркениеттің бұлтартпас дәлелдерін таба алмадық? Жауап: өйткені симуляцияны жасаушылар мұны бізден жасырады.
Ол болашақ қоғамда «қазіргі қоғамымыздағы эксцентрлік миллиардерлердің көптігін ескерсек», бұл «бабалар симуляциясын» іске қосу үшін есептеу қуатына қолжетімділіктен ешкімді айырмайтынына күмән келтіреді. Жақсы әзіл: Илон, сен сондасың ба?
Нильссон Бостромның аргументі «кем дегенде сенімді» дейді, бірақ ол «немқұрайлылық принципіне» сүйенеді, ал «бұл даулауға болатын қадам, егер солай болса, бүкіл аргумент құлайды». Бұл мәселелер шешілмейінше, «аргументті мінсіз деп санауға болмайды».
Бостромның симуляциялық аргументіне жасалған қатаң сын — «Симуляция фантастикасы: Бостромның симуляциялық аргументіне сын» — 2021 жылдың қарашасында Белград университетінің қызметкері Милош Агатанович тарапынан жарияланды. Агатанович бұл идеяның «негізсіз екенін, өйткені ол тіпті принципті түрде тексерілмейтін ажыратпаушылық болжамына сүйенетінін» жазады. Яғни, егер бұл симуляция негізгі шындықтан ажыратқысыз соншалықты мінсіз болса, ғалымдар оның шын екенін қалай тексере алады? Олар оны қалай байқауы керек?
Агатанович «жалпы көркем әдебиет пен симуляция аргументі арасындағы құрылымдық ұқсастықтарды» табады және бұл негізсіз теорияның «сенімді болып көріну себебі — аргумент оқырманды жасырын болжамдардың көмегімен ойдан шығарылған әлемге батырады, тексерілмейтін алғышартты жасыра отырып, сенімді болу үшін жеткілікті деңгейде жалпы логиканы қолданады» дейді.
Басқа бір жерде, 2023 жылдың 6 қазанында Америка физика институтының AIP Advances журналында Бостром теориясын құлшыныспен қолдаған мақала жарық көрді. Ұлыбританиядағы Портсмут университетінің Математика және физика мектебінің қызметкері Мелвин М. Вопсон «симуляцияланған ғалам гипотезасын растайтын ғылыми дәлелдерді» ұсынады.
2022 жылы Вопсон инфодинамиканың (ақпараттың динамикасын зерттейтін сала) екінші заңын ойлап тапты, ол бойынша ғаламдағы энтропия (жүйенің ретсіздігі мен тозуы) үнемі өсіп жатқанымен, бұл басқа нәрсемен — «ақпараттық энтропияның» кемуімен теңгерілуі керек. Ол бұл кемитін энтропияның сандық қоймаларға, әр жаңа ұрпақ сайын ақпаратты азайтатын ДНҚ тізбегіне және тәртіп пен симметрияны қалайтын табиғатқа тән екенін анықтады.
Негізгі нұсқау: егер мұның бәрі симуляция болса, оны жақсы орындау үшін планеталық ауқымдағы орасан зор есептеу қуаты қажет болар еді, ал бұл ғаламнан ақпаратты сақтау және өңдеу қуатының жүктемесін барынша азайтуды талап етеді.
Вопсон жазғандай: «Бұл таңғажайып нәтиже табиғатта және бүкіл ғаламда барлық жерде көрінетін симметриялардың ақпараттық динамиканың екінші заңының салдары екенін көрсетеді, ол ғаламдағы кез келген жүйеде немесе процесте ақпараттық энтропияны барынша азайтуды талап етеді».
Вопсон өзінің он үш беттік мақаласының соңғы бөлігіне дейін күтіп, ең үлкен мәлімдемені жасайды: «Инфодинамиканың екінші заңы бүкіл әлемде көрініс тауып жатқандықтан және іс жүзінде космологиялық қажеттілік болғандықтан, біз бұл бүкіл ғаламның симуляцияланған құрылым екендігіне нұсқайды деген қорытынды жасауға болады».
Түсіндіңіз бе? Ол бүкіл ғаламның симуляцияланған құрылым болып көрінуін «факт» деп атады. Мүмкін Илон Масктің айтқаны дұрыс шығар.
Осы кітап үшін жинаған зерттеулерім мен ондаған бейнебаяндардың ішінде отыз төрт секундтық ашық кадр бар. Орыс-американдық компьютер маманы және подкаст жүргізушісі Лекс Фридман досы Илоннан сұрайды: Егер ол немесе басқа біреу мінсіз AGI-ді (жасанды жалпы интеллект — адам деңгейіндегі кез келген тапсырманы орындай алатын интеллект), бәрін білетін цифрлық құдайды ойлап тапса, ол «оған» қоятын жалғыз сұрақ қандай болар еді?
Илон жауап бермес бұрын он үш секунд бойы терең ойға шомып, бос кеңістікке қарап қалады, содан кейін басын көтеріп: «Симуляцияның сыртында не бар? » — деп сұрайды.
Сабақ 2
Азайту, Азайту, Азайту.
Таңғажайып, үнемі күрделеніп бара жатқан әлемде қарапайымдылыққа ұмтылыңыз.
Дәулеті он екі таңбалы санды құрайтын адам болса да, Илон Маск спартандық өмір салтын ұстанады. Бұл оны өзі байлар қатарына қосылғанға дейін біз білетін «элиталық» миллиардерлерден ерекшелендіретін тағы бір нәрсе.
Қазір байлығы 140 миллиард долларға жуықтайтын Билл Гейтс өзінің алғашқы 1 миллиард долларын 1987 жылы отыз бір жасында тапты. Бір жылдан кейін ол Вашингтон штатындағы Медина қаласында көл жағасынан жер телімі үшін 2 миллион доллар төледі. Ол жеті жыл бойы Чарльз Фостер Кейннің «Ксанаду» сарайының өз нұсқасын салды. Ол бес жүз Дуглас шыршасының ағашынан және тастың жеті түрінен тұрады, ауданы алпыс алты мың шаршы фут, жеті жатын бөлмесі және жиырма төрт жуынатын бөлмесі (он бөлмеде ванна бар) бар.
Тек лодж стиліндегі зәулім үйдің өзі 130 миллион доллардан астамға бағаланады, оған қоса іргелес жерлерді сатып алуға 14 миллион доллар жұмсалған. Үйде жиырма орындық кинотеатр, жасырын бары мен екі құпия кітап сөресі бар екі мың бір жүз шаршы футтық кітапхана, төбесінің биіктігі жиырма фут болатын батут бөлмесі, алты ас үй, екі ондаған көлікке арналған гараж және жиырма бес мың шаршы футты алатын спорт залы бар.
Джефф Безос Гейтстен он жыл өткен соң, 1998 жылы Amazon биржаға шыққанда алғашқы миллиард долларына қол жеткізді. Ол отыз төрт жаста еді. Бүгінде оның байлығы 200 миллиард доллардан асады. 2020 жылдың басында ол Беверли-Хиллздегі Уорнер Эстейт үшін 165 миллион доллар төледі, бұл 9 акр жердегі 13 600 шаршы футтық зәулім үй; бір жылдан кейін ол Мауидегі 140 акрлық иелік үшін 78 миллион доллар шығарды. Ол сондай-ақ Вашингтон штатында бірнеше мүлікке, Нью-Йорктегі пәтерлерге, Калифорниядағы иеліктерге және Техастағы ранчоға иелік етеді.
Соңғы кездері Безос Малибудағы үйді джаз саксофоншысы Кенни Джиден айына 600 000 долларға жалға алады деседі, сонымен бірге 2023 жылы Флоридадағы Солтүстік Майами жағалауындағы Индиан-Крик аралындағы екі зәулім үйге тағы 147 миллион доллар жұмсады.
Amazon негізін қалаушы сонымен қатар әлемдегі ең үлкен желкенді яхта — Koru-дың иесі, оның үш діңгегі бар және ұзындығы 417 фут, онда он сегіз қонақты сыйдыратын тоғыз каюта бар (және отыз алты тұрақты қызметкерге арналған орын). Кеменің құны жарты миллиард доллар екені айтылады. Оның орасан зор ені мен биіктігі кеменің теңізге шығуы үшін Нидерландының Роттердам қаласындағы 145 жылдық Конингсхавен көпірін ішінара бөлшектеуді талап етті.
Facebook арқылы танымал болған Марк Цукерберг 2007 жылы жиырма үш жасында, компания биржаға шыққанға дейін бірнеше жыл бұрын ең жас миллиардер атанды. Қазір байлығы 200 миллиард долларға жуықтаған ол 320 миллион долларлық мүлікке ие, оның көп бөлігі Гавайиде орналасқан.
Ол әйелімен және үш кішкентай қызымен Калифорнияның Пало-Альто қаласындағы бес жатын бөлмесі бар зәулім үйде тұрады, оны 2011 жылы 7 миллион долларға сатып алған, содан кейін оны жөндеуге және оның айналасындағы төрт үйді сатып алуға тағы 50 миллион доллар салған. Онда тұзды су бассейні, жайқалған бақ, барбекю орны және Морган Фриманның дауысымен сөйлейтін робот-қызметші бар.
Цукерберг сонымен қатар Тахо көлінің жағасында дерлік 60 миллион долларға сатып алынған екі үйге, Кауаи аралындағы 116 миллион доллар тұратын 707 акр жерге және Кауаидің Солтүстік жағалауындағы тағы 600 акрға (53 миллион доллар), сонымен қатар 110 акр ауылшаруашылық жеріне (17 миллион доллар) иелік етеді.
Wired журналы оның Кауаидің Солтүстік жағалауында жалпы құны 270 миллион доллар болатын кешен салып жатқанын хабарлайды. Ол бес мың шаршы футты құрайтын, жеке энергия және азық-түлік қоры бар және жарылысқа төзімді есігі бар жерасты баспанасын; отыз жатын бөлмесі мен отыз жуынатын бөлмесі бар ондаған ғимаратты және жалпы ауданы елу жеті мың шаршы фут болатын екі іргелес зәулім үйді қамтиды. (Салыстыру үшін: футбол алаңы бар болғаны қырық бес мың шаршы футты алады. )
Атын Meta деп өзгерткен компанияны әлі де басқарып отырған Facebook негізін қалаушы сонымен қатар ұзындығы 350 футтық Ulysses яхтасына ие, оны 2015 жылы басқа бір миллиардерден (жаңазеландиялық Грэм Харт) 150 миллион долларға сатып алған. Бұл 195 миллион долларлық бастапқы бағадан айтарлықтай арзан болды, бірақ оны ұстау айына 2 миллион доллар тұрады. Оның ішінде ұзындығы 240 футтық қайық, сондай-ақ мотоцикл мен 4x4 жүк көлігі бар.
Илон Маск ше? Ол да бастапқыда дәл осындай жинақтау және сән-салтанат жолымен жүрсе де, Маск өз үйін ең арзан, ең минималистік нұсқалардың біріне дейін қысқартты. Ол Техастың Бока-Чика қаласында SpaceX-тен жалға алған құрама модульді үйде тұрады. Boxabl Casita — небәрі он тоғыз футқа он тоғыз фут болатын жиналмалы үй, құны 60 000 доллар, бұл Tesla-ның көптеген модельдерінен арзан. «Дегенмен, бұл керемет», — деп твиттерде жазды Илон 2021 жылдың маусымында.
Басқа кездері ол бес жұлдызды қонақүйде тоқтағаннан көрі, досының үйіндегі диванда түнегенді жөн көреді. Яхталар, демалыс үйлері және сәнді көліктер флоты Илонның қолынан оңай келеді, бірақ бұл миллиардер оларға иелік етуден қашады.
Маск 2012 жылы қырық бір жасына дейін, негізінен Tesla және SpaceX арқылы алғашқы миллиард долларын тапқан жоқ. 2020 жылдың мамыр айында ол Калифорниядан қашып, Техасқа көшкен соң «барлық дерлік физикалық иеліктерін» сататынын және ешқандай үйге иелік етпейтінін жариялады. 2020 жылдың мамырында Джо Роганның тағы бір подкастында ол былай деді:
«Менің ойымша, иеліктер сізге ауырлық салады және олар шабуыл жасауға ыңғайлы нысана сияқты. Сыншылар: "Ей, миллиардер, сенде осының бәрі бар", — дейді. Жақсы, енді менде ештеңе жоқ, енді не істейсіңдер? »
Келесі жылы ол Лос-Анджелес аймағында жинаған жеті үйін 100 миллион доллардан астам сомаға сатып жіберді. Бір Бель-Эйр колониалдық зәулім үйін ол 2012 жылы 17 миллион долларға сатып алмас бұрын екі жыл бойы жалға алған, ол жиырма мың шаршы футты алып жатты: жеті жатын бөлме, он үш жуынатын бөлме, екі деңгейлі кітапхана және шарап жертөлесі, бассейн мен теннис корты. Осының бәрі Бель-Эйр кантри-клубының дәл қарсысындағы акрдың оннан жеті бөлігіне сыйғызылған. Ол оны 30 миллион долларға жуық сомаға сатты.
Маск сонымен қатар Бель-Эйрдегі бес жатын бөлмелі, төрт ванналы ранчо стиліндегі үйден құтылды, оны 2013 жылы 6,75 миллион долларға сатып алып, 2020 жылы азғантай пайдамен сатты. Жоғары баға оның бұрынғы иесі, осы үйде отыз жыл тұрған марқұм актер Джин Уайлдерге байланысты болды. Маск оны құтқару және «жанын сақтап қалу» үшін сатып алған кезде ескі ғимарат бұзылуға дайын тұрған еді.
Сауданың жүзеге асуына көмектесу үшін Илон тіпті сатып алушыларға — Уайлдердің жиені Джордан Уолкер-Перлман мен оның әйелі, Голливуд продюсері Элизабет Хантерге — 6,7 миллион доллар несие берді.
Сонымен қатар, 2015-2017 жылдары Бель-Эйрде дерлік 75 миллион долларға сатып алынған төрт зәулім үй 2020 жылы жылжымайтын мүлік салушыға 84 миллион долларға сатылды. Ал Илон 2021 жылы Калифорнияның Хиллсборо қаласындағы тарихи зәулім үйді сатты. Онда он үш жатын бөлме мен он ванна бөлмесі, би залы және 1700-жылдарға жататын қытайлық тұсқағаздар болған.
1912 жылы қырық жеті құнды акр жерге салынған және он алты мың шаршы футтан астам едені бар бұл зәулім үй Guignécourt деген атпен белгілі болған, ол өзінің алғашқы иесі Кристиан де Гиньенің құрметіне аталған. Ол он тоғызыншы ғасырдың аяғында Америкаға қоныс аударған француз графы болған. Ол тау-кен магнатының қызына үйленіп, қарқынды дамып келе жатқан химиялық бизнес құрды. Мүлік төрт ұрпақ бойы отбасының қолында болды, 2013 жылы Кристиан де Гинье IV оны сатуға шығарғанға дейін. Сұралған баға: 100 миллион доллар. Әрқашан қырағы Маск 2017 жылы зәулім үйді сатып алу үшін 32 миллион доллардан аз төлеп, төрт жылдан кейін 40,8 миллион долларға сатты.
Илон бұл активтерді өмірінен алып тастады, тіпті бұл оны мұңайтса да. Ол байлықтың бұл белгілерін қажетсіз алаңдатушылық пен міндеттеме ретінде көрді. Азайту, қарапайымдандыру, қажетсізден арылу. Бұл минималистік, қысқарту режимі Масктың бизнесін құруында, қызметкерлеріне жетекшілік етуінде және мансабын басқаруындағы көптеген аспектілерден көрінеді. Бұл оның өмір сүру салтында да көрініс табады.
Қалғандарымыз да өз иеліктеріміз бен өміріміздегі қажетсіз күрделіліктерді қысқартуымыз керек. Илон Маск аз нәрсемен көп нәрсені қалай істеу керектігі туралы нұсқаулық ұсынады. Көріп тұрған барлық нәрсеңіз бар нәрсенің бір бөлігін азайту мүмкіндігін ұсынады.
Біздің көбімізде заттар тым көп; біз тым көп нәрсеге иелік етуден шаршаймыз. Өмір — бұл иеліктердің жиналуы, күрделіліктің тұрақты өсуі, үдемелі энтропия және кеңейген бел аймағы. Біз заттарды ешқашан тастамай және жалаң қажеттіліктерге қайта оралмай, заттарды, сатып алуларды және аксессуарларды қоса береміз, қоса береміз.
Біз қалайтын нәрселердің соңынан жүгіру — бұл тым көп нәрсеге ие болу ауыртпалығын арттырады. Осылайша, біз бәрін азайтуға тырысудың орнына, иелік ететін заттар мен міндеттемелердің ұлғайып бара жатқан тауына сыйысуға тырысамыз.
Бұл сақтау (storage) индустриясының пайда болуына әкелді, ол енді қажет емес немесе пайдаланылмайтын мүліктерінен айырыла алмайтын адамдардан жылына 40 миллиард доллар табады. Америка Құрама Штаттарында отыз миллионнан астам адам, соның ішінде жалға алушылардың жартысы, бүкіл ел бойынша елу екі мың нысанда 2,5 миллиард шаршы фут кеңістікті жалға алады. Бұл жетпіс сегіз шаршы миль заттар, егер олар бізге шынымен керек болса, миль қашықтықтағы сақтау орнында емес, үйімізде болар еді.
Молшылық елінде біз қоқыс жинаушы ұлтқа айналдық. Сауалнамаларда американдықтардың шамамен 54 пайызы өз өміріндегі аласапыраннан шаршағанын айтады. Бізге араласу керек. Сондықтан тазарту бизнесі немесе «үйді ұйымдастыру индустриясы» жылына 11 миллиард доллардан астам табыс табады. Мыңдаған блогтар мен YouTube видеолары ұйымдастыру «інжілін» уағыздайды. Реттеу бойынша кеңесшілер клиенттерге тым көп заттардың батпағынан шығуға көмектесу үшін сағатына 55 доллар алады.
Жапондық қарапайымдылықты уағыздаушы Мари Кондо адамдарға қалай қысқарту керектігі туралы кеңес бере отырып, миллиондаған долларлық бизнес құрды. Оның алғашқы кітабы «Өмірді өзгертетін жинау сиқыры: тазарту мен ұйымдастырудың жапондық өнері» 2011 жылы жарық көргеннен кейін қырық елде он бір миллион данамен сатылды. Ол аттас телехикаяға, журналға, иллюстрацияланған нұсқаулыққа және графикалық романға шабыт берді. Және 2019 жылы шыққан Netflix сериясы: «Мари Кондомен жинау».
Дегенмен, Мари Кондоның тазарту мен қысқартуда Илон Маскқа жететін шамасы жоқ. Оның бүкіл болмысы минимализмге және аз нәрсемен көп нәрсе істеуге берілгендікке негізделген: аз адаммен көбірек Tesla шығару, мүмкіндігінше аз қозғалатын бөлшектерден тұратын көліктер мен ғарыш кемелерін жасау, қадамдар мен станцияларды азайту үшін зауыттық процестерді оңтайландыру.
Маск алғашқы принциптерге (кез келген мәселені ең негізгі шындықтарға дейін бөлшектеп, содан кейін логика құру әдісі) және кез келген мәселені оның ең қарапайым мәні мен негізгі қиындықтарына дейін бөлуге қатты сенеді. Бұл алаңдатушылықтар мен қажетсіз бөлшектерді азайтуға және тастауға деген құштарлықты талап етеді. Бұл оған маңызды емес нәрселерді көру өрісінен алып тастау арқылы олар туралы уайымдамауға мүмкіндік береді.
Ол 2013 жылдың желтоқсанында бір сұхбат берушіге айтқандай: «Алғашқы принциптер — бұл әлемге физикалық тұрғыдан қарау. Бұл шынымен де заттарды ең негізгі шындықтарға дейін қайнатып, содан кейін: жақсы, біз не нәрсенің шындық екеніне сенімдіміз немесе мүмкіндігінше сенімдіміз? Содан кейін содан жоғары қарай пайымдау дегенді білдіреді. Бұл әлдеқайда көп ақыл-ой энергиясын қажет етеді».
Ол қазіргі технологияның бір киловаттқа 700 долларлық құнынан әлдеқайда арзан болатын электромобиль батареясын жасау әрекетін түсіндіреді. «Сонымен, алғашқы принциптер, біз айтамыз: жақсы, батареялардың материалдық құрамдас бөліктері қандай? Материалдық құрамдас бөліктердің нарықтық құны қандай? Сіз айта аласыз: жақсы, онда кобальт, никель, алюминий, көміртек және бөлуге арналған кейбір полимерлер мен болат корпус бар. Соны материалдық негізде бөліп қараңыз және айтыңыз: жақсы, егер біз оны Лондон металл биржасында сатып алсақ не болар еді? Осы заттардың әрқайсысы қанша тұрады?
«О, құдай-ай, бұл бір киловатт-сағатқа шамамен 80 доллар сияқты. Демек, сізге сол материалдарды алып, оларды батарея ұяшығының пішініне біріктірудің ақылды жолдарын табу керек, сонда сізде кез келген адам ойлағаннан әлдеқайда арзан батареялар болады».
Масктың бөлшектерді азайтуға деген құмарлығы Tesla-ға бәсекелестік артықшылық береді. Tesla Model 3-те он мыңға жуық бірегей бөлшектер бар болса, Детройтта жасалған бензинмен жүретін көліктерде отыз мыңнан астам бөлшек бар: яғни бір нәрсенің бұзылу ықтималдығы үш есе көп.
Қысқартуға бағытталған назар тоқтаусыз: бөлшектердің жалпы санында, құрастыру желісінің қадамдары мен еден кеңістігінде, жалпы шығындарда. Бір видеода презентация жасаған Tesla инженері құрастыру желісін 10 пайызға қысқарту үшін оны қалай қайта жасағандары туралы айтады: «Біз осы орасан зор Giga casting (ірі бөлшектерді тұтас құю) жасадық және жүздеген бөлшектерді алып тастадық, содан кейін мұны басқа жерлерде де жасай аламыз деп ойладық. Иә, яғни белгілі бір мағынада шектеулер мәселе емес, шешімнің бір бөлігіне айналады».
Tesla инженерлері құрастыру операциясының аумағын азайту үшін жұмыс істеді, осылайша көбірек адамдар мен роботтар бос тұрмай немесе жұмыс орнынан желіге алға-артқа жүрмей, көлікте көбірек уақыт өткізеді. «Бұл бізде оператор тығыздығы жақсырақ болатынын, ештеңе істемейтін уақыттың аз болатынын білдіреді. Мен мұны кеңістік-уақыт тиімділігі деп атаймын. Оның кванттық механикаға ешқандай қатысы жоқ», — деп түсіндіреді инженер. «Бірақ біз 44 пайызға көбірек оператор тығыздығын аламыз, бұл көбірек жұмыс, станцияға қайта баруға аз уақыт дегенді білдіреді, кеңістік-уақыт тиімділігі 30 пайызға жақсарды».
Инженер қосады: «Соңында бұл нені білдіреді? Біз жаңа ғана көрсеткен масштабта электромобильдердің ауқымы мен қолданысын арттыру үшін? Біз шектеулерді шешімнің бір бөлігіне айналдыруымыз керек. Бұл бізді аумақты 40 пайыздан астамға қысқартуға әкеледі, демек біз зауыттарды аз капитал шығынымен және бір бірлікке көбірек өніммен тезірек сала аламыз. ... Біз шығындарды 50 пайызға дейін азайтамыз».
Біз шектеулерді шешімнің бір бөлігіне айналдыруымыз керек.
Бұл нүкте барлық жер тұрғындары үшін маңызды түсінік болып табылады және ол Илонның өзінен шабыт алған. Leaders. com сайтындағы Масктың дәйексөздерінің жинағында мынау бар: «Менің ойымша, үнемшілдік басқа шектеулер сияқты инновацияға итермелейді. Тар қораптан шығудың жалғыз жолдарының бірі — одан шығудың жолын ойлап табу».
Көбіміз мәселе деп санайтын шектеулер, шын мәнінде, шешімнің бір бөлігі болып табылады. Бұл қаржылық шектеулерге тап бола отырып кеңейгісі келетін кез келген бизнес үшін және шектеулі ресурстары бар жаңа өніммен жұмыс істейтін кез келген команда үшін пайдалы құрылым. Ол ештеңеден бастамайтын кез келген шағын бизнесті шабыттандыра алады: мол қаржыландырудың жоқтығы жақсырақ, жинақы шешімдерді табуға мәжбүр етеді.
Артықшылық кедергіге айналып, тиімсіздікке жол ашады. "Аз" дегеніміз тек "көп" емес, "аз" — бұл жақсырақ деген сөз.
Осыдан қырық жыл бұрын Commodore үй компьютерінде небәрі алпыс төрт килобайт жад болған кезде, бағдарламашылар өте аз алгоритмдерге (есептеулер мен логикалық амалдардың реттелген тізбегі) үлкен функционалдылықты сыйғызу үшін өте тығыз, жинақы код жазуға мәжбүр болды. Commodore операциялық жүйесінің (компьютердің жұмысын басқаратын негізгі бағдарламалық қамтамасыз ету) көлемі жиырма мың жол кодты құрады.
Бүгінгі таңда Apple MacBook ноутбугінің жады он алты гигабайттан басталады — бұл C64-пен салыстырғанда 250 000 есе көп жад. Бұл Apple ОЖ-не жүз миллионнан астам код жолын "жұтып қоюға" мүмкіндік береді: машинаны іске қосу үшін 5 000 есе көп бағдарламалау жұмысы қажет. Бұл, жұмсартып айтқанда, тым ауыр әрі бос нәрсе. Егер жад тапшы әрі қымбат болса, бағдарламашылар кодты әлдеқайда тығыз жазар еді.
Масктың минимализмге басымдық беруі оның компанияларындағы жұмысшыларға да қатысты. Tesla соңғы жылдары орасан зор өсіп, үлкен пайда тапса да, әртүрлі кезеңдерде жұмысшылар санын үнемі қысқартып отырды. Компания 2018 жылы штаттың 9 пайызын немесе үш мың алты жүз адамды; 2022 жылы барлық ақ жағалы қызметкерлердің (кеңсе қызметкерлері мен зияткерлік еңбек мамандары) 10 пайызын (он мың жұмыс орны); ал 2024 жылы жаһандық штатының тағы 10 пайызын қысқартып, тағы он төрт мың адамды жұмыстан шығарды.
Илон басқарушы құрамды да барынша азайтып ұстайды. Tesla компанияның жоғарғы басшылығында тек үш адамды көрсетсе, Ford Motor Company сегіз адамды тізімге қосқан.
Илонның басшылығымен Tesla бұл қысқартуларды жыл сайын шығаратын көліктер саны қарқынды өсіп жатқан кезде де жүзеге асырды. 2017 жылы Tesla-ның 37 543 жұмысшысы 50 067 электромобиль жинаса, 2023 жылға қарай жұмысшылар саны 140 473-ке жетіп, сол жылы 670 000 дана өнім шығарды. Бұл дегеніміз, Tesla штатты 275 пайызға көбейткенімен... өнім шығаруды 1 200 пайызға арттырды деген сөз.
Немесе басқа қырынан қарасақ, Tesla 2017 жылы бір жұмысшыға 1,33 көліктен келсе, 2023 жылы бір жұмысшыға дерлік 5 көліктен (4,77) келді. Бұл алты жыл ішінде бір жұмысшының өнімділігі 260 пайызға артқанын көрсетеді. Tesla бөлшектерді, процестерді және шығындарды азайтқаны соншалық, бұрынғы бір көлік шығаратын шығынмен екі көлік жасау деңгейіне жетті. Детройттағы алпауыт автоөндірушілердің мұндай деңгейге жетуіне мүмкіндік жоқ десе де болады.
Ford-та Tesla-ға қарағанда 40 000-ға жуық көп жұмысшы бар: 177 000 адам, яғни штат 25 пайызға көп, бірақ олар Tesla-дан 183 пайызға көп көлік шығарып, жылына 1,9 миллион данадан асады. Ford үшін басты мәселе — таза пайда: 2023 жылы ол 4,3 миллиард доллар пайда тапса, Tesla-да бұл көрсеткіш 15 миллиард долларды құрады, бұл Ford-тың пайдасынан үш еседен астам көп.
Жалпы алғанда, 2023 жылдың соңында Ford-тың бір қызметкерге шаққандағы табысы Tesla-ның 690 000 долларымен салыстырғанда 44 пайызға жоғары, яғни 995 000 долларды құрады. Бірақ Tesla 2023 жылы бір қызметкерге шаққанда 102 000 доллар таза пайда алды, бұл Ford-тың 24 292 долларынан төрт есе көп. Бұл 2024 жылдың маусымына қарай Ford-тың жалпы нарықтық құны 50 миллиард долларға жетпесе, Tesla-ның құны 567 миллиард долларға жеткенінің бір себебі — бұл келесі төрт ірі автоөндірушінің (Toyota, Қытайдың BYD, Mercedes-Benz және Ferrari) жиынтық құнынан да көп. Кейбір сәттерде Tesla-ның құны 1 триллион доллардан асып түсті.
Дәл осындай үнемді тәсіл SpaceX-те де стандартты жұмыс процедурасы болып табылады. Компанияның негізгі күші — Falcon 9 зымыраны төрт мыңнан аз компоненттен тұрады, ал NASA, Boeing, Қытай ғарыш агенттігі және Ресей ұшыратын зымырандарда ондаған мың бөлшек бар. Әр жолы жаңа зымыранды нөлден бастап құрастырмай, Falcon 9-ды қайта қолдану арқылы ұшыру шығындары одан әрі азаяды.
Tesla сияқты, SpaceX те бизнес қарқынды дамып жатса да, жұмыс күшін қысқартып отырады. Зымыран ұшырушы компания 2019 жылы штаттың 10 пайызын жұмыстан шығарды. 2021 жылы компанияда тоғыз мың бес жүз адам жұмыс істеп, жиырма тоғыз рет ұшыруды жүзеге асырды. 2023 жылға қарай SpaceX штаты он үш мың адамға жетіп, бір жыл ішінде ұшырулар саны тоқсан алтыға дейін өсті. Яғни, компания жұмыс күшін 27 пайызға көбейтіп, жылына ұшыру санын 230 пайызға арттырды.
Әрқашан аз ресурспен көп нәтижеге қол жеткізуге тырысыңыз.
SpaceX-те Илон өзінің өндіріс пен дизайнға қатысты минималистік тәсілін бес негізгі қадамға дейін жинақтады. Ол мұны 2021 жылдың тамызында Техас штатындағы Бока-Чикадағы SpaceX базасын аралап жүріп, YouTube жүргізушісі Тим Доддқа түсіндіріп берді.
Доддтың "Everyday Astronaut" шоуында Маск инженерлерді әрбір талапқа күмәнмен қарауға шақыратынын айтты (1-қадам), өйткені қалыптасқан процестердегі талаптардың көбі ақымақтық әрі тиімсіз. Ол оларға қысқартуға болатын кез келген бөлшек пен процесті алып тастауды тапсырады (2-қадам) — тіпті алып тастағандарының 10 пайызын қайта қосуға мәжбүр болатындай дәрежеде көп қысқарту керек.
Илон YouTube-ерге айтқандай: "Егер сіз кейбір нәрселерді анда-санда қайта қосып отырмасаңыз, демек сіз жеткілікті түрде өшірген жоқсыз".
Одан кейін 3-қадам келеді: артық бөлшектерден арылғаннан кейін ғана жеңілдету және оңтайландыру. Әйтпесе, кейінірек бәрібір алынып тасталатын бөлшекті жақсартуға уақыт жоғалтасыз. Осыдан кейін ол қызметкерлерді өнімді әзірлеу циклін жеделдетуге (4-қадам) және нәтижесінде пайда болған, барынша жеңілдетілген, ең аз бөлшектен тұратын процесті автоматтандыруға (5-қадам) шақырады.
Илон алғаш рет өз зымыранын жасауды ойлағанда, оны негізгі элементтеріне дейін бөлшектеді: болат пен отын. Уолтер Айзексонның "Elon Musk" кітабында жазғанындай, ол бұйымның бағасын құрамдас бөліктердің нақты құнымен салыстыратын "ақымақтық индексін" (idiot index) ойлап тапты. Маск дайын зымыранның құны оны жасауға қажетті негізгі бөлшектердің нақты құнынан елу есе қымбат екенін анықтады.
Оның күрделілікті азайтуға және қиынды жеңілдетуге деген бейімділігі аспанға көтерілген ең үлкен, ең ауыр әрі ең биік зымыран — Starship-ті жасау барысында күрт бетбұрысқа әкелді. Falcon 9 алюминий-литий қорытпасынан жасалса, Starship үлкенірек, берік және болашақта Марсқа планетаралық сапарға шыдас беретіндей болуы керек еді. Сондықтан SpaceX инженерлері қымбат әрі күрделі конструкцияны — алып ғарыш кемесінің корпусы үшін көміртекті талшықты композитті ойлап тауып, жасап шығарды.
Бұл ең озық технология болуы тиіс еді. SpaceX материалдарға 24 миллион доллардан астам, өндірістік құрал-жабдықтарға тағы 20 миллион доллар немесе одан да көп жұмсады, ал компания инженерлері бұл жобаға ондаған мың сағат жұмсады деп есептеледі.
Композит күрделі әрі қымбат болды, оны жасау үшін нығайтқыш ретінде жоғары беріктігі бар шайырлармен араласқан 60-тан 120-ға дейінгі қабат қажет болды, ал оның бір килограмы 135 доллар тұрды. Оның үстіне, бұл композитті өндіру мен кесу кезінде өнімнің шамамен 35 пайызы жарамсыз болып қалып, нақты құны бір килограмына 200 долларға дейін көтерілді. Сонымен қатар, талшықты композит тек Фаренгейт бойынша 300 градусқа дейінгі температураға шыдас бере алатындықтан, зымыран корпусына қосымша жылу қорғанысы қажет болды — бұл тағы да қосымша бөлшектер.
Содан Илон бәрін тоқтатты. Ол SpaceX инженерлерімен сөйлесіп, оларды келістіргеннен кейін, олар биіктігі төрт жүз футтық орасан зор зымыранды арзан, жылтыр, жақсы ескі болаттан жасап шықты. Ол 1 500 градусқа дейінгі температураға төзе алатындықтан, атмосфераға қайта кірген кезде өте жоғары температураға ұшырайтын жел жағында қосымша жылу қорғанысы қажет болмады. Бұл корпус дизайнын жеңілдетті.
Талшықты композиттің құны килограмына 200 доллар болса, тот баспайтын болат небәрі 3 доллар тұрды, бұл материал шығындарын орасан зор азайтты. Таңғаларлық шығын артықшылығы.
Дегенмен, кейде Илон тым көп қысқартып жібереді. Екі сатылы Starship-ті алғашқы толық ұшыру алдында инженерлер Масқа ұшыру алаңына нығайтылған болаттың жоғарғы қабаты қажет екенін ескертті. Әйтпесе, бетон бетіне от жаудыратын Starship-тің отыз үш қуатты Raptor зымыран қозғалтқышының күші оны бөлшектеп тастауы мүмкін еді.
Илон олардың кеңесін қабылдамай, оны қалдырып кетуді айтты. Үлкен қателік. 2023 жылдың сәуірінде Starship алғаш рет ұшырылғанда, зымыран қозғалтқыштарының екпіні ұшыру алаңын талқандап, бетон кесектерін теңізге құлағанша жарты миль қашықтыққа дейін ұшырып жіберді.
Бұл — инженерлердің тым көп нәрсені алып тастағаны соншалық, кейін олардың кейбірін қайта қосуға мәжбүр болған сәттерінің бірі. Биограф Уолтер Айзексон айтқандай, кейін Маск бұдан сабақ алды, бірақ кешірім сұрамады. Ол жай ғана өз тобына келесі ұшыру алаңында өзі бұрын қажет емес деп айтқан қорғаныс болат қалқанының болуын қамтамасыз етуді тапсырды.
Аз ресурспен көп нәтиже. Илонның қысқарту этикасы оның 2022 жылдың қазанында Twitter-ді сатып алғаннан кейін бірден жасаған штатты жаппай қысқартуынан айқын көрінеді. Twitter соңғы он жылдың сегізінде (2012 жылдан 2021 жылға дейін) шамамен 4 миллиард доллар таза шығынға ұшыраған болатын. Бұл сол кезеңдегі 20 миллиард доллардан астам сатылымға қарамастан орын алды. Оның екі тиімді жылы болды (2018 және 2019), бірақ келесі үш жыл қатарынан тағы да шығынға батты. 2022 жылы Маск келген кезде компания тағы 1 миллиард доллар жоғалту алдында тұрған.
Масктың алғашқы қадамы бас директор Параг Агравал, қаржы директоры Нед Сигал, заң және саясат жөніндегі басшы Виджая Гадде және бас кеңесші Шон Эдгетті қамтитын жоғары лауазымды тұлғалар тобын жұмыстан шығару болды.
Бір аптадан кейін, бейсенбіде, 3 қарашада Twitter қызметкерлеріне жалпы компания бойынша электрондық хат жіберіліп, келесі күні таңғы сағат тоғызға дейін "Twitter-дегі сіздің рөліңіз" деген тақырыппен хат алатындары айтылды.
Келесі күні штаттың тең жартысы — 50 пайызы бір сәтте қысқарып, "Бүгін — сіздің компаниядағы соңғы жұмыс күніңіз" деген хат алды. Соңында 6 000 адам немесе 80 пайызы жұмыстан шығарылды, сондай-ақ бұрынғы Twitter жұмысқа алған 5 500 мердігердің 4 400-і қысқартылды, бұл тағы 80 пайыздық қысқарту.
Міне, ханымдар мен мырзалар: 80/20 ережесі іс жүзінде. Жұмысшыларды басқарған кез келген адам жұмыстың 80 пайызын қызметкерлеріңіздің ең үздік 20 пайызы атқаратынын біледі. Ал сол 20 пайыз — сіз көбірек жұмыс жүктейтін адамдар, өйткені олар күрделілік, кедергілер мен мәселелер тудырмай, жұмысты тындырады.
Масктың Twitter қызметкерлерінің 50 пайызын бірден қысқартып, терең әрі тез әрекет еткені таңқаларлық емес. Маск Twitter-дегі алғашқы компания жиналысын өткізгенде, есеңгіреп қалған қызметкерлердің сұрақтарына жауап берді. Бір жұмысшы одан "үлкен мақсат" не екенін сұрағанда, Маск былай деді: "Шынымды айтсам, білмеймін. Бұған керемет жауабым жоқ. Бірақ философиялық тұрғыдан айта кетейін, SpaceX пен Tesla-да жұмыс істейтін нәрсе — адамдардың кеңседе болуы және "хардкор" (барынша берілген) болуы, мұндай жағдайда аз ғана адам орасан зор жұмысты тындыра алады".
Ол қызметкерлерге Tesla-да әлемдегі ең озық жасанды интеллект көмегімен басқарылатын жүргізу бағдарламаларының бірі Autopilot жүйесін үш мың адамдық бәсекелес топтардан озып, небәрі 150 инженер жасап шыққанын айтты. Ол былай деп қосты: "Мен аз ғана ерекше адамдардың жоғары мотивациямен жұмыс істеуі орташа деңгейдегі және орташа мотивациясы бар көптеген адамдардан жақсы нәтиже беретініне сенемін. Бұл — менің философиям".
Азайту, азайту және тағы да азайту. Шын мәнінде, Маск Twitter-де адамдарды тез әрі көп шығарғаны соншалық, шектен шығып кетті. Ол инженерлерді қайта жұмысқа алу үшін оларды кері шақыруға мәжбүр болды. Бұл оның Tesla инженерлеріне бөлшектерді тым көп алып тастағаны соншалық, 10 пайызын қайта қосуға мәжбүр болғанына ұқсайды.
Twitter штаты бұрынғы көлемінің бестен біріне дейін қысқарғаннан төрт апта өткен соң, футболдан әлем чемпионаты басталды. Жаңадан қысқартылған Twitter екі апта ішінде әлем чемпионаты бойынша 147 миллиард қаралымды қамтамасыз ете алды. Сол артық жұмысшылар Илон келгенге дейін күні бойы немен айналысқан? Олардың қажетсіз болғаны анық — ал ешбір бизнес қажетсіз штатты ұзақ уақыт ұстай алмайды.
Жылдам әрі өкінішсіз жасалған бұл қысқартулар Силикон алқабын таң қалдырды: Маск қалайша штаттың 80 пайызын жұмыстан шығарып, платформаның жұмысын іркіліссіз сақтап қалды? Келесі жылы Twitter-дің ай сайынғы пайдаланушылары бүкіл әлем бойынша екі есеге артып, 550 миллионға жетті, бұл ретте оларға бұрынғы штаттың тек бір бөлігі ғана қызмет көрсетті.
Бұл компаниядағы тиімді жұмыстың жаңа стандартын белгіледі және ең үздік бизнес үнемі штатты көбейтіп, кейін қайта қысқартып, тіпті ең жақсы кезеңдерде де жұмыс күшін азайтып отыруы керек екенін көрсетті. Желкендеріңізді реттеп, ауырлық пен тиімсіздікті үнемі азайтып отырыңыз.
Бұл ықшамдау және үнемі азайту тәсілі Илонның қарым-қатынас пен байланыс стилінде де көрінеді. Ол қажетсіз әрі уақыт алатын сыпайылық пен ұзақ кіріспелерден бас тартады. Маск бос сөзге және дәстүрлі қағидаларға аз уақыт бөліп, ойын тікелей айтқанды жөн көреді. Мәселен, ол CNBC арнасында X-тегі сөз бостандығын шектеуге тырысатын кез келген жарнама берушіге: "Go. Fuck. Yourself. " (6-сабақты қараңыз) деген кездегідей.
Илон өзінің үздіксіз қысқарту тәсілін бір салада ғана қолдана алмайтын немесе қолданғысы келмейтін сияқты: әйелдер мен балалар. Ол бұл мәселеде ешқашан қысқартуға бармайды — керісінше, жаһандық әл-ауқат пен өнімділік үшін халық санының өсуін қолдайды.
Синти-поп әншісі Граймс оған ұл туып берген кезде, Масктың Neuralink нейротехнологиялық стартапының жоғары лауазымды басшысы Шивон Зилистен де егіздері (ұл мен қыз) дүниеге келді. Екі әйелдің дос болғаны және Граймстың бұл байланыстан хабарсыз болғаны хабарланды. Зилис пен Масктың 2024 жылы үшінші баласы дүниеге келді.
Бір әйелді бақытты етудің өзі қиын болуы мүмкін; екіншісін, тіпті үшіншісін қосу бұл жүкті экспоненциалды түрде арттырады, бұл өркөкіректіктің немесе ессіздіктің нәтижесі болуы мүмкін. Мұндай ауқымдағы нәрсені тек миллиардер ғана, ол да тыныштықты сатып алу арқылы ғана жүзеге асыра алатын шығар. Бірақ миллиардерлердің көбі мұндайды сынап көрмеуді жөн көреді.
Басқа жағдайда, Илон аз тұтыну жағына бейім, біз де солай істеуіміз керек. Масктың қысқарту мен жинақтау арқылы көш бастауға деген ұмтылысында қандай да бір іргелі нәрсе бар. Мұқтаждықсыз өмір сүру және қолда бар аз нәрсені қанағат тұту өміріміздің біз байқамайтын көптеген қырларына — ұстанатын диеталарымыздан бастап, Жаңа жылдық уәделерімізге және жақын достарымыздың аздығына дейін еніп кеткен.
Тіпті сіз оқып отырған осы беттердегі сөйлемдердің өзінде: менің жазу процесім — артық сөздер мен тіркестерді жоюға бағытталған үздіксіз іздестіру және жою миссиясы. Қысқарақ жазыңыз.
Бұл тіпті Илон Маск жейтін тамаққа да қатысты. Граймс Маскпен өткізген алты күндік кезеңді есіне алып, ол Tesla-да көп жұмыс істеп жатқанда тек арахис майы қосылған сэндвичтермен қоректенгенін айтады. Ешкім одан неге өзіне тамақ тапсырыс бермегенін сұрамайды. Ханым, батыл болыңыз.
Масктың өзі салмағын бақылауда ұстау қиын екенін және үзілісті ораза (intermittent fasting) арқылы біраз жетістікке жеткенін айтты. Бүгінде біздің 10 пайызымыз, яғни отыз миллионнан астам адам (осы авторды қоса алғанда), үзілісті оразаны ұстанады, тамақтануды, айталық, күніне сегіз сағатпен шектеп, қалған он алты сағатта (оның ішінде сегіз сағат ұйқы) ораза ұстайды. Көп адам керісінше жасайды, күніне он алты сағат бойы тамақ ішеді.
Шын мәнінде, адам ағзасы жайлы өмір сүру үшін қажетті мөлшерден сәл аз тұтынғанда жақсы дамып, ең жоғары тиімділікпен жұмыс істейді. Аштық — бұл жақсы. Жеңілдетілген диета жүйені оятады және жасушаларымызды жандандырады. Медициналық ем ретінде ораза ұстау Иса Мәсіх туылғанға дейін төрт жүз жыл бұрын Гиппократ заманынан басталады.
2020 жылдың наурызында "Aging" журналында жарияланған мақалада ("Дің жасушаларын жасартуға арналған ораза") үш ай бойы ешқандай тамақсыз өмір сүре алатын планариялық жалпақ құрттар зерттелді. Авторлар Кристина Гонсалес-Эстевес пен Игнасио Флорес былай деп хабарлады:
"Ғасырлар бойы адамзат ұзақ әрі дені сау өмір сүру жолдарын тынымсыз іздеп келеді... Қартаюға қарсы барлық шаралардың ішінде калориясы шектелген диеталар мен ораза кезеңдері өмір мен денсаулықты ұзартудың, сондай-ақ қант диабеті, нейродегенерация, аутоиммундық бұзылулар, кездейсоқ ісіктер және жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупін азайтудың ең сенімді әрі тиімді әдістері ретінде ерекшеленеді".
Олар зерттеген жалпақ құрттар ең көп ашыққандарының дің жасушалары ең мықты екенін көрсетті, бұл оларға "тіпті ораза кезінде де кез келген жарақатқа тез жауап беруге" мүмкіндік берді. Зерттеушілер былай деп қосты: "Демек, ораза мен тамақтанудың табиғи циклдері дені сау және үнемі жаңарып отыратын дің жасушалары популяциясын сақтауға ықпал етеді, осылайша планарияларды мәңгілік етеді". Мәңгілік!
Біздің көбімізге аз тұтыну пайдалы болар еді. Америкалық ересектердің отыз бір пайызының салмағы артық, ал тағы 42 пайызы семіздікке шалдыққан. Екі жастан он тоғыз жасқа дейінгі балалардың 16 пайызының салмағы артық және шамамен 20 пайызы семіз; 6 пайызы патологиялық семіздікке ие.
Бұл — артықшылықтың салдары: АҚШ-тағы семіздік деңгейі Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымына мүше басқа елдердегі орташа көрсеткіштен екі есе жоғары. ЭЫДҰ елдерінің ішінде Америка Құрама Штаттары жүрек ауруынан өлім-жітім бойынша екінші орында, өкпе ауруынан өлім-жітім Ұлыбритания немесе Еуропа елдеріне қарағанда жоғары, ауыр артрит оқиғалары жиірек және қант диабеті деңгейі ең жоғары. Сондықтан, күмәндансаңыз — қысқартыңыз; аз тұтыныңыз.
Тіпті Илонның гардеробы да қысқартудың үлгісі: бірнеше қара футболкалар, кейбірі логотиптерімен; қара джинсы; және бірнеше шарф. Оның барлық дерлік нәрсені қысқартуға, азайтуға және барынша жеңілдетуге деген ішкі мұқтаждығы тек оның жеке қалауынан да тереңірек болуы мүмкін. Оның қысқарту максимі, шын мәнінде, ғаламның ең негізгі заңдары мен оның қалай жұмыс істейтінімен ажырамас байланысты болуы мүмкін. Бұл уақыт өткен сайын ғаламның көбірек энтропия, күрделілік, ысырап пен тиімсіздік тудыру тенденциясын теңестіру және өтеу тәсілі болуы мүмкін. Илон мұны түсінеді.
Ғалам термодинамиканың (жылу мен энергияның басқа түрлеріне айналу заңдылықтарын зерттейтін физика бөлімі) төрт негізгі заңымен басқарылады және алғашқы екеуі осы жерде жақсы қолданылады. 1824 жылы қабылданған термодинамиканың бірінші заңында ғалам бәрін қамтитындықтан, жаңа энергияны жасай алмайды немесе оны жойып жібере алмайды деп айтылған; оның орнына энергия бір түрден екінші түрге — айталық, жылудан қозғалысқа ауысады.
Мұқият болыңыз: 1850 жылы белгіленген термодинамиканың екінші заңы энергияның бір күйден екінші күйге ауысуы кезінде энергияның көп бөлігі жоғалатынын, яғни ысырап болатынын айтады. Бұл энтропия (жүйедегі ретсіздік пен энергияның тиімсіз жұмсалу өлшемі) деп аталады. Ыдырау, күрделілік, өсіп келе жатқан тиімсіздік, ысырап: энтропия.
Сондай-ақ қараңыз: үкімет, ірі бизнес, ұйымдар, жүйелер. Екінші заң бүкіл ғалам аз емес, көбірек энтропия тудыруға бейім екенін айтады.
Бірақ таңқаларлық жайт, энтропия мен күрделіліктің үнемі өсіп отыратын көлеміне қарамастан, бүкіл ғаламның жалпы массасы тұрақты болып қалады және ешқашан артпайды. Егер энтропияның ыдырауы мен күрделілігі үнемі артып отырса, бұл қалай мүмкін? Мұны теңестіру үшін басқа нәрсе азаюы керек.
Портсмут университетінен Мелвин Вопсон, ол сонымен қатар қатты денелі сақтау инженері болып табылады, маған бұл туралы бір күні кешке өз үйінен Zoom арқылы бір сағаттан астам уақыт түсіндірді. Ол былай деп түсіндіреді:
"Бұл факт: ғаламның ешнәрсемен жылу алмасуына жол берілмейді. Немесе энергиямен де, түсінікті ме? Сонымен, масса — бұл энергия, сондықтан сіз ғаламға көбірек масса қоса алмайсыз. Сіз ғаламнан массаны ала алмайсыз. Сіз ғаламға кез келген түрдегі энергияны қоса алмайсыз. Сіз ғаламнан энергияны ешқандай жолмен шығара алмайсыз".
Ал неге шығара алмайсыз? Себебі ғалам — бұл бәрі, ол қазірдің өзінде сонда, дейді ол. "Егер сіз энергияны шығара алсаңыз, бұл ғаламның басқа нәрсенің ішінде екенін білдіреді. Онда біздің барлық физикалық модельдеріміз жарамсыз болып қалады. Түсінікті ме? "
Ол былай деп қосады: "Енді сұрақ туындайды: егер ғаламдағы барлық нәрсе, соның ішінде бүкіл ғалам жоғары энтропиялық күйге қарай дамыса, энтропияның өзгеруі қалайша нөлге тең болуы керек екенін қалай түсіндіруге болады? " Термодинамиканың екінші заңы бойынша, ғаламдағы барлық нәрсенің энтропиясы уақыт өте келе артқанымен, бұл ғаламның жалпы массасын арттырмайды, өйткені ол қазірдің өзінде сонда.
Содан кейін бірнеше жыл бұрын Вопсонның басына "Эврика" сәті келді: мүмкін "ақпараттық энтропия" үнемі өзін-өзі азайтып, жүйе, ағза немесе құрылым ішіндегі ақпаратты білдіретін код жолдарын қысқартып отыратын шығар. Мүмкін бұл қысқарту біздің энтропияға бейім ғаламымыздағы тепе-теңдікті сақтаудың өтемі болып табылады.
Осы идеяны тексеру үшін Вопсон Covid-19 тудыратын SARS-CoV-2 вирусының ДНҚ секвенирлеуін (генетикалық кодты оқу процесі) зерттеуден бастады. Әрбір жаңа нұсқаның қанша ақпарат сақтайтынын есептеуге болатын еді. Бұл ақпарат ДНҚ-ның құрылыс материалы болып табылатын төрт нуклеотидтің (ДНҚ мен РНҚ-ның құрылымдық бөліктері) екілік негізгі жұптарында сақталады: тиминмен жұптасқан аденин немесе гуанинмен жұптасқан цитозин. Түрлі реттіліктегі, тізбектегі және комбинациядағы AT немесе CG жұптары. Ол 2019 жылдың желтоқсанындағы алғашқы нұсқадан бастап, оны келесі нұсқалармен бірінен соң бірін салыстырып шықты.
Вопсон SARS вирусының бір нұсқадан екіншісіне өткен сайын өз ішіндегі ақпаратты үнемі азайтып отыратынын көріп таңғалды. Ол AT және CG негізгі жұптарының кейбірін мұқият тастап отырса да, вирус әлі де жұмыс істеуге, көбеюге және өзін сақтауға қабілетті болды. Әрбір келесі итерацияда (қайталануда) ол өзін тиімдірек ете түсті. Оның маған айтуынша:
«Мен өте қызықты нәрсе таптым. Мутациялар саны геномның ақпараттық энтропиясына (жүйедегі ақпараттың ретсіздік немесе белгісіздік деңгейі) кері пропорционалды түрде өзгеретінін анықтадым. Басқаша айтқанда, мутациялар неғұрлым көп болса, РНҚ геномының ақпараттық энтропиясы соғұрлым төмен болады».
Бұл мутацияларға тән деректердің қысқаруы, мутациялар туралы дәстүрлі көзқарастағыдай кездейсоқ математикалық сәттілік емес, әдейі жасалған және жоспарланған болуы мүмкін дегенді білдіреді. Ақпараттық энтропияны қысқартуға деген ішкі, табиғиға жат бейімділік: қажетсіз болып шыққан нұсқаулар мен сақталған ақпаратты жою арқылы тиімдірек жұмыс істеу.
Негізінде, Илон Маск Tesla мен SpaceX инженерлерінен де дәл осыны талап етеді.
Таңғалған Вопсон бұл энтропияны азайту бейімділігін басқа жерлерден іздей бастады. Ол былай дейді: «Мұның қолданылу аясы өте кең. Мен: «Тоқтай тұр, егер бұл геномдарда болып жатса, бұл әмбебап заң болуы мүмкін бе? Бұл табиғаттағы барлық нәрсенің негізінде жатқан бір нәрсе, бәлкім, осы ақпараттық энтропияны азайту, ақпарат мазмұнын азайту шығар? » – дедім».
Ол бұл деректерді қысқарту бейімділігін диск жетектерінің жұмысынан да тапты, олар ешқашан өздігінен жаңа деректерді қоспайды немесе «жазбайды», бірақ уақыт өте келе деректерді жояды. Сондай-ақ «Шпигельман құбыжығынан» (Spiegelman’s Monster) да байқады: бұл 1965 жылғы 74 ұрпақтан өткен бактериялық РНҚ тізбегіне қатысты эксперименттің нәтижесі, онда ДНҚ-ның негізгі жұптары 4500-ден 218-ге дейін азайған, яғни сақталған ақпарат 90 пайыздан астамға қысқарған.
Осылайша, мен алдыңғы тарауда айтып өткендей, Вопсон термодинамиканың екінші заңына тепе-теңдік ретінде инфодинамиканың (ақпараттық процестер динамикасы) екінші заңын ойлап тапты. Оның жаңа заңы 2022 жылдың 11 шілдесінде AIP Advances журналында жарияланған мақаласында айтылғандай, «ақпараттық энтропияның тұрақты болуын немесе уақыт өте келе азаюын талап етеді». Ол былай деп жазды:
«Бұл термодинамиканың екінші заңымен айқындалатын физикалық энтропияның дамуына мүлдем қарама-қайшы. Мұнда алынған таңғажайып нәтиже геномдық зерттеулердің, эволюциялық биологияның, есептеу техникасының, үлкен деректердің, физика мен космологияның болашақ дамуы үшін үлкен маңызға ие».
Ол генетика мен мутацияда; Евклидтік геометрияда, айналық бейнелеуде және математикада; тіпті табиғаттың барлық жерінде кездесетін симметрияда және электрондардың орналасу тәртібі туралы молекулалық құрылымның негізгі ережелерінде осындай деректерді қысқарту бейімділігін ашуды жалғастырды. Ол былай дейді:
«Бұл шынайы нәрселер. Бұл нағыз физика; бұл болып жатыр. Әлем осылай жұмыс істейді. Егер электрондар сол күйде орналаспаса, химиялық тұрақтылық болмас еді. Қатты денелер болмас еді. Материя болмас еді. Ештеңе қазіргідей көрінбес еді. Сонымен, бұл ережелер ғаламдағы барлық нәрсе үшін өте маңызды. Енді мен олардың ең төменгі ақпараттық энтропияны қабылдауын талап ететін негізгі ережені таптым».
Бірақ бұл өздігінен пайда болатын тиімділік қайдан бастау алады және оны Құдай ма, әлде ғалам ба, әлде басқа бір күш пе, кім орнатты? Міне, осы жерде бәрі сәл оғаш бола бастайды.
Илон Масктың біз үлкен виртуалды симуляцияда (шынайылықтың жасанды үлгісі) өмір сүріп жатқан болуымыз мүмкін деген берік сеніміне қайта оралайық. Басқа біреу, басқа жерде, басқа уақытта басқаратын симуляция. Егер бұл рас болса, осы алып видеоойынды іске қосу үшін орасан зор есептеу қуаты қажет болар еді – айталық, осы бір нәрсемен айналысатын шамамен елу планетаға тең компьютерлер керек. Сондықтан, бұл жасанды ғалам біздің симуляцияны жүргізуге қажетті ақпаратты мүмкіндігінше барлық жерде азайтуы керек еді.
Мұның бәрі өткізу қабілетін сақтау және аз ақпарат сақтау үшін жасалады.
Осы мүмкіндікке қызыққан Мелвин Вопсон 2023 жылдың 6 қазанында Америка физика институтының AIP Advances журналында «Инфодинамиканың екінші заңы және оның симуляцияланған ғалам гипотезасы үшін маңызы» атты келесі мақаласын жариялады. Ол маған Zoom арқылы берген сұхбатында түсіндіргендей:
«Мен біздің симуляцияда өмір сүретініміздің дәлелін таптым деп айтып тұрған жоқпын. Мен тек біздің шындығымыз көрінгендей емес болуы мүмкін деген қорытындыға нұсқайтын «саусақ ізін» таптым деп айтқым келеді. Біз симуляцияланған әлемде өмір сүріп жатқан болуымыз мүмкін, бірақ бұл әлі нақтыланған жоқ. Бізге қосымша жұмыс, мүмкін эксперименттер, эмпирикалық бақылаулар қажет, бірақ бұл шынымен де сол бағытты нұсқайды. Иә».
Ол екінші мақаласында өз заңы «негізінен ғаламдағы кез келген оқиғамен немесе процесспен байланысты ақпарат мазмұнын барынша азайтатынын» жазады. «Бұл мінез-құлық бағдарламалау тілдері мен компьютерлік кодтауда қолданылатын ережелерді толығымен еске түсіреді. Инфодинамиканың екінші заңы әмбебап түрде көрініс тауып жатқандықтан және іс жүзінде космологиялық қажеттілік болғандықтан, біз бүкіл ғалам симуляцияланған құрылым сияқты көрінеді деген қорытындыға келе аламыз.
Біздікі сияқты өте күрделі ғалам, егер ол симуляция болса, есептеу қуатын және деректерді сақтау талаптарын азайту үшін деректерді оңтайландыру мен қысудың кірістірілген механизмін қажет етер еді. Біз айналамыздағы эмпирикалық дәлелдер, соның ішінде цифрлық деректер, биологиялық жүйелер, атомдық жүйелер, симметриялар және бүкіл ғалам арқылы дәл осыны көріп отырмыз».
Азайту, азайту, азайту: Илонның жолы – мейлі ол симуляция немесе негізгі шындық болсын, ғаламның жолы. Ол мұны бәрімізден де тереңірек түсінеді. Қысқарту, қарапайымдылыққа ұмтылу, ықшам әрі мінсіз дизайнға ұмтылу, қалдықтардан арылу және қажетсіз қадамдарды жою: бұл өмір сүрудің жақсырақ жолы. Ғалам мұны талап етеді – немесе симуляция талап етеді.
3-сабақ
Ең ұзын шегені бірінші болып қағады. Каскаңды киіп ал.
Истеблишмент шабуылдағанда
Истеблишмент (биліктегі ықпалды топтар) Илон Маскқа қатты шүйлігуде. Ол әлемді құтқарғысы келеді, ал оның көптеген даттаушылары – олар қаншама көп! – оны өз басшыларының алдында бас идіргісі келеді. Саясаткерлер, реттеушілер, үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ), заңгерлер мен белсенді акционерлер – бәрі де Илонның қас жаулары.
Жек көретіндей не болды? Соған қарамастан, Истеблишмент оны тергеуді, оған шабуыл жасауды, сотқа беруді, оған және оның компанияларына айып тағуды және ол қажырлылықпен құрып жатқан бизнестеріне зиян келтіруге тырысуды қанды спортқа айналдырды. Олар оны қаралайтыны сонша, оның кез келген ісі ең жаман қырынан көрінеді. Көреген адамның орнына олар өтірікші мен алаяқты көреді. Оның таусылмайтын жігері мен оптимизмінің орнына олар «Музыка адамы» фильміндегі Гарольд Хилл сияқты алаяқтың мақтаншақтығын көреді.
Илон Маскты бір рет құбыжық пен зұлым етіп көрсеткеннен кейін, оның әрбір жаңа ісі күдікті болып көрінеді. Алдымен оған оқ атып, содан кейін фактілерді анықтайды. Ол кінәлі деп саналады және өзінің кінәсіздігін дәлелдеуге мүмкіндігі жоқ. Кішкентай нәрселер халықаралық жанжалға айналуы мүмкін.
Билік басындағылар бұл адамның қолына кісен салып, қауіпті қылмыскер сияқты аузын жапқысы келеді. Олар неге Илон Масктан қорқады және олар неден қатты сескенеді?
Бір жауап – олар оның Twitter-ді сатып алып, Америка тарихындағы үкіметтің Сөз бостандығы туралы бірінші түзетуді өрескел, заңсыз бұзуын әшкерелегенінен қорқады. Масктың рұқсатымен және Мэтт Таибби бастаған тәуелсіз журналистердің баяндауымен шыққан #TwitterFiles (Твиттер файлдары) әшкерелеуі ФБР, ЦРУ, Ұлттық қауіпсіздік департаменті, CDC және басқа да ондаған мемлекеттік органдар мен ҮЕҰ-ның Twitter-ге қысым көрсетіп, консервативті американдықтардың мыңдаған аккаунттарын үнсіз қалдыруға мәжбүрлегенін көрсетті.
Илон Маск «Прогрессивті №1 жауға» айналды, деп жазды Wall Street Journal редакциялық алқасы 2023 жылдың 23 қыркүйегіндегі «Илон Маскты қудалау: Tesla бас директоры үкіметтік тексерулердің орасан зор санына тап болды» атны мақаласында. Масктың ешбір қателігі мемлекеттік бюрократтардың немесе уағызшыл саясаткерлердің назарынан тыс қалмайды.
Сан-Францискоға, екі ай бұрынғы уақытқа оралайық: 24 шілде, 2023 жыл (менің туған күнім екен). Маск Twitter-дің атын жаңа ғана X деп өзгертті, Сан-Франциско орталығындағы Маркет-стриттегі бас кеңседе жүк көтергіш тұрды. Жұмысшылар Twitter-дің тік белгісін, жергілікті баспасөз кейінірек «иконалық» деп атаған, көзі жоқ көк құс логотипін алып тастай бастады. Олар қалалық полиция араласып, жұмысты тоқтатуға бұйрық бергенге дейін «@tw» және «tt» әріптерін алып тастап үлгерді, нәтижесінде «i» және «er» әріптері орнында қалды.
Рұқсат қағазының болмауына байланысты. Бірнеше күннен кейін, жұма күні Маск жұмысшыларға ғимараттың төбесіне үлкен, жарқыраған X логотипін орнаттырды. Дүйсенбі күні таңертең қала билігі жиырма бес адам оның тұрақсыз құрылымына және түнде тым жарық түсіретініне шағымданғаннан кейін, компанияға оны алып тастауды бұйрық етті.
Сонымен, Сан-Франциско шенеуніктері мен полициясы Twitter белгісінің өзгеруін тоқтатуға уақыт тапты – бұл қаңғыбастардың қоғамдық көшелерде лагерь құруына рұқсат беретін, заңсыз есірткілердің ашық қолданылуы әдеттегі жағдайға айналған, ауыр психикалық аурулары бар адамдар емделмей жүрген және лас әрекеттер жазасыз жасалатын қала. Басымдықтар осындай.
Бұл Маскқа деген өшпенділік жоғарыдан басталады. Маск Twitter-ді 2022 жылдың қазан айының соңында сатып алды. Аралық сайлау 2022 жылдың 8 қарашасында өтті, ал келесі күні Президент Байден (демократтар үшін) күтпеген жақсы нәтижелер бойынша сирек баспасөз мәслихатын өткізді.
Тілші: «Мырза Президент, Илон Маск АҚШ-тың ұлттық қауіпсіздігіне қатер төндіреді деп ойлайсыз ба? Және АҚШ өзінде бар құралдармен оның саудиялықтарды қоса алғанда, шетелдік үкіметтермен бірге Twitter-ді сатып алуын тексеруі керек пе? » Байден «сен қусың-ау» дегендей мысқылмен күлімсіреп, кідіріп, содан кейін сөздерін мұқият таңдады. Ол біреу көрінбейтін құлаққап арқылы оқып жатқандай сөйледі.
Президент Байден: «Хе-хе. Менің ойымша, Илон Масктың басқа елдермен ынтымақтастығы және/немесе техникалық қарым-қатынасы, э-э, тексеруге тұрарлық. Оның қандай да бір орынсыз әрекет жасап жатқанын айтып тұрған жоқпын. Мен тек мұны тексерген жөн, тексерген жөн деп айтқым келеді. Э-э, және, э-э, мм, және э-э, бар айтарым осы».
«Қалай? » – деп айғайлады бір тілші.
Президент Байден: «Көптеген жолдары бар».
Дұрыс: демек, Илон Маск орынсыз бірдеңе жасап жатқан болуы мүмкін. Біз не екенін білмейміз, бірақ көрейік! Пысық саясаткер: Масктың орынсыз ештеңе жасап жатқанын «айтпай-ақ», Президент Байден дәл осы мүмкіндікті көтерді – оны «тексеру» керек болатындай деңгейде.
Осы жерді белгілеп қойыңыз: Twitter-де Маск келгенге дейін де инвестор ретінде Сауд Арабиясының әл-ауқат қоры болған және қор сатып алғаннан кейін де қалды. Саудиялықтар сонымен қатар АҚШ-тың көптеген ірі компанияларының акцияларына иелік етеді, сондықтан бұл түкке тұрғысыз нәрсе. Федералдық органдар Twitter-ді шетелдік инвесторлары үшін нысанаға алған кезде – және мен бұған бәс тігемін – БАҚ Байденнің 2022 жылғы жасырын өтінішін ескермейді.
2023 жылдың жазында Маскқа жан-жақтан шабуыл жасалғаны сонша, бәрі саяси қуғын-сүргінге ұқсай бастады. Немесе қателіктер комедиясына. 24 тамыздан бастап бірнеше апта ішінде ол үкімет тарапынан жеті түрлі бағытта соққыға жығылды.
Ұлттық жол қозғалысы қауіпсіздігі басқармасы (NHTSA) Tesla-ның Autopilot (автопилот — автокөлікті өзі басқару жүйесі) жүргізу жүйесіне қатысты екі жылдық тергеудің шешімін жариялауға дайын болды. Бұған автопилот бағдарламасымен байланысты үш ондаған апат себеп болды, нәтижесінде 2016 жылдан бері жиырма үш адам қайтыс болған. 2024 жылдың сәуірінде NHTSA тергеуді аяқтап, ешқандай айыппұл немесе жаза қолданбады – бірақ жиырма төрт жаңа өлім бойынша жаңа тергеу бастады. Жыл сайын екі миллион жол апатынан қырық мыңнан астам адам өлетіні маңызды емес. АҚШ Әділет министрлігі SpaceX компаниясын жұмысқа қабылдау кезінде босқындарды кемсітті деп айыптады. Жұмыс берушілерге құжатсыз мигранттарды, әсіресе құпия жоғары технологиялық салаларға жұмысқа алуға тыйым салатын қарама-қайшы заңдар мен ережелерді ескерсек, бұл оғаш жағдай. Әділет министрлігі қылмыстық тергеу бастады, ал Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссия (SEC) Tesla-ның Илон Маскқа үй салу үшін миллиондаған долларға арнайы шыны тапсырыс бергені туралы хабарламалар бойынша бөлек азаматтық тергеу жүргізді. Шыны үй: бұл әзіл сияқты естіледі. 2024 жылдың жазының соңына қарай ешқандай айып тағылмады, бірақ екі агенттік те басқа мүмкін болатын негізсіз шығындарды тексеру үшін өз шолуларын кеңейтті. Федералды прокурорлар жаңа талпыныспен Tesla-ның электромобильдері бір қуатпен қанша қашықтыққа жүре алатыны туралы мәлімдемелерін зерттеді. Әділет министрлігі Федералды сауда комиссиясына (FTC) 2011 жылғы Twitter-дің құпиялылық туралы келісіміне қатысты қолдау білдірді. Тұтынушыларға жаңа зиян келгені туралы ешқандай дәлел болмаса да. Маск билікті қолға алып, бірнеше мың жұмысшыны жұмыстан шығарған кезде, кейбіреулері оның он жыл бұрынғы FTC ережелерін елемей жатқанына шағымданды. Тең жұмыс мүмкіндіктері жөніндегі комиссия (EEOC) 2023 жылдың 29 қыркүйегінде Солтүстік Калифорниядағы федералды сотқа Tesla-ға қарсы талап арыз түсіріп, аз ұлт өкілдерін қудалады деп айыптады. EEOC Калифорния штатының шағымын қайталады, ол өз кезегінде Фримонттағы (Калифорния) зауыттың қара нәсілді жұмысшысы Оуэн Диаздың арызынан кейін басталған еді. Ол алқабилер сотында Tesla-дан 3,2 миллион доллар өндіріп алды. Іс бір жылдан кейін де шешілмеген күйінде қалды. Сенатор Элизабет Уоррен Қорғаныс министрлігі мен Конгрессті Украина әскерилеріне, SpaceX-тің Starlink спутниктік желісіне және Қырым жағалауындағы Ресей кемелерін жару бойынша сәтсіз миссиясына қатысты жақында болған дау-дамайдағы Масктың рөлін зерттеуге шақырды.
Екі айда жеті бөлек ұрыс алаңы. Бұл бір нысанаға бағытталған үкіметтік соғыс үшін өте көп. Және бұл Илон Маскқа кедергі жасау, тежеу және оны қаралау үшін жасалып жатқан барлық әрекеттердің бір бөлігі ғана. Келесі бірнеше айда тағы екі шабуыл басталды.
2023 жылдың желтоқсанында Федералды байланыс комиссиясы (FCC) Масктың Starlink желісіне отыз бес штаттағы ауылдық жерлердегі 640 000 үй мен бизнесті интернетпен қамтамасыз ету үшін берілген 885 миллион долларлық келісімшарттың күшін жойды. Бұл республикашыл FCC мүшесі Брендан Каррдың ащы наразылығын тудырды, ол Байден әкімшілігін Маскты бірнеше рет нысанаға алды деп айыптады. Алғашқы сөзі:
«Өткен жылы Илон Маск Twitter-ді сатып алып, оны өз саяси және идеологиялық көзқарастарын сүзгісіз білдіру үшін пайдаланғаннан кейін, Президент Байден федералды агенттіктерге оның соңына түсуге «жасыл жарық» берді». Ол Президент Байденнің мұны істеудің «көптеген жолдары» бар деген сөзін келтіріп, былай деп қосады:
«Әрине, солай. Әділет министрлігі, Федералды авиация басқармасы, Федералды сауда комиссиясы, Еңбек қатынастары жөніндегі ұлттық кеңес, Нью-Йорктің оңтүстік округі бойынша АҚШ прокуроры және АҚШ-тың Балық және жабайы табиғатты қорғау қызметі – бәрі де Илон Маскқа немесе оның кез келген бизнесіне қатысты тергеу бастады. Бүгін Федералды байланыс комиссиясы Илон Масктың бизнесіне қарсы шара қолданып жатқан әкімшілік органдардың өсіп келе жатқан тізіміне қосылды. Бүгінгі шешім Байден әкімшілігін реттеушілік қудалау үлгісіне толық сәйкес келеді». Шешімді «заңның, фактілердің немесе саясаттың кез келген объективті қолданылуымен түсіндіру мүмкін емес».
Бір айдан кейін Илон Маск тағы бір жерде, бұл жолы Делавэр канцлер сотында шабуылға ұшырады. Жергілікті канцлер Кэтлин Сент-Джуд Маккормик 2018 жылы Tesla директорлар кеңесі Илон Маскқа берген және Tesla акционерлерінің 73 пайызы (Илон мен оның ағасы Кимбалдың акцияларын есептемегенде) мақұлдаған өтемақы пакетінің күшін жойды.
Илонның жалақы пакеті Tesla оны күшіне енгізген кезде 2,28 миллиард доллар деп белгіленген болатын, бірақ 2023 жылға қарай оның құны таңқаларлық 56 миллиард долларға жетті. Себебі Tesla акциялары осы уақыт ішінде он еседен астам өсіп, 2024 жылдың басында бір акция үшін 17 доллардан 185 долларға дейін көтерілді (бұл 2021 жылдың қазанындағы ең жоғары 370 доллардан төмен болса да). Илонның өтемақысы тек Tesla акцияларынан тұрды және бұл бұрын жақсы нәрсе деп саналатын: бас директордың жалақысын акциялардың тиімділігіне байланыстырып қою, сонда ол тек акционерлер пайда көрген жағдайда ғана пайда көреді.
Сонымен, оның «алтын кісендері» (жоғары жалақыға байланысты қалдыру стратегиясы) енді 56 миллиард доллар тұрады деп айтылса да, ол сол бес жыл ішінде Tesla акционерлері үшін жарты триллион доллардан астам қосымша байлық жасады.
Канцлер өз шешімінде еркін кетті, ол өз сөзін оқырманды қызықтыруға арналғандай мына жолмен бастады: «Әлемдегі ең бай адамға тым көп төленді ме? » Ол «мүлдем бұрыс» процесті алға тартты, онда «ынтымақтас» кеңес шарттарды мақұлдаған және бұл баға «әділетсіз» әрі «ақылға сыймайтын сома» деп дәлелдеді. Ол «Star Trek» («Адам аяғы баспаған жерге батыл қадам басу») және Шекспирдің «Генрих V» туындыларын («Тағы да шабуылға, қымбатты достарым, тағы да») тілге тиек етті.
Оның бұдан ләззат алғаны анық. Канцлер Маккормик бұған дейін де Илон Маскпен текетірескен болатын: ол 2022 жылдың соңында оны Twitter-ді сатып алу туралы ұсынысын орындауға мәжбүрлейтін шешім шығарған еді.
Сейсенбі, 30 қаңтар, 2024 жылы оның жалақы пакеті туралы шешімінен кейін бірнеше сағат өткен соң, Илон X-те жаңа сауалнама жариялап, Tesla өзінің корпоративтік штаб-пәтерін Техасқа, яғни ірі бизнестердің көпшілігі тіркелген Делавэрден көшіруі керек пе деп сұрады. 1,1 миллион дауыс берушінің 87 пайызы «иә», 13 пайызы «жоқ» деп дауыс берді. Екеуі де 1 ақпанда Маск келесі Tesla акционерлерінің жиналысында компанияның тіркелуін «Жалғыз жұлдызды штатқа» (Техастың лақап аты) көшіруді ұсыну жоспарын жариялады.
2024 жылдың 13 маусымында Tesla жылдық акционерлер жиналысын өткізді. Акциялардың жетпіс екі пайызы Илонның өтемақы келісімшарты үшін дауыс берді, бұрынғы шарттар сақталып, енді оның құны 48 миллиард долларға дейін төмендеді. Бұл акционерлер мұның оларға қанша тұратынын білгенге дейін өткен бастапқы дауыс берумен бірдей деңгейде болды. Бұл үлкен ризашылық белгісі еді. Сондай-ақ, Tesla инвесторлары компанияны Техасқа көшіруді де мақұлдады.
Илон ешқашан бас имейді; ол тығылып қалудан бас тартады. Оның орнына ол тұрып күресуді таңдайды. Ол қоғамдық пікірді жинау үшін X-ке жүгінеді. Және өзіне шабуыл жасаушыларға қарсы соққы беру үшін сотқа шағым түсіреді. Және өзін даттаушыларға ашық түрде қарсы келетін жаңа әрекеттер жасайды. Міне, бұл – мінез. Оның бойында бұл қасиет жетіп артылады. Тіпті ең құдіретті күштер Илон Маскқа қысым көрсетпек болғанда, ол оларды тиісті орнына қою үшін қайта көтеріледі. Илон – бірінші болып қағылатын ең ұзын шеге. Ол бұл туралы жылап-сықтаудың орнына, каскасын киіп алады. Кәне, көрейік.
Бұл бәрімізге үлгі бола алады. Өзімізді дайындап, фактілер мен моральдық жағынан дұрыс болсақ, жоғары тұрған күштерге қарсы тұру және өз пікірімізді айту – бәріміз істеуге тиіс нәрсе. Егер бізде мүмкіндік пен батылдық болса. Маскта екеуі де бар. Кері энергиялы суперқаһарман сияқты, ол шабуылдардан күш алады. Бұл ақымақтардың өзін жеңуіне жол бермейді. Оның бойында Христофор Колумбтың «қарсылық» синдромы бар: олар сенің қателескеніңді неғұрлым көп айтса, сен өзіңді соғұрлым дұрыс сезінесің. Маск өз түйсігіне сенеді.
2023 жылдың тамызынан қыркүйегіне дейінгі небәрі үш апта ішінде жаңалықтарға шыққан үкіметтің жеті бөлек қудалау әрекетін Маск еңсерген кезде бұл қасиеттері анық көрінді. Біз LIFO (соңғы келген — бірінші шығады деген принцип) есебін жасап, соңғы жазбадан бастайық: Украина/Starlink дауы және Массачусетс штатының өзін әулие санайтын сенаторы.
Сенатор Уоррен Маскті айыптай отырып, сол аптада жарық көрген Уолтер Айзексонның «Илон Маск» атты, 95 тараудан және 688 беттен тұратын өмірбаяндық туындысының тақырыптарын пайдаланды. 430-беттің соңында Айзексон 2022 жылдың сәуірінде Маск Украина әскерилерінің оның жеке меншік Starlink (жерсеріктік интернет желісі) желісін Қырым маңындағы Ресей кемелеріне жасалатын алғашқы дрон шабуылын бағыттау үшін пайдалану туралы өтінішін қабылдамағанын хабарлайды.
Айзексон Украина әскерилерінің Қара теңіз арқылы Қырым түбегіндегі Севастополь портына қарай жарылғыш заттармен жарақталған алты су асты дронын жібергенін жазады. Түн ортасында Украина әскерилері мен үкімет өкілдері, соның ішінде Премьер-министрдің орынбасары, Маск пен SpaceX басшыларына хабарласып, тұтқиылдан жасалатын шабуылды жалғастыру үшін Starlink қамтуын қосуды өтінген.
Маск олардың өтінішін орындамады. Ол бұл мәселені осы шиеленісті уақытта Айзексонмен талқылаған — бұл автор немесе журналист үшін таңқаларлық ашықтық еді. Маск оған шабуыл сәтті болған жағдайда бұл «әлем үшін жаман» болар еді деп айтқан. Ол бұл оқиға АҚШ-тың Ресей-Украина соғысына араласуын күшейтіп, тіпті Үшінші дүниежүзілік соғысқа әкелуі мүмкін деп қорықты.
Уолтер Айзексон «Илон Маск» кітабында бұл текетіресті былай сипаттайды:
«Шабуыл үшін Starlink-ті пайдалануға рұқсат беру, оның пайымдауынша, әлем үшін апат болуы мүмкін еді. Сондықтан ол өз инженерлеріне Қырым жағалауынан жүз шақырым радиуста қамтуды өшіруді құпия түрде бұйырды. Нәтижесінде Украинаның су асты дрондары Севастопольдегі Ресей флотына жақындағанда байланыс үзіліп, жағаға еш зиянсыз шығып қалды».
Айзексон бұл оқиғада өз кейіпкерін батыл әрі ержүрек етіп көрсеткісі келген еді; өмірбаяншылар әдетте солай істейді — дөрекі адамның өмірін зерттеуге сонша күш жұмсаудың не керегі бар? Алайда, нәтижесінде ол Илон Маскті өркөкірек және билікке құмар етіп көрсетті, содан кейін Украинаны қолдайтын демократтар, үкімет өкілдері мен БАҚ шабуылға көшті.
New Republic газетінің тақырыбы: «Путинге жағымпазданған Илон Маск Украинаның шабуылын тоқтату үшін Starlink-ті өшіріп тастады». Жағымпазданған?
The Independent: «Илон Маск Путиннің әскери флотына жасалған украиндық дрон шабуылына кедергі келтіргенін мойындап, ашу-ыза туғызды». Кедергі келтірген?
Vanity Fair: «Есеп: Илон Маск өткен жылы Украинаның әскери шабуылына үлкен зиян келтірді». Астыңғы тақырып: «Тұрақсыз миллиардер Starlink байланысын өшіріп тастады».
Yahoo News: «Маск Украинаның Starlink-ке қолжетімділігін шектегені үшін тағылған мемлекетке опасыздық айыптарын жоққа шығарды». Опасыздық? Опасыздық!
Business Insider: «Зеленскийдің кеңесшісі Илон Маскті сынға алды... "Неліктен кейбір адамдар соғыс қылмыскерлерін қорғауға соншалықты құштар? "»
The New York Times: «Илон Маск Украинаның Ресей флотына дрон шабуылын жасауына рұқсат бермеді». Астыңғы тақырып: «Маск мырзаның өзінің Starlink жерсерік желісін пайдалануға рұқсат бермегені туралы жаңалық Киев пен Вашингтонда оның соғысқа тигізетін ықпалына қатысты алаңдаушылықты тудырды».
Сонымен қатар, Маскты қолдаушылар оны Ресей-Украина соғысының өршуіне жол бермегені үшін мақтады. Кейін белгілі болғандай, Илон Маскқа қатысты сын да, мақтау да негізсіз болып шықты. Уолтер қателескен екен.
«Илон Маск» кітабы жарық көргеннен кейін бірнеше күн өткен соң, Айзексон халықаралық дау тудырған қателік жібергенін мойындады. Айзексон жазғандай Маск өз инженерлеріне Қырымда Starlink-ті өшіруді бұйырған жоқ, керісінше, АҚШ заңнамасына сәйкес ол жерде байланыс басынан-ақ болмаған. АҚШ-тың Ресейге қарсы санкциялары SpaceX-ке Ресей бақылауындағы аумақтарға қызмет көрсетуге тыйым салған еді. Сонымен, Илон Украинаның Қырымда Starlink-ті қосу туралы өтінішінен бас тартты, өйткені бұл АҚШ заңын бұзу болып табылатын еді. Ол батырлық жасаған жоқ. Ол ережелерді сақтады, бірақ бұл оның әдеттегі мінезіне ұқсамайтын еді.
Келесі күні кешкі сағат он бірде Айзексон әлеуметтік желіде бұл мәселені «түсіндіру» (қателікті түзету мақсатындағы мәлімдеме) үшін шығып: «Украиналықтар байланыс Қырымға дейін қосулы деп ОЙЛАДЫ, бірақ олай емес еді. Олар Масктен Ресей флотына су асты дрондарымен шабуыл жасау үшін оны қосуды сұрады. Маск оны қоспады, өйткені ол, бәлкім, дұрыс айтқан болар, бұл үлкен соғысқа әкеледі деп ойлады». Әттең, ол тағы да қателесті: бұл Масктың Украинаға «жоқ» деп жауап беруінің нақты себебі емес еді. Маск АҚШ заңдарын сақтап, Ресейге қарсы санкцияларға бағынған болатын.
Екі күннен кейін, 2023 жылдың 11 қыркүйегінде таңғы сағат 5:30-да (шығыс уақытымен), Илон Маск өзінің X желісіндегі 155 миллион оқырманына тікелей үндеу тастады: «Мен Америка Құрама Штаттарының азаматымын және менде тек осы елдің паспорты ғана бар. Не болса да, мен Америка үшін күресемін және ол үшін өлемін. АҚШ Конгресі Ресейге соғыс жариялаған жоқ. Егер біреу опасыз болса, ол — мені солай атайтындар. Оларға мұны анық жеткізіңіздер».
13 қыркүйекте сенатор Уоррен CNN-ге шықты, үстіне Whole Foods дүкенінің көкөніс бөліміндегі қызметкерден қарызға алғандай көрінетін ашық жасыл костюм киіп алған. Ол Айзексонның түзетуінен хабарсыз болды немесе оны елемеуді жөн көрді. Ол Гарвард профессорының дәріс беру стилінде эфирде былай деп гүрсілдеді:
«АҚШ-тың сыртқы саясатын АҚШ үкіметінен басқа ешкім жасауға тиіс емес. Бір миллиардердің жасырын түрде біздің сыртқы саясатымызды өзгертуіне жол берілмейді».
Маск мұндайға жақын ешнәрсе істеген жоқ. Керісінше, ол мүлдем басқаша әрекет етті. Бір-екі күннен кейін ол All-In подкастының жанкүйерлер саммитінде үлкен экран арқылы бейнебайланысқа шығып, егжей-тегжейлі мәліметтермен бөлісті. Подкастты төрт ақылды әрі өте бай технологиялық мамандар, соның ішінде оның жақын досы және PayPal-дағы әріптесі Дэвид Сакс жүргізеді. UCLA кампусындағы Royce Hall залында жүздеген жанкүйерлер қараңғыда отырып, Масктың әрбір сөзін қолпаштауға дайын болғанда, оның экрандағы бейнесі нағыз Оруэллдік (тоталитарлық бақылау стиліндегі) көрініске ұқсады. Илон жиналғандарға былай деді:
«Үкіметтің нақты рұқсатынсыз бізге [Ресей бақылауындағы Қырымда] байланысты қосуға рұқсат етілмейді. Сонымен, бізде АҚШ үкіметінің [рұқсаты] болған жоқ... Біз бұл Севастопольдегі Ресей флотына жасалған Перл-Харбор стиліндегі шабуыл сияқты екенін түсіндік. Сондықтан олар бізден іс жүзінде соғыстың ірі актісіне белсенді түрде қатысуды сұрады».
Ол тағы да былай деп қосты: «Біз Украина үкіметін қатты қолдағанымызбен, Украина үкіметі АҚШ халқына немесе компанияларына басшылық етпейді. Бұл олай жұмыс істемейді». Зал қошеметке бөленді. Маск сонымен қатар: «Мен Президент Байденнің үлкен жанкүйері болмасам да, егер маған оны қосу туралы президенттік директива келсе, мен оны орындар едім. Өйткені мен президентті елдің бас атқарушы директоры ретінде құрметтеймін. Сол адамның президент болғанын қалаймын ба, жоқ па, мен бәрібір бұл лауазымды сыйлаймын», — деді.
Бұл Президент Байден мен сенатор Уорреннің Илонға көрсеткен құрметінен әлдеқайда жоғары еді.
Starlink төңірегіндегі бұл шу бірнеше маңызды жайтты ескермеді. Жерсерік желісі — жеке меншік нысан. Оны SpaceX салды, онда Илонның 42 пайыздық бақылау пакеті бар және ол оны өз ақшасынан 100 миллион доллар бөліп қаржыландырған. Украина үкіметі жүздеген ресейлік зымырандар елдің технологиялық инфрақұрылымын қиратқаннан кейін байланысты қалпына келтірудегі Starlink-тің маңызды рөлі үшін Маск пен SpaceX-ке алғыс айтқан болатын.
Шындығында, Starlink Украинаға және оның әскерилеріне 100 миллион доллардан астам сомаға тегін қызмет көрсетті, өйткені Маск егемен ел өзін қорғай алуы керек деп санады. Бір кездері Америка Құрама Штаттары Украина үшін Starlink қызметіне ақы төлеу туралы келісімге қол қоюға жақын болған, бірақ ақпараттың тарап кетуі мен Маскқа қарсы кезекті дау-дамайдың кесірінен мәміле бұзылды.
Ең биік шеге бірінші қағылады. Жақсылық жазасыз қалмайды. Бұл тәмсілдер жүздеген жылдар бойы сақталып келеді, өйткені олар жиі шындыққа айналады.
Сенатор Уоррен CNN-ге шыққаннан кейін бір апта өтпей жатып, Маск оның «сыртқы істерге араласпауы керек» деген ескертуіне үнсіз жауап қатты. Ол Нью-Йоркте Түркия Премьер-министрі Режеп Тайып Ердоғанмен кездесті, ол Масктен өз елінде Tesla Gigafactory (Tesla компаниясының ірі зауыты) салуды сұрады. Сол күні кешірек Маск өзінің X платформасында Израиль Премьер-министрі Биньямин Нетаньяхумен бір сағаттық сұхбат жүргізді. Олар жасанды интеллект және басқа да тақырыптарды талқылады.
Күннің соңында Илон Маск Израиль басшысына жаңа Tesla Cybertruck сыйлады.
Элизабет Уорреннің Илон Маскқа деген «ерекше сезімі» бар. 2022 жылдың желтоқсанында ол Илон платформаны сатып алғаннан кейін екі ай өткен соң, ашық акционерлік Tesla мен жеке меншік Twitter арасындағы мүдделер қақтығысын SEC (АҚШ-тың бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы) тарапынан тергеуге шақырды. Ол мұны 2023 жылдың сәуірінде тағы да қайталады. Сенатор Tesla директорлар кеңесі мен Tesla акциялары иелерінің құзыретіне жататын іске араласты. Егер акционерлер бұған алаңдаса, олар кеңес тергеуін талап ете алады, қарар қабылдай алады немесе акцияларын сатып, басқа жерге инвестиция сала алады.
Федералдық билікке бұған араласудың қажеті жоқ. Одан да бақылаудан жалтару үшін демократтарға 40 миллион доллар қайырымдылық жасаған қайсыбір «вундеркинд» негізін қалаған кезекті FTX криптовалюталық алаяқтығын іздеп табыңыздар. Бірақ жоқ: олар Илон Масктің соңына түсуді жөн көреді.
Сенатор Уоррен 2023 жылдың шілдесінде өзінің «алаңдаушылығын» тағы да білдірді. 17 шілдеде сағат 15:02-де ол былай деп жазды: «Илон Маск Twitter-ді басқарғаннан бері, @Tesla кеңесі оның Tesla мен Twitter-дің бас директоры ретіндегі рөлінен туындайтын мүдделер қақтығысын басқара алмады деп алаңдаймын. Tesla кеңесі өз акционерлеріне қызмет етуге заңды түрде міндетті. Мен @SECGov-ты тергеу жүргізуге шақырамын». Соншалықты салмақты әрі тақуасыған кейіп.
Екі күннен кейін, 19 шілдеде сағат 11:27-де, Илон Маск Twitter-де ешқандай тыныс белгісіз жауап берді: «Тағы да сен бе» және бір минуттан кейін: «Өтінемін өтінемін өтінемін дос болайықшы». Ол мұны ирониямен айтты: бір нәрсені айтып, оған қарама-қайшы мағынаны меңзеді. Илон Маск сенатор Уорреннің өзін жарнамалайтын, өз мүддесін ойлайтын жау екенін көреді және ол үшін бұл — соғыс. Және оныкі дұрыс. Нені тергеу керек? Сенатор Уоррен Tesla инвесторлары үшін алаңдайтынын айтады — бірақ ол бұл твитті жазған кезде Tesla акцияларының бағасы жыл басынан бері 170 пайызға өскен болатын.
Бір күннен кейін, 20 шілдеде, Reuters Илон Масктің адвокаттары сенатор Уорренді сотқа шақыртуға және оның Twitter мен Tesla-ға қатысты FTC және SEC-пен барлық хат-хабарларын көрсетуді талап етуге дайындалып жатқанын хабарлады. Бұл Масктың күш көрсетуі, лайықты жауап қайтаруы еді. Жауларың соңыңа түскенде дулыға киюдің бір ережесі бар: сен де соққы беруің керек. Және қорғаныс әрекеттерін шабуылға айналдыруың қажет. Илон үкімет оны босқындарды жұмысқа алмағаны үшін сотқа бергеннен кейін дәл осылай жасады.
2023 жылдың жазының соңына қарай Илон Маск тағы бір алпауыттың — АҚШ Әділет министрлігінің нысанасына айналды. Оның құрамында Азаматтық құқықтар бөлімі бар, ал оның ішінде Иммигранттар мен жұмысшылардың құқықтары бөлімі (IER) орналасқан. IER SpaceX-ке қарсы Әкімшілік тыңдаулар жөніндегі бас маманның кеңсесіне шағым түсірді, ол Иммиграциялық бақылау жөніндегі атқарушы кеңсенің ішінде, ал ол өз кезегінде... Әділет министрлігінің ішінде орналасқан.
Сонымен, Әділет министрлігінің бір бөлігі Илон Маск пен SpaceX-ке қарсы шара қолданып жатыр, ал оны Әділет министрлігінің екінші бөлігі төрелік етеді. «Әділет» термині бұл жерде сенімсіздік тудырады. Бұған «жасырын сот» немесе «кенгуру соты» (әділетсіз, алдын ала шешімі дайын сот) деген атаулар көбірек сәйкес келетін сияқты. IER түсірген шағымның негізгі мәні одан да оғаш: SpaceX 2018 жылдан 2021 жылға дейін босқындарды жұмысқа алмай, орнына АҚШ азаматтары мен заңды мәртебесі бар тұрғындарды жалдау арқылы оларды кемсіткен-міс.
Бұл — «Асты-үстіне түскен әлемнің» нақ өзі. АҚШ заңы әдетте жұмыс берушілерден жұмысқа алынатын қызметкерлердің АҚШ азаматы немесе заңды тұрғын екенін тексеруді талап етсе де, бұл жерде кәсіпкерді босқындар мен баспана іздеушілерді жұмысқа алмағаны үшін сотқа беріп отыр. Сонымен қатар, қосымша ережелер SpaceX сияқты стратегиялық технологиялық компанияларға шетелдіктерді жұмысқа алуға тыйым салады, өйткені оның АҚШ барлау агенттіктерімен жерсерік ұшыру туралы келісімшарттары бар. Сондай-ақ, тұру мәртебесі тұрақсыз адамды жұмысқа алу — тиімсіз бизнес: сіз оны оқытуға қаржы жұмсайсыз, ал ол соңында өз еліне қайтуға мәжбүр болады.
АҚШ саясаты мүмкіндігінше өз адамдарымызды жұмысқа алуды ынталандыруы керек. Сондай-ақ, мұнда заңды түрде кіру құқығын алғандарды: АҚШ-та тоғыз миллион заңды иммигрант жұмыссыз жүр. Босқындар мен «баспана сұраушылар» — иммиграциялық және тұру мәртебесі әлі анықталмаған жаңадан келгендер. Қандай компания осындай белгісіз болашағы бар жаңа жұмысшыны қабылдайды?
Соңғы он жылда IER кеңсесі осындай сипаттағы он әкімшілік істі қарап, оларды айып тақпай-ақ реттеген. Бұл істердің бесеуі Джо Байден президент болғаннан кейін қозғалған. Олардың барлығы шағын жұмыс берушілерге қатысты болды және аз ғана сома төлеумен аяқталды. Бірақ Илон Маскқа келгенде бәрі басқаша болды. Әділет министрлігінің атынан АҚШ Бас прокурорының азаматтық құқықтар жөніндегі көмекшісі Кристен Кларктың жасаған ресми, өктем мәлімдемесі мынадай болды: «Осы сот ісі арқылы біз SpaceX-ті заңсыз жұмысқа алу тәжірибесі үшін жауапқа тартамыз».
Шағымда көрсетілген «заңсыз тәжірибенің» бірі мынадай: Илон Масктың кейбір көпшілік алдындағы мәлімдемелері «кемсітушілік» сипатта болған-мыс, мысалы, оның 2020 жылы Twitter-дегі: «Зымырандар озық қару-жарақ технологиясы болып саналатындықтан, SpaceX-ке жұмысқа тұру үшін АҚШ заңы кем дегенде грин-карта талап етеді» деген жазбасы. Маск өз адвокаттарының кеңесіне сүйеніп, шындық деп санаған нәрсесін айтты, ал енді үкімет мұны «кемсітушілік» деп атап, оның сөз бостандығын шектеуге тырысуда.
Әдетте, Әділет министрлігі сияқты ірі әрі қорқынышты орган сізді нысанаға алғанда, адвокаттарыңыз үндемеуді тапсырады және сіз соған бағынасыз. Солай істеуіңіз де керек, өйткені сіздің кез келген айтқаныңыз сотта өзіңізге қарсы қолданылуы мүмкін. Біз бәріміз «Заң және тәртіп» сериалын мың рет көргенбіз. Дун-дун!
Илон Маск басқа ережелермен ойнайды. Іс жарияланған күні кешкі сағат 8:44-те, ол бұдан былай төзе алмайтындай, X желісінде жазба қалдырып, 3,7 миллион қаралым жинады. Ол SpaceX-тің АҚШ-тың тұрақты тұрғыны болып табылмайтын кез келген адамды жұмысқа алуы қару-жарақты халықаралық тасымалдау заңдарын бұзу болатынын түсіндірді. «Бұл — Әділет министрлігін саяси мақсаттарда қару ретінде пайдаланудың тағы бір мысалы».
Екі күннен кейін, оның оқырмандары Әділет министрлігіне (DOJ) шүйлігіп жатқанда, Маск 2023 жылдың 26 тамызында сағат 13:12-де тағы бір хабарлама жариялады: «DOJ өздерін сотқа беруі керек! ». Ол бұл жазбаны Джордж Мейсон университетінің экономика профессоры Алекс Табарроктың 66 миллион қаралым жинаған мына жазбасының үстіне қосты:
«Әділет министрлігі Илон Маск пен SpaceX-ті жұмысқа тек АҚШ азаматтары мен тұрақты тұрғындарды алғаны үшін сотқа беріп жатыр. Жұмысқа тек АҚШ азаматтары өтініш бере алатынын тағы кім хабарлайтынын білесіздер ме? Әділет министрлігінің өзі». Жазбаға Әділет министрлігінің Федералдық түрмелер бюросындағы «демалыс маманы» бос жұмыс орны туралы хабарландырудың скриншоты тіркелген. «Жұмысқа орналасу шарттары: АҚШ азаматтығы талап етіледі».
Бір минуттан кейін, сағат 13:13-те, @elonmusk-тан жауап келді: «Мен шыдай алар емеспін... roflmao (еденде аунап, ішек-сілесі қатып күлу)... ирония шектен шығып кетті», содан кейін күлкіден көзінен жас шыққан екі эмодзи қойылды. Илон оны құлатқысы келетіндердің бетіне күліп жатыр. Біз де солай істеуіміз керек.
Бір сәт бұл жағдай Илон Маск үшін қалай көрінетінін елестетіп көріңізші. Оның соңына планетадағы ең ірі, ең қуатты құрылымдардың бірі — АҚШ федералдық үкіметі түскен. Оның көзқарасы бойынша, бұл — өз мүддесін ойлайтын саяси қуыршақтар басқаратын, орасан зор, тынымсыз, таусылмайтын қарсылас. SpaceX-тегі босқындарға қатысты шағымға келсек, кінәлі адам Илон Маск болғанда, осы алпауытты ояту үшін не қажет болды?
Бар болғаны бір ғана жұмыс іздеушінің бір шағымы. Төрт жыл ішінде SpaceX-ке түскен миллионнан астам жұмыс өтінішінің ішіндегі, жалпы 11 500 бос орынға үміткер болған бір ғана АҚШ азаматы емес адамның шағымы.
2020 жылдың ақпанында Фабиан Хуттер есімді үміткер SpaceX сайтында жарияланған жұмысқа өтініш берген. Хабарландыруда үміткерлер АҚШ азаматы, заңды тұрақты тұрғын, қорғалатын тұлға немесе Мемлекеттік департамент рұқсат берген адам болуы тиіс екені айтылған. Хуттердің түйіндемесінде оның Австрия мен Канаданың қос азаматтығы бар екені анық көрсетілген.
Бір қызығы, SpaceX менеджерлері бұл шетелдікті бірден шеттетпей, оны сұхбаттың бірнеше кезеңінен өткізген. Оның азаматтық мәртебесі шешім қабылдау процесіне әсер еткені туралы ешқандай дәлел болған жоқ. Олар оны SpaceX-те жұмыс істеу уәждемесі туралы сұрақтарға жеткіліксіз жауап бергені және Starlink шоғыры туралы талқылауда шығармашылықтың жоқтығы үшін қабылдамаған. Ал SpaceX техникалық стратегия жөніндегі маманның бұл бос орнын сол күйі толтырмаған. Мұның бәрі SpaceX-тің заңды жауабында көрсетілген.
Сонымен, кемсітушілік қайда? Соған қарамастан, Фабиан Хуттер 2020 жылдың 29 мамырында Иммигранттар мен жұмысшылардың құқықтары бөліміне шағым түсірді, ал IER бұл іске ерекше құлшыныспен кірісті. Деректерге сүйенсек, агенттік бірден SpaceX-ке АҚШ заңымен тыйым салынған «кемсітушіліктің кез келген үлгісін немесе тәжірибесін зерттейтінін» ескертті.
IER SpaceX-тен дерлік қырық ішкі санатты қамтитын он үш санат бойынша жұмыс құжаттарын талап етті. SpaceX хабарлағандай, ол «баристалардан бастап сантехниктерге дейін, өте мамандандырылған инженерлерге дейінгі» он жеті жүз бос жұмыс орнының әрқайсысы бойынша егжей-тегжейлі мәліметтерді көргісі келді. Жұмыс туралы хабарландырудың көшірмесін, атын, лауазымын, жалдау күнін, жұмыс бастау күнін, жалақысын, барлық қатысты құжаттарды және жұмысқа қабылдаған қызметкерлер туралы дәл осындай мәліметтерді сұратты.
IER сонымен қатар «мыңдаған құпия жазбаларды — соның ішінде SpaceX-тің бүкіл ел бойынша тоғыз нысанындағы кез келген лауазымда істейтін 3500 қызметкерінің әлеуметтік сақтандыру карталарын, паспорттарын және туу туралы куәліктерін» сұрады, — деді SpaceX IER шағымына берген жауабында. «Десе де, IER мұндай ауқымды талаптардың не үшін негізді екенін түсіндіруге тырысқан да жоқ... Оның бүгінгі күнге дейінгі өктем жауаптарында қазіргі сұрауының SpaceX-тің жұмысқа алу тәжірибесін тергеуге қалай қатысы бар екені туралы ешқандай түсініктеме берілмеген».
Масктің иелігіндегі компанияның қызметкерлері IER сұрауына жауап беру үшін жүз сағаттан астам уақыт жұмсап, мыңнан астам беттен тұратын құжаттар дайындады — бірақ бұл жеткіліксіз болды! Агенттіктің шенеуніктері SpaceX адвокаттарына компанияның жауабы «бірнеше жағынан жеткіліксіз» екенін айтты. SpaceX-тің мәлімдемесінде былай делінген: «IER-дің талабы — үкіметтің өкілеттігін асыра пайдалануының нақ өзі... Бұл ешқашан толтырылмаған бос орынға қабылданбаған және өзінен ешқашан I-9 (азаматтықты растайтын құжат) құжаттары сұралмаған үміткердің негізсіз шағымына сүйенген».
Сондай-ақ: «Әр қадам сайын SpaceX-тің IER тергеуінің заңды шеңберінде ынтымақтастық орнатуға деген ниеті барған сайын инвазивті, ауыр және қатысы жоқ құжаттық сұраулармен бетпе-бет келді». IER-дің көбірек құжаттарды талап етуі «қатысы болмағандықтан, негізсіз ауыр» болды. Осылайша, агенттік «тұйық логиканы» қолданды — яғни, IER іздеп отырған құжаттар IER ойлап тапқан кез келген тергеу үшін міндетті түрде «маңызды» болып табылады.
SpaceX жұмысқа алу, тұру мәртебесі және құпиялылық талаптарына қатысты АҚШ заңдарын сақтай отырып, ең жоғары білікті үміткерлерді іздейтінін айтып бақты; және компания ондаған шетелдіктердің жұмыс істеп жатқанын атап өтті. Ешқандай кемсітушілік болған жоқ.
Сонымен қатар, саяси мәселе ретінде, егер мыңдаған білікті американдықтар мен тұрақты заңды тұрғындар осы бос орындарға өтініш беріп жатса, неге үкімет SpaceX-ке немесе кез келген компанияға босқындарды немесе кез келген шетелдікті жұмысқа алуды бұйыруы керек? Иммигранттар мен жұмысшылардың құқықтары бөлімінің бұл дауға еш қатысы болмауы тиіс еді. Егер бұл іс «ең биік шеге» Илон Маскқа қатысты болмаса, оның мүлдем болмайтынына күмән жоқ.
Маск өзінің дұрыстығына сенімді болса, ол аяусыз кек алады. Ал қателескен күннің өзінде, ол қарымта соққы беру арқылы бәрібір ұтады. Миллиондаған жанкүйерлеріне үн қатып, мыңдаған қолдау пікірлерін жинау арқылы ол «бұзақының мұрнынан нұқып», жеңіске жетеді. Біз үшін бұдан шығатын сабақ — үндемей қалғаннан көрі, пікір білдіріп қателескен артық, өйткені оны кез келген уақытта түзеуге болады. Маңызды дауда өз намысыңды қорғау, әсіресе, іс-әрекеттен көрі сөзге бола әлеуметтік желіде қарғыс таңбасын басатын қазіргі бизнес әлемінде өте маңызды.
Жаңа тергеу туралы хабар тарағаннан кейін бір апта өткенде, Маск пен SpaceX қарымта соққы берді. 15 қыркүйекте олар Бас прокурор Меррик Гарландты, бас әкімшілік тыңдау қызметкерін және сол қызметкердің қарамағындағы әкімшілік істер жөніндегі судьяны сотқа берді. Басқаша айтқанда, Маск оларды «қолдан жасалған соттың» мүшелері деп санады.
SpaceX-тің 1:23-cv-00137 нөмірлі жаңа талап арызы Техас штатының Оңтүстік округтік сотына әлемдегі ең ірі заң фирмаларының бірі — Akin Gump Strauss Hauer & Feld заңгерлері тарапынан берілді. Олар SpaceX-ке қарсы істі конституцияға қайшы деп санайды. Өйткені бұл істі конституцияға қайшы тағайындалған, POTUS (АҚШ Президенті) тарапынан қызметтен босатыла алмайтын әкімшілік судья қадағалап отыр. Ол судья SpaceX-тің Жетінші түзету бойынша алқабилер сотына жүгіну құқығынан заңсыз айырып, істі федералды сотқа жібермей, Әділет департаментінің бюрократиялық шеңберінде ұстап отыр.
SpaceX талап арызында жүздеген шетелдікті жұмысқа алғанын және Әділет департаментінің «өздерін босқын немесе баспана іздеуші ретінде көрсеткен, бірақ бұл мәртебеге сәйкес келмейтін адамдардың атынан жеңілдік сұрап отырғанын» айтады. Бұл жағдай SpaceX-ті ITAR (қорғанысқа қатысты экспортты бақылайтын халықаралық ережелер) сияқты АҚШ-тың экспортты бақылау заңдары бойынша жазаға немесе санкцияларға ұшыратуы мүмкін. Компания заңгерлері SpaceX «конституцияға қайшы құрылған агенттіктің мәжбүрлеу іс-әрекеттерінен қазірдің өзінде зиян шегіп жатыр» деп мәлімдеді.
Бір айдан соң, 2023 жылдың қазанында, Әділет департаменті айналма жолмен әрекет етпек болды. Иммиграциялық бақылау бойынша атқарушы кеңсе «аралық қорытынды ереже» жариялады. «Аралық» ереже қалайша «қорытынды» болуы мүмкін? Бұл парадокс. Бұл ереже бойынша Бас прокурор өз қалауымен SpaceX-тің босқындарды жұмысқа алу ісі сияқты әкімшілік судьялардың шешімдерін қайта қарауға құқылы болды. Осылайша, Бас прокурорға жаңа өкілеттіктер берілді.
Бұл SpaceX заңгерлерін Әділет департаментінің Иммиграция және қызметкерлер құқығы бөлімі бастаған әкімшілік әрекетті тоқтату үшін алдын ала тыйым салу туралы өтініш беруге итермеледі. Олар бұл Конгресс Бас прокурорға ешқашан бермеген өкілеттіктерді конституцияға қайшы иемдену деп уәж айтты.
8 қарашада SpaceX сотқа берген судья — Бас әкімшілік тыңдау кеңсесінің судьясы Кэрол Белл — компанияның пайдасына шешім шығарды. Ол SpaceX-тің бұл жаңа бұйрық АҚШ Конституциясын бұзады деген уәжінің негізді екенін және тыйым салуға құқылы екенін мойындады. «Егер әкімшілік іс тоқтатылмаса, талапкер орны толмас зиян шегуі мүмкін».
Осымен бұл іс әзірге аяқталды; Әділет департаментінің бюрократтары жаңа шабуыл жолын тапқанша бұл осылай қала бермек. Ал олардың қайта шүйлігетініне еш күмән жоқ. Өйткені, бұл — Илон ғой.
Осы уақытта Әділет департаменті SpaceX-ке қарсы екінші істің басталғанын жариялады. 2023 жылдың 30 тамызында, босқындарды кемсіту ісі ашылғаннан алты күн өткен соң, Wall Street Journal Әділет департаментінің Tesla-ға қатысты қылмыстық тергеу бастағанын хабарлады. Тергеу тақырыбы: Тесла өз бас директорына жаңа жеке үй салу үшін миллиондаған қаржы жұмсап, акционерлерді алдады ма? SEC (АҚШ-тың бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы) да осыған байланысты азаматтық тергеуді бастап кетті.
Ең қызығы — бұл құрылысқа қажетті материалдардың тізімі болды: миллиондаған доллар тұратын қымбат, заманауи, арнайы жасалған, мүлдем мөлдір шынылар. Илон Маск үшін жарқыраған «шыны мұнара» салу көзделген көрінеді. Twitter-ді азат еткен адамның өзі «шыны үйге» көшпекші, бірақ ол өзгелерге тас лақтырудан тайынбайды.
Жарқыраған шыны мұнара Tesla және оның танымал бас директоры үшін маңызды жарнамалық белгі — ашықтықтың символы бола алар еді. Илон сол жерде қонып қалған сайын, ауада ілініп тұрған шыны текшедегі сиқыршы-каскадер сияқты бүкіл әлемге көрініп тұратын болса, бұл Tesla бренді үшін керемет медиа-визуал болар еді.
Бұл іс басынан-ақ негізсіз болып көрінді. Басқа компаниялар да бас директордың өтемақы пакетінің бөлігі ретінде үй сатып алуға немесе салуға рұқсат береді. Бұл — Tesla акционерлерінің шаруасы. Егер оларға компанияның ақшаны қалай жұмсағаны ұнамаса, кеңес тергеуін талап ете алады немесе акцияларын сатып жібереді. Федералдардың бұған араласуына не себеп?
2023 жылдың 30 тамызында сағат 22:23-те X желісінде Fox News арнасының видеосы шықты. Жүргізуші Джесси Уоттерс «шыны үй» тергеуін айыптады: «Масктің әзілқойлығын ескерсек, бұл жоба жай ғана ермек шығар. Тас лақтыру туралы сол мәтел қалай еді? Біз нақты білмейміз, бірақ бұл тергеулердің шыны үйлерге қарағанда, Байденнің Twitter-ді сатып алғаны үшін Масктен алған кегіне көбірек ұқсайтынына сенімдіміз. Twitter — Демократтар иелік еткен ең үлкен психологиялық операция еді».
Дұрыс айтылған. Дегенмен, шыны үй туралы сөз эвфемизм (жағымсыз нәрсені жұмсартып айту) емес, афоризм (жалпы шындықты қамтитын мағыналы сөз) болып табылады.
Бұл видеоны сол кезде жарты миллионнан астам оқырманы бар (қазір сегіз жүз мыңнан асады) @KanekoaTheGreat атты даулы аккаунт жариялады. Бұл аккаунт «We the Media» тобының бөлігі, оған QAnon қастандық теориясын жақтаушылар кіреді. Илонның соңғы кездері көптеген қастандық теорияларының шындыққа айналып жатқаны туралы бақылауын ескерсек, бұл қызық. Perplexity жасанды интеллект іздеу сайтының мәліметінше, ол 2023 жылдың басынан бері @KanekoaTheGreat-пен кем дегенде он сегіз рет байланысқа түскен.
Соның бірі: екі сағаттан соң, түнгі 00:22-де Илон @Kanekoa-ның жазбасына жауап берді: «Мен ешқандай үй салып жатқан жоқпын, шыны үй туралы айтудың да қажеті жоқ! » Содан кейін қырық алты мың оқырманы бар @dvorahfr — Дебора сөзге араласты: «Францияда сіздің Италия Альпісінде зәулім үй салып жатқаныңыз туралы бірнеше мақала шықты». Илон: «Не? Мен еш жерде үй салып жатқан жоқпын». @TexasLindsay (182 000 оқырман): «Сіз қазірдің өзінде X деп аталатын шыны үйде тұрып жатқан сияқтысыз». Керемет айтылған. Илон: «Шыны үй емес, шыны собор десек дұрыс болар lol». @TexasLindsay: Әумин. [Praying-hands emoji, tearful-laughing emoji]
Бұл жолдар жазылып жатқан кезде шынының жеткізілген-жеткізілмегені белгісіз. Сондай-ақ, Илонның шыны үй салуды шынымен жоспарлап, кейін директорлар кеңесі қарсы болған соң ойынан айнығаны да беймәлім. Tesla директорлары мен акционерлерінен басқа бұған кімнің неге бас ауыртатыны да түсініксіз. Дегенмен, тапсырыстың ауқымына қарап, Масктің оны «шыны собор» деп атағаны орынды болды.
Бұл қылмыстық тергеу Tesla-ның санаулы ғана қызметкерінің арызынан басталды, дәл сол сияқты бір ғана шетелдік үміткердің арызы SpaceX-ке қарсы босқындарды кемсіту туралы негізсіз тергеуге түрткі болған еді. Бір жыл бұрын, 2022 жылдың шілдесінде Bloomberg Tesla-ның сирек кездесетін арнайы шыныға өте үлкен тапсырыс берілуіне қатысты ішкі тергеу жүргізіп жатқанын хабарлаған болатын. Тапсырысты Техастағы Гигафабриканы басқарған және компаниядан кетпекші болып жүрген Масктің көмекшісі Омед Афшар берген екен. Кейбір қызметкерлердің осыған байланысты жұмыстан шығарылғаны да айтылды. (Афшар кейін SpaceX-тегі Starship өндірісін қадағалауға ауысты. )
Бір жылдан соң, 2023 жылдың 11 шілдесінде Wall Street Journal Tesla-дағы «Project 42» деп аталатын аса құпия жоба туралы жазды. Онда бұралған алтыбұрыш пішінді шыны мұнараның жоспары туралы айтылған. «Басқа суреттерде тұрғын аймағы бар үлкен шыны қорап көрсетілген». Бұл жоспарлар Tesla бас директорының шыны үйіне арналған деп болжалды. «Қызметкерлер компанияның миллиондаған долларлық арнайы шыныны қалай пайдаланбақшы болғанына алаңдаған соң», бұл жоба Tesla директорлар кеңесінің назарына ілікті.
«Алаңдаған»? Оларға не жоқ?
Егер бұл Tesla акционерлерін мазаласа, олар өздері шеше жатар, бірақ федералдардың бұған не қатысы бар? Егер бұл саяси кек алу болмаса. Олай болса, бұл қадам түсініктірек, бірақ соғұрлым жиіркенішті. Өйткені федералды тергеушілер Илонның империясына бір кірсе, кішкентай бір нәрсені сылтау етіп, кір іздеп бәрін ақтара бастайды.
Осылайша, екі айдан соң, 2023 жылдың 20 қыркүйегінде Journal басылымының бірінші бетінде «Шыны үй» тергеуінің ауқымы кеңейіп, Tesla-ның өз бас директорына (Маск ол кезде компанияның 13 пайызына иелік еткен) берген басқа да жеңілдіктерін тексеру басталғаны туралы мақала шықты. Тақырыбы: «Әділет департаменти 2017 жылдан бергі Масктің Tesla-дағы жеңілдіктерін тексереді».
Енді бұл істі алқабилер алқасы да қарап жатыр. Ескі мәтелде айтылғандай, прокурор алқабилерді тіпті «ветчина салынған сэндвичке» (немесе Илон Маск сияқты «бетімен кеткен» адамға) қарсы айып тағуға көндіре алады.
Тағы да айтарым, бұл істе федералды үкіметтің араласуына ешқандай негіз жоқ; бұл мәселені Tesla кеңесі мен акционерлеріне қалдыру керек еді. Tesla Илонға қандай жеңілдіктер берсе де, олар сол кезеңдегі Tesla акциялары бағасының орасан зор өсуімен салыстырғанда түкке тұрғысыз. Әрбір бас директор осындай айыптарға ие болса ғой, шіркін.
Жекелеген шағымдар Илон Масктың басына бұлт үйіргені сияқты, жол-көлік оқиғаларының аз ғана саны Tesla-ға және оның Autopilot өзі жүретін бағдарламалық жүйесіне қарсы екі жылдық федералды қауіпсіздік тергеуіне түрткі болды. 2021 жылдың тамызында NHTSA (АҚШ-тың жол қозғалысы қауіпсіздігі жөніндегі ұлттық басқармасы) Tesla Autopilot жүйесіне қатысты «кең ауқымды тергеу» бастады. New York Times-тың хабарлауынша, бұл Autopilot қолданған Tesla көліктерінің «тұрақта тұрған өрт сөндіру көліктеріне, полиция көліктеріне және басқа да жедел жәрдем көліктеріне соғылған» кем дегенде он бір оқиғасына жауап ретінде жасалды.
Он айдан соң, 2022 жылдың 9 маусымында Times басылымы NHTSA тергеуді «айтарлықтай кеңейтіп» жатқанын жазды. Енді олар Autopilot қолданылған кездегі отыз бес апаттан хабардар болды, «соның ішінде тоғыз апаттан 14 адам қаза тапқан». Дегенмен, NHTSA «Autopilot жүйесінде көліктің апатқа ұшырауына себеп болатын ақаулардың бар-жоғын анықтамағанын» айтты.
Бір жылдық ізденістен кейін NHTSA тергеушілері Tesla жүйесінің қауіпті екеніне ешқандай дәлел таппады — бірақ сонда да тергеуді кеңейте берді. Бұл 2014 жылдан 2021 жылға дейін сатылған 830 000 Tesla көлігін (S, 3, X және Y модельдері) қамтыды.
Бір жылдан соң, 2023 жылдың 10 маусымында Washington Post NHTSA деректеріне сүйеніп, 2019 жылдан бері 736 апаттың Autopilot режиміне қатысты болғанын, бұл «бұрын хабарланғаннан әлдеқайда көп» екенін жариялады. Тақырыбы: «17 адам қаза тауып, 736 апат болды: Tesla Autopilot-ының шошытарлық салдары». Шошытарлық? Сегіз жыл ішінде сатылған екі миллион Tesla-ның ішінде 736 апат болған, ал ел бойынша жылына екі миллион көлік апаты болады.
Сондай-ақ, Post-тың аптыға хабарлауынша, бұған дейін Autopilot-пен тек үш өлім жағдайы байланыстырылса, енді агенттік он жеті адамның қаза болғанын, соның ішінде он бірі 2022 жылдың мамырынан бері болғанын алға тартты. Төрт жылда он жеті өлім. Бұл бүкіл ел бойынша жыл сайын болатын шамамен қырық мың жол апатындағы өліммен салыстырғанда түк емес. NHTSA үлкен көрініске назар аударудың орнына, Tesla-ны нысанаға алуды жөн көреді. Егер бұл Илон Масктің мазасын алудың кең стратегиясының бөлігі болмаса, ресурстарды тиімсіз пайдалану болып табылады.
Сонымен қатар, Tesla апаттарының жалпы санының өсуі жолдарда Tesla көліктерінің көбеюінің нәтижесі болуы мүмкін. Компания 2013 жылдан 2018 жылға дейін 530 000 көлік сатса, одан кейінгі төрт жылда (2019-2022) бес есе көп, яғни 2. 837 миллион электромобиль сатты. Сондықтан, әрине, апаттар саны өсті. Тіпті Autopilot-тағы 736 апаттың өзінде, апат көрсеткіші АҚШ-тағы барлық көліктермен салыстырғанда әлдеқайда төмен. Келіңіздер, есептеп көрейік:
АҚШ бойынша барлығы: жолдағы 290. 8 миллион көліктің ішінде жылына екі миллион апат. Бұл жыл сайын әрбір 145 көлікке бір апаттан келеді деген сөз.
Tesla бойынша барлығы: төрт жылда жолдағы 2. 837 миллион көліктің ішінде 736 апат. Бұл жыл сайын әрбір 15 418 көлікке бір апаттан келеді деген сөз.
Сонымен қатар, Tesla-ның ресми көлік қауіпсіздігі есебі (Vehicle Safety Report) Autopilot жүйесі бар Tesla көліктері әрбір апаттың арасында бес миллионнан алты миллион мильге дейін жол жүретінін көрсетеді. Бұл АҚШ-тағы барлық көліктердің апатсыз жүретін қашықтығынан он есе артық. Сондай-ақ, бұл Autopilot бағдарламасынсыз жүретін Tesla-дан төрт есе ұзақ.
Сонымен, федералды реттеушілер неге Tesla-ға соншалықты шүйлігіп отыр? Маск өз амбициясын жасырмайды және ол Tesla электромобильдері мен Autopilot жүйесі бір күні адам жүргізушісін 100 пайыз алмастыратын қауіпсіз жүйе болады деген үмітін ашық айтады. NHTSA реттеушілері Маскті «асыра сілтеп мақтағаны» үшін жауапқа тартып, көп сөйлегені үшін жазалағысы келетін сияқты. Егер олар Илон Маскті осылайша үндемей қалуға мәжбүрлейміз деп ойласа, онда олар нағыз ақымақтар.
OceanofPDF. com
4-сабақ
Сыншыларыңды мазақта, жауларыңды қина.
Шорт-селлерлерге соғыс жариялау
Біздің әлеміміз күрделі симуляция болсын (Илонның ойынша, бұл әбден мүмкін) немесе жалғыз негізгі шындық болсын (оның айтуынша, бұған миллиардтан бір ғана мүмкіндік бар), ол көптеген жасандылықпен — саяси дұрыстықпен, жалған кішіпейілділікпен, шынайы емес сыпайылықпен және баспасөз бен элитаға жағынумен сипатталады. Илон Масктің бұған уақыты жоқ. Ол ешбір еркекке не әйелге, не олардың арасындағы ешнәрсеге басын имейді. Ол не ойласа, соны айтады және оны сирек сүзгіден өткізеді немесе тежейді. Оның «бәрін жайына қалдыратын» (fuck you money) байлығы бар және ол соған сай әрекет етеді. Сіз де солай істемес пе едіңіз?
Мұның бір мысалы — оның Facebook негізін қалаушы Марк Цукербергпен текетіресі. Олар 2016 жылдан бері, Канаверал мүйісіндегі ұшыру алаңында 200 миллион долларлық Facebook спутнигін тасымалдаған 62 миллион долларлық SpaceX зымыраны жарылғаннан бері тіресіп келеді. Цукерберг Facebook-те: «SpaceX-тің сәтсіз ұшырылымы біздің спутнигімізді жойып жібергенін естіп, қатты көңілім қалды», — деп жазды. Бұл ашық мұқату еді.
Бір жылдан соң Цукерберг Facebook Live эфирінде жасанды интеллектің қаупін асыра сілтейтін адамдар (Маск сияқты) «ақырзаман сценарийлерін ойдан шығаруға тырысады... Бұл өте жағымсыз және кей жағынан мен мұны өте жауапсыздық деп санаймын», — деді. Бұған Маск Twitter-де: «Мен Маркпен бұл туралы сөйлестім. Оның бұл тақырып бойынша түсінігі шектеулі», — деп жауап қайтарды.
2018 жылдың наурызында Маск «Facebook деген не? » деп твит жазып, #DeleteFacebook хэштегі трендке шыққанда Tesla мен SpaceX аккаунттарын өшіріп тастады. Бұл Cambridge Analytica деп аталатын деректер фирмасының Facebook-тегі құпиялылық саясатының осалдығын пайдаланып, тоқсан миллионнан астам адамның келісімінсіз олардың деректеріне қол жеткізгені және оны 2016 жылғы сайлауда саяси жарнама жасау үшін пайдаланғаны туралы хабарларға жауап еді.
Маск жалғыз емес еді. WhatsApp негізін қалаушыларының бірі Брайан Эктон: «Уақыт келді. #deletefacebook», — деп твит жазып, қарсылықты қолдады. Оның 2014 жылы WhatsApp Facebook-ке 19 миллиард долларға сатылғанда өзі 3,1 миллиард доллар пайда көргенін ескерсек, бұл батыл қадам еді. Apple негізін қалаушы Стив Возняк та: «Facebook-те сіз — өнімсіз», — деп өз аккаунтын жауып тастады.
2022 жылы Маск: «Facebook-тен төбем тесіледі», — деп жазды. 2023 жылдың басында ол Meta-ның Instagram платформасы пайдаланушыларды депрессияға түсіреді, ал WhatsApp-қа «сенуге болмайды» деді.
2023 жылдың маусымында Facebook-тің Meta деп аталатын бас компаниясы Threads (Meta компаниясының мәтіндік әлеуметтік желісі) деп аталатын Twitter-дің жаңа көшірмесін шығаруға дайындалып жатқаны туралы хабар тарағанда, Маск Twitter-де әлем «басқа ешқандай таңдаусыз тек Цуктың уысында қалып бара жатқанына» өкініш білдірді. Бір пайдаланушы Цукербергтің джиу-джитсумен айналысатынын айтқанда, Маск 2023 жылдың 20 маусымында: «Егер ол дайын болса, мен шаршы алаңдағы жекпе-жекке (cage match) дайынмын lol», — деп жауап берді.
Келесі күні Цукерберг нағыз еркекше жауап берді: «Маған орналасқан жеріңді жібер», — деп жазды ол Instagram-да. Маск бәсті көтерді: «Егер бұл шынымен болса, мен дайынмын». Ол Twitter-де: «Менде "Морж" деп аталатын керемет әдіс бар, онда мен қарсыласымның үстіне жатып аламын да, ештеңе істемеймін», — деп қалжыңдады.
Цукербергтің бойы — 170 см, салмағы — 70 келі; ол екі жыл жаттығып, бір ай бұрын алғашқы джиу-джитсу турниріне қатысқан еді. Масктың бойы — 185 см, салмағы — 90 келіден асады және ол пончиктерді жақсы көретіні туралы жиі әзілдейді. Осылайша жаңа мем дүниеге келді.
Илон бұған әзіл ретінде қарағаны анық, бірақ Цукерберг оны байыппен қабылдады. Бұл әзілді одан сайын қызықты ете түсті.
Жаңа Threads қосымшасы 2023 жылдың 5 шілдесінде іске қосылып, бүкіл әлемдік медианың назарын аударып, бес күнде жүз миллион рет жүктелді. Бұқаралық ақпарат құралдары оны «Twitter-ді өлтіруші» деп атады. Бірнеше сағаттан кейін Twitter заңгері Марк Цукербергке хат жолдап, Meta-ны жұмыстан шығарылған ондаған Twitter қызметкерін жұмысқа алды және Twitter-дің «коммерциялық құпиялары мен басқа да интеллектуалдық меншігін жүйелі, қасақана және заңсыз иемденді» деп айыптады.
9 шілдеде Маск «Цук — сатқын» (Zuck is a cuck) деп твит жазып, «сөзбе-сөз жыныс мүшесін өлшеу жарысын» ұсынды. Өзін он екінші сыныптың оқушысы сияқты ұстады. Бір күннен кейін Маск Facebook-ке шүйлікті: «Цензура оларға жақсы ақша әкеледі».
Көп ұзамай Маск жекпе-жектің өтетін орны туралы твиттер жазып, UFC-дің бұрынғы чемпионы Жорж Сен-Пьермен жаттығып, 6 тамызда: «Цук пен Маск жекпе-жегі X желісінде тікелей эфирде көрсетіледі. Барлық түскен қаражат ардагерлерге арналған қайырымдылыққа жұмсалады», — деп хабарлады. Цукерберг: «Қайырымдылыққа ақша жинай алатын сенімдірек платформаны пайдаланбауымыз керек пе? » — деп мысқылдады.
Бұл өткен мамыр айында Флорида губернаторы Рон Десантис Республикалық партиядан президенттікке үміткер ретінде қатысатынын жариялағанда, миллиондаған пайдаланушы Twitter Spaces платформасында тікелей эфирді тыңдауға тырысқан кезде Twitter серверлерінің істен шыққанына бағытталған соққы еді.
11 тамызда Маск жекпе-жектің Италиядағы «эпикалық орында» (Колизей) өтетінін, оның X және Meta-да тікелей эфирде көрсетілетінін және «камера кадрындағының бәрі көне Рим стилінде болады, қазіргі заманнан ештеңе болмайды» деп жазды. UFC президенті Дана Уайт TMZ-ге бұл жекпе-жектің ақылы көрсетілімдер (pay-per-view) бойынша барлық рекордтарды жаңартатынын айтты.
Екі күннен кейін Маск Марк Цукербергке жеке хабарлама жазып, келесі аптада оның үйінде «жаттығу жекпе-жегін» өткізуді ұсынды. Цуктың өз үйінде жекпе-жекке арналған сегізбұрышты рингі бар.
Цукерберг салқын жауап берді: «Егер сен әлі де нағыз ММА жекпе-жегін өткізгің келсе, онда өзің жаттығып, дайын болғанда маған хабарла. Мен ешқашан болмайтын нәрсені жарнамалай бергім келмейді, сондықтан не тезірек шешім қабылда, не бұл тақырыпты жабайық».
Илон: «Дүйсенбіде Пало-Альтода боламын. Сенің сегізбұрышыңда төбелесейік». Және: «Мен көп жаттыққан жоқпын... Біздің салмақ айырмашылығымызды ескерсек, бұл мүмкін емес деп ойлаймын, бірақ бәлкім, сен қазіргі заманның Брюс Лиі шығарсың және қалайда жеңіске жетерсің».
Бұл хат алмасу жария болып кеткенде, Twitter-де Цуктың өз үйіне тығылып алғаны, ал Масктің есікті қағып тұрғаны бейнеленген күлкілі мемдер қаптады.
Сол күннің соңында Цукерберг бұл әңгімені доғарды: «Илонның ниеті байыпты емес екеніне бәріміз келісетін шығармыз, бұл тақырыпты жабатын уақыт келді... Егер Илон нақты күн мен ресми іс-шара туралы шешім қабылдаса, маған қалай хабарласуды біледі. Әйтпесе, алға жылжу керек. Мен бұл спортқа байыппен қарайтын адамдармен бәсекелесуге назар аударамын». Міне, солай!
Мен Илон Масктің сыншылармен күресуі, шорт-селлерлерге қарсы соғысы және 2018 жылғы қиын кезеңдер туралы мәтінді мағыналық блоктарға бөліп, белгіленген тегтермен қазақ тіліне аударамын.
Бұл Маск үшін Цукты тағы да мазақтауға мүмкіндік берді. Маск: «Цук — қорқақ», — деп твит жазды. Ол өзінің ішкі жетінші сынып оқушысын сыртқа шығарғандай болды.
Илонның іш пыстырарлық, тұйықталған және ақыл айтқыш «Элитаның» (Establishment) қалыптасқан ережелерін аяусыз бұзғанын тамашалау қызық. Бұл адамның ерекше тәуекелшілдігі мен батылдығына, қауіпті шабуылдардан әзіл таба білу қабілетіне таң қаласың. Және ол соққыға соққымен жауап бере алады.
Осылайша, Маск біз үшін сыншылармен және дау-дамайлармен қалай күресу керектігінің үлгісі, өз ойымызды қалай қорғау керектігінің нұсқаушысы бола алады. Тіпті бұл сізді танымал етпесе де. Илон Маск танымалдылыққа онша мән бермейді, оған өз дауысының естілгені маңызды. Біз де жұмыста, бәлкім, өміріміздегі ең қиын әрі жайсыз қарым-қатынастарда дәл осылай әрекет ете аламыз.
Егер өміріңізде біреу сізге кедергі келтірсе немесе қысым жасаса, мұны өзіңізді ренжітуге емес, қарсы жақтың есебінен көңіл көтеруге пайдалануды үйреніңіз. Сіз ренжіп, шамданатын адам емес, керісінше қарсы жақтың жынына тиетін адам болуды таңдай аласыз. Бұл «Илон эффектісі» оның миллиондаған оқырмандарына әсер етеді. Ол X (бұрынғы Twitter) желісінде бірдеңе жарияласа, жүздеген адам оны қолдап, пікірталасқа қосылуға асығады.
Бірақ ұлы істерге қол жеткізу және әлем үшін жақсы болашақ ойлап табу үшін Маск шынымен де осындай болуы керек пе? Қатты соққы беру, салдарына қарамай ауыр сөздер айту, өз дегеніне жету үшін «Басты жексұрын» болуға дайын болу міндетті ме?
Менің ойымша, ұлылық Илон Масктен көріп жүрген өшпенділік, менсінбеушілік пен дөрекілікті талап етпесе екен деймін. Дегенмен, басқа да ұлы тұлғаларды қарастырып көріңіз — Стив Джобс, Пабло Пикассо, Билл Гейтс, Марк Цукерберг, Майкл Джордан, Том Брэди, тіпті ашушаң аспаз Гордон Рамзи немесе Дональд Трамп. Шындығында, олардың әрқайсысы мінезі ауыр адамдар. Бірақ бәрі де өз ісінде өте тиімді болды.
Илон он жылдан бері оның қас жауына айналған шорт-селлерлерге (акция бағасының төмендеуінен пайда тапқысы келетін инвесторлар) ерекше өшпенділікпен қарайды. Олар компанияның — бұл жағдайда Tesla-ның — акциялары құлдыраған кезде пайда табуды көздейді. Олардың кейбіреулері бұған қол жеткізу үшін өтірік пен қауесет таратады.
Tesla және Илон Маск ең ірі шорт-селлерлердің шабуылына ұшырады. Олардың арасында 2008 жылғы дағдарыста жылжымайтын мүлік нарығының құлдырауынан миллиардтар тапқан Майкл Бьюрри («Үлкен ойын» кітабы мен фильмі арқылы танымал), Greenlight Capital-дан Дэвид Эйнхорн және Kynikos Associates-тен Джеймс Чанос бар.
Соңғы екеуі Нью-Йорк миллиардерлері және олар TSLA акцияларын жай ғана «асыра бағаланған» деп қоймай, Илон Маскті алаяқтық жасады, өтірік айтты және акция бағасын көтеру үшін жүргізушілердің қауіпсіздігін құрбан етті деп айыптады.
Инвестиция әлемінде шорт-селлерлер — бұл табыстан гөрі сәтсіздікке бәс тігетін жағымсыз топ. Алайда, капитализм — бұл ақшаға айналған оптимизм. Біз бірдеңе өседі деп үміттенгенде ғана оған инвестиция саламыз. Ал үміт — бұл шешім.
Шорт-селлингті жақтаушылар бұл нарықтағы асыра сілтеушілікті тежейді, есептіліктегі алаяқтықты әшкерелейді және нарыққа ликвидтілік береді дейді. Бірақ көбінесе шорт-селлерлер акцияларға кедергі келтіреді. Олар аман қалып, дами алатын шағын, инновациялық компанияларды тұншықтырып тастады. Олар бағалы қағаздар комиссиясына (SEC) жалған шағымдар түсіріп, журналистерге «SEC тексеріп жатыр» деп сыбырлайды, осылайша жаңалық шыққанда акция бағасын құлатады.
Шорт-селлерлердің сәтсіздік пен жағымсыздыққа құмарлығы Илонның дүниетанымына мүлдем қайшы келеді. Ол әрқашан оптимизм жағында. Сондықтан ба Маск бұл мәселені тым жеке қабылдайды. Көптеген бас директорлар (CEO) шорт-селлерлерге мән бермей, бизнеске назар аударса, Илон Маск соғысуды таңдайды. Ол оларды «біздің өлгенімізді қалайтын ақымақтар», «жер бетіндегі қоқыстар» және «құндылықты жоюшылар» деп атады.
Маск шорт-селлерлерге қарсы аяусыз қарсы шабуыл жасаудың жаңа стандартын орнатты. Оларды мазақтап, акция бағасы өскенде олардың шығынға батқанын тойлау — оның әдісі. Ол үшін басты майдан — ол 2022 жылы сатып алғанға дейін-ақ оның мінберіне айналған Twitter (қазіргі X) болды.
Маск: «Мен шорт-селлерлерді өтетіндей етемін», — деп уәде берді. Және ол айтқанын істеді. Шорт-селлерлер Tesla акцияларынан 2010 жылдан 2018 жылға дейін 12 миллиард доллардан астам ақша жоғалтты. 2019 жылы тағы 3 миллиард, ал 2020 жылы акция 743 пайызға өскенде, олар жиынтық түрде 40 миллиард доллар шығынға батты.
Илон 2023 жылы CNBC-ге жазған хатында шорт-селлерлердің миссиясын былай сипаттады: «Көбінесе хедж-қорлар шорт-селлингті кіші инвесторларды алдау үшін пайдаланады. Олар компанияға қарсы шорт позиция ашады, бағаны түсіру үшін жағымсыз науқан жүргізеді, ақшаны шығарып алады, содан кейін мұны бірнеше рет қайталайды. Бұл "Short & distort" (шорт жаса және беделін түсір) деп аталады».
Шорт-селлерлер кіші инвесторлардың акцияларын брокерлерден қарызға алып сатып жібереді де, бағаны құлатады. Бұл Tesla-ға қарсы жылдар бойы жасалды. Іскерлік БАҚ, әсіресе CNBC, Barron’s және Wall Street Journal сияқты басылымдардың кейбір шолушылары бұл қауесеттерді таратуға көмектесті.
Әсіресе 2018 жылы, Tesla нақты ілгерілеушілікке қол жеткізе бастағанда, шорт-селлерлер кез келген жағымсыз хабарды — өндірістің кешігуін, шығындарды және Илон Маск туралы кез келген негативті үрлей берді.
2018 жылы Масктің шорт-селлерлерге деген ызасы шыңына жетті. Оның оларды соққыға жығу ниеті SEC-пен қиындықтарға әкелді. Ол кезде Tesla Model 3 өндірісінде кешігулер мен автоматтандыру мәселелеріне тап болып, миллиардтаған шығынға батып жатқан еді. Маск болса, орындалмайтын уәделер беріп, Уолл-стритте күмән тудырды.
2018 жылғы 1 сәуірде, «Күлкі күнінде» Илон Маск өзінің сүйікті платформасында былай деп жазды: «Tesla банкротқа ұшырады». Ол: «Ақша жинауға тырысқанымызға қарамастан, Пасха жұмыртқаларын жаппай сату арқылы да құтқара алмадық, Tesla толығымен банкрот болғанын хабарлаймыз», — деп әзілдеді.
Бұл ашық акционерлік қоғамының басшысы үшін өте жауапсыз мәлімдеме еді. Бірақ Илон тоқтамады.
Ол өзінің естен танып жатқан фотосын жариялады. Кеудесінде «Bankwupt» (сәбише «банкрот» деген сөз) деп жазылған картон болды. Твитте: «Илон Tesla Model 3-ке сүйеніп, есінен танып қалған күйі табылды, айналасында "Teslaquilla" бөтелкелері, бетінде кеуіп қалған жас іздері бар», — деп жазылды.
Келесі күні Tesla акциялары 5 пайызға төмендеп кетті. Бірақ жұмаға қарай қайта көтерілді. Шорт-селлерлер мұны пайдаланып, қысымды арттыра түсті. Tesla нарықтағы ең көп шорт жасалған (акцияларының 25 пайыздан астамы) компанияға айналды.
2018 жылғы 13 сәуірде Гейл Кинг (CBS Morning News) Илонмен зауытта кездесті. Илон өндірістік мәселелерді шешу үшін зауыт еденінде ұйықтап жүрген еді. Ол мұны «өндірістік тозақ» деп атады. 1 сәуірдегі әзілін ол былай түсіндірді: «БАҚ-тың бәрі Tesla банкрот болады деп жазды. Сосын мен: "Жақсы, мен де солай әзілдей салайын", — деп ойладым. Бұл жай ғана әзіл ғой. Адамдар бәрін жеңіл қабылдауы керек».
Сол кезде Маск Джеймс Чаноспен ашық қақтығыса бастады. Чанос — шорт-селлерлердің «Леброн Джеймсі» саналатын аңыз адам. Ол 1980 жылдары Baldwin-United компаниясының, кейінірек Enron-ның алаяқтығын әшкерелеген.
Бірақ Tesla Джеймс Чанос үшін «Моби Дик» (қол жетпес арман/қауіпті нысана) болды. Ол Tesla-ға қарсы 2015 жылдан бері бәс тігіп, жылдар бойы ақша жоғалтып келді. 2016 жылы ол Tesla-ны «жүріп келе жатқан төлем қабілетсіздігі» деп атады.
Чаностың фирмасы 2008 жылы 6 миллиард доллар активті басқарса, он жылдан кейін ол 2 миллиардқа дейін азайды. Оның Ursus (грекше «аю») қоры 2009 жылдан бері 70 пайызға құлдырады. Ол Tesla-ны Enron-мен теңестіріп, оны «жаман мысал» деп атады.
2018 жылдың мамыр айының басында Маск Уолл-стрит сарапшыларымен сәтсіз конференция өткізді. Илон сыпайылықты жиып қойып, сарапшыларға шабуыл жасады. Sanford C. Bernstein сарапшысы Тони Сакконаги сұрақ қоя бастағанда, Илон оның сөзін бөліп жіберді.
Маск: «Кешіріңіз. Келесі. Мұндай іш пыстырарлық, ақымақ сұрақтар жарамайды. Келесі? » — деді.
Оператор: «Рақмет. Келесі сұрақ RBC Capital Markets-тен Джозеф Спэк». Спэк сұрағын бастағанда, Илон оны да тоқтатып: «Біз YouTube-ке көшеміз. Кешіріңіздер, бұл сұрақтар тым құрғақ. Мені шаршатып жіберді», — деді.
Маск екі ірі сарапшыны елемей, YouTube-тегі қарапайым акционердің сұрақтарына жауап берді. Бұл Уолл-стрит протоколын өрескел бұзу еді. Келесі күні Tesla акциялары 10 пайызға құлап, компания құны 2 миллиард долларға азайды. Бұдан шорт-селлерлер 700 миллион доллар пайда тапты.
Екі күннен кейін Маск кешірім сұраудың орнына, шорт-селлерлерге тағы да шабуыл жасады. Ол твиттерде: «Құрғақ сұрақтарды инвесторлар емес, шорт-селлерлердің мүддесін қорғайтын сарапшылар қойды», — деп түсіндірді.
Содан кейін ол мынадай таңқаларлық ескерту жасады: «Жақында ғасырдың "шорт күйдіруі" (short burn) болады. Өртсөндіргіштер (flamethrowers) дер кезінде келеді». Ол шорт-селлерлердің жаппай шығынға бататынын меңзеді.
2018 жылдың мамырында Маск шорт-селлерлерді қысу үшін өз қалтасынан 9,85 миллион долларға Tesla акцияларын сатып алды. Бұл акция бағасының өсуіне әкелді.
Джеймс Чанос болса, Tesla-ны әлі де «бос қиялға негізделген компания» деп атап, оның ештеңеге тұрмайтынын айтумен болды. Бірақ маусым айының ортасына қарай TSLA акциялары тағы 20 пайызға өсті.
17 маусымда Маск шорт-селлерлерге соңғы ескертуін жасады: «Олардың позициялары жарылуына үш апта қалды». Келесі күні ол тағы да 10 миллион долларға акция сатып алып, компанияға деген сенімін паш етті. Маск өз байлығынан барлығы 25 миллион долларды өз компаниясының акцияларын алуға жұмсады. Бұл оның шорт-селлерлерге қарсы соғыстағы табандылығының белгісі еді.
2018 жылдың 21 маусымында Джеймс Чанос қайтадан шабуылға шықты. Ол алты ай бойы әрекетсіз тұрған @WallStCynic (Диоген деген атпен де белгілі) лақап атындағы Twitter аккаунтын жандандырды. Бұл менмендікке толы есім болатын: екі мың үш жүз жыл бұрын туған Диоген гректің киниктер (циниктер, яғни дүниеге күмәнмен қарайтын философтар) қозғалысының жетекшісі болған, дәл сол сияқты Kynikos сөзі грек тілінен аударғанда «циник» дегенді білдіреді. Чанос Tesla мен Илон Маскты күн сайын дерлік келемеждей бастады. Оның алғашқы жазбасы:
«Мен сіздерді алты айға қалдырып едім, қараңдаршы, не болып жатыр». Ол автоөндірушіні және оның шамшыл бас директорын келеке етті. «Тағы да қайталап сұраймын, Model 3 көлігіңізді күннің астына немесе жаңбырға қоймаңыз, терезелері мен тазалағыштарын реттемеңіз немесе тұрақта тұрғанда көлігіңізден шықпаңыз». Бұл жаңа Tesla моделіндегі түрлі мәлімделген ақауларға меңзеу еді.
2018 жылдың шілде айының басында Маск БАҚ пен шорт-селлерлерге (акция бағасының төмендеуіне бәс тігетін инвесторлар) қарсы Twitter-де ашулы жазбалар тасқынын жаудырды. Ол Чаносты «кәсіби Tesla шортшысы» және «инновацияның жауы» деп атады, сондай-ақ Business Insider тілшісін Чаностың Tesla-ға қарсы уәждерін қайталайтын қуыршақ деп айыптады. Екі аптадан кейін Чанос CNBC арнасының «Fast Money Halftime Report» бағдарламасына шығып, тағы да соққы берді: «Мені мазалайтыны жеке басыма қатысты шабуылдар емес. Мен оған үйренгенмін», — деді ол өзін батыр сезініп. «Мені алаңдататыны — оның шындыққа жанаспайтынын біле тұра, жұмсартып айтқанда, асыра сілтеп сөйлеуге дайындығы».
Чанос сыпайылықтан мүлдем жұрдай еді. Сонымен қатар, шілде айында Илон Маск өзін қорлаған жаңа қарсыласпен — Вернон Ансуортпен қақтығысып қалды. Ансуорт су астындағы үңгірде он күн бойы қалып қойған он екі бала мен олардың футбол жаттықтырушысын құтқару жұмыстарына жетекшілік еткен, желіде Маскқа бейтаныс адам болатын. Маск көмектеспек болып, Тхам Луанг Нанг Нон үңгіріне шағын сүңгуір қайық жеткізген еді.
Ансуорт мұны CNN-ге берген сұхбатында сынға алып, бұл әрекетті жай ғана PR-қадам деп атады және Маскқа «сүңгуір қайығын өзіне ауыр тиетін жеріне тығып қоюды» айтты.
Екі күннен кейін Twitter-де Маск кек алу мақсатында үш мәрте шабуыл жасады. Кейін ол Ансуорттың үңгірдегі құтқару жұмыстарындағы басты рөлінен хабарсыз болғанын айтты. «Кешір, педо-жігіт, сен мұны өзің сұрап алдың», — деп жазды ол. Оқырман мұның мәнісін сұрағанда, Маск: «Бұл шындық екеніне қол қойылған долларға бәс тігемін», — деп жауап берді.
Қол қойылған доллар: мен Forbes журналында жұмыс істеп жүргенде, фактілер мен ақпаратты бұрмалау төңірегінде дауласқанда тілшілеріммен ондаған рет осындай бәс тігетінмін. Бірде менің сиямен жазылған долларым Сан-Францискодағы 7-Eleven дүкенінің кассасынан табылды. Шыны керек, бұл сәл қорлық сияқты көрінді.
BuzzFeed тілшісі Илон Маскқа түсініктеме алу үшін хабарласқанда, ол Ансуорттың Тайландта тұрғанын, ал бұл елдің кейбір жерлері балалар жезөкшелігімен танымал екенін атап өтіп, хат жолдады. Бұл 2018 жылдың 20 шілдесінде британдық The Sun таблоидының келесідей мақала жариялауына себеп болды: «Илон Масктың біртүрлі жазбалары Уолл-стритте үрей туғызуда, себебі миллиардер-өнертапқыштың компанияларының акциялары миллиардтаған долларға құнсызданды». Мақалада венчурлық инвестор Джин Мюнстердің Масктың «басшылығы туралы жағымсыз пікір қалыптастырып, шамшыл әрі ашушаң екенін көрсетіп жатқаны» туралы ашық хат жазғаны айтылды.
Негізі, орынды ескерту. Twitter-дегі шудан кейін Маск жазбаларын өшіріп, Ансуорттан кешірім сұрады: «Оның маған қарсы әрекеттері менің оған жасаған ісімді ақтамайды», — деді ол. Кейін Ансуорт Лос-Анджелестегі федералды сотта Маскты жала жапқаны үшін сотқа беріп, 190 миллион доллар өтемақы талап етті: бұл мүлдем қисынсыз сома еді. 2019 жылдың желтоқсанында төрт күндік сот процесінен кейін, алқабилер Илон Маскты ақтау үшін небәрі тоқсан минут жұмсады. Маск сотта Ансуортты «құтқару жұмыстарына қатысы жоқ кездейсоқ бір түрпіші жігіт» деп ойлағанын айтып куәлік берді.
Ол тағы былай деп қосты: «Мен Ансуорт мені сүңгуір қайықпен тура мағынада зорлағысы келді деп ойламадым, дәл сол сияқты мен де оны тура мағынада педофил деп атаған жоқпын», — деп хабарлады Ұлыбританияның The Sun басылымы.
Содан кейін 2018 жылдың 25 шілдесінде Twitter-дегі Tesla-ның ерекше улы сыншысы @MontanaSkeptic Илон Маск оның бастығына жеке хабарласқаннан кейін өз аккаунтын жапқаны туралы хабар тарады. Бұл наразылық тудырып, бүкіл TSLAQ (Tesla акциясының символы мен компания банкрот болғанда қосылатын Q әрпінен құралған, компанияның күйреуін қалайтын шорт-селлерлер тобы) қозғалысының басталуына түрткі болды.
Маск, шынын айтқанда, шорт-селлерлерге сын айтуға көп негіз берді. Ол өндіріс пен қаржылық нәтижелерге қатысты тым сенімді болжамдар жасады. Ол әрқашан алдына өте биік мақсаттар қоятын, өйткені осылайша ол батыл жоспарларына жете алмаса да, әлдеқайда алға ілгерілейтін. Бірақ шорт-селлерлер мәселені тым асыра сілтеді: батареяның өртенуі туралы жекелеген жағдайлар, кез келген жол апаты, көшенің ортасында бала пішінді қуыршақты қағып кеткен Tesla-ның қолдан жасалған сынақ видеосы, жөнелту жоспарларының орындалмауы, Tesla-ның маркетингтік мәлімдемелері мен бағдарламалық жасақтамасын жаңартуға қатысты федералды тергеулер және Масктың саясаткерлермен және БАҚ-пен қақтығыстары — бәрі солардың пайдасына жарады.
2018 жылдың 31 шілдесінде Bloomberg агенттігі Greenlight Capital-дың танымал шортшысы Дэвид Эйнхорн Tesla көлігінің лизингінен бас тартқаны туралы хабарлады. Илон сол күні түнгі сағат 3:46-да Twitter-ге шығып: «Қайғылы жағдай. Эйнхорнға осы қиын кезеңде жұбаныш болсын деп бір қорап қысқа шорты (short shorts) жіберемін», — деп келемеждеді. 10 тамызда Масктан шортыларды алған Дэвид Эйнхорн Twitter-де Маск таңдаған алаңда қарсыласқа жауап беріп: «Ол — сөзінде тұратын адам! Олар расында да келді, бірақ кейбір өндірістік ақаулары бар екен», — деп жазды. Бұл жаңа Model 3-тегі өндірістік кемшіліктер туралы шорт-селлерлердің есептеріне меңзеу еді.
Маск Эйнхорнды тағы бір қағып өтіп, шортыны киіп «селфи жариялауды» бұйырды. Дәл сол айда Илон Джеймс Чаносқа тағы да шүйлікті. Ол Чаносты «педо-жігіт» деп атады — тағы да сол сөз! Шамасы, бұл қорлау түрі Масктың арсеналындағы сүйікті әдістерінің бірі сияқты. Чанос Маскты сотқа беремін деп сес көрсетті, бірақ іс жүзінде берген жоқ.
Ал 2018 жылдың 7 тамызында Илонның кезекті жазбасы тағы бір дау тудырды — бұл жолы өте үлкен жанжал болды. Шорт-селлерлерден және олардың Tesla акцияларына қарсы тіккен 12 миллиард доллардан астам бәстерінен жалыққан Илон таңғалдырарлық жазба қалдырды:
«Қаржыландыру қамтамасыз етілді» (Funding secured): осы екі сөз Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссияның (SEC) ашуын туғызды. Егер Илон Маск Tesla-ны жекеменшікке айналдыру туралы ұсыныс үшін расымен де қаржы тауып қойған болса, ол мұны директорлар кеңесімен талқылап, акционерлерге маңызды оқиға ретінде жариялауы керек еді.
Масктың жазбасынан кейін Tesla акциялары күрт көтеріліп, шорт-селлерлер тағы да шығынға батты. Акция бағасы (бөлінуге дейінгі деңгейде) 340 доллар болса, күн соңына қарай 11 пайызға өсіп, 380 долларға жетті. Джим Чанос Грекияда жыл сайынғы жазғы демалысында болса да, Илонның таңғалдырарлық жазбаларынан кейін Tesla акцияларының қосымша бөлігін шортқа сатып үлгерді.
Басында бұл әзіл сияқты көрінді: Илон көрсеткен 420 доллар бағасы марихуана шегуге қатысты танымал «420» кодына меңзеу еді. Сол күні кешірек Маск Tesla қызметкерлеріне хабарлама жолдап, компанияны жекеменшікке айналдыру мүмкіндігі шындық екенін айтты. Жазбада ол: «Биржа тарихындағы ең көп шорт жасалған акция ретінде, ашық компания болу — компанияға шабуыл жасауға мүдделі адамдардың көп болуын білдіреді», — деп атап өтті.
Tesla акциялары қайтадан төмендеп, шорт-селлерлер мұны барынша пайдаланып қалды. Илон Масктың 7 тамыздағы «қаржыландыру қамтамасыз етілді» деген жазбасынан кейін небәрі екі апта ішінде олар миллиард доллар пайда тапты. Бірақ олардың жеңісі ұзаққа созылмады.
2018 жылдың қыркүйек айының ортасында Institutional Investor журналы Джим Чанос туралы көлемді мақала жариялады: «Джим Чанос нарықтарға (және Илон Маскқа) қарсы тұру үшін цинизмді, батылдықты және құпия Twitter аккаунтын қалай пайдаланады». Мақаланың тақырыпшасы: «Шорт-сауданың Леброн Джеймсі Понциномика (қаржылық пирамида экономикасы) туралы айтады». Мақалада Чанос Tesla-ны Theranos алаяқтығымен және күмәнді Valeant фармацевтикалық компаниясымен теңестіреді.
Үзінді: «Бұл — біз әлеуметтік желілердегі пікірлер арқылы нақты уақыт режимінде ықтимал алаяқтықтың қалай ашылып жатқанын көріп отырған алғашқы жағдай». Сондай-ақ: «Ақылға сыйымсыз компаниялар қазір нашар бизнесіне қарамастан өте жоғары бағаланып жатыр. Бұл қызық. Tesla — банкрот болуы мүмкін компания үшін бұл тым үлкен бағалау».
Мақала шыққан 2018 жылдың қыркүйегінде Tesla-ның «алып» нарықтық құны 40 миллиард доллардан сәл ғана асатын. Үш жылдан кейін, 2021 жылдың қазанында TSLA құны 1 триллион доллардан асты: үш жылда жиырма бес есе өсті. Чанос пен шорт-селлерлер бұдан артық қалай қателесуі мүмкін еді?
SEC 2018 жылдың 27 қыркүйегінде, бейсенбіде Маскқа қарсы «Tesla-ны жекеменшікке айналдыруға қатысты бірқатар жалған және жаңылыстыратын мәлімдемелер жасады» деген айыппен сотқа шағым түсірді. Бұл Нью-Йорк оңтүстік округіндегі 18-cv-8865 нөмірлі іс болатын. Сонымен қатар, Tesla-ның өзіне қарсы 18-cv-8947 нөмірлі іс қозғалды. Онда компанияның бас директорының Twitter-де таратқан ақпаратының 1934 жылғы ескірген «Бағалы қағаздар биржасы туралы заңға» сәйкес SEC-ке алдын ала берілуін қадағалайтын бақылау тетіктерін енгізбегені айтылды.
SEC екі сот ісін қозғағаннан кейінгі күні, SEC Маскты Tesla-дан мүлдем шеттетуі мүмкін деген қауіптен Tesla акциялары 14 пайызға құлдырады. Екі күннен кейін, жексенбіде, Маск пен Tesla кінәсін мойындамай-ақ SEC-пен келісімге келді. Әр тарап SEC-ке 20 миллион доллардан төлеуге келісті. Сол кезде Масктың дәулеті 25 миллиард доллар болатын, ал бұл айыппұл оның байлығының 0,0008 пайызын ғана құрады.
Сондай-ақ Илон үш жылға директорлар кеңесінің төрағасы қызметінен кетіп, бұл орынды кеңестің сыртқы мүшесіне беруге, екі тәуелсіз директорды қосуға және «оның хабарламаларын қадағалау» үшін сыртқы директорлардан тұратын жаңа комитет құруға келісті.
Келесі күні, дүйсенбіде, келісімге байланысты Tesla акциялары қайтадан 17 пайызға көтерілді. SEC жиналған 40 миллион долларды «зардап шеккен инвесторларға» беретінін уәде етті. Бұл — шорт-селлерлер мен заңгерлер деген сөз. Бұл Илон Масктың намысына тигені анық, бес күннен кейін ол мұны ашық көрсетті. 2018 жылдың 4 қазанында сағат 16:16-да ол өзін жазалаған құрылымды келемеждеп, SEC туралы былай деп жазды:
«Shortseller Enrichment Commission (Шорт-селлерлерді байыту комиссиясы) керемет жұмыс істеп жатқанын айтқым келеді. Жаңа есім өте дәл табылған! » Бірнеше минуттан кейін: «Қате кеткені үшін кешірім сұраймын. Бұл кешірілмес іс болды. Олар өз миссиясына неге ренжиді? Бұл олардың істеп жүрген шаруасы ғой».
Бұл жағдай іскерлік БАҚ-ты дүрліктірді. Bloomberg бұл туралы былай деп хабарлады: «Илон Маск АҚШ агенттігімен алаяқтық туралы сот ісін реттегеннен кейін бірнеше күн өткен соң SEC-ті қорлады, бұл оның Tesla Inc. бас директоры болып қалуына мүмкіндік беретін келісімге қауіп төндіруі мүмкін». Ескерту: келісімге ешқашан қауіп төнген жоқ.
SEC Tesla-дан екі жаңа сыртқы директор қосуды талап етті, сондықтан Маск бір орынға жақын досы — Oracle компаниясының иесі, миллиардер Ларри Эллисонды тағайындады. Эллисон Tesla-ға 1 миллиард доллар инвестиция салған болатын. Тілшілер одан неге бұлай істегенін сұрағанда, ол былай деп жауап берді:
«Мен неге досым Илонға емес, сендерге сенуім керек? Біз мұнда ракетаның қонғанын тамашалап тұрмыз, бұл өте керемет, ал сендер Apple Macintosh алдында отырып, Илонды ақымақ деп мақала жазып жатырсыңдар. Бұл жігіт ракеталарды қондырып жатыр. Ол ракеталарды мұхиттағы робот-дрон платформаларға қондыруда. Ал сендер оны не істеп жатқанын білмейді дейсіңдер. Басқа кім ракета қондырып жатыр? Сендер ешқашан робот-дронға ракета қондырып көрдіңдер ме? Сендер кімсіңдер өзі? » Дәл тауып айтылған сөз.
Эллисонның Tesla-ға салған 1 миллиард долларлық инвестициясы келесі жылы он үш есе өсіп, 13 миллиард долларға жетті — мұның бәрі шорт-селлерлердің есебінен болды.
2019 жылдың сәуірінде Маск шорт-селлерлермен қайтадан қақтығысты. Дэвид Эйнхорн инвесторларға арналған хатында: «Дөңгелектер түсіп жатыр — тура мағынасында», — деп жазды. Ол Tesla-ның «құрдымға кету алдында» тұрғанын, көліктеріне деген сұраныс азайып жатқанын және бұл 2008 жылдың соңында күйреген Lehman Brothers банкіне ұқсайтынын айтты (сол кездегі Lehman-ның құлауы Эйнхорнның ең сәтті шорт-болжамдарының бірі болған еді). Он жыл өтсе де, ол бұл жетістігін әлі де айтудан жалықпайтын.
Сол айда Маск тағы бір шорт-селлерге қарсы соққы берді және бұл әрекет TSLAQ тобының ашуын туғызды. Tesla Twitter-де @skabooshka деген атпен белгілі Рандип Хоти есімді шортшыға қарсы сотқа шағым түсіріп, оның жақындауына тыйым салуды талап етті.
Хоти тас жолда Autopilot жүйесін сынақтан өткізіп жатқан жаңа Model 3-ті көріп қалған. Ол көліктің соңынан еріп, видеоға түсірген және Tesla-ның сотқа берген шағымы бойынша, Model 3-ке соғыла жаздаған. Сондай-ақ шағымда екі ай бұрын Хотидің Калифорниядағы Фримонт зауытының тұрағында Tesla қызметкерлерімен қақтығысқаны, кейін көлігімен қашып бара жатып, жұмысшыны қағып кете жаздағаны айтылған.
Бұл сот ісі TSLAQ жақтастарын ашуландырды және олар Рандип Хотидің қорғаныс қорына 100 000 доллар жинап берді. Бұл іске Масктың тағы бір нысанасы — 2018 жылдың шілдесінде Илон оның бастығына қоңырау шалғаннан кейін шабуылдарын тоқтатқан Лоуренс Фосси (@MontanaSkeptic) жетекшілік етті. Жауларың сен қалағаннан да ұзақ қасыңда жүреді екен.
Tesla Хотиге қарсы сот ісін тоқтатты, өйткені Хоти құжаттарды ашуды (discovery) талап етті. Сонымен қатар Илон Маск Хотидің жұмыс берушісіне электронды хат жіберіп, Хоти Tesla жұмысшысын мазалап, өлтіре жаздағанын мәлімдеді.
Нәтижесінде Рандип Хоти 2020 жылдың тамызында Илонды жала жапқаны үшін сотқа берді. Судья 2021 жылдың қаңтарында істі жабудан бас тартты, ақыры 2023 жылдың сәуірінде екі тарап келісімге келді — миллиардер @skabooshka-ға небәрі 10 000 доллар төледі. Бұл Хотидің адвокаттарға жинаған ақшасының оннан бір бөлігі ғана еді. Екі жақ үшін де бұл «Пирр жеңісі» (өте ауыр шығынмен келген жеңіс) болды, ал қаржылық жағынан тек заңгерлер ұтты.
2019 жылдың шілдесінде Tesla маңызды межеге жеткенін жариялады: аптасына бес мың жаңа Model 3 шығару мақсаты орындалды. Шорт-селлерлер бұл ешқашан болмайды деп сендірген еді. Бір айдан соң электромобиль өндірушісі соңғы екі жылдағы алғашқы пайдасын көрсетті. 2019 жылдың қарашасында Илон Маск өзінің ең мықты екі қарсыласы — Чанос және Эйнхорнмен тағы да сөзге келді. Маск Чанос туралы былай деп жазды: «Чанос Tesla-ны құнсыз алаяқтық деп атағанда, қаншама тілші оған эфир берді. Енді оның қателескені дәлелденгенде — бәрі үнсіз».
Ал Эйнхорн Маскқа қарсы шабуылдарын үдетті. Инвесторларға арналған тоқсандық хатында Эйнхорн: «TSLA өз тұтынушыларының қауіпсіздігі мен әділ қарым-қатынасынан гөрі жағымды PR-ды алға шығаруды жалғастыруда», — деп жазды. Ол: «Илон Маск өзінің немере ағалары басқаратын SolarCity компаниясын 2,6 миллиард долларға сатып алуды ұйымдастыру арқылы біле тұра үлкен алаяқтық жасады. Қазірше Илон Маск заңнан жоғары деген түсінік қалыптасқан сияқты», — деді.
Илон 2019 жылдың 8 қарашасында түнгі сағат 2:24-те Twitter-де жауап қайтарды. Ол Эйнхорнды «Tesla-ға қарсы көптеген жалған айыптар тақты» деп айыптап: «Tesla-ның сәтті өткен үшінші тоқсанынан кейін шеккен шығындарыңызды ескерсек, инвесторларыңыздың алдында беделіңізді сақтап қалғыңыз келетіні түсінікті», — деді.
Ол былай деп аяқтады: «Соңында, осы қиын кезеңде сізге көмек болсын деп кішкентай сыйлық — қысқа шортылар жіберуге рұқсат етіңіз».
2019 жылдың соңында Tesla жыл бойына 367 500 көлік жөнелткенін мәлімдеді — бұл компания рекорды еді. Илон тағы да шорт-селлерлерге шүйлікті. 2019 жылдың желтоқсанында әлемдегі ең ірі зейнетақы қорларының бірі — Жапонияның 370 миллиард долларлық Үкіметтік зейнетақы инвестициялық қоры (GPIF) өз акцияларын шорт-селлерлерге қарызға беруге тыйым салды. Маск бұл шешімді құптап, 3 желтоқсан күні түнгі 3:33-те: «Браво, өте дұрыс қадам! Шорт-саудаға заңмен тыйым салынуы керек», — деп жазды.
2020 жылдың қаңтарында TSLA акциялары бір айдың ішінде кенеттен 80 пайызға өсіп, шорт-селлерлерді тас-талқан етті. Бұл 2020 жылдың 9 ақпанында Wall Street Journal басылымында «Tesla аюларының азабы: бес аптада 8,4 миллиард доллар шығын» атты мақаланың шығуына түрткі болды. Онда Масктың соңғы күндердегі тағы бір жазбасы туралы айтылады: «Өткен аптада ол Tesla акцияларының бағасы шарықтап жатқанда үш от (emoji) белгісін қалдырды, кейбіреулер мұны шортшылардың «күйіп» жатқанына меңзеу деп түсінді».
Акция бағасының бұл күрт өсуі ішінара шорт-селлерлердің өз бәстерінің нәтижесі болды. Баға көтерілген сайын кейбір шортшылар дүрбелеңге түсіп, баға одан әрі өспей тұрып Tesla акцияларын сатып алуға асықты, ал бұл жаңа сұраныс бағаны одан да жоғары көтерді. Мұны Шорт-сквиз (акция бағасының өсуінен шортшылардың шығынды жабу үшін акцияны жаппай сатып алуы және сол арқылы бағаны одан әрі көтеруі) деп атайды. 2020 жылдың 1 шілдесіне қарай TSLA акциялары үш есе қымбаттап, шорт-сквиздер салдарынан шорт-селлерлердің шығыны шектен шықты. Бір күннен кейін Маск Twitter-де SEC-ті тағы бір рет келемеждеп, көше тіліндегі бейпіл сөзге меңзеді:
«SEC — үш әріптен тұратын аббревиатура, ортаңғы сөзі Илондыкі (Elon's)».
Мән-жайды білмейтіндер үшін: S(uck) E(lon's) C***. Үш жүз мыңнан астам оқырманы бар байлық жөніндегі кеңесші және Tesla-ның жақтаушысы Росс Гербер бас директорға: «Қауіпті», — деп ескерту жасады. Илон: «Бірақ сондай рақат», — деп жауап берді.
Төрт күннен кейін Илон Маск Twitter-де қызыл атлас шортыларды сатылымға шығарып, шортшылардың «жарасына тұз септі». Шортының артында «S3XY» деген жазу болды: бұл әрі «секси» дегенді, әрі Tesla-ның төрт моделін (S, Model 3, X және Y) білдіретін. Ол тапсырыс беру үшін сілтеме қалдырды — сондай көп адам бірден кіргенінен Tesla-ның сайты істен шықты.
2020 жылдың соңына қарай шорт-селлерлер бір жылдың ішінде 40 миллиард доллар жоғалтты. Бұл бір компанияға қарсы тігілген бәстен болған тарихындағы ең ірі шығындардың бірі болуы мүмкін. Бұл Джим Чанос үшін тым ауыр соққы болды. Жыл соңында ол Tesla-ға қарсы бәстерінің үлкен бөлігін жауып, шығындарын қабылдағанын мойындады. Ол Bloomberg-ке: «Бұл өте ауыр болды», — деді. Егер ол Илон Маскты жеке жолықтырса: «Осы уақытқа дейінгі жұмысың жақсы», — деп айтатынын жеткізді. Бұл Чаностың жеңілгенін мойындауға ең жақын келген сәті еді. Бірақ... ол әлі оралады.
2021 жыл басталғанда, 4 ақпанда Илон атом бомбасын ойлап тапқан Дж. Роберт Оппенгеймердің сөзін келтірді. Оппенгеймер алғашқы атом бомбасы жарылғанда индуист жазбаларындағы: «Енді мен Ажалға айналдым, әлемдерді қиратушымын», — деген сөзді ойлаған еді. Маск Twitter-де мақтанып: «Мен мемге айналдым, шорттарды қиратушымын», — деп жазды.
Екі жылдан астам уақыт өткен соң, Tesla-ның табыстары еселене түскенде, Илон 2023 жылдың 22 шілдесінде Оппенгеймер туралы жазбасын қайта жандандырды. Ол кезде Оппенгеймер туралы фильм хит болып, кассада «Барбимен» бәсекелесіп жатқан еді, бұл «Барбенгеймер» деген мемнің тууына себеп болды.
2021 жылы Tesla акциялары тағы 50 пайызға өсіп, шорт-селлерлер тағы 10,3 миллиард доллар жоғалтты (CNN. com дерегі бойынша). 2022 жылы Маск пен шортшылар, сондай-ақ SEC арасындағы текетірес жалғасты. Ақпан айында Әділет министрлігі екі танымал Tesla шортшысын тергеп жатқаны туралы ақпарат шықты. Илон бұл туралы CNBC тілшісіне хат жазды:
«Әділет министрлігінің шорт-селлерлерді тергеп жатқаны мені өте қуантады», — деп жазды ол. «Бұл — SEC жасауы тиіс шаруа еді, бірақ олар неге екені белгісіз, бұлай істемеді».
Екі аптадан кейін Маск SEC-пен соғысының жаңа кезеңіне өтіп, агенттікті бес жыл бұрынғы «қаржыландыру қамтамасыз етілді» деген жазбасынан бері өзін мазалап келеді деп айыптады. Ол келісімді қадағалап отырған федералды судьяға жаңа шағым түсірді. Масктың адвокаты SEC «берген уәделерін бұзды» және «келісімді Маск пен Tesla-ның аузын жауып, мазалау үшін қару ретінде қолдануда» деп жазды.
Масктың шағымында SEC-тің алғашқы келісімнен кейін төрт жылдан астам уақыт өтсе де, Маск пен Tesla-дан жиналған 40 миллион доллар өтемақыны әлі төлемегені айтылды. Бұл ақша Масктың жазбасынан «зардап шекті» деп есептелген Tesla акционерлеріне берілуі керек еді.
Екі күннен кейін SEC жауап беріп, Маск пен оның адвокаттары бұған дейін төлем туралы ешқандай мәселе көтермегенін және ақшаны бөлу жүйесі әлі де құрылып жатқанын айтты.
Шорт-селлерлер 2022 жылдың қорытындысы бойынша 20 миллиард долларға жуық бәс тігіп, 16 миллиард доллар пайда таба алды. Сол жылы Tesla акциялары 65 пайызға, Nasdaq индексі 33 пайызға, ал S&P 500 индексі 18 пайызға төмендеді. Бірақ 2022 жылдың соңына қарай Tesla 1,4 миллионға жуық — нақтырақ айтсақ, 1 369 611 электромобиль шығарды. Мұндай нақтылық дәл Илонның стиліне тән еді.
2023 жылдың қаңтарында Илон Маск пен Tesla Сан-Францискодағы федералды округтік сотта акционерлер тобы қозғаған бағалы қағаздармен алаяқтық (инвесторларды алдау арқылы акция құнына әсер ету) бойынша айыпталған сот ісінде жауапкер болды. Бұл 2018 жылдың тамызындағы Масктің «қаржыландыру қамтамасыз етілді» (funding secured) деген твитінен кейінгі зардаптарға қатысты еді. Tesla заңгерлері сот процесін Сан-Францискодан басқа жаққа ауыстыруға тырысты, бірақ одан ештеңе шықпады. Өйткені ол жерде Маскті Twitter-ді сатып алып, Дональд Трампты платформаға қайтарғаны үшін мыңдаған Силикон алқабының либералдары жек көретін.
Сот процесі үш аптаға созылды. Бас талапкер Глен Литтлтон Масктің твитінен кейін Tesla акцияларын сатып жіберіп, 3,5 миллион доллар жоғалтқанын айтты. Маск куәгерлер мінберіне шыққанда, қарсы жақтың адвокаты одан шорт-селлерлер (акция бағасының түсуіне бәс тігетін инвесторлар) мен Tesla туралы сұрады, сонда Маск келемеждей жауап берді:
— Меніңше, адамдардың көбі «шорт-селлер» дегеннің не екенін білмейді. Бұл не, «аласа бойлы сатушы» деген сөз бе? Әлде орта бойлы және ұзын бойлы сатушылар да бар ма? — деді ол алқабилерге. Кейін ол акцияларды қысқа мерзімді сату (short selling) — бұл «менің ойымша, Уолл-стриттегі жаман адамдардың кішігірім инвесторлардан ақша ұрлау тәсілі» екенін айтты. Маск сондай-ақ алқабилерге: — Менің бірдеңе деп твит жазғаным, адамдардың оған сенетінін немесе соған сәйкес әрекет ететінін білдірмейді, — деді. Өмірлік ұстаным десе болғандай.
2023 жылғы 3 ақпанда, жұма күні федералды алқабилер Илон Маскті барлық айыптар бойынша ақтап шықты. Сәуір айында Tesla акциялары 20 пайызға төмендеп, шорт-селлерлерді жігерлендірді, бірақ келесі айда күрт өсіп, маусымның ортасына қарай 60 пайызға көтерілді.
Акция жыл басынан бері 110 пайызға өскендіктен, шорт-селлерлер сол жылдың өзінде тағы 13 миллиард доллар шығынға батты. Бұл олардың алғашқы бәстерінің 80 пайыздық шығыны еді. S3 Partners зерттеу фирмасы MarketWatch-ке хабарлағандай, маусымның бірінші жартысында олар 5 миллиард доллар жоғалтты, ал TSLA бағасы 3,5 пайызға өскен бір күннің ішінде 816 миллион долларынан айырылды.
Жыл басында әрқайсысы 108 доллардан басталған TSLA акциялары шілдеге қарай 300 долларға жетті, ал қарашада әлі де 230 доллар деңгейінен жоғары болды. 2023 жылдың 17 қарашасында Wall Street Journal басылымының бірінші бетінде Джеймс Чанос пен оның шорт-селлерлік кеңсесін біржола жабатыны туралы мақала шықты. Басылымның хабарлауынша, Чаностың хедж-қорында (тәуекелдерді азайту немесе жоғары табыс алу үшін стратегияларды қолданатын инвестициялық қор) 2008 жылы 6 миллиард доллар болса, енді ол 200 mililion долларға дейін азайған. Екі күннен кейін Чанос өзінің @WallStCynic атты X аккаунтында ішіндегісін ақтарды.
«Кейбіреулеріңіз менің неге ең қатал сыншыларыма тікелей жауап бермейтінімді сұрап жатырсыздар, — деп жазды ол. — Психикалық аурудың айқын белгілері бар адамдардан аулақ жүретінімді түсініңіздер, сіздерге де соны кеңес беремін». Ол «ракеталардың жарылуын табыс деп санайтын» «культ мүшелерін» атап өтіп: «Сіздердің надандықтарыңыз бен реніштеріңіз жалықтырып жіберді», — деді.
Уолл-стриттегі «әлем билеушісінің» (master of the universe) іші тарлығы. Бір аптадан соң мен Newsmax. com сайтында «Күйреуге бәс тігу — жеңіліске бастайтын жол» атты оп-эд (автордың жеке пікірі жазылған мақала) жарияладым. Екінші абзац: «Бұл — жою өнерімен айналысатын ең ақылды, өркөкірек және өз-өзіне сенімді шорт-селлерлердің бірінің масқара соңы. Чанос өз жұмысының аясында негізсіз айыптаулармен, қауесеттермен және кейде ешқандай дәлелсіз қулық-сұмдықтармен айналысты».
Бұл оның намысына тиген көрінеді. Джим Чанос Илон Масктің платформасында менің этикамды балағаттап, интеллектіме күмән келтіріп және 1996 жылдан бері нарықта «бұқа» (нарықтың өсуіне сенетін инвестор) болғанын айтып, ашумен жауап берді. Күлкілі! Кекшіл қыз сияқты Чанос өзінің екі жүз мыңға жуық оқырманына былай деп твит жазды: «Мәссаған, Деннис. Қайсысы сорақы екенін білмеймін... қаржылық ұғымдарды түсіне алмауың ба, әлде журналистік адалдығыңның жоқтығы ма? »
Ол 1996 жылдан бері «іс жүзінде нарықты қолдап, жекелеген акцияларға қарсы бәс тігіп келгенін» айтты. Соққы сөз: «Егер сен осындай ұят бағананы жазбас бұрын маған хабарласқаныңда, мен бұл ұғымды тіпті сен түсінетіндей етіп түсіндіріп берер едім».
Менмендік әрі сәл орынсыз: Джим Чанос өз мансабын «шорт-селлингтің қара ханзадасы» ретінде құрды, сондықтан ол мұны мойындауы керек еді. Шынымды айтсам, оның менің жазбама назар аударып, тіпті балағаттап болса да жауап бергеніне таң қалдым. Неге екені белгісіз, ең бай әрі ең қуатты еркектер тым өкпешіл келеді? Джеймс Чанос пен Илон Маскті қосқанда.
Чанос ойыннан шықты, бұған Илон Маск пен Tesla басты себеп болды деуге болады. Бірақ Илонның нөмірі бірінші жауы саналатын шорт-селлерлер оның соңынан қалуды қоймауы мүмкін. Tesla акциялары көтерілген сайын, бағаны төмендетуге тырысатын жаулары пайда болады. Илон Масктің де оларға әр қадамда соққы беріп, миллиондаған оқырмандарының алдында оларды мазақ қылып, келемежге айналдыратыны анық.
Бұл солай болуы да тиіс. Шорт-селлерлер қараңғылық пен күйреуге бәс тігеді, ал бұл Масктың мистикасына мүлдем жат. Илон шам жағады және үміт жағында болады. Қалғандарымыз да солай істесек, өміріміз жақсара түсетіні анық.
OceanofPDF. com
5-сабақ
Адамдардың көбі — жалқаулар. Бұрын-соңды болмағандай қатты жұмыс істеңіз.
Қызметкерлерге түн ортасынан ауғанда электронды хат жазып, күндізгі сағат 2:00-де код жазудың дәлелдерімен келуді бұйыру
Илон Маск бәрімізден әлдеқайда көп жұмыс істейді. Мүмкін, оның таза байлығының (барлық активтері мен қарыздарының айырмашылығы) он екі таңбалы сан болуының себебі де осы шығар. Шындығында, жоқ: аса ауыр жұмыс оны алғашқы он таңбалы санға (1 миллиард доллар) жеткізуі мүмкін еді, бұл кез келген адам қалайтын ең сәнді әрі қауіпсіз өмір сүруге жеткілікті. Әрі он бір баласын және олардың үш анасын асырауға, байлығының көп бөлігін игі істерге жұмсауға да жетер еді.
Осы он таңбалы межеден өткеннен кейін де осыншалықты жанталасып жұмыс істеуі Масктің байлықтан да үлкенірек нәрсені көздеп отырғанын көрсетеді.
Бұл — даусыз шындық: Илон Маск әлемді жақсарту жолында аптасына жеті күн, күніне он екі сағат немесе одан да көп жұмыс істейді. Мансабының басында ол он екі жылдық еңбек жолында бар болғаны екі апта демалыс алған. Жылына тек үш-төрт күн ғана демалады және аптасына 120 сағат жұмыс істейді. Көп жылдар бойы ол түнде тек үш-төрт сағат қана ұйықтады; соңғы кездері ұйқы чемпионы Ариана Хаффингтонның араласуынан кейін, Ambien дәрісінің көмегімен алты сағат ұйықтауға тырысады.
Маск өзінің жұмыс этикасын «үлгі көрсету арқылы басқару» элементі ретінде пайдаланады. Ол өзі басқаратын компаниялардың қызметкерлерін жігерлендіру үшін қаншалықты көп жұмыс істейтінін әрқашан баса айтады. Ол олардан өзі істеуге дайын емес нәрсені ешқашан талап етпейтінін білгендерін қалайды. Масктың өзі керемет, тіпті есі ауысқандай көп жұмыс істейтіндіктен, ол өзіне жұмыс істейтін адамдардан да соны талап ете алады. Жалқауларға мұнда орын жоқ.
2010 жылы жас Маск Vator News-тен Бамби Франсиско Ройзенге сұхбат беріп, кәсіпкерлерге (пайда табу мақсатында тәуекелге бел байлап, бизнес бастаушы адам) үш кеңес берді. Ол басқалар үшін жоғары құндылыққа ие болатынына сенімді нәрсеге назар аудару керек екенін және «осы бағалауда өте қатал» болу керектігін айтты. «Жаңа идеяларға сену мен оларды ұстануды, шын мәнінде мәні жоқ қияли арманның соңынан еріп кетуден» ажырата білу керек.
«Өте табанды болыңыз, — деп кеңес берді Маск, — және сіз жай ғана аптасына сексен, сексеннен жүз сағатқа дейін жұмыс істеуіңіз керек. Бұл — қарапайым математика: егер басқа адамдар аптасына қырық сағат жұмыс істесе, ал сіз жүз сағат жұмыс істесеңіз, тіпті бірдей іспен айналыссаңыз да, олар бір жылда жететін нәтижеге сіз төрт айда жетесіз».
Бұған Бамби таңдана: «Маған сіздің жұмыс этикаңыз ұнайды», — деп жауап берді.
2018 жылдың жазында Tesla шорт-селлерлермен күресіп, аптасына бес мың жаңа Model 3 шығару туралы Маск берген уәдені орындауға тырысып жатқанда, ол Калифорниядағы Фримонт зауытында үш апта бойы еденде ұйықтағаны белгілі. Өзінің қырық жетінші туған күнінің барлық жиырма төрт сағатын жұмыс орнында өткізіп, бірде-бір рет далаға шықпаған. Ол бұл туралы New York Times тілшілеріне айтып берді, ал 2018 жылғы 16 тамызда басылым «көз жасына ерік берген сұхбат» туралы мақала жариялады. Онда ол Tesla-дағы қысым мен қиындықтар және Фримонт зауытында өткізген шексіз жұмыс сағаттары туралы ашық айтты.
Либералды қоғам қайраткері, кәсіпкер әрі дұрыс ұйқыны насихаттаушы Ариана Хаффингтон бұл мақаланы оқып, оны көмек сұрау деп қабылдады. Бір күннен кейін ол Thrive Global сайтында Илонға ашық хат жариялады.
Ол оған былай деді: «Сіз балаларыңыз бен достарыңызды көрудің орнына аптасына 120 сағат жұмыс істеп, өзіңізді қажытып жібердіңіз. Күндер бойы Tesla зауытына қамалып, тіпті далаға да шықпадыңыз. Демалыс алмайсыз. Жақындарыңызбен ғана емес, сонымен бірге өзіңізбен және ішкі даналығыңызбен қайта байланысуға уақыт бөлмесеңіз, өзіңіздің ғажайып көзқарасыңыз бен шығармашылығыңызды сақтап қалу мүмкін емес».
Және мынаны қосты: «Аптасына 120 сағат жұмыс істеу сіздің бірегей қасиеттеріңізді арттырмайды, керісінше оларды зая кетіреді. Сіз жай ғана күшпен ілгерілей алмайсыз — біздің денеміз бен миымыз олай жұмыс істемейді».
Хаффингтон 2018 жылғы 17 тамызда Илонға Twitter арқылы ашық түрде хабарласып: «Құрметті Илон, жұмыс істеу тәсіліңізді адамның тиімділігі туралы ғылымға сәйкестендіріп өзгертіңізші: бұл сізге, Tesla-ға және әлемге керек», — деп өтінді. Ол өзінің ашық хатына сілтеме қоса тіркеді.
Одан кім сұрады? Масктың мұндай «жалқау» кеңестерге төзімі аз еді. Ол екі күннен кейін таңғы 5:32-де (ол жүрген Батыс жағалауда түнгі 2:32 болатын) жауап жазды. «Ford пен Tesla — банкроттықтан аман қалған жалғыз екі американдық автокөлік компаниясы. Мен зауыттан жаңа ғана үйге келдім. Сіз мұны таңдау деп ойлайсыз ба? Жоқ, бұл — қажеттілік». Илон сыпайылық танытпаса да, мәселенің төтесінен келді. Сол сәтте Фримонт зауытында оған «жұмыс пен өмір балансы» туралы ойланудың еш қажеті жоқ еді. Оған керегі — зауыттағы әрбір адамның жұмысқа жұмыла кірісуі болатын.
Ол қызметкерлерін жігерлендіру үшін зауыт еденінде ұйықтап жүрді, ал Ариана оның бұл ісіне кедергі келтірді. Бес жылдан кейін, 2023 жылдың қазанында Уолл-стрит сарапшыларымен өткен конференцияда Маск жоспардан тыс сөз сөйледі. Ол тыңдармандарға сол кезде жұмысшылары үшін еденде ұйықтағанын айтты: «Олар қиналғанда, менің олардан бетер қиналғанымды қаладым».
Ол үшін өте ауыр жұмыс — бұл адамның басқалар мүмкін емес деп санайтын нәрсеге қол жеткізуіндегі шешуші фактор. Егер бәрі жұмыстан қашып, ауыр еңбектен бас тартса, ешкім ешқайда жете алмайды. Керісінше, адамдар ортаңқол деңгейде қалып, жетістікке жете алмайды және бұған риза болып жүре береді. Олардың сол жерде қалып қоюының себебі де осы. Илон Маск бизнес әлемін ауыр жұмысқа арналған арена ретінде көреді. Әйтпесе, ол кәсіпкерлік пен адал еңбек жоғары бағаланатын Америка Құрама Штаттарына не үшін келер еді?
Ол жұмыс этикасын балаларынан басқа барлық нәрседен жоғары қояды, тіпті бұл ерекшеліктің өзі даулы болуы мүмкін. Біз Илонның өзі «X» деп атайтын кішкентай ұлын көтеріп жүрген суреттерін жиі көреміз — медиа бұны жақсы көреді — бірақ оның басқа балаларымен бірге жүргенін кім көрді? Өте сирек, тіпті ешқашан десе де болады.
Масктың жұмысқа деген құмарлығы соңғы кездері американдық өмір салтына қайшы келіп жүр. Қазіргі танымал көзқарас бойынша ауыр жұмыс істейтіндерді «ақымақтар» деп санайды. Карл Маркс жаман атты қылған капитал иелері бізді алдап немесе қанап жатқандай, жұмысқа деген іштей мәдени қарсылық ондаған жылдар бойы қалыптасты. Бұл екі ғасырлық өте ауыр жұмыстан кейін орын алып отыр. Мүмкін, бұл екі нәрсе бір-бірімен байланысты шығар.
Америкада ауыр жұмыс — жоғалып бара жатқан өнер, ал кезінде Америка әлемдегі ең еңбекқор ұлт еді. Алғашқы екі жүз жыл бойы біз ауыр жұмыстың қасиеттерін және американдық пуритандық этиканы мадақтадық. Біз жұмысқа тәнті болдық, оны мерекеледік және оны өз байлығымызды құрып, мұрагерлерімізге қалдырудың құрметті, қаһармандық жолы деп санадық. Содан кейін... бірдеңе дұрыс болмады. Бір кездері мүмкіндіктер елі болған Америка енді көреалмаушылық еліне ұқсай бастады.
Адамның байлығын ауыр жұмыстың жемісі деп көрудің орнына, американдықтар оны әділетсіздік ретінде қабылдай бастады. «Байлар өз үлестерін әділ төлемейді» деген ұран пайда болды. Дегенмен, 2022 жылы ең жоғары табыс табатын 1 пайыз адамдар барлық кірістің 22,2 пайызын алып, барлық табыс салығының 42 пайызын төледі; ал төменгі 50 пайыз адамдар кірістің 10,2 пайызын тауып, салықтың 2,3 пайызын ғана төледі. Соған қарамастан, саясаткерлер «байлық теңсіздігі» туралы уағыз айтып, жоғарғы жақтағыларды «әділ үлестерін» төлемейді деп сынайды.
Бұл айып Илон Маскке мүлдем келмейді, өйткені ол 2021 жылы Америка Құрама Штаттарына 12 миллиард доллар салық төледі, бұл біздің ел тарихындағы ең жоғары жеке салық төлемі. Бұл екі штаттың — Вермонт (4,5 миллиард доллар) пен Вайомингтің (4,7 миллиард доллар) барлық тұрғындары бірге төлеген жылдық салығынан да көп. Сондай-ақ, бұл Аляска, Монтана, Батыс Вирджиния сияқты басқа он бір штаттың әрқайсысының жалпы федералдық салық түсімдерінен де асып түсті.
Егер біз жеткілікті деңгейде жұмыс істеуге дайын болсақ және оны ақылмен істесек, біз үшін де табысқа жету мүмкін. Сондықтан әрқайсымыз өз жұмысымызда және өмірімізде әрқашан барымызды салып, жетістікке жету үшін ең жоғары деңгейде жұмыс істеуіміз керек. Егер біз басшы болсақ, Илон Маск сияқты үлгі көрсетіп, қарамағымыздағылардан көбірек жұмыс істеуіміз керек. Немесе жақсы басшының командасына таңдалғысы келетін қатардағы қызметкер болсақ та солай істеуіміз қажет.
Жасанды интеллект (ЖИ) экономикаға вирус сияқты тарап, ай сайын, жыл сайын ақылды бола түскен сайын, көбірек жұмыс істеу тіпті маңызды бола түседі. Қазіргі уақытта әрбір жұмыстағы міндеттердің 30 пайызын адамның қатысуынсыз ЖИ орындай алады және бұл үлес арта береді.
Осы босаған уақытты жаңа шығармашылыққа жұмсап, жаңа табыс көздерін ойлап табатындар ЖИ әлемге әкелетін жұмыс орнындағы күйреуден аман қалуға жақсы мүмкіндік алады. Ал жалқаулық танытып, видео ойындар ойнайтындар артта қалады. Соңғы он жылда бұның орын алып жатқанына дәлелдер жеткілікті.
Көптеген американдықтар қалай ауыр жұмыс істеу керектігін ұмытып кетті немесе одан бас тартты. 2022 жылдың қыркүйегінде алынған Gallup сауалнамасы жұмысшылардың тең жартысы «үнсіз жұмыстан кетуді» (quiet quitting — жұмыста тек ең төменгі талаптарды орындап, артық күш салмау) мойындайтынын көрсетті. Олардың жұмыстан біржола кетіп, жақсырақ жұмыс іздеуге батылдары жетпейді, сондықтан нәтижесіз және шабытсыз күй кешуді жөн көреді. Өкінішті шындық — қазіргі уақытта жұмыс істейтін адамдардың үлесі соңғы елу жылдағы ең төменгі деңгейде. Жұмыс істеп жүргендердің өзі аз сағат жұмыс істеуге және кеңсеге аз келуге тырысады.
1850 жылы Америка Құрама Штаттарындағы орташа жұмысшы жылына 3650 сағат жұмыс істейтін, бұл жылына 52 апта бойы аптасына 70 сағат жұмыс деген сөз. Бір ғасырдан кейін, 1987 жылға қарай, АҚШ жұмысшылары бар болғаны 2000 сағаттан аз жұмыс істеді (аптасына 37,5 сағат). 2022 жылға қарай бұл көрсеткіш тағы 5 пайызға төмендеп, жылына 1892 сағатқа (аптасына шамамен 36 сағат) түсті.
Бұл біздің Үндістандағы орташа жұмысшыдан жылына алты жүз сағатқа аз жұмыс істейтінімізді білдіреді. Біз тіпті Жапониядан да қалып келеміз. Жапонияда халықтың орташа жасы елуге жуық болса, Америка Құрама Штаттарында небәрі отыз тоғыз. Біз жас болсақ та, жапондардан жылына он бір сағатқа аз жұмыс істейміз.
Ер адамдар — бұл жұмыстан бас тарту мәселесінің ең үлкен бөлігі. Соңғы екі онжылдықта жұмыс істемейтіндердің қатарын толтырғандардың көбі — жұмыс іздеуді мүлдем қойған еркектер. 1970 жылы АҚШ-тағы еңбекке жарамды еркектердің 80 пайызы толық жұмыс күнімен жұмыс істеп, ұлттық ЖІӨ-ні (Жиынтық ішкі өнім) жылына 1 триллион долларға жеткізді. Елу жылдан кейін АҚШ экономикасы 21 триллион долларға жетіп, жиырма есе өсті, бірақ ерлердің жұмыс күшіне қатысу деңгейі 2020 жылдың қаңтарында 69 пайызға дейін төмендеді.
Әйелдердің жұмыс күшіне қатысу деңгейі (LFP) сол аралықта 1970 жылғы 43,3 пайыздан 2020 жылдың қаңтарында 57,8 пайызға дейін көтерілді.
Осылайша, елу жыл ішінде әйелдердің жұмысқа қатысу көрсеткіші 26 пайызға өссе, ерлердікі 14 пайызға төмендеген. Сонымен қатар, бұл құлдырау тек зейнетке шыққан егде адамдар арасында ғана емес, 25 пен 54 жас аралығындағы «ең өнімді» топта да байқалады. Ең нашар көрсеткіш — ең жас еркектер арасында, бұл болашақ үшін жаман белгі. Мемлекеттік есептер мен академиялық зерттеулер мынадай мүшкіл суретті салады:
Жас еркектер өз әкелері мен аталарына қарағанда аз жұмыс істейді. Олардың жұмыс күшінен кетуі соңғы елу жылдағы ең жоғары деңгейде. 2000 жылмен салыстырғанда, қазір жылына бір сағат та жұмыс істемейтін ерлердің саны екі есе артқан. Олар үйде отырады, үй шаруасына көмектеспейді, күніне төрт сағат видео ойындар ойнайды және олардың үштен бірі опиоидтар қолданады немесе қылмыстық жауапкершілікке тартылған.
2015 жылы 21-ден 30 жасқа дейінгі ер адамдар 2000 жылғы осы жас тобымен салыстырғанда жылына 203 сағатқа аз жұмыс істеді. 2016 жылы 21-ден 30 жасқа дейінгі еркектердің 15 пайызы өткен жылы мүлдем жұмыс істемеген, бұл 2000 жылдағы көрсеткіштен екі есе көп. Бір зерттеуде айтылғандай: «Тек жұмыс сағаттары азайып қана қойған жоқ, сонымен бірге еңбек нарығынан мүлдем алшақтаған халықтың үлкен және өсіп келе жатқан сегменті пайда болды».
Бұл бос жүрген еркектер — нағыз жалқаулар. Олардың жұмысы жоқ болса да, үй шаруасына толық жұмыс істейтін еркектерге қарағанда күніне бар болғаны қырық тоғыз минут қана артық уақыт жұмсайды. Ал «отбасы мүшелеріне қамқорлық жасауға» тіпті аз уақыт бөледі.
Шындығында, 2019 жылғы сауалнама бойынша, жұмыс істейтін және жұмыс істемейтін ерлердің уақытты пайдалануындағы ең үлкен айырмашылық — «демалыс пен спорт».
Бұл жалқаулар жұмыс істейтін еркектерге қарағанда көңіл көтеруге күн сайын төрт сағатқа жуық артық уақыт жұмсайды. Негізінен олар видео ойындар ойнайды. Тіпті, олар «симуляция ішіндегі симуляцияда» адасып жүр десе де болады.
Таңқаларлығы, соңғы жиырма жылдағы ойын графикасының керемет жақсаруы мен шынайылығы 21-ден 30 жасқа дейінгі ерлердің жалпы жұмыс сағаттарының күрт төмендеуінің 75 пайызына жауапты деп есептеледі. Бұл туралы 2021 жылы Journal of Political Economy журналында жарияланған зерттеуде айтылған. 2000 жылдан 2015 жылға дейін бұл топтың жұмыс уақытының 12 пайызға қысқаруы 31-ден 55 жасқа дейінгі ерлердің 8 пайыздық төмендеуінен әлдеқайда жоғары.
Сол аралықта бұл жас еркектердің видео ойындар мен басқа да онлайн ойын-сауықтарға жұмсайтын уақыты 2004 жылдан 2017 жылға дейін 60 пайызға өскен.
Илон Маск та видео ойындар ойнайды, бірақ ол бәрібір күніне он, он төрт немесе он сегіз сағат жұмыс істейді.
Зерттеу басқа да факторларды талқылайды. 2014 жылғы сауалнама жұмыс істемейтін ерлердің үштен бірінің қылмыстық жауапкершілікке тартылғанын көрсетті. Принстон университетінің профессоры Алан Крюгердің 2017 жылғы мақаласына сәйкес, жұмыс істемейтін ерлердің жартысына жуығы күн сайын ауырсынуды басатын дәрілер қабылдайтынын айтқан, ал жұмыс істемейтін барлық ерлердің үштен бірі опиоидтар (күшті әсер ететін есірткілік ауырсынуды басатын дәрілер) сияқты рецептпен берілетін дәрілерге тәуелді.
Бүгінгі таңда еңбекке қабілетті жастағы барлық американдықтардың 40 пайызға жуығы жұмыссыз және үйде диванда отыр. 1970 жылдың қаңтарында, әйелдердің жартысынан азы жұмыс істеген кезде, ұлттық LFP (Labor Force Participation) rate (жұмыс күшінің қатысу деңгейі — жұмыс істейтін немесе белсенді жұмыс іздейтін еңбекке қабілетті халықтың үлесі) 60 пайызды құраған болатын. Бұл көрсеткіш отыз жылдан кейін, 2000 жылы 67 пайызға жетіп, ең жоғарғы шегіне шықты, ал 2020 жылдың қаңтарына қарай 63 пайызға дейін төмендеді. Содан кейін 2022 жылдың сәуіріндегі Ковид дағдарысы кезінде ол 1970 жылғы деңгейге — 60 пайызға дейін құлдырады; 2023 жылдың соңына қарай 62,8 пайызға дейін көтерілді.
Демек, біздің 37,2 пайызымыз — еңбекке қабілетті, алпыс бес жасқа толмағандар, бірақ БАҚ пен біздің көшбасшыларымыз Американы «жұмыс күшінің тапшылығы» қинап жатыр және оны тек миллиондаған жаңа иммигранттар ғана түзей алады деп сендіріп жатқан тұста үйде отыр. Бұл қалай болғаны? Егер біз халық ретінде көбірек еңбек етсек, егер миллиондаған бос жұмыс орындары бар кезде көбіміз жұмысқа орналасуды құп көрсек, ешқандай жұмыс күшінің тапшылығы болмас еді. Бұдан шығатын екі тұжырым: егер жұмыс берушілер өтемақы, жалақыны көтеру және қызметкерлердің акциялар жоспарына жомарттықпен қараса, көбірек американдықтар жұмысқа оралар еді; және егер үкімет бос отырғандарды қайта оқыту мен жұмысқа алу үшін жақсырақ салықтық жеңілдіктер ұсынса, көбірек компаниялар осы мақсатқа инвестиция салар еді.
Соңғы жылдары біздің жұмыс этикамыздың құлдырауы 2020-2022 жылдар аралығында әлемді дүр сілкіндірген Ковид дағдарысынан бері жеделдей түсті. АҚШ үкіметі небәрі бір жыл ішінде бизнес пен жеке тұлғаларға 2 триллион доллар таратты. Бұл екі консервативті экономикалық аргументтің жалпыұлттық сынағы болды: біріншісі — инфляция үкіметтің тауар ұсынысы өзгермеген кезде доллар көлемін арттыруынан туындайды; екіншісі — адамдарға тым көп тегін ақша беру олардың жұмыс істеуге деген ынтасын жояды. Екеуі де ащы шындық болып шықты.
АҚШ үкіметі 2020 жылдың наурызынан 2021 жылдың наурызына дейін үй шаруашылықтарына үш кезең бойынша жалпы сомасы 800 миллиард доллардан астам қаражат төледі. Екі салық төлеушісі және екі баласы бар отбасы үшін бұл қосымша 11 400 долларды құрады. Үй шаруашылықтарының жинақтарының медианасы небәрі 5 300 доллар болған кезде, бұл орасан зор өсім еді. Федералды резервтік жүйенің зерттеуі көрсеткендей, американдықтардың үштен бірінен астамында 400 долларлық шұғыл жағдайды шешуге қолма-қол ақша жетпеген кезде бұл үлкен көмек болды.
Осы жомарттыққа қоса, Шағын бизнес әкімшілігі (SBA) дәл осы кезеңде локдаунға ұшыраған бизнесті аяғынан тік тұрғызу үшін гранттар мен несиелер ретінде тағы 1,2 триллион доллар таратты. SBA Инспекторлық басқармасының 2023 жылғы маусымдағы есебіне сәйкес, шамамен 200 миллиард доллар алаяқтықпен айналысқан алушылардың қолына түскен болуы мүмкін.
Осы күтпеген табыстан кейін, өнімділіктің төмендеуі немесе өндірістің мүлдем өспегеніне қарамастан, жұмыс берушілер енді өз қызметкерлерін кеңсеге шығаруда қиындық көріп отыр. Мүлдем шықпайды. 2023 жылдың күзінде Amazon компаниясы мыңдаған менеджерлеріне аптасына небәрі үш күн жұмысқа келуден бас тартқандарды жұмыстан шығара бастауға рұқсат берді. Жігерсіздер. Бір жылдан кейін, 2024 жылдың қыркүйегінде Amazon талапты күшейтті: 300 000-ға жуық «корпоративтік қызметкерлер» 2025 жылдың қаңтарына дейін аптасына бес күн кеңседе жеке болуға оралуы тиіс. Бұл олар үшін өте қиын болса керек.
Илон Маск мұндай «еркелікке» төзбейді. 2023 жылдың үшінші тоқсанындағы Tesla-ның қаржылық нәтижелерін қарастыру үшін Уолл-стрит сарапшыларымен болған келіссөз кезінде Маск тақырыптан ауытқып, үйде жұмыс істеуді жақтайтындардан «нағыз Мария Антуанеттаның лебі» есетінін айтты. Зауыт жұмысшылары, мейрамхана даяшылары және курьерлер жұмыс орнында болуы керек екенін айта келе, ол тыңдаушыларына былай деді:
«Үйде жұмыс істейтін қауым шындықтан қаншалықты алшақтаған? Олар үйде жұмыс істей алмайтындардың еңбегін пайдалана отырып осылай істейді».
Дерлік екі жүз жыл бойы біздің ұлтымыз теңдік мақсатын және әрбір жеке тұлғаға табысқа жету үшін тең мүмкіндік беруді бағалады, ал қалғаны өзімізге байланысты болды. Бүгінгі саясаткерлер теңдіктен гөрі equity (әлеуметтік әділдік немесе нәтижелердің теңдігі — ресурстарды әркімнің қосқан үлесіне қарамастан тең бөлу) туралы уағыздайды, еңбек жемістерін кімнің қанша сағат үлес қосқанына қарамастан, бәріне бірдей бөліп береді.
Саясат пен БАҚ-тың осы «әділдікке» (equity) назар аударуы ауыр еңбекке деген жеккөрушілікті одан әрі күшейтеді. Егер өндіріске ештеңе қоспаған жалқаулар да нәтиженің тең үлесін алуға құқылы болса, онда неге басқалардан артық еңбек ету керек? Біз мұны бастауыш мектепте XVII ғасырдың басындағы Джеймстаун мен капитан Джон Смит туралы аңызды оқығанда білгенбіз. Естеріңізде ме?
«Американдық арман» терминін 1931 жылы Джеймс Труслоу Адамс өзінің «Америка эпосы» кітабында енгізген, онда ауыр еңбек осы арманның негізі ретінде көрсетілген. Қырық жылдан кейін «еңбекқор» (workaholic) сөзі сақтық белгісі ретінде сәнге енді. 1980 жылдары «жұмыс пен өмірдің теңгерімі» (work-life balance) ұғымы пайда болды, ал 1990 жылға қарай Бэби-бумерлер буыны өз орнын 1965-1980 жылдар аралығында туған «безінген буынға» немесе X буынына берді. Он жылдан кейін бұл топты 1981-1996 жылдар аралығында туған әлдеқайда үлкен буын — Миллениалдар алмастырды.
Миллениалдар жұмыста жоғары мақсаттарды іздеді және жұмыс пен өмірдің теңгеріміне баса назар аударды. Мағынасы: аз жұмыс, көп өмір. Технологиямен өскен олар қашықтан жұмыс істеу мен икемді сағаттарды жұмыс берушіге емес, өздеріне қызмет етуге пайдаланды. Енді олар жұмыс пен өмірдің «интеграциясын» аңсайды, бұл негізінен өз өмір салтын бірінші орынға қойып, соған сәйкес келетін жұмысты табуды білдіреді. Бұл теңгерімнен шығып кеткен сияқты көрінеді.
Z буыны (1997-2012 жылдар аралығында туғандар) енді ғана еңбек нарығына шыға бастады. Технология олардың өмірінің ажырамас бөлігі, олар онсыз өмір сүріп көрмеген. Инклюзивтілік, әртүрлілік және «әлеуметтік әділеттілік» — олардың заманының ортақ тілі. Бұл олар үшін жақсы, әрине. Дегенмен, Бэби-бумерлерден кейінгі осы үш жас буынның жұмыс пен өмірдің «теңгеріміне» және жайлы өмір салтына шамадан тыс берілуі амбицияға, байлық жинауға және, айталық, жаңа үй сатып алу үшін артық жұмыс істеуге деген құлықсыздықты тудыруы мүмкін.
Twitter: Жаңа шындыққа ену
Бұл Илон Маск 2022 жылдың қазан айының соңында Twitter-ді алған кезде кездестірген ой-өріс еді. Міне, сондықтан Twitter қызметкерлері жүйелік сілкініске тап болғалы тұрды. Айта кету керек, Twitter соңғы он жылдың сегізінде (2012-2021 жж. ) 4 миллиард долларға жуық таза шығынға ұшыраған. Бұл сол кезеңдегі 20 миллиард доллардан астам сауда көлеміне қарамастан болған жағдай. Оның екі табысты жылы (2018 және 2019) болды, бірақ келесі үш жыл бойы қайтадан шығынға батты, оның ішінде Маск келген 2022 жылы 300 миллион доллар шығын болды.
Осындай нашар көрсеткіштерге қарамастан, Twitter-дің сегіз мың адамнан тұратын штаты жоғары жалақы алатын, еркелеген және өз-өзіне риза топ еді. Барлық жұмысшылардың өтемақысының медианасы жылына таңқаларлық 236 000 долларды құрады. Бұл олардың жартысы осы сомадан да көп табыс тапқанын білдіреді. Олардың акциялық опциондары жылына 900 миллион долларға шықты.
2022 жылғы 26 қазанда, сәрсенбі күні, сот белгілеген Twitter келісімін жабу мерзіміне екі күн қалғанда, ол Сан-Франциско орталығындағы штаб-пәтерге үлкен ақ фарфор қол жуғышты (sink) көтеріп кірді. Ол Twitter фойесіне кіріп бара жатқан видеосын жариялап, «Entering Twitter HQ—let that sink in! » (Twitter штаб-пәтеріне кіру — бұл туралы ойланып көріңіз! ) деген сөз ойынымен (ағылшын тілінде «let that sink in» фразасы «бір нәрсені түсінуге, ой қорытуға уақыт беру» дегенді де білдіреді) жазба қалдырды. Сондай-ақ Илон біраз уақытқа Twitter-дегі есімін «Chief Twit» деп өзгертті.
Келесі күні, келісім толық аяқталмай тұрып, Илон бас директор Параг Агравалды, қаржы директоры Нед Сегалды, құқықтық және саясат жөніндегі басшы Вижая Гаддені және бас заң кеңесшісі Шон Эджетті қоса алғанда, бір топ жоғары лауазымды тұлғаларды жұмыстан шығарды. Ал жұма күні, жиырма сегізінші жұлдызда, сатып алу ресми түрде аяқталды.
Келесі бейсенбіде, 3 қарашада, Twitter қызметкерлеріне жалпы компания бойынша электрондық пошта жіберіліп, келесі күні таңғы сағат тоғызға дейін «Twitter-дегі сіздің рөліңіз» деген тақырыппен хат алатындықтары айтылды. Келесі күні штаттың 50 пайызы бірден қысқартылып, тізімдегі адамдардың жартысына «Бүгін — сіздің компаниядағы соңғы жұмыс күніңіз» деген хабарлама келді.
Ақыр соңында алты мың адам, яғни 80 пайыз қысқарту жасалды, сондай-ақ «Ескі Twitter» жұмысқа алған 5500 мердігердің 4400-і (тағы 80 пайыз) жұмыстан босатылды. Маск 2023 жылдың мамырында Лондонда өткен Wall Street Journal конференциясында түсіндіргендей: «Онда құндылығы жоқ адамдар көп болды. Меніңше, бұл Силикон алқабындағы көптеген компанияларға тән жағдай, онда өнімділікті арттыра отырып, айтарлықтай қысқартулар жасауға болады».
Ол ойын толықтырды: «Twitter-де он адам жиналып, бір адам газды басып, тоғызы тежегішті басып тұратын жағдай қалыптасқан еді».
Жұмысшыларды басқарған кез келген адам 80/20 ережесін біледі: штаттың тек 20 пайызы ғана шынымен көп жұмыс істейді және бүкіл топтың құндылығының 80 пайызын өндіреді. Олар жалқауларға қарағанда екі есе көп жұмыс істеп, төрт есе артық құндылық жасау арқылы осыған жетеді. Кедергілер мен проблемалар тудырудың орнына, жұмысты соңына дейін жеткізетіндіктен, сіз дәл осы 20 пайызға көбірек жұмыс жүктейсіз.
Маск Tesla мен SpaceX-тен бірнеше ондаған менеджерлерді алып келді, бұл қадам тағы бір федералды зерттеуге түрткі болды. Басшылар адамдарға күніне он екі сағат жұмыс істеуді ұсына бастады, ал Tesla-ның үздік инженерлері Twitter инженерлерін тексеріп, ең мықтыларын іріктеп алды. Жылдам әрі аяусыз жүргізілген бұл қысқартулар Силикон алқабын таң қалдырды: Маск қалайша штаттың 80 пайызын қысқартып, платформаның жұмысын іркіліссіз сақтап қалды? Келесі жылы Twitter-дің ай сайынғы қолданушыларының саны бүкіл әлем бойынша ескі штаттың тек бір бөлігімен-ақ екі есеге артып, 550 миллион адамға жетті.
Масктың Twitter-дегі басқаруының екінші аптасында, 10 қараша сәрсенбі күні шығыс уақытымен сағат 02:39-да, Илон жаңадан иелік еткен қызметкерлеріне өзінің алғашқы хатын жолдады. 276 сөзден тұратын хатында ол алғашқы хабарламасының өте дөрекі болғаны үшін кешірім сұрап, «алдағы экономикалық көріністің ауыр» екенін ескертті. Жеті абзацтың бесіншісінде ол ең үлкен соққыны жасап, былай деді:
«Алдағы жол қиын және табысқа жету үшін қарқынды жұмысты қажет етеді. Сондай-ақ, біз Twitter-дің саясатын өзгертеміз, бұдан былай қашықтан жұмыс істеуге рұқсат етілмейді, тек ерекше жағдайларды қоспағанда». Ол үшін Илонның жеке келісімі керек. «Ертеңнен (бейсенбіден) бастап барлығы аптасына кемінде 40 сағат кеңседе болуы тиіс». Ол сөзін: «Мен Twitter-ді мүлдем жаңа деңгейге көтеру үшін сіздермен бірге жұмыс істеуді асыға күтемін. Әлеуеті шынымен де керемет! » деп аяқтады.
Илон өзінің барлық компанияларын осылай басқарады: ол командаларын біріктіру және оларды осы өліспей-беріспейтін экзистенциалды қауіп жағдайында батыл болуға және одан да көп жұмыс істеуге жұмылдыру үшін жағдайды өте ауыр етіп көрсетеді.
Келесі күні, он бірінші бейсенбіде, Илон Twitter штаб-пәтерінің қызметкерлеріне жиырма минут бұрын ескертіп, сағат 14:00-де басшылықты алғаннан бергі алғашқы ашық кездесуін өткізді. Қарқынды әрі өзгеше сессия бір сағатқа созылды, оның транскрипті Verge басылымына тарап кетті. Ол Twitter-дің әлем үшін «өте құнды қызмет» ретіндегі «орасан зор» әлеуетіне тоқталып, былай деді: «... бұл жерде идеялар шайқасы өтетін орын бар, бұл көптеген жағдайларда зорлық-зомбылықтың орнын басады деп үміттенемін. Осылайша, адамдар физикалық төбелестің орнына жай ғана сөйлесе алады».
Маск өзінен әлдеқайда кіші Марк Цукербергті UFC жекпе-жегіне шақырғаннан кейін, бұл сөздер қазір күлкілі естіледі.
«Меніңше, біз шынымен де бейбітшілік күші бола аламыз, бұл керемет болар еді», — деді Маск жиналғандарға. Бұл үшін миллиард адамға жету, әртүрлі елдер арасында көбірек диалог құру, платформаны көбірек видеосы бар мультимедиалық платформа ретінде кеңейту, инфлюенсерлер үшін YouTube-пен бәсекелесу және платформаға төлем жүйелерін қосу қажет болады.
«Ал төлемдер — бұл шын мәнінде тек ақпарат алмасу ғана», — деді Маск жаңа қызметкерлеріне. Модератор қызметкердің сұрағын қойды, Маск сайтқа басып кіретін миллиондаған боттарды блоктау тәсілі ретінде аккаунттарды тексеруге (верификация), содан кейін қысқа видеоларға, сосын олардан келген хатқа жауап беруіне әдетте қанша уақыт кететініне ауысты. Ол қосты:
«Сондай-ақ мен: «Ей, келіңіздер, көңіл көтеріп, шытырман оқиғаларды бастан өткерейік», — дегенді қолдаймын. Жай ғана ессіз нәрселерді жасап көрейік. Егер ол іске аспаса, оны тоқтатамыз. Ал егер іске асса, оны күшейтеміз. Меніңше, бұл өте қызықты әрі жігерлендіреді».
Оның аудиториясы мүлдем басқа күйде екені анық еді. Сұрақ қоюшы YouTube жұлдыздары туралы сұрағанда, Маск бірден Twitter оларға 10 пайызға жоғары өтемақы ұсынуы керек екенін айтып: «Солай істейік. Жақсы. Сонымен, сіз мұны істейсіз бе? » деп жауап берді. Естілмейтін диалогтан кейін Маск: «Жақсы, ұжым болып істейсіздер. Керемет. Өтінемін, істеңіздер. Іске кірісейік. Мен «ессіз шұғылдық сезіміне» сенемін. Сондықтан, егер сіз оны осы кездесуден кейін істей алсаңыз, мен мұны осы кездесуден кейін істер едім. Тек ессіз шұғылдық сезімі. Егер істі тындырғыңыз келсе — ессіз шұғылдық сезімі. Жай ғана «ааа! » деп, Хардкор (жан аямай істеу) болыңыз! »
Бірнеше сәттен кейін ол Twitter-де «followers» (жазылушылар) дегеннен гөрі «subscribers» (абоненттер) деген атау жақсырақ болуы мүмкін екенін айтты, өйткені бұрынғысы: «... бір секта сияқты естіледі. Мен: «Менде де біршама секта бар сияқты, бірақ бәрі бірдей секта мүшесі болғысы келмейді ғой, түсінесіз бе? » — деп ойлаймын».
Оның аудиториясы үшін мұнда қосымша астарлы хабарлама болды: сектаға қосыл немесе жөніңе кет.
Содан кейін қызметкерлер қашықтан жұмыс істеу мен кеңсеге келу туралы бірнеше сұрақ қойды, Маск ашық айтты: «Біз әдепкі бойынша кеңседе және ақылға қонымды уақыт бойы болуымыз керек. Бұл қандай да бір ессіз жұмыс сағаттары емес. Мен кеңседе ессіз сағаттар өткіземін, бірақ мен басқалардан кеңседе ессіз сағаттар өткізуді сұрамаймын». Ол жеке үлгі көрсетіп, ескерту жасады: кеңседе ессіз сағаттардан азырақ болу, бұл үйде жұмыс істеуге де жеткілікті уақыт қалдырады.
Жұмысшы «негізгі көзқарас» (big vision) не екенін сұрады. Маск жауап берді: «Шынымды айтсам, білмеймін. Бұған керемет жауабым жоқ. Бірақ философиялық тұрғыдан айта алатыным, SpaceX пен Tesla-да адамдардың кеңседе болуы және «hardcore» болуы жұмыс істейді, мұндай жағдайда аз ғана адам орасан зор істерді тындыра алады».
Оның айтуынша, Tesla Autopilot жүйесіндегі оның командасы бар болғаны 150 инженерден тұрады, олар 3000 адамнан тұратын бәсекелес командалардан асып түседі. Ол былай деп қосты: «Мен ерекше қабілетті аз ғана адамның жоғары мотивациямен жұмыс істеуі, орташа мотивацияланған көп адамнан жақсырақ нәтиже беретініне сенемін. Бұл менің философиям. Хардкор режимге өтіп, жеңіс үшін ойнайтындар үшін Twitter — жақсы орын. Ал олай емес жандарды толық түсінемін. Бірақ онда Twitter сіздер үшін емес».
Керемет. Олармен ересек адамдарша сөйлесті, ал олар бұған дайын емес еді. Содан кейін бір қызметкер оған наразылықпен: «Егер бізде қазірдің өзінде жұмысшы жетіспей жатса және бәрін әрең ұстап тұрсақ, неге біздің басшылық қызметкерлердің өз еркімен кетуін арттыруға тырысып жатыр? » — деп сұрады. Налығандар. Негатив.
Маск: «Мен кетушілерді көбейтуге тырысып жатқан жоқпын, бірақ бізде жұмысшы жетіспейді деп ойламаймын. Меніңше, бізде қызметкерлер тым көп. Бұл менің пікірім, сіз онымен келіспеуге құқылысыз».
Басқа бір қызметкер тағы да үйде жұмыс істеу мәселесіне оралды: «Сіз бізден кеңсеге тек басқа кеңселермен хабарласу үшін келуімізді сұрап тұрсыз ба? ... Неге бұлай сұрап тұрсыз? »
Илонның шыдамы таусылды: «Анық айтайын. Егер адамдар кеңсеге келуге мүмкіндігі бола тұра келмесе, олар компанияда қала алмайды. Сөз бітті».
Түсінікті ме? Жоқ. Жұмысшы жауап береді: «Бұл менің сұрағым емес. Адамдар кеңсеге оралса да, кеңселер бөлек. Біз бәрібір бетпе-бет болмаймыз». Ең болмағанда, әдепсіздік.
Маск тағы да: «Иә, бірақ сіз бәрібір бетпе-бет жұмыс істеуді барынша арттыра аласыз. Tesla да бір жерде орналаспаған. Қысқасы, егер сіз кеңсеге келе алатын болып, бірақ келмесеңіз — жұмыстан кетуіңіз қабылданды. Сөз бітті». Тағы да «сөз бітті».
Бұл жағдай Яо Юэ есімді Twitter қызметкерін Twitter-дегі әріптестеріне: «Өз бетіңше кетпе, сені жұмыстан шығаруына жол бер», — деп айтуға итермеледі. Осылайша олар жұмыстан шығу өтемақысын ала алар еді. Осы әрекеті үшін Юэ бірнеше күннен кейін жұмыстан шығарылды. 2023 жылдың қазан айында Еңбек қатынастары жөніндегі ұлттық кеңестің (NLRB) аймақтық директоры X (бұрынғы Twitter) федералды заңды бұзды деп шағым түсірді, ол заң бойынша жұмыс берушілерге жұмыс жағдайына қатысты әріптестерімен сөйлескені үшін жұмысшыларды жазалауға тыйым салынады.
Бұл бір тіл тигізген қызметкерді жұмыстан шығаруға берілген тым артық реакция сияқты көрінеді, бірақ, Илон Маск — ең көзге түсетін нысана.
Кейінірек NLRB тыңдауында Twitter Яо Юэні бағынбағаны үшін жұмыстан шығару құқығын қорғады және оның заңмен қорғалмайтын басқарушы (supervisor) болғанын айтты. 2024 жылғы 9 шілдеде әкімшілік сот судьясы агенттік сілтеме жасаған ережелер Юэге қолданылмайтыны туралы Twitter-дің уәжін қолдап, NLRB шағымын кері қайтарды.
Қызметкерлермен алғашқы бетпе-бет кездесуінен бір апта өткен соң, Илон 16 қарашада түн ортасынан кейін хат жіберіп, есеңгіреп қалған әскеріне жаңа сынақ тастады: олар Twitter-де үлкен құрбандық пен қажырлы еңбекті талап ететін жаңа, «хардкор» мәдениетке бейілділік танытуы тиіс. Компания инженерлер басқаратын бизнеске ауысуда, ол «өте хардкор болуы керек».
Кеткендер үш айлық жалақы алады. Қалғандар үшін: «Бұл жоғары қарқынмен ұзақ сағат жұмыс істеуді білдіреді. Тек ерекше өнімділік қана өтпелі баға болып саналады». Олар жиырма төрт сағат ішінде шешім қабылдап, Илонның хатындағы белгішені басу арқылы дауыс беруі керек еді.
Келесі күні Илон жауабын алды. Twitter-дің ескі гвардиясынан тағы жүздеген адам жұмыстан кетті. Олар өздерінің «асыл» кетулерін Twitter-де сәлемдесу эмодзилерімен және #LoveWhereYouWorked хэштегімен паш етті.
Бірнеше сағаттан кейін либералды, үкімет қолдайтын NPR радио желісі «Илон Масктың ультиматумынан кейін Twitter қызметкерлері жаппай жұмыстан кетуде» деген тақырыппен мақала жариялап: «Twitter хаосқа бөленді. ... Жаңа кету толқыны Twitter-дің улы және заңсыз мазмұнды қалай өңдейтіні туралы маңызды тәжірибесінен айырылып жатқаны туралы қорқынышты күшейтуде», — деп жазды. Заңсыз мазмұн ба? Балалар порнографиясы мен АҚШ әскерилеріне қауіп төндіретін мемлекеттік құпиялардан басқа ондай нәрсе дерлік жоқ.
Дегенмен, АҚШ Сенатындағы бір топ демократтар Федералды сауда комиссиясына ашық хат жолдап, Twitter-ді тексеруді талап етті және Масктың «платформаның тұтастығы мен қауіпсіздігіне нұқсан келтіретін үрейлі қадамдар жасағанын» айтты. Асығыс шығарылған шешім.
Медиа-кеңесші NPR-ге берген сұхбатында: «Масктың қызметкерлер жұмысқа «хардкор» тұрғыдан қарауы керек деген жаңа сенімі жағдайды ушықтыруы мүмкін», — деді. Ол: «Егер адамдарды артық жұмыс істетсеңіз, бұл оларды сөзбе-сөз өлтіретіні туралы көптеген зерттеулер бар», — деп қосып: «Енді ол қалған адамдарға, олардың көбінде «аман қалғандардың кінәсі» бар екеніне сенімдімін, осы ерсі сағаттарда жұмыс істетуде. ... Біз тарихтағы ең нашар қаржылық мәмілелердің біріне және, мүмкін, тарихтағы ең нашар басшылардың біріне куә болып отырмыз», — деді.
Шындыққа оралсақ: бұл адамдардың сәнді компанияда жайлы, өнімсіз жұмыстары болды және олар жұмыстан кету үшін үш айлық жалақыны қуана қабылдады, бірақ БАҚ оларды <span data-term="true">Гулагтағы</span> (КСРО кезіндегі мәжбүрлі еңбек лагерлерінің жүйесі) тұтқындар сияқты көрді.
Бір күннен кейін, Батыс жағалауда түн ортасы ауғанда, Илон Маск бағдарламашыларға хат жіберді: «Кім шынымен бағдарламалық жасақтама жазса, бүгін сағат 14:00-де 10-шы қабатқа келуін сұраймын. Оған дейін соңғы ~6 айдағы код командаларыңыздың неге қол жеткізгені туралы қысқаша түйіндемені және ең маңызды код жолдарының 10-ға дейінгі скриншотын жіберіңіз. Рахмет, Илон». Өте қарқынды.
Содан кейін ол тағы екі хат жолдап, бағдарламашыларға отбасылық шұғыл жағдай болмаса, міндетті түрде келулері керек екенін және басқа жерде тұратындарға: «Мүмкін болса, Сан-Францискоға жеке қатысу үшін ұшып келсеңіздер, риза болар едім. Мен Twitter штаб-пәтерінде түн ортасына дейін боламын, сосын ертең таңертең қайта ораламын», — деді. Тағы да жеке үлгі көрсету.
Онда Масктан артық жұмыс істейтін ешкім болмады. Ол басқаруды алған алғашқы апталарда зауыт еденінде немесе бос кеңседе болсын, түнгі ауысымда жұмыс істеп, қонып қалу үшін тағы да компания нысанына көшіп алды. Дегенмен, кейінірек алты айдан соң BBC-ге берген сұхбатында айтқандай, ол пайдаланылмайтын кітапханадағы диванда ұйықтап жүргенін ашты.
Екі апта өткен соң, түн ортасында Маск Twitter-ді аяққа тұрғызу үшін кез келген нәрсеге дайын екенін және ұзақ жұмыс істеуге бейілділігін көрсетіп, қызметкерлеріне тағы да үлгі болды: «Мен түні бойы Twitter-дің Сан-Францискодағы штаб-пәтерінде болдым. Ұйым реттелгенше осында жұмыс істеп, осында түнеймін», — деп жазды ол Twitter-де. Кейінірек ол бұл хабарламаны заңдық себептерге байланысты өшіріп тастады.
Таңқаларлығы әрі күлкілісі, бұл твит қала билігінің компанияға қарсы тергеу бастауына түрткі болды. Желтоқсан айының басында Сан-Франциско инспекторлары Илон Twitter кеңселерінде заңсыз қонақүй ашу арқылы аудандастыру ережелерін бұзған-бұзбағанын тексере бастады. Мұның бәрі оның қызметкерлері ұзақ жұмыс істеп, кеңседе қона алуы үшін төсек орындар дайындағаны үшін ғана болды.
Қала билігі Маск жұмыстан шығарған жарты ондаған ренішті бұрынғы қызметкерлердің шағымына жауап берді. Сан-Франциско қаңғыбастықтың белең алуы, жоғары қылмыс деңгейі және бүкіл әлемнің назарын аударған жантүршігерлік кездейсоқ кісі өлтіру оқиғаларынан зардап шегіп жатқанда, қала инспекторлары нақты мәселені шешуге кірісті: Илон мен оның жақтастарының кеңседегі дивандарда түнеп жүргеніне қадағалау жасады.
Бірнеше апта бұрын ғана қоғамдық ойын алаңында еңбектеп жүрген он айлық нәресте кездейсоқ жатқан фентанилге (өте күшті синтетикалық опиоидты есірткі) тиіп кетіп, артық мөлшерден зардап шеккен еді. Илон былай деп жазды: «Сонымен, Сан-Франциско қаласы балалардың фентанилден қауіпсіз болуын қамтамасыз етудің орнына, шаршаған қызметкерлеріне төсек берген компанияларға шабуыл жасайды. Сонда басымдықтарың қайда!? » Орынды сұрақ.
Илон Маск үшін Twitter-ді сатып алу ақылсыз, тиімсіз және эмоциялық шешім болды, сондай-ақ бұл түрлі қысымдар мен қуғындауға шақыру еді. Реттеушілерден, саясаткерлерден, БАҚ-тан, жұмыстан шығарылған қызметкерлерден және қалған қарсыластардан қысым келді. Осының бәрі не үшін? Және неге? Жауаптар келесі тарауда және алдағы сабақта беріледі.
6-сабақ. Сөз бостандығы — бәрінен маңызды. Тік тұр және өз дауысыңды естірт.
Twitter файлдары және Масктің CNBC-дегі Монтойя сәті
Илон Маск Twitter-ді сатып алғаннан кейін бір жыл өткен соң, бұл оның өміріндегі ең сәтсіз бәсі сияқты көрінді. Сол кездегі байлығы 200 миллиард доллардан асатын адам үшін де бұл ауыр соққы еді. Үлкен менмендікке (ego) жасалған көп миллиардтық соққы.
Маск 2022 жылдың 27 қазанында өзінің сүйікті цифрлық ойын алаңын 44 миллиард долларға сатып алғаннан кейін, сақтанған жарнама берушілер Илонның платформамен не істейтінін күтіп, одан кетіп қалды. Twitter-дің негізгі табыс көзі — жарнамадан түсетін табыс келесі жылы 60 пайызға төмендеді. 2023 жылдың қазанына қарай қазір «X» деп аталған Twitter-дің нарықтық құны 60 пайызға жуық төмендеп, небәрі 19 миллиард долларға түсті.
Бұл қағаз жүзіндегі 25 миллиард доллар шығын еді және Илон Маск жеке өзі осы шығынның 20 миллиард долларына жауапты болды. Сонымен қатар, егер ол сол 44 миллиард долларды Facebook акцияларына салғанда, бір жылдан кейін оның құны 125 миллиард долларға жетер еді. Сұмдық-ай!
Алайда алаңдаудың қажеті жоқ: X (бұрынғы Twitter) әлі де әлемдегі ең маңызды медиа платформа болып қала береді. Бұл — Израиль-Хамас соғысындағы қалалық қақтығыстардың видеолары, мемлекеттік қызметкерлер мен саясаткерлердің ресми шұғыл мәлімдемелері және тереңдігімен таңғалдыратын зерттеу материалдары жарияланатын алаң. X платформасы Вивек Рамасвами сияқты белгісіз саяси жаңа есімдерді жұлдызға айналдырады.
X-те Fox News-тен жұмыстан шығарылған Такер Карлсон жаңа бағдарламасын бастап, алғашқы эпизодында 120 миллион, екінші және үшінші бағдарламаларында сәйкесінше 60 және 100 миллионнан астам қаралым жинады. Ол ешқандай кабельдік желінің көмегісіз ондаған миллион аудиторияны тартуды жалғастырды.
2023 жылдың 10 желтоқсанында X-тегі Spaces тікелей эфирінде абыройынан айырылған консервативті ток-шоу жүргізушісі Алекс Джонс бой көрсетті. Оған Илон Маск бес жыл бұрынғы ескі режим салған тыйымнан кейін платформаға қайта оралуға рұқсат берген еді. Джонсқа күтпеген жерден Маск, Рамасвами, генерал Майк Флинн және «токсикалық еркектіктің» (ерлердің агрессивті мінез-құлқы) өкілі саналатын даулы MMA спортшысы Эндрю Тейт қосылды. X кейде бір-біріне мүлдем ұқсамайтын адамдардың басын қосады.
Бұл тек 2024 жылдың 24 тамызында болған оқиғаның дайындығы ғана еді: Илон Масктің Дональд Трамппен өткізген екі сағаттық тікелей эфирі 27 миллионнан астам тыңдарман жинады (бұл прайм-таймдағы ең үздік ондыққа кіретін телешоу аудиториясынан үш есе көп) және бір миллиардтан астам өзара әрекеттесу (interactions) тудырды.
«Барлығына арналған қолданба» (The everything app)
Маск «X (fka Twitter)» (fka — «бұрын танымал болған» деген мағынада) құны түбінде 250 миллиард долларға жетеді деп сендіреді, бұл Coca-Cola немесе Toyota компанияларының қазіргі бағалауымен тең деңгей. Twitter-ді сатып алу Илонның жиырма жылдан астам уақыт бойы аңсаған арманын тездетті: X — жүздеген миллион адамның өмірін басқаратын цифрлық жүйке орталығы немесе «барлығына арналған қолданба» (көптеген функцияларды біріктіретін супер-апп) болмақ.
Олар оны банк қызметтері, шоттарды төлеу, төлемдерді қабылдау үшін қолданады; Акциялар мен ETF-терді (биржада саудаланатын инвестициялық қорлар) сатып алу және сату; Онлайн сауда жасау, концерттер мен спорттық шараларға билеттер сатып алу; Подкастар мен музыка тыңдау, телешоулар мен фильмдер көру; Қазіргі уақытта ондаған түрлі сайттарда жасалатын барлық нәрсені осы жерде істей алады.
Осы уақыт ішінде X қаржылық айырбастардан өте кішкентай комиссия алып отырады. Бұл платформаны Google, Facebook және басқа да әлеуметтік желілердегі табыстың 90 пайызынан астамын құрайтын жарнама сатылымына тәуелділіктен құтқарады.
Алайда, мұның бәрі негізгі мәселені назардан тыс қалдырады. Илон Маск үшін Twitter-ді сатып алу ақшадан немесе қиындыққа тап болған компанияның ішкі құндылығын табудан да маңыздырақ болды. Шын мәнінде, бұл келісім әрқашан сөз бостандығы туралы еді: оны босату, қалпына келтіру және оған құрмет көрсету. Сондай-ақ БАҚ-қа, саясаткерлерге және АҚШ Конституциясының Бірінші түзетуін (сөз және баспасөз бостандығын қорғайтын заң) және оның американдық өмір салтындағы маңыздылығын ұмытқан миллиондаған адамдарға сабақ беру болды.
Масктың өзі мұны 2023 жылдың 30 қарашасында New York Times редакторы және CNBC жүргізушісі Эндрю Росс Соркинмен өткен тікелей эфирдегі сұхбатында ашық әрі дөрекі түрде білдірді. Бұл жарнама әлеміне бағытталған соққы еді: «Жөніңе бар (Go fuck yourself)».
Элон соңғы апталарда X қолданушысының антисемиттік деп есептелген бір твитін қолдағаны үшін тағы бір медиа даудың ортасында қалған еді. Либералды цензуралық топ — Media Matters for America (MMFA) — мұны пайдаланып, жарнама берушілерге X платформасынан кету үшін қысым жасады.
X-тің Техас штатының округтік сотына берген шағымына сәйкес, MMFA «X ірі брендтердің жарнамасын нацистік мазмұнның қасына орналастырады» деген жалған ақпарат тарартқан. Бұл Disney, Apple, CNBC иесі Comcast және басқа да бірнеше ірі брендтердің X-тегі жарнамаларын тоқтатуына түрткі болды. Алайда, кейінірек X заңгерлері сотта дәлелдегендей, бұл либералды ҮЕҰ (үкіметтік емес ұйым) осындай сирек кездесетін жарнамалық сәйкестіктерді қолдан жасау үшін іздеу нәтижелерін манипуляциялаған. Олар тек 30 нацистік аккаунтқа жазылған жалған есептік жазбаны қолданып, репортер сол парақшаларды қайта-қайта басқандықтан, жарнамалар әдеттегіден 15 есе жиі шыққан. Нәтижесінде сол күні X-тегі 5,5 миллиард көрсетілімнің ішінде небәрі 50 жағымсыз жарнама жұбы пайда болған. Тіпті бір жарнаманы тек екі адам ғана көрген, оның бірі сол материалды жазған Media Matters репортері еді.
Media Matters бұл айыптауларды жоққа шығарып, сот процесі X-ті сынаушыларды үнсіз қалдыру үшін жасалған қысым деп мәлімдеді. 2024 жылдың тамызында округтік судья Рид О'Коннор MMFA-ның оны істен шеттету туралы өтінішін қабылдамады, іс әлі де қаралуда.
Илон Маскқа тағылған антисемитизм айыптарының арасында ол бұрын жоспарланған сапармен Израильге барып, Премьер-министр Биньямин Нетаньяхумен кездесті. Онда Маск Хамас террористерінің 7 қазандағы қырғында Израиль азаматтарын аяусыз өлтірген видеоларын көрді. Ол Хамас тұтқынындағылардың құрметіне берілген, бетінде «Оларды үйге қайтарыңдар» деп жазылған жетонды (dog tag) тағып жүрді.
New York Times DealBook саммитінде Соркинмен болған сұхбатта Маск Нью-Йорктегі Линкольн орталығының сахнасында отырып, жетонды қолына алып былай деді: «Мен мұны тұтқындар тарихы аяқталғанша тағамын деп айттым. Солай істеп жүрмін».
Соркин одан: «Бұл сапар қалай өтті?... Жұртшылық мұны кешірім сұрау турының бір бөлігі ретінде қабылдады... Сын айтылды, жарнама берушілер кетіп жатыр. Біз бүгін [Disney бас директоры] Боб Айгермен сөйлестік», — деп сұрады.
Илон: Мен олардың тоқтағанын қалаймын. Жарнама бермесін. Соркин: Сіз олардың жарнама бергенін қаламайсыз ба? Маск: Жоқ. Соркин: Не айтқыңыз келеді? Маск: Егер біреу мені жарнамамен қорқытқысы келсе, ақшамен бопсалағысы келсе, жөніне барсын (go fuck yourself). Соркин: Бірақ... Маск: Жө-нің-е. Бар. (Аудитория таңғалып, қобалжып күледі). Түсінікті ме? Солай деп үміттенемін. Эй, Боб, егер сен аудиторияда отырсаң, менің сезімім осындай. Жарнама берме.
Жарнамадан түсетін табыс X-тің негізгі кіріс көзі болып тұрғанда, мұны New York Times ұйымдастырған және CNBC көрсетіп жатқан іс-шарада жария түрде айту үшін қаншалықты темірдей төзімділік керек екенін елестетіп көріңіз.
Соркин одан X-тің бизнес моделі және жарнамадан бас тарту туралы сұрағанда, Илон оның сөзін бөліп: «GFY» (Go Fuck Yourself — аббревиатурасы) деді. Ол сөзін жалғап: «Шын мәнінде, бұл жарнамалық бойкот компанияны өлтіреді. Бүкіл әлем сол жарнама берушілердің компанияны өлтіргенін білетін болады және біз мұны бүге-шігесіне дейін құжаттаймыз», — деді. Ал жарнама берушілер наразылық білдірсе, ол: «Мұны Жер шарына айтыңдар», — деп жауап береді.
Жө-нің-е. Бар. Екі жүз жылдан астам уақыт бойы медиа бизнес жарнама табысына сүйеніп келді. Осы екі ғасыр ішінде Илон Маск сөз бостандығына қол сұғуға тырысатын жарнама берушілерді осылай ашық түрде «шақырған» жалғыз медиа-магнат шығар.
Егер корпоративтік ақшаға бопсаланудан бас тартқан басқа біреу болса, американдық БАҚ оны «демократияны құтқарушы» деп мақтап, жұлдыз қылар еді. Бірақ, шын мәнінде, олар сөз бостандығын тек өздері үшін ғана қалайды, басқалар үшін емес. Олардың Илон Маскқа деген өшпенділігі өте терең.
Маск американдықтарға тән, конституциямен кепілдік берілген, үкіметтің аузын жабуынсыз қалаған нәрсесін айту бостандығын жоғары бағалайды. Ол өзін «сөз бостандығының абсолютисі» деп атайды, бұл — үкіметтің араласуынсыз кез келген нәрсені айтуға рұқсат етілуі керек дегенді білдіреді. Тіпті жеккөрушілік тілі (hate speech), «дезинформация» (өтірік) және «мизинформация» (қате ақпарат) болса да.
Бұл ұстаным оның соңғы жиырма жылдағы сенімінің бір бөлігі. Маск тек сөз бостандығы арқылы ғана идеяларды интеллектуалдық нарықта, медиада, саясатта және бизнесте бәсекеге түсіруге болады деп санайды. Өзгеше пікірді тұншықтырып, пікірталасты шектейтін басшы инновацияларды тежеп, тамаша идеяларды өлтіреді.
Президент Трамп әрқашан әртүрлі көзқарастарды қабылдап, идеялардың бәсекелесуіне мүмкіндік беру тәсілін қолданған. Қоғаммен байланыс саласының негізін салушылардың бірі Гершон Кекст те аға басшылардың конференция үстелінде айтысуына мүмкіндік беріп, өзі үнсіз отыратын және тек соңында ғана шешім қабылдайтын. Маск үшін қарама-қайшы идеялар құпталады, бірақ олар тек кемшілікті көрсетіп қана қоймай, балама шешімдер ұсынуы керек. Ол шешім ұсынбай, тек күмәндана беретін адамдарды жақтырмайды.
Ешқашан бастығыңызға мәселемен бармаңыз: оған шешіммен барыңыз.
X-те және кез келген жерде Илон Маск үкіметтік цензорларға бағынғаннан көрі, барлығының алдында ешқандай шектеусіз, балағат сөздерге дейін рұқсат бере отырып, ашық айтысқанды жөн көреді. Оның ойынша, шешім іздеу жолында біреудің сезіміне тиіп кету қаупі — соғыстың орнын басатын құрал.
Бұл MSNBC, CNN сияқты «воук» (әлеуметтік әділетсіздікке шамадан тыс сезімтал) арналарда, Конгресс залдарында және университет қалашықтарында үстемдік ететін «нәзік жандар» үшін сорақылық болып көрінеді. Осы топтың кейбір мүшелері Илон Маскті құлату және ол бақылайтын платформада сөз бостандығын тұншықтыру үшін қолдан келгеннің бәрін жасауда.
Олар «зиянды мазмұн» туралы уайымдап, X-ке шектеу қоюға шақырады. «Зиянды»: смартфон экранындағы сөздер секіріп шығып, бетімізден ұратындай сөйлейді. Бұл тым асыра сілтеу.
Сөз бостандығына конституцияға қайшы шектеулер қоюды талап ететін мемлекеттік қызметкерлердің тізімі ұзақ әрі алаңдатарлық. 2019 жылы Камала Харрис сол кездегі Президент Трамптың Twitter аккаунттын бұғаттауды қолдап, былай деді: «Оны өшіру керек... Әлеуметтік желілер өз күшін түсінуі үшін оларға жауапкершілік жүктелуі керек. Олар миллиондаған адамдарға ешқандай бақылаусыз немесе реттеусіз тікелей сөйлеп отыр. Бұл тоқтауы керек».
Бір кездері Калифорнияның бас прокуроры болған заңгер үшін бұл Бірінші түзетудің қорғауы туралы таңқаларлық сауатсыздық. Үкіметтің әлеуметтік желі мазмұнын бақылауға немесе оған араласуға ешқандай өкілеттігі жоқ. Сол сияқты оның серіктесі, Миннесота губернаторы Тим Уолз 2020 жылы жалған ақпарат пен жеккөрушілік тілі Бірінші түзетумен қорғалмайды деп мәлімдеді, бұл — мүлдем қате.
Бұрынғы Мемлекеттік хатшы Джон Керри де 2024 жылдың қыркүйегінде Нью-Йоркте Дүниежүзілік экономикалық форумда Бірінші түзетуге қарсы пікір білдірді. Ол: «Біздің Бірінші түзетуіміз [жалған ақпаратты] жойып жіберуге үлкен кедергі болып тұр», — деп қынжылыс білдірді.
Сөз бостандығын шектеуге бағытталған бұл демократиялық талпыныс қазірдің өзінде тым алысқа кетті. 2024 жылдың қыркүйегінде Калифорния губернаторы Гэвин Ньюсом жасанды интеллект арқылы жасалған «дипфейктерге» (ЖИ арқылы жасалған шынайы көрінетін жалған видео не аудио) қатысты үш заң жобасына қол қойды.
AB2655 заңы сайлауға төрт ай қалғанда және одан кейін екі ай бойы кандидаттың дауысы мен бейнесін қайталайтын ЖИ арқылы жасалған саяси пародияларға тыйым салды. Бұл Бірінші түзетуді анық бұзу болып табылады.
Бұл жаңа заңдарға бірден бірнеше сот талаптары қойылды. Соның ішінде пародияға сүйенетін сатиралық Babylon Bee сайты да бар. 2024 жылдың 2 қазанында Сакраментодағы федералды судья бұл заңның алдағы сайлауға әсер етуіне уақытша тыйым салды. Қуанышқа орай.
Сондай-ақ 2024 жылдың қыркүйегінде X-те конгрессмен Александрия Окасио-Кортестің (AOC) мынадай сөзі шықты: «Біз медиа ортамызды қалай тізгіндеу керектігін ойластыруымыз керек, сонда сіз жай ғана дезинформация мен мизинформация тарата алмайтын боласыз... Жалған нәрселерді айту — бұл мүлдем басқа мәселе, сондықтан біз мұны қарастырып жатырмыз».
Шындығында, AOC, жалған нәрселерді айту біздің сөз бостандығы құқығымызбен толықтай қорғалған. Онымен келісуге тура келеді. Илон Масктың Бірінші түзетуге соншалықты берілгендігі таңқаларлық емес: ол бұрын-соңды болмаған шабуылға ұшырап жатыр.
Жеке өмірімізде біз Илон Масктан шабыт ала аламыз. Көбіміз Бірінші түзету құқықтарымызды әдеттегі нәрсе ретінде қабылдаймыз және оны пайдаланбаймыз. Қоғамымыздағы радикалды топтар біздің өмір салтымызды қайта жазу үшін науқан жүргізіп жатқанда, үнсіз көпшілік тік тұрып, сөйлеп, өз дауыстарын естіртуі керек.
Бірінші түзетудегі сөз бостандығы құқығыңды пайдалан және оны күнделікті істе. Илон солай істейді.
Масктың Бірінші түзетуге деген құрметі жаңа сенімге кірген адамның құлшынысына ұқсайды. 1971 жылы Оңтүстік Африкада туған ол 1990 жылы Канадаға көшіп, 1992 жылы Пенсильвания университетінде оқу үшін АҚШ-қа келді. Он жылдан кейін, 31 жасында ол АҚШ азаматтығын алды. Сондықтан ол Бірінші түзетуді көптеген американдықтардан артық бағалайды. Ол небәрі 45 сөзден тұрады және бізді Америка ететін төрт тіректі қамтиды: дін, сөз, баспасөз бостандығы және бейбіт наразылық құқығы.
«Конгресс ешқандай дінді орнатуға немесе оны еркін ұстануға тыйым салатын; немесе сөз бостандығын, не баспасөз бостандығын шектейтін; немесе халықтың бейбіт жиналу және үкіметке шағымдану құқығын шектейтін заңдар шығармауы тиіс».
Американдықтардың тек 60 пайызы ғана тіпті жеккөрушілік тілінің де Бірінші түзетумен қорғалатынын түсінеді. Үштен бір бөлігінен астамы оның фильмдерді, өнер туындыларын, музыканы, кітаптарды және онлайн пікірлерді де қорғайтынын білмейді. Алаңдатарлығы, 36 пайызы сөз бостандығын сақтаудан көрі жеккөрушілік тілінің алдын алу маңыздырақ дейді.
Twitter 2006 жылы пайда болды, ал Маск өзінің алғашқы твитін 2010 жылы маусымда жазды. Содан бері бұл платформа оның еркін сөйлеуіне арналған сүйікті құралына айналды. Оның стихиялы твиттері Twitter-ді сатып алмай тұрып та оны талай қиындыққа қалдырған.
2018 жылдың шілдесінде үңгірден құтқарушы батырға айтқан «педо» (pedo) деген ауыр сөзі үшін оны сотқа берді, бірақ ол сотта жеңіп шықты, себебі... сөз бостандығы! Бір айдан кейін Маск «қаржыландыру қамтамасыз етілді» (funding secured) деген твит жариялап, ол үшін өзі де, Tesla да SEC-ке (АҚШ-тың бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы) 20 миллион доллардан айыппұл төледі.
Оның Twitter-дегі өркөкірек мінез-құлқы туралы тақырып Маск Джо Роганмен рекордтық көрсеткішке ие болған подкаст (интернеттегі аудиобағдарлама) кезінде тағы да көтерілді. Екі жарым сағаттан астам уақытқа созылған әңгіме, виски ішу және әлемдік басылымдардың басты тақырыбына айналған «блат» (марихуана шылымы) шегуден кейін, Маск әлеуметтік желілерден кететінін айтты. Тек Twitter-ді қоспағанда, «себебі маған хабарлама тарату үшін қандай да бір құрал керек, білесің бе», — деді ол стенограммада көрсетілгендей.
Роган: «Сенің бір қызығың, сен Twitter-де адамдармен ара-тұра сөйлесіп тұрасың. Мұның қанша пайызы дұрыс шешім? Шамамен 10 пайызы шығар, иә? »
Маск: «Меніңше, жалпы алғанда пайдасы зиянынан көп, бірақ әрине, жағымсыз тұстары да бар. . . Жағымсыз пікірлер өте көп, сондықтан олардың басым көпшілігіне мән бермеймін. Бірақ кейде соның ішіне тартылып кетесің, бұл жақсы емес. Қателіктер жібересің».
Джо Роган оны жұбатады: «Бәріміз де пендеміз, қателік жасауымыз мүмкін».
Қандай тұрғыдан алсақ та, Илон Масктың Twitter-ді сатып алуы қателік болды. Бұл әлеуметтік желі Илонның назарына ілікпес бұрын да көптеген жылдар бойы қаржылық қиындықтарды бастан кешіп келген еді. 2022 жыл басталғанда Twitter келесі жылы 3 миллиард доллар шығынға ұшырау алдында тұрды.
Осыған қарамастан, 2022 жылы Twitter акцияларының бағасы бір акцияға шаққандағы табысынан 88 есе жоғары болды (салыстыру үшін: Facebook-те бұл көрсеткіш 5 есе ғана). Twitter акциялары таза пайдасынан 180 есе жоғары бағамен сатылды, ал Facebook-те бұл көрсеткіш 16 есе болатын. Демек, Twitter акциялары Facebook-пен салыстырғанда 10 еседен астам қымбат еді.
Илон бәрібір Twitter акцияларын сатып ала бастады, бұған оның осы желінің белсенді қолданушысы болғаны себеп болды. 2022 жылдың 4 сәуірінде компанияның әр акциясын 54 доллардан сатып алу туралы ұсынысын жариялағанда, ол Twitter директорлар кеңесіне жазған хатында сөз бостандығы ең басты орында екенін ашық айтты:
Брет Тейлор Директорлар кеңесінің төрағасына,
Мен Twitter-ге инвестиция салдым, өйткені оның бүкіл әлемдегі сөз бостандығының платформасы бола алатын әлеуетіне сенемін. Сөз бостандығы — жұмыс істеп тұрған демократия үшін қоғамдық қажеттілік деп білемін.
Алайда, инвестиция салғаннан кейін мен компанияның қазіргі күйінде өркендемейтінін де, осы қоғамдық қажеттілікке қызмет ете алмайтынын да түсіндім. Twitter-ді жеке компания ретінде қайта құру керек.
Сол себепті, мен Twitter-дің 100% акциясын әрқайсысына 54,20 доллар қолма-қол ақша төлеп сатып алуды ұсынамын. Бұл мен Twitter-ге инвестиция сала бастаған күннің алдындағы бағадан 54%-ға, ал менің инвестицияларым туралы ресми жарияланған күннің алдындағы бағадан 38%-ға жоғары. Бұл — менің ең жақсы әрі соңғы ұсынысым, егер ол қабылданбаса, мен акционер ретіндегі позициямды қайта қарауым керек болады.
Twitter-дің орасан зор әлеуеті бар. Мен оны ашамын.
Бұл өзіне сенімді көшбасшының стиліндегі мәлімдеме еді. Twitter кеңесі бір күннен кейін «улы таблетка» (poison pill — компанияны дұшпандық жолмен басып алудан қорғау әдісі) стратегиясын қабылдап, жауап қайтарды. Бұл стратегия бойынша, егер Маск немесе басқа біреу акциялардың 15 пайыздан астамын иемденсе, нарыққа жаңа акциялар шығарылып, қажетсіз сатып алушының иелігіндегі акциялардың құны күрт төмендейтін еді.
14 сәуірде Маск Техас штатындағы Остин қаласында орналасқан Tesla Gigafactory зауытында TED Talks иесі Крис Андерсонмен сұхбаттасты. Жазылған әңгімеде Илон былай деді:
Twitter іс жүзінде қалалық алаңға (town square) айналды. Бұл демократияның жұмыс істеуі үшін маңызды. Бұл Америка Құрама Штаттарының еркін ел ретіндегі қызметі үшін және басқа да көптеген елдердегі бостандыққа көмектесу үшін маңызды.
Маск сонымен қатар: «Бұл ақша табудың жолы емес. Менің түйсігімше, барынша сенімді әрі барлығын қамтитын қоғамдық платформаның болуы өркениеттің болашағы үшін өте маңызды. Маған экономикалық жағы мүлдем қызық емес», — деді.
Және мына бір сөзі: «Егер мен Twitter-ді иемденсем және бірдеңе дұрыс болмай қалса, бұл 100 пайыз менің кінәм болады. Меніңше, маған бағытталған жебелер аз болмайды».
Бұл сөздер көріпкелдік болып шықты. Алайда ол бір маңызды тұста асыра сілтеді: Twitter демократия үшін тек адамдар, көшбасшылар мен БАҚ оны солай деп шешкен жағдайда ғана маңызды. АҚШ-та күн сайын X (бұрынғы Twitter) желісінде небәрі қырық миллион адам болады, яғни үш жүз миллион америкалық басқа жерде. Қолданушылар құбылмалы. X желісі MySpace-тің жолын құшып, жоқ болып кетуі де мүмкін. Демократия қалай болса да аман қалады.
Он күннен кейін, 24 сәуірде Twitter директорлары кенеттен шешімдерін өзгертіп, ұсынысты қабылдады. Не тілегеніңе абай бол, Илон Маск.
Бұл қор нарығының құлдырауымен тұспа-тұс келді. Технологиялық компаниялардың Nasdaq индексі 2021 жылдың қарашасында 15 860 пунктке жетіп, 2022 жылдың маусым ортасына қарай 10 600-ге дейін, яғни 33%-ға төмендеді. Сонымен, шілде айында Маск жалған бот (автоматтандырылған аккаунттар) есептік жазбаларын және Twitter басшылығының олар туралы ақпаратты жасыруын желеу етіп, мәміледен бас тартқысы келді. 2022 жылдың сәуірінде 50 долларға жуық болған Twitter акциялары 40 доллардан төмен түсіп, сол уақыт ішінде 23%-ға арзандады.
Басында Масктың ұсынысын жеткіліксіз әрі нашар стратегия деп қабылдамаған Twitter, 12 шілдеде оны Делавэр кеңсе сотына беріп, келісімді орындауға мәжбүрледі. Бұл ең жақсы жағдайда «Пирр жеңісі» (Pyrrhic victory — тым жоғары бағамен келген, іс жүзінде жеңіліске тең жеңіс) еді: сені енді қаламайтын адамға өзіңді неге күштеп таңасың?
Бірақ жағдай осылай болып, «неке» қиюдан құтыла алмасаң және оны орындауға мәжбүр болсаң, неге алдын ала шығып, мұны өз идеяң сияқты көрсетпеске? Осылайша, Делавэр судьясы істі тоқтатудан бас тартып, сотты 2022 жылдың қазанына белгілегеннен кейін, Маск 4 қазанда келісе салды.
Ол келісімді 27 қазанда, тіпті мәжбүрлі неке үшін де таңқаларлықтай тез аяқтады. Сол күні таңғы сағат 9:10-да (шығыс уақыты бойынша) ол платформаның жаңа иесі ретінде Twitter-дегі алғашқы мәлімдемесін жасады. Ол былай басталды:
Құрметті Twitter жарнама берушілері,
Мен Twitter-ді сатып алудағы мотивациямды бөлісу үшін сіздермен жеке байланысқа шыққым келді. Неліктен Twitter-ді сатып алғаным және жарнама туралы не ойлайтыным жайында көптеген болжамдар айтылды. Олардың көбі қате болды.
Менің Twitter-ді сатып алуымның себебі — өркениеттің болашағы үшін ортақ цифрлық қалалық алаңның болуы маңызды. Онда түрлі көзқарастар зорлық-зомбылыққа жүгінбей, сауатты түрде талқылануы тиіс. Қазіргі уақытта әлеуметтік желілердің тым оңшыл немесе тым солшыл «жаңғырық камераларына» (echo chambers — адам тек өз пікірін растайтын ақпаратты көретін орта) бөлініп, қоғамымызды одан әрі алауыздық пен өшпенділікке итермелеу қаупі бар.
Кликтен (click) көз жазбайтын дәстүрлі БАҚ-тың көпшілігі осы полюстік шектен шығушылықты қолдап, соған бейімделіп жатыр, өйткені олар бұл ақша әкеледі деп санайды. Бірақ бұлай істеу арқылы диалог мүмкіндігі жоғалады.
Мен Twitter-ді сондықтан сатып алдым. Мен мұны оңай болғандықтан немесе көбірек ақша табу үшін жасаған жоқпын. Мен мұны өзім жақсы көретін адамзатқа көмектесу үшін жасадым.
Тағы екі абзацтан кейін ол былай түйіндейді:
Негізінде, Twitter әлемдегі ең беделді жарнама платформасы болуға, сіздің брендіңізді нығайтуға және кәсіпорныңызды өсіруге ұмтылады. Бізбен серіктес болғандардың барлығына алғыс айтамын. Керемет дүниені бірге құрайық.
Бұл үміт толы бастаманы көп ұзамай негізгі БАҚ, жарнама индустриясы, қарсылас ҮЕҰ (NGO — үкіметтік емес ұйымдар), либералды академиялық орта және Демократиялық партия өшпенділікпен қабылдады. Олар бірден үкім шығарып, сын мен наразылық тасқынын жаудырды.
Әдетте, компания жеке меншікке өткенде және оның акциялары бұдан былай биржада сатылмайтын болса, БАҚ-тың оған деген қызығушылығы бәсеңдейді. Мысалы, Майкл Делл 2013 жылы Dell-ді жеке компанияға айналдырғаннан кейінгі жағдайды қараңыз. Алайда, Масктың басқаруды өз қолына алуын жариялағанда, БАҚ әлемдегі ең маңызды медиа-компанияның апатты құлдырауын сипаттап жатқандай әрекет етті. Көптеген БАҚ өкілдері Twitter-де назар аударуға құмар (attention whores) болып шықты және өз басылымдары қамти алмайтын аудиторияға жету үшін осы платформаны пайдаланды.
БАҚ Масктың қызметкерлерді қысқартуын «қатыгездік пен тым қаталдық» деп сипаттады, бірақ іс жүзінде бұл қажеттілік еді: ол компанияны апаттан құтқару үшін жанталасып жатқанын сезді. Бұл — әскерді ояту және сенімсіздерден құтылу үшін қолдан жасалған дағдарысты пайдалану арқылы басқару стилі.
БАҚ пен демократтар Илонның бұрынғы президент Трамптың (@realDonaldTrump) өмірлік бұғатталған аккаунтын бірден ашқанына және ескі басшылық қуған мыңдаған консерваторлардың аккаунттарын қалпына келтіргеніне одан сайын ашуланды. Журналистер тобы бірден «екіге екіні қосып, бес шығарды»: консервативті аккаунттарды қалпына келтіру Twitter-дегі өшпенділік тілі мен ақ нәсілділердің үстемдігін жақтаушылардың көбеюіне әкеледі, ал қызметкерлерді қысқарту бұл кеселдің таралуын тоқтатуға адам күшінің жетіспеуін білдіреді деп шешті. Дегенмен, бұны тоқтату үшін көбірек адам емес, жақсырақ алгоритмдер (белгілі бір нәтижеге жетуге бағытталған ережелер жиынтығы) қажет еді.
Бұл өте өкінішті және бүгінгі БАҚ туралы көп нәрсені аңғартады. Олар аккаунттардың қалпына келтірілуін ұлттық ар-ұжданға немесе ұлттық қауіпсіздікке төнген қауіп ретінде көрсетудің орнына, сөз бостандығының жеңісі ретінде тойлай алар еді.
Илонның жарнама берушілерге жолдаған үндеуінен екі күн өткен соң, Нью-Джерсидегі Монклер мемлекеттік университеті баспасөз хабарламасын жариялады. Онда Маск келісімді аяқтағаннан кейін бірнеше сағат ішінде өшпенділік тілі көбейгені туралы жаңа «зерттеу» айтылды. Онда Маск келгенге дейін өшпенділік терминдері бар твиттердің жеті күндік орташа көрсеткіші сағатына 84-тен аспағаны айтылған. Бірақ Маск иелік еткен алғашқы он екі сағатта, 28 қазан түн ортасынан түске дейін, өшпенділік терминдері 4 778 рет твиттеліп, үш миллион қаралымға жеткен болуы мүмкін делінген.
Монклердің баспасөз хабарламасында Масктың контентке қойылатын шектеулерді азайту туралы уәдесі «платформаны пайдаланатын жастар үшін анық қауіп төндіреді» деп мәлімделді. Бұл Илон саясатқа немесе алгоритмдерге қандай да бір өзгерістер енгізбей тұрып айтылған еді. Оған қоса, он екі сағат — зерттеу жүргізу үшін күлкілі аз уақыт. Зерттеушілер «қулар Илонды келемеждеп, платформаны сынау үшін және жауларын арандату үшін қоқыс жазбалар мен балағат сөздер жариялаған болуы мүмкін» деген анық ықтималдықты «болжам» деп елеусіз қалдырып, шулы қорытындыларға жүгірді.
Бұл «зерттеу» бос сөз еді. Біріншіден, өшпенділік терминдері қолданылған твиттер ешкімге «қауіп» төндірмейді: оларды елемеңіз немесе бұғаттаңыз. Сондай-ақ, зерттеудегі он екі сағаттағы 4 778 өшпенділік твиті сағатына 398 жаман твит дегенді білдіреді. Бұл — түк емес: X желісінде әр секунд сайын алты мыңнан астам хабарлама жарияланады.
Сонымен қатар, Илон келгеннен кейінгі алғашқы он екі сағаттағы өшпенділік тілінің өсуіне ішінара жас хакерлер арасында танымал 4chan «кескін тақтасы» сайтындағы әзілкештер түрткі болды. Олар өз жақтастарын өшпенділік тілін аспандату үшін Twitter-ді балағат сөздермен толтыруға шақырды. Тек адамдардың мазасын алу үшін. Бұл жайт Монклер есебінен кейін туындаған жүздеген жаңалықтарда мүлдем айтылмады. БАҚ өздері шындық деп қабылдаған болжамды іліп әкетті.
Bloomberg: «Масктың Twitter-і тролльдер жаңа шектерді сынап жатқанда өшпенділік тілінен қайнап жатыр». «Қайнап»? Осыған ұқсас оқиғалар Reuters, ABC News, CBS News, NBC News, CNBC, CBC News, Axios, Forbes, USA Today, Los Angeles Times, Wired, Adweek және басқа да басылымдарда жарияланды. Сондай-ақ, 28 қазанда New York Times Антидиффамациялық лиганың антисемиттік сөздері бар 1200-ден астам твит пен ретвит тапқанын хабарлады.
2 желтоқсанда Times газеті: «Twitter-дегі өшпенділік тілінің өсуі бұрын-соңды болмаған деңгейде, дейді зерттеушілер» деп жазды. Қара нәсілділерге қарсы балағат сөздер Маскқа дейін күніне орташа есеппен 1 282 болса, сатып алғаннан кейін күніне 3 876-ға дейін өскен. Осының бәрінде контекст пен ауқым жетіспеді: күніне бес миллиардтан астам хабарлама жарияланатын әлеуметтік платформадағы төрт мың нәсілшіл твит алаңдауға тұрарлық емес, тіпті жаңалық болуға да лайық емес.
Алайда БАҚ мұны құлшыныспен көрсетті, бұл жарнама берушілерді одан сайын шошытты. Twitter-дің жүз ірі демеушісінің жартысы платформадағы барлық шығындарын тоқтатты. Оларға жарнама фирмалары осылай істеуге кеңес берді, ал ол фирмаларға өз күн тәртібі бар либералды ҮЕҰ-дар қысым көрсетті. Бұл жағы да айтылмай қалды.
Бұл ұйымдардың арасында Цифрлық өшпенділікке қарсы іс-қимыл орталығы (CCDH) болды — Times-тың 2 желтоқсандағы «бұрын-соңды болмаған» өшпенділік тілі туралы мақаласының дереккөзі. Бұл топ Масктың басқаруды иеленуін қатты сынаушылардың бірі болды. Қазір Өкілдер палатасының Сот комитеті CCDH-тің консервативті сөздерді цензуралау бойынша үкіметтік күш-жігерге көмектескен-көмектеспегенін зерттеп жатыр.
Басқа арандатушылар: Media Matters for America, Антидиффамациялық лига, Mediaite және Meidas Touch. Олардың жетекшілері Илонға қарсы сын-пікірлерді қарша жаудырды. Бұл топтардың көбі либерал миллиардер Джордж Соростың «Ашық қоғам» қорларынан қаржы алып келген, ал Сорос Илон Масктың сынына жиі ұшырайтын. Маск Соросты кепілсіз босату саясатын қолдайтын, қылмысқа жұмсақ қарайтын «өлім культінің» бөлігі деп атаған.
Маск пен Сорос арасындағы араздыққа байланысты туындауы мүмкін мүдделер қақтығысы да осы драманы БАҚ-та көрсету кезінде ескерілмеді.
Илон өмірдегі ең ирониялық (келемежді) нәтиже көбіне ең ықтимал нәтиже болатынын айтқанды жақсы көреді. Twitter осы шеңберге сәйкес келеді. Ол Twitter-ді миллиондаған, тіпті миллиардтаған адамдар онлайн режимінде араласып, идеялар мен түсініктерді ешқандай айыптаусыз ашық алмасатын қауіпсіз айлақ ретінде көрді.
Алайда Twitter-ді бақылауды өз қолына алғаннан кейін ол мүлдем керісінше жағдайға тап болды. 2022 жылдың желтоқсанында Twitter-де «Twitter файлдары» (Twitter Files) әшкерелеуі басталды. Бұл Twitter-дің Америка Құрама Штаттарының тарихындағы Бірінші түзету құқықтарының ең сұмдық, жаппай бұзылуына қатысқан орталық ойыншы болғанын көрсетті.
Және Илон Маск болмағанда, біз бұны ешқашан білмес едік.
Үкімет шенеуніктері Twitter, Facebook және басқа да желілерге мыңдаған америкалықтардың, негізінен консерваторлардың аккаунттарын бұғаттау, үнсіз қалдыру және шектеу үшін қысым көрсеткен. Бұл онлайн дауысының естілуін қалаған мыңдаған адамдардың және сол көзқарастарды естуге құқығы бар миллиондаған адамдардың Бірінші түзету құқықтарын бұзды.
Қызметкерлерінің саяси қайырымдылықтарының 95 пайызы демократтарға кететін Силикон алқабындағы радикалдар бұған қуана келіскен. Әсіресе «Ескі Twitter-де».
Мәтт Таибби, Майкл Шелленбергер және Бари Вайсс сияқты тәуелсіз журналистердің көмегімен Маск ФБР, ЦРУ, Ұлттық қауіпсіздік агенттігі, Мемлекеттік департамент, Ішкі қауіпсіздік және басқа да ведомстволардағы талапшыл үкіметтік «қожайындар» мен оларға бағынышты Twitter қызметкерлері арасындағы байланыстарды егжей-тегжейлі сипаттайтын мыңдаған ішкі құжаттарды жариялады.
Бұл үкіметтік цензорлар өз жұмыстарының бір бөлігін Стэнфорд университетіне қарасты, ирониямен «Сайлау тұтастығы серіктестігі» (Election Integrity Partnership) деп аталатын коммерциялық емес ұйымның артына жасырған. Өкілдер палатасының Сот комитеті бұл ұйымның сайлауға араласу құралы ретінде әрекет еткенін және Америкадағы ең танымал консервативті дауыстардың аккаунттарын нысанаға алғанын алға тартты: президент Трамп, Fox News жүргізушісі Шон Хэннити, бұрынғы Спикер Ньют Гингрич, сенатор Том Тиллис және т. б. Сондай-ақ мен жиі қонақ болатын Newsmax арнасы мен юмор сезімінің жоқтығынан бұғатталған Babylon Bee сатиралық сайты да бар.
Үкіметтік агенттер Twitter мен Facebook-ті 2020 жылғы сайлаудың алдында Хантер Байденнің ноутбук жанжалы туралы New York Post әшкерелеуін цензуралауға мәжбүрлеген, бұл сайлауға араласуға жақын әрекет еді. Сондай-ақ 2020 жылдың қазанында жарияланған, әлемге әйгілі үш эпидемиолог қол қойған «Ұлы Баррингтон декларациясын» бұғаттаған. Онда Covid-19 пандемиясына және жаңа вакциналар мен локдаундардың тиімділігіне қатысты орынды күммәндар айтылған болатын.
Twitter сонымен қатар жаңа Covid-19 вакциналарына деген сенімге нұқсан келтіруі мүмкін пікірлерді де басып тастады, тіпті Ковид бойынша «патша» саналған Энтони Фаучи туралы әзілдерді де цензуралады. ФБР платформаны небәрі бірнеше жүз оқырманы бар шағын аккаунттарды да тұншықтыруға итермелеген.
Журналист ретіндегі отыз жылдан астам уақытымда мен сөз бостандығын шектеуге бағытталған мұндай ауқымды үкіметтік науқанды ешқашан көрген емеспін. Бұл таңқаларлық әрі тарихи жағдай. Біздің бостандықтарымызға төнген бұл ең үлкен қауіп бүгінде барлық әлеуметтік желілерде жалғасып жатыр — тек Илон Масктың X желісінен басқа.
Бір қызығы, негізгі БАҚ «Twitter файлдары» әшкерелеуін елеусіз қалдырды. Олар бұл оқиғаны жоққа шығаруға немесе жасырып қалуға тырысты. Мен әртүрлі басылымдарда жазған мақалаларымда «Twitter файлдары» туралы New York Times пен Washington Post-тың барлық қызметкерлері бірігіп жазғаннан да көп материал дайындадым.
Үкіметтің Бірінші түзетуге жасаған ашық шабуылына олардың наразы болмауы, үкімет тарапынан либералдар емес, консерваторлардың үні өшірілуіне байланысты болуы мүмкін. Илон Маск кейінірек Ескі Twitter-дің бір либерал аккаунтқа қарсы он консервативті аккаунтты шектегенін айтты. БАҚ-тың бұған салғырт қарауының қаупі — бір күні консерваторлар билікке келіп, либералдар мен БАҚ-қа дәл солай істеуі мүмкін.
Илон Маск сөз бостандығы үшін күрескен ертегі кейіпкеріндей сезінетін шығар. Бұл оның 2023 жылдың 16 мамырында CNBC арнасындағы рухты сәтінен көрінді.
Маск Остиндегі акционерлер жиналысынан кейін CNBC журналисі Дэвид Фабермен тікелей эфирде сұхбаттасты. Маск сұхбат үшін директорлар кеңесінің отырысын кешіктірді. Осыған дейін Маск либерал миллиардер Джордж Сорос туралы жағымсыз пікір твиттеген еді.
Ол баланың ісі сияқты көрінді: Маск Джордж Сорос оған X-Men комикстеріндегі супер-зұлым Магнетоны еске түсіретінін айтты. Сорос сияқты Холокосттан аман қалған Магнето, X-Men мутанттары аман қалуы үшін адам өмірін құрбан етуге дайын кейіпкер. Илон Соросты да өз көзқарастарын таңу үшін адамзатты қыспаққа алады деп күдіктенеді. БАҚ үшін Соростың кез келген сыны — антисемитизм. Фабер Масктан твит жазуды қашан тоқтату керектігін қалай шешетінін сұрады.
Фабер: «Сіздің әрекеттеріңіз туралы айтсақ. Тіпті бүгін де, Илон, сіз Джордж Сорос туралы мынадай нәрсе жаздыңыз. . . »
Маск: «Мен ол маған Магнетоны еске түсіреді дедім. Бұл жай ғана, білесіз бе, адамдар сабыр сақтасын. Бұдан үлкен метафоралық іс жасамай-ақ қояйық».
Фабер: «Сіз сондай-ақ ол өркениеттің құрылымын бұзғысы келеді және Сорос адамзатты жек көреді дедіңіз. Осындай нәрсені жасағанда, сіз —»
Маск: «Иә, мен солай деп ойлаймын. Бұл — менің пікірім».
Осы сәтте Илон ашуланып, айқасқа дайын отырды. Оның жақ сүйектері қатайды. Фабер: «Жақсы, бірақ неге онымен бөлісесіз? » — деп сұрағын жалғастырды.
Маск: «Сөз бостандығы бар емес пе. Мен қалаған нәрсемді айтуға құқылымын —»
Фабер: «Әрине, бірақ мен неге бұлай істейтініңізді түсінгім келеді, өйткені бұл сізді елдегі саяси алауыздықтың ортасына қоятынын, сізді сынның нысанасына айналдыратынын білесіз ғой. Сізге бұл ұнай ма? »
Илон Маск бұл әңгімеден әбден шаршады. Ол кідіріп, ұлттық телеарнада не айтқысы келетінін ойланып, Фаберге былай деді: «Білесіз бе, маған "Ханшайым қалыңдық" (The Princess Bride) фильміндегі бір көрініс есіме түсіп тұр. Керемет фильм».
«Керемет фильм», — деп мақұлдады Фабер. Илон Мэнди Патинкин сомдаған қылыштасушы Иниго Монтояның сөзін келтірді.
Маск: «Ол өзінің әкесін өлтірген адаммен бетпе-бет келгенде былай дейді: "Маған ақша ұсын. Маған билік ұсын. Маған бәрібір"».
Фабер: «Демек, сізге бәрібір екен ғой. Сіз тек айтқыңыз келгенді айта бересіз бе? »
Маск: «Мен не айтқым келсе, соны айтамын. Егер мұның салдары ақша жоғалту болса, солай-ақ болсын».
Дәл солай.
2023 жыл өткен сайын, БАҚ өкілдері бір ауыздан келісіп алғандай, Twitter үшін мерзімінен бұрын некрологтар жаза бастады. Ақпан айында Канаданың CBC News сайтындағы мақалада: «Кейбіреулер Twitter-дің тез арада өлетінін болжаған еді. Ол әлі де бар. Илон Маск оны тірі сақтап қала ала ма? » — деп жазылды. Наурызда Financial Times бұл платформа «баяу әрі жалықтырарлық өліммен өліп жатыр» деп, оны «цифрлық қалалық алаңнан» гөрі «сәтсіз ашық микрофон кешіне» ұқсатты. TechCrunch: «Twitter өліп жатыр», — деп жариялады.
2023 жылдың 12 шілдесінде Business Insider-де мынадай жазба шықты: «”Зомби Twitter-ге” қош келдіңіз... Илон Маск Twitter-ді бәрібір құртатын еді. Нағыз таңқаларлығы — оның бәрін қаншалықты тез қиратқаны». Бұл шабуыл оның ескі жауы Линетт Лопестен келді; Маск оны 2018 жылы Tesla-ның құпия мәліметтерін таратқан адамға ақша төледі деп айыптаған болатын.
Екі күннен кейін Bloomberg-тен соққы келді: «Twitter өліп жатыр». Содан кейін CNN. com (25 шілде): «Илон Маск ресми түрде Twitter-ді өлтірді. Зомби-платформа бұрынғы бейнесінен айырылған X ретінде өмір сүріп жатыр». Ал Los Angeles Times (7 тамыз) технологиялық шолушысы арқылы: «Бірнеше күндік тоқтап қалу мынаны анық көрсетті: Twitter өліп жатыр, біз білетін әлеуметтік медиа да солай», — деді. Марк Твен мұндай мерзімінен бұрын және қуанышты аза тұтудың көптігіне риза болар еді.
Ақырында, 2023 жылдың шілдесінде федералды сот БАҚ айтудан бас тартқан шындықты жариялады: <span data-term="true">Твиттер файлдары</span> (әлеуметтік желідегі цензураны әшкерелейтін құжаттар жиынтығы) еліміздің тарихындағы <span data-term="true">Бірінші түзету</span> (АҚШ-тағы сөз бостандығын қорғайтын заң) құқықтарымыздың ең сорақы бұзылуын әшкереледі.
Бұл шешім 2022 жылдың мамырында Миссури мен Луизиана штаттарының бас прокурорлары елу төрт жауапкерге қарсы берген «Миссуриге қарсы Байден» талап арызы бойынша шықты. Олардың арасында: Президент Байден, Ақ үйдің баспасөз хатшысы Карин Жан-Пьер және ФБР, Мемлекеттік департамент, Ішкі қауіпсіздік, CDC, FDA, Санақ бюросы мен Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтерді қоса алғанда, он үш федералды агенттік болды.
2023 жылдың 26 мамырында ауызша уәждер тыңдалған кезде, Твиттер файлдары үкіметтің әлеуметтік медиадағы аңдуы мен цензурасының шошытарлық деңгейін көрсетіп берді. Істі қараған Луизианадағы АҚШ округтік сотының судьясы Терри Даути үкіметке қарсы қатал шешім шығарып, оны барынша әсерлі болуы үшін Тәуелсіздік күніне, 2023 жылдың 4 шілдесіне орайластырды. Ол 155 беттен және 721 сілтемеден тұрды. Ол өз сөзін танымал дәйексөзбен бастады:
«Мен сіздің айтқаныңызбен келіспеуім мүмкін, бірақ оны айту құқығыңызды өле-өлгенше қорғаймын». — ЭВЕЛИН БИТРИС ХИЛЛ, 1906, «ВОЛЬТЕРДІҢ ДОСТАРЫ»
Оның алғашқы мәлімдемесі: «Бұл іс АҚШ Конституциясының Бірінші түзетуіндегі Сөз бостандығы туралы тармаққа қатысты. Әлеуметтік медиа платформаларының күрт өсуі сөз бостандығына қатысты бірегей мәселелерді тудырды — бұл әсіресе COVID-19 пандемиясы жағдайында айқын байқалды. Егер талап қоюшылардың айыптары рас болса, қазіргі іс АҚШ тарихындағы сөз бостандығына жасалған ең ауқымды шабуылды қамтиды».
Трамп тағайындаған судья содан кейін бірнеше маңызды ойларын ортаға салды.
«Егер Бірінші түзетудің негізінде жатқан іргелі принцип болса, ол — үкімет бір идеяны қоғам қорлайтын немесе жағымсыз деп санағаны үшін ғана оны білдіруге тыйым сала алмайтыны».
«Бұл істе айтылған цензура негізінен консервативті көзқарастарды нысанаға алғанымен, мұнда көтерілген мәселелер партиялық шекарадан асып түседі. Сөз бостандығы құқығы ешқандай саяси партияның мүшесі емес және ешқандай саяси идеологияны ұстанбайды».
«Көзқарас негізінде кемсітетін, белгілі бір тақырып бойынша нақты пікірлерді басып-жаншуға бағытталған үкімет әрекеті — конституцияға қайшы деп есептеледі».
Ол сөзін Президент Гарри С. Трумэннің тағы бір дәйексөзімен аяқтады: «Егер үкімет оппозицияның дауысын өшіру принципіне берілсе, оның барар жері біреу-ақ — ол барлық азаматтары үшін үрей көзіне айналып, әркім қорқынышпен өмір сүретін ел тудырғанша, барған сайын репрессиялық шаралардың жолына түсу».
Судья алты федералды агенттікке, соның ішінде ФБР, Ішкі қауіпсіздік, Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер, Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) және Ұлттық аллергия және жұқпалы аурулар институтына, сондай-ақ АҚШ-тың бас хирургі мен Ақ үйдің баспасөз хатшысына әлеуметтік медиа платформаларымен байланысуға тыйым салатын алдын ала <span data-term="true">сот тыйымын</span> (белгілі бір іс-әрекетке уақытша шектеу қою) шығарды.
Сонымен қатар, судья Даути он түрлі іс-әрекетке және Twitter; Meta-ның Facebook, WhatsApp және Instagram; Google мен YouTube; WeChat; TikTok және тағы басқалармен байланысуға тікелей тыйым салды.
Байден әкімшілігі 2024 жылғы президенттік сайлаудың жақындап қалғанын және сайлаудағы «дезинформацияның» бақылаудан шығып кетпеуін қамтамасыз ету керек екенін алға тартып, бұл шешімге дереу апелляция берді. Жаңа Орлеандағы Бесінші апелляциялық сот 2023 жылдың 9 қыркүйегінде Байденнің апелляциясын қарап, тыйымды тек Ақ үй, ФБР, CDC және АҚШ-тың бас хирургімен шектеді. Одан кейін Байден әкімшілігі АҚШ Жоғарғы Сотына шағымданды, ол Бесінші апелляциялық соттың тыйымын тоқтатып, 2024 жылдың ортасында іс бойынша шешім шығарды.
26 маусымда жоғарғы сот үкіметті сотқа беріп, бастапқы тыйымды жеңіп алған Бірінші түзету талап қоюшыларына қарсы 6–3 дауыспен шешім шығарды. Ол қазіргі «Мерти Миссуриге қарсы» деп аталатын істі оның өзегіндегі Бірінші түзету бойынша шешім шығармай-ақ, сотқа жүгіну құқығының (іске заңды қатысының болуы) жоқтығына байланысты Бесінші апелляциялық сотқа қайтарды. Бұл судья Сэмюэль Алитоның қатал наразылығын тудырды, ол: «Соттың талап қоюшыларда бұл схемаға дау айтуға құқығы жоқ деген ұстанымы, менің пікірімше, мүлдем қате және өте өкінішті», — деп жазды. Ол бұл істі «көп жылдардағы ең маңызды сөз бостандығы істерінің бірі» деп атады. Бұл әлі жұмсартып айтылғаны еді.
X платформасы Масктың иелігіндегі бір жылдық межеге жақындағанда, БАҚ мерейтойға орай және Масктың тұсында ескі Twitter-дің қаншалықты нашарлағаны туралы ондаған ұқсас мақалалар шығарды. Көптеген бәсекелес басылымдардың бұл жағымсыз жарияланымдары таңқаларлықтай бір-біріне ұқсас болды.
Rolling Stone бірінші болып жараны тырнады. 2023 жылдың 4 қазанында ол «Илон Маск иеленгеннен кейін бір жыл өткен соң Twitter өлім аузында тұр» деген тақырыппен мақала жариялап: «Ол оны құрту үшін қолдан келгеннің бәрін жасады», — деп қосты.
Бұған Масктың одақтасы @cb_doge қарсы уәж айтып, X-те қазір күн сайын жүз миллиард қаралым (impressions), күн сайын жарты миллиард жаңа жазба, күніне 1,5 миллион жаңа тіркелу (өткен жылмен салыстырғанда 4 пайызға көп), сонымен қатар платформада өткізілетін уақыттың 14 пайызға және бейне қараудың 20 пайызға артқанын жеткізді. Шын мәнінде, Twitter-де қазір Z ұрпағы арасында екі жүз миллионға жуық ай сайынғы пайдаланушы бар, ол әртүрлі елдерде нөмірі бірінші жаңалықтар қосымшасы және өткен айда сегіз миллиардқа жуық келушімен әлемдегі ең көп қаралатын бесінші веб-сайт болды.
БАҚ оқиғаның екінші жартысын айтпай кетті. 2024 жылдың маусым айында X 13,14 миллиард қаралым жинады, бұл Facebook (12,44 миллиард) немесе Instagram-нан (5,8 миллиард) көп, және ол сол айда үш миллиардтан астам бірегей келушімен мақтана алды, бұл Facebook-тегі трафиктен үш есе көп. Бұл Similarweb статистикасына сәйкес мәліметтер, оны Илон Масктың өзі 2024 жылдың 31 шілдесінде жариялады.
Бұл сандардан бөлек, БАҚ-тың қызғаншақ әрі айыптаушы мүшелерінің пікіріне қарамастан, X әлемдегі ең маңызды жаңалықтар платформасына айналды, мұнда барлық жаңалықтар бірінші болып тарайды. Президент Джо Байден қайта сайлану додасынан бас тартқанда, ол өз шешімін ұлтқа тікелей эфирдегі телеүндеу арқылы емес, X-тегі хат арқылы жариялады.
Сонымен қатар, Илонның тұсындағы X үкіметтік цензураға қарсы жалғыз тұрған ең еркін, ең батыл медиа платформа ретінде танылды. X-ке Қытайда, Иранда, Ресейде, Солтүстік Кореяда, Мьянмада, Өзбекстанда және Түрікменстанда тыйым салынған. 2024 жыл өткен сайын, Маск Бразилиядағы бас судьямен (бұл X-тің ондағы жергілікті кеңсесінің жабылуына әкелді), Ұлыбритания полициясының ресми өкілімен және Еуропалық комиссия мүшелерімен ашық текетіреске түсті.
2024 жылдың шілдесінде Еурокомиссияның бәсекелестік жөніндегі комиссары Маргрет Вестагер X-те ескерту жариялап, оны жаңа Сандық қызметтер туралы заңды (DSA) «негізгі ашықтық салаларында бұзды» деп айыптады. «Ол пайдаланушыларды адастырады, тиісті жарнама қоймасын қамтамасыз етпейді және зерттеушілердің деректерге қол жеткізуін бұғаттайды». Маск Еурокомиссияның құпиясын ашып тастап, жауап қайтарды:
«Еуропалық комиссия X-ке заңсыз құпия мәміле ұсынды: егер біз ешкімге айтпай, сөз бостандығына үнсіз цензура жасасақ, олар бізге айыппұл салмайтын болды. Басқа платформалар бұл мәмілені қабылдады. X қабылдаған жоқ».
Дүйсенбі, 12 тамыз, сағат 12:25-те, Илон X-те бұрынғы президент Трамптан сұхбат алуға сегіз сағаттай уақыт қалғанда, Еуропалық комиссар Тьерри Бретон Маскқа бір беттік хат жариялап, былай деді: «Үлкен аудиториямен бірге үлкен жауапкершілік келеді. #DSA Әлем бойынша ірі аудиториясы бар оқиғаларға байланысты зиянды контенттің күшею қаупі бар болғандықтан, мен бұл хатты @elonmusk-қа жібердім».
Сағат 15:16-да Маск Бретонның соққысын қайта бөлісіп, оның үстіне «Tropic Thunder» («Сәтсіздік сарбаздары») фильміндегі Том Круздың рөлінен алынған мемді қойды. Илон былай деп жазды: «Шынымды айтсам, мен бұл Tropic Thunder мемімен жауап бергім келген еді, бірақ мен ЕШҚАШАН мұндай дөрекі әрі жауапсыз әрекет жасамас едім! » Бұл жазба Круздың кейіпкері бейнеленген суреттің және мынадай тақырыптың үстінде тұрды:
Үлкен қадам артқа шегін ЖӘНЕ ТІКЕЛЕЙ ӨЗ БЕТІҢДІ ӨЗІҢ СІГІП ҚАЛ!
Масктың компаниядағы басшылығының бірінші жылы өткенде, БАҚ X (бұрынғы Twitter) өшпенділік тілін ауыздықтау үшін не істеп жатқанын айтпай кетті. 2023 жылдың шілдесіне қарай платформадағы өшпенділік тілі Маск сатып алғанға дейінгі уақытпен салыстырғанда үштен бірге азайды, деп хабарлады X Sprinklr бақылау қызметінің деректеріне сүйеніп. X-тегі барлық контенттің пайызы ретінде өшпенділік тілінің «қаралымы» (impressions) «2023 жылдың қаңтары мен мамыры аралығында орташа тәуліктік қамтудың 0,003%-ына» дейін төмендеді. Басқаша айтқанда, X-тегі контенттің 1 пайызынан әлдеқайда азы — өшпенділік тілі.
X атқарушы директоры Линда Яккарино 2023 жылдың 19 шілдесінде твиттерде жазғандай: «Twitter-де пайдаланушылар мен жарнама берушілер көретін мазмұнның 99%-дан астамы — пайдалы».
«Сөз бостандығы, бірақ таралу емес» (Free Speech Not Reach) деп аталатын саясатқа сәйкес, орынсыз деп танылған твиттер «пайдалы» хабарламаларға қарағанда 80 пайызға аз таралу үшін әдейі шектелді. Сонымен қатар, Илон Масктың тұсында платформа балаларды жыныстық қанау үшін аккаунттарды бұғаттауды ескі Twitter-мен салыстырғанда бес есеге арттырды. Сонымен қатар, бұл бұғаттаулардың 95 пайызы біреу шағым түсіргенге дейін орындалды, бұл ол иелікті алғанға дейінгі 75 пайыздан жоғары.
БАҚ X-ке және Илон Маскқа бұл үшін ешқандай несие берген жоқ. Сенбі, 2023 жылдың 28 қазанында, Илон Маск Twitter-ді сатып алуды аяқтағаннан кейін бір жыл және бір күн өткенде, New York Times бизнес бөлімінің бүкіл бірінші бетін және ішіндегі жарнамасыз екі толық бетті оның басқару кезеңін аяусыз сынауға арнады.
Тақырыбы: «Масктың бір жылы: Twitter-дің қалалық алаңынан спамға толы, кішірейіп бара жатқан X-ке дейін». Бөлімнің бірінші бетінің жоғарғы үштен екі бөлігі ескі Twitter-дің жартылай қираған көк құс логотипін тесіп өткен жаңа X логотипінің иллюстрациясымен жабылды. Бейшара бақытсыз көк құс. Үш мақала шабуылдарды, дәлелденбеген тұжырымдарды, іріктелген оқиғаларды және бірнеше біржақты дереккөздерден алынған күмәнді деректерді ұсынды. Үш репортер жазған «Қатыгездік пен жалған жазбалардың құйыны» атты орталық мақала былай басталды:
«Енді X деп өзгертілген сайтта нәсілшілдік, антисемиттік және басқа да өшпенділік тілінің толқыны байқалды». Статистикалық тұрғыдан бұл өтірік дейді компания, бірақ Times бұл бөлікті мүлдем айтпай кетті. Times платформаның «Маск жарнама берушілерге аулақ боламын деп уәде берген ”тәртіпсіз тозаққа” қаншалықты құлдырағаны» туралы айтты.
Times мына қарсы уәжді де ескермеді: X деректері көрсеткендей, Маск режимі қабылдаған шаралардың арқасында жарнамалар 99%-дан астам жағдайда «пайдалы контенттің» жанында шығады.
Times бірнеше ұйымдар келтірген өшпенділік тілінің он үш негізгі мысалын көрсетті. Дегенмен, бұл топтардың барлығы қазіргі уақытта Цензуралық өнеркәсіптік кешен (сөз бостандығын шектеуге бағытталған жүйе) ретінде белгілі құрылымның мүшелері: солшыл, либералды миллиардер донорлар қаржыландыратын және «дезинформацияны» (бұл көбінесе консервативті сөз болып шығады) өшіруге көмектесу үшін үкіметтік агенттіктермен келісімшартқа отырған үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ).
Times Маск оны сатып алғаннан кейін жарнама берушілерді Twitter-ден кетуге мәжбүрлеген Антидиффамациялық лигаға (ADL) сүйенді; бұл Масктың оларды сотпен қорқытуына әкелді, бірақ Times Маск пен ADL арасындағы бұл қақтығыстың егжей-тегжейін айтпады. Times-тың тағы бір дереккөзі NewsGuard Мемлекеттік департамент, Билл және Мелинда Гейтс қоры және Джордж Соростың «Ашық қоғам» қорлары тарапынан қаржыландырылады.
NewsGuard еуропалық үкіметтермен цензура ережелері бойынша жұмыс істеп жатыр, бұл оларға анонимді аккаунттардың бетпердесін ашуға және үкіметтің талабы бойынша жарияланған немесе жойылмаған жазбалар үшін платформаларға айыппұл салуға мүмкіндік береді. Times мақалалары шығардан екі апта бұрын Маск твиттерде: «Бұл қандай алаяқтық! ”NewsGuard” дереу таратылуы керек», — деп жазды. Times мұны да ескерусіз қалдырды.
Digital Hate-ке қарсы күрес орталығы (CCDH) — Times-тың тағы бір дереккөзі — 2023 жылдың тамызында Калифорнияның солтүстік округтік сотында Маск пен X тарапынан сотқа тартылды. Талап арызда CCDH Twitter-дегі өшпенділік тілі туралы мәлімдемелерімен платформаны миллиондаған доллар жарнамалық табыстан айырды деп айыпталады. Бұл да Times мақаласында жарияланбады.
(2024 жылдың наурызында Клинтон тағайындаған АҚШ округтік судьясы Чарльз Брейер Масктың талап арызын қабылдамады және оның жалғыз мақсаты сөз бостандығын жазалау екенін айтып, былай деді: «Кейде сот процесіне не түрткі болғаны белгісіз болады және тек талап арыздың жолдарының арасынан оқып қана талап қоюшының нақты мақсатын түсінуге болады. Басқа уақытта шағым бір нәрсе туралы соншалықты ашық әрі айқын болады, сондықтан бұл мақсатта қателесу мүмкін емес. Бұл іс соңғы жағдайға жатады. Бұл іс жауапкерлерді сөздері үшін жазалау туралы». )
Times сондай-ақ Influence Watch мәліметтері бойынша, цензураға бейім Ішкі қауіпсіздік департаменті мен Мемлекеттік департаменттен, сондай-ақ БҰҰ мен Еуропалық Одақтан гранттар алатын Стратегиялық диалог институтын тағы бір дереккөз ретінде келтірді. Мұны да Times атап өткен жоқ.
Илон Маскты сөз бостандығы үшін күресіп жатқан суперқаһарман ретінде көрсетудің орнына, Times және БАҚ-тың көп бөлігі оны «қауіпті» контентті насихаттайтын зұлым ретінде бейнелейді. Осылайша, 2024 жылдың тамызында X тағы бір цензуралық топ — Жауапты медиа үшін жаһандық альянсқа (GARM) қарсы федералды монополияға қарсы талап арыз бергенде, Times наразылық білдірді.
X Техастың солтүстік округтік сотында GARM-ды және оның бақылаушысы — Дүниежүзілік жарнама берушілер федерациясын (WFA), сондай-ақ CVS Health, Mars кәмпиттері және Unilever сияқты ірі демеушілерді сотқа берді. Ол жауапкерлерді X-тен миллиардтаған долларлық жарнама тапсырыстарын бұрды деп айыптады. GARM-тың он сегіз мүшесі X-те жарнамалауды тоқтатты, ал ондаған басқалары шығындарын 70 пайызға немесе одан да көпке азайтты, делінген талап арызда.
Компания өз ісін Өкілдер палатасының сот комитетінің есебіне негіздеді, онда «X-ті қоса алғанда, көптеген компанияларға қарсы заңсыз бойкоттың дәлелдері» табылған. X бас директоры Линда Яккарино 2024 жылдың тамызында жазғандай: «Комитет алған дәлелдер GARM мен оның мүшелері ұнамайтын платформаларды, контент жасаушыларды және жаңалықтар ұйымдарына қарсы бойкоттарды тікелей ұйымдастырғанын және басқа да жанама тактикаларды қолданғанын көрсетеді». Масктың өзі Яккариноның жазбасын бөлісіп: «Біз 2 жыл бойы бейбітшілікті қолдап көрдік, енді бұл — соғыс», — деп қосты.
X талап арызды 2024 жылдың 6 тамызында берді. Бар болғаны екі күннен кейін GARM күресудің орнына жабылып қалды. New York Times хабарлағандай, Дүниежүзілік жарнама берушілер федерациясы Масктың айыптауларын жоққа шығарды, бірақ коммерциялық емес ұйым GARM-тың сотта X-пен күресуді жалғастыру үшін қаражаты жетіспейтінін айтты. WFA және ірі жарнама берушілерге қарсы іс жалғасуда.
Бұл жанжалды жариялау кезінде Times Маск «жарнама берушілерге соғыс жариялады» десе, басқа әлеуметтік медиа платформалар «олардың орынсыз онлайн контент туралы алаңдаушылықтарына жауап берді» деп қосты және «Маск мырза соттарды өз бәсекелестерін тежеу үшін де пайдаланды» деді. Газет «X-тің коммерциялық емес ұйымдарға қарсы талап арыздарының салдары экстремизмді, дезинформацияны және басқа да зиянды онлайн контентті зерттейтін зерттеушілер үшін проблемалар туғызғанына» және «олардың жұмысын сөз бостандығына цензура қоюға бағытталған ”терең мемлекеттік” қастандық ретінде көрсетуге бағытталған оңшыл науқанды күшейтуге көмектескеніне» өкініш білдірді.
Осылайша, бұл беделді басылым сөз бостандығын көбірек қалайтындардың емес, кейбір сөздерді ауыздықтағысы келетіндердің жағына шықты. Бір кездері ұлы болған бұл газетке не болды?
Илон Маск Twitter-ді иеленгеніне бір жыл толғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, Хэллоуин түнінде Джо Роганға тағы бір вискимен шыланған подкаст әңгімеге келді. Бұл олардың төртінші кездесуі еді. Лос-Анджелесте емес, олар екеуі де бірнеше жыл бұрын көшіп келген Техас штатының Остин қаласында кездесті. Олар Роганның 14 миллион долларлық үйіндегі студиясында жиналды. Бұл жолы миллиард долларлық есірткі (марихуана) болған жоқ, кем дегенде камера алдында; дегенмен түн ортасында Роганның өзі ойлап тапқан анчоус пен ананас қосылған пиццасы жеткізілді. Жиіркенішті.
Түн ортасында студияда отырғанда Илон өзінің әдеттегі қара формасын киіп алған. Джо «Пуэрто-Рико» деп жазылған бейсбол жейдесін киіп, тақыр басына сары түсті парик киген. Сұхбаттың жиырма бесінші минутында Роган Илоннан сұрайды: — Қалай болды, X-ке иелік еткеніңе бір жыл болды. Түн ортасында оянғанда мұны жасамаған болсам ғой, өмірім әлдеқайда жеңіл болар еді деп армандайтын кезің бола ма? — Иә, — дейді Илон, — бұл, әрине, қиындықтардың немесе текетірестің рецепті. Роган сұрайды: — Сайып келгенде, мұндай шешім қабылдауыңа не түрткі болды?
Илон кідіріп, шаршаған кейіппен күрсінеді де: «Бұл сәл мелодpамалық көрінуі мүмкін, бірақ мен оның өркениетке зиянды әсерін тигізіп жатқанына алаңдадым. Оның жаман әсері болды. Менің ойымша, оның бір бөлігі — оның орналасқан жері, яғни Сан-Франциско орталығы. Ол жер — зомби-апокалипсис. Шынымен, ол жер сұмдық... Бұл ақылға сыймайды».
Илон Twitter-дің «жер бетінің қалған бөлігіне, негізінен, сана вирусын (зиянды идеологиялық ағым) таратуға арналған ақпараттық технологиялық қаруға айналғанын» айтады. «Бұл — өркениеттің соңы». Джо Роган келіседі: «Және бұл тек сана вирусын тарату ғана емес, сонымен бірге кез келген қарсы көзқарастарды басып-жаншу». Илон: «Иә. Вирус таралуы үшін ол қарсы көзқарастарды басып-жаншуы керек». Кейінірек ол былай деп қосады: «Бірінші түзету сізге ұнамайтын адамдарға сізге ұнамайтын нәрселерді айтуға рұқсат бергенде ғана маңызды. Өйткені сізге ұнайтын болса, Бірінші түзетудің қажеті жоқ. Сондықтан сөз бостандығының бүкіл мәні — тіпті сіз жек көретін адамдар да өздерінің жек көретін нәрселерін айта алуында, өйткені олар солай істей алса, бұл олардың сізге де қалағаныңызды айтуға кедергі келтіре алмайтынын білдіреді. Бұл өте, өте маңызды».
Бұл ең жақсы идеялардың естілуіне және назар мен қабылдау үшін бәсекелесуіне мүмкіндік береді. Бұл Илон Маск үшін өте маңызды, тіпті ол өз идеяларын ең жақсысы деп санаса да. Оның X-тегі аудиториясы платформаны сатып алғаннан бері екі еседен астам өсті: 2024 жылдың қыркүйегіне қарай ол 200 миллион жазылушыға жақындады. Компанияға иелік етпес бұрын Маск айына сирек 250-ден астам твит жазатын. Кейін оның жазбалары алғашқы он бір айдың сегізінде айына мың немесе одан да көп хабарламаға дейін өсті. Ол сондай-ақ X инженерлеріне өз қаралымдарын арттырудың жолын жасатты.
Роган одан әлеуметтік медиа платформаларындағы аңдудың барлық жерде бар-жоғын сұрайды, Илон тайсалмай жауап береді: «Бұл мүлдем барлық әлеуметтік медиа компанияларында бар. Шын мәнінде, дәл қазір X немесе бұрынғы Twitter — үкіметтің айтқанына бас имейтін (kowtowing) жалғыз платформа. Жалғыз өзі. Басқаларының бәрі үкіметтің қалағанын дәл орындайды». Роган: «Бұл сұмдық екен. Менің білгім келгені, бұл барлық жерде бар деп ойлайсың ба? » Ол CNN, Times және Washington Post-ты атайды.
7-сабақ
БАҚ туралы: Оларға лағнет. Олар — ұятсыз жалдаптар.
BBC-ді әшкерелеу. Неліктен сіздің PR бөліміңіз босқа уақыт кетіру болып табылады.
Маск: «Яғни, БАҚ-тың бір сапқа тізіліп қалғаны қызық. Неге олар бірдей сөйлейді? Және неге БАҚ үкіметке сауал қоймайды? Бұрын қоятын еді. . . . Біртүрлі көрінеді. Бірдеңе жетіспей тұрғандай».
Егер бұл жұмбақтың нақты жауабы болса, оны БАҚ-тың өзі ашуының мүмкіндігі нөлге тең. Жауап оның орнына мыңдаған ынталы бақылаушылардың краудсорсинг (көпшіліктің көмегімен ақпарат немесе ресурс жинау) қолдауымен азаматтық журналистер мен терең зерттеуші сарапшылар ұсынған X платформасында пайда болады. Илон Масктың арқасында.
2023 жылдың сәуірінде, Илон Маск Twitter-ді амалсыз сатып алуын аяқтағаннан кейін алты ай өткен соң, ол BBC тілшісіне бейнежазба үшін сұхбат берді. Сан-Францискодағы Twitter штаб-пәтерінің ашық кеңсесінде Маск экранның сол жағындағы жиналмалы орындықта, ешқандай жазбаларсыз, нөкерлерсіз немесе PR (қоғаммен байланыс) менеджерлерінсіз отырды. Ол Стив Джобстың әйгілі қара суворовтық жемпірінен бас тартып, өзіне үйреншікті қара джинсы мен қара футболка киген.
Оған қарама-қарсы, экранның оң жағындағы екінші жиналмалы орындықта Масктің сұхбат алушысы отырды: Джеймс Клейтон, BBC-дің Голливудтық сақал қойған технологиялық тілшісі, қою түсті шалбар мен твид пиджак киген. Клейтон үшін бұл кездесу мүлдем күтпеген жағдай болды.
Ол әңгіме басында бұл туралы айтып, Маскке бұл шараның «өте күмәнді электрондық пошта арқылы жүзеге асқанын, оған тіпті жауап беріледі деп ойламағанын» жеткізді. «Ал сіз: "Жоқ, оны бүгін түнде жасайық", — дедіңіз».
«Әрине», — деп жауап береді Маск.
Клейтон: «Қалай болғанда да. Жақсы. Біз түсіріп жатырмыз. Бәрі біліп отырсын, біз мұны BBC үшін түсіріп жатырмыз. Бізде үш камера мен көптеген шамдар бар. Сонымен қатар мұны бүкіл әлем тыңдап отыр».
Маск: «Иә. Бұл бірегей».
Клейтон: «Ашық әрі айқын. Міне, солай».
Клейтон мен оның түсірілім тобы алдын ала білмеген жайт — Маск бұл «сұрақ-жауапты» Twitter Spaces арқылы бүкіл әлемге тікелей эфирде таратуды ұйымдастырып қойған еді. Оны нақты уақыт режимінде 3 миллион қолданушы, ал кейін тағы миллиондаған адам тыңдады. Ол бұл туралы Клейтонға сұхбат басталуына небәрі жиырма минут қалғанда ғана ескертті. Бұл BBC-дің монтаждап, кейбір тұстарын қиып тастау мүмкіндігінен тыс, тікелей эфирде жүрді; мемлекеттік телеарна өзінің қысқа, мұқият өңделген нұсқасын бірнеше сағаттан кейін ғана жариялады.
Содан кейінгі оқиға кез келген бас директордың БАҚ-ты ең қатты әшкерелеуінің бірі болды. Илон Маск медиаға өте қарсы адам және ол британдық, өзін тым маңызды санайтын, үкімет қаржыландыратын BBC-дің күл-талқанын шығарды. Миллиондаған адам Twitter-де тікелей эфирде, тағы миллиондаған адам қайталауда тамашалады. Бұл қақтығыс соншалықты таңғаларлық әрі толық болғаны сонша, көптеген медиа құралдары өз әріптестерінің жеңілісін жарыса жазды.
BBC тілшісі Twitter-дегі «модерациямен» айналысатын адамдардың «компанияда бұл нәрселерді, әсіресе өшпенділік тілін (hate speech) бақылауға адам күші жетпейді» деген уәжін айтып бастайды. Илон одан қандай өшпенділік тілі туралы айтып жатқанын және тілшінің өзі платформада өшпенділік тілінің көбейгенін көрген-көрмегенін сұрайды. Тілші «иә» деп жауап береді, сол сәтте Илон шабуылға көшеді.
«Сізге ұнамайтын мазмұн ба, әлде жек көрушілік пе? Бір жек көрушілік нәрсені сипаттап беріңізші», — деп сұрайды ол. BBC сұхбат алушысы «сәл нәсілшілдік немесе сәл секстік сипаттағы нәрселерді» тілге тиек етеді.
Маск: «Сонымен, егер бірдеңе сәл секстік болса, оған тыйым салу керек деп ойлайсыз ба? »
Клейтон: «Жоқ, мен ештеңе айтып жатқан жоқпын. Менің айтқым келгені —», — деді, бірақ Илон енді тоқтар емес. Ол тілшіні платформадағы өшпенділік тіліне нақты мысалдар келтіруге қайта-қайта итермелейді, бірақ тілші бірде-бір мысалды атай алмайды. Сонда Илон былай дейді: «Онда мен айтарым, мырза, сіз не туралы айтып жатқаныңызды өзіңіз де білмейсіз».
Есеңгіреп қалған тілші: «Шынымен бе? » — деп сұрайды. Бұл Илонның кезекті шабуылына жол ашады. «Иә. Себебі сіз маған жек көрушілік мазмұнның бірде-бір мысалын бере алмайсыз. Тіпті бір твитті де. Соған қарамастан, сіз жек көрушілік мазмұн көп деп мәлімдедіңіз. Бұл — жалған». BBC жазушысы қарсылық білдіре бастағанда, сөзі бөлінеді. Маск: «Сіз жаңа ғана өтірік айттыңыз».
Олар осы мәселені айналсоқтап біраз талқылайды, тілші өзі көрген өшпенділік тіліне мысалдар келтіре алмай, ақыры Илонға: «Бұл BBC туралы сұхбат емес», — дейді. Илон оған: «О, солай ма деп ойлап па едіңіз? . . . Мен де сізден сұхбат алып жатырмын. Сіз мұны күтпеген едіңіз», — деп жауап қайтарады. Ойын, сет, матч — Маск жеңді.
Бұл керемет телекөрсетілім, нағыз өмірлік драма болды. Дегенмен, BBC бірнеше сағаттан кейін сұхбаттың қысқартылған нұсқасын көрсеткенде, бұл бөлікті толықтай қиып тастады. BBC продюсерлері бүкіл әлем мұны Twitter Spaces-те тікелей эфирде естігенін білсе де, солай жасады. Нағыз менмендік.
«Шешуші сәт» деген тіркес тым жиі қолданылса да, Масктің BBC-ді талқандауы дәл сондай сәт болды. Бұл Илонның БАҚ-қа деген ымырасыз көзқарасын жақсы көрсетеді: «оларды лақтырып таста және балықтың басымен тамақтандыр» (fuck ’em and feed ’em fish heads). Бұл — менің өмірлік досыма айналған шешен каждун тілшісінен отыз бес жыл бұрын естіген ескі мәтелім. Бұл жерге ол өте дөп келеді.
Масктің BBC сұхбат алушысына қарсы өткір, жауынгерлік ұстанымы кез келген бас директор немесе бизнес иесі үшін, немесе бүгінгі таңдағы көп сөйлейтін, қу әрі мүлдем объективті емес БАҚ құралдарымен бетпе-бет келетін кез келген адам үшін сабақ болады. Илонның медиа-хабарламасы: оларды мүмкіндігінше елемеңіз — егер сіз Илон Маск болсаңыз, олардың сауалдарына мүлдем жауап бермеңіз. (Дегенмен, менің сауалдарыма жауап берсе екен деймін). Міне, сондықтан Маск PR бөлімін уақытты босқа өткізу деп санайды: БАҚ-пен алысқанша, ол оларға мүлдем сенбей-ақ өз контентін жасайды.
Баспасөз өздерінің жабық әлемінде өмір сүреді және Маск пен оның платформасын өздерін ығыстырып тастағаны үшін жек көреді. Тілшілер өздері қалаған оқиғаларды айтады, ендеше оларға неге уақыт жоғалту керек? Араласуға мәжбүр болғанда, бұл қанішер тазылардың соңыңыздан келуін күтпей, бірінші болып қадам жасап, баспасөздің алдын алыңыз. Олар сізге бәрібір көрсетпейтін ілтипатқа ие болу үшін әдептілік танытқанша, алдын ала дайындалып, қатты соққы беріңіз. Сұхбат алушыдан сұхбат алыңыз. Және оларды адал ұстау үшін бәрін жазып алыңыз.
Twitter-ді басқарып, PR бөлімін жұмыстан шығарғаннан кейін біраз уақыт бойы Маск Twitter-ге түсініктеме сұрап жазған кез келген адамға автоматты жауап жіберіп тұрды. Бұл New York Times, Washington Post және Wall Street Journal сияқты басылымдар өз оқырмандарына мәдениетті түрде жеткізуге тырысқан бір ғана «тезек эмодзиі» болатын. Олар бұл Маскты ұялтады деп үміттенді, бірақ қателесті. Ақыры, олар бұл туралы айтуды тоқтатты.
Тіпті БАҚ-пен жұмыс істеу ауыртпалығынан аман болсақ та, Масктің бұл қарсылығы жаңалық тұтынушылары үшін маңызды кеңес береді: БАҚ-тың хабарлап жатқанына соқыр сенуді тоқтатыңыз, оларға қазіргіден де аз сеніңіз және олардың нені жасырып қалғанына әрқашан күмәнмен қараңыз. Және БАҚ сізге ешқашан естірткісі келмейтін қарама-қарсы пікірлерді іздеңіз.
Көп жағдайда БАҚ Масктің ренішіне және оның мамандар туралы жағымсыз пікіріне лайықты болды. Олар шорт-селлерлер (акция бағасы түскенде пайда табуды көздейтіндер) Tesla акцияларына соққы беру үшін қолданатын қауесеттерді таратуда шешуші рөл атқарады. Олар Tesla электромобильдерімен болған жекелеген апаттарды алып, үлкен жаңалыққа айналдырады. SpaceX зымыраны сынақ кезінде жарылғанда, кейбір журналистер келеке етеді.
Сонымен қатар, Масктың айтуынша, бензинмен жүретін көліктердің «Үлкен үштігі» — GM, Ford және Stellantis (бұрынғы Chrysler) — жарнамаға жылына 6 миллиард доллардан астам қаражат жұмсайтындықтан, ал Tesla өз тарихының басым бөлігінде нөлдік шығын шығарғандықтан, БАҚ оған тіпті көбірек бұрмаланған көзқараспен қарайды.
Ол Марк Твенге телінетін «сияны бөшкелеп сатып алатын адаммен ерегіспе» деген ескі мәтелді елемейді. Илон Маск БАҚ-пен ерегісуге бейім. Ол New York Times, Reuters, Guardian және CNN сияқты басылымдарды ашық сынаған. «Мені ең таңғалдыратыны — CNN-нің әлі күнге дейін өмір сүріп жатқаны», — деп твиттерде жазды ол 2020 жылдың сәуірінде.
Маск оларды X-тегі азаматтық журналистикамен алмастыруға болатынын дәлелдейді. Оның көптеген БАҚ құралдарына деген жек көрушілігі таңғаларлық емес. Мұны айту маған ауыр тиеді, өйткені жиырма бес жыл бойы мен мақтанышпен «сияға малынған» журналист болдым. Алдымен Wall Street Journal-да, кейін Forbes журналында. Содан кейін алты жылдан астам уақыт бойы CNBC және Fox Business телеарналарында жүргізуші болдым.
Мен бүгінгі медианы тани алмаймын. Оларға не болды?
Шындықты толық зерттеу және оқиғалардың қайшылықты нұсқаларын салыстыратын әділ әрі теңгерімді есеп беру сияқты ескірген міндеттемелер жойылды. Танымал емес немесе дәстүрлі емес көзқарастарды жариялауға деген қызығушылық жоқ. Солшылдар да, оңшылдар да онлайн-кликттерді қуып, өздеріне назар аударту үшін күресіп жатқанда, осыған кінәлі.
Либералды медианың «Төрт салт аттысы» — New York Times, Washington Post, CNN және MSNBC — және олардың ABC, CBS және NBC желілеріндегі одақтастары қалғандарына жол салып береді. Олар бір сапта жүреді және көбісі ерекше дауыс іздеудің орнына бірдей хабарламаларды қайталайды.
1983 жылы елуге жуық медиа компания бәсекелессе, 2011 жылдан бастап АҚШ-тағы жаңалықтар мен медиа құралдарының 90 пайызына небәрі жарты ондық алыптар иелік етеді. Comcast, Disney, Paramount Global (бұрынғы Viacom), Warner Bros. Discovery, Fox News және News Corp — ең ірілері. Meta мен Google әлеуметтік желі кеңістігінде үстемдік етеді.
Илон Масктың медиа алпауыттарымен алғашқы қақтығыстарының бірі 2013 жылдың басында болды, ол кезде New York Times тілшісі Джон М. Бродер (бүгінде ол Times-тың редакциялық кеңесінде) келемежге толы мақала жариялады. Электромобильдерге күмәнмен қарайтын Бродер бағасы 101 000 долларлық Tesla Model S көлігін Вашингтоннан Бостонға дейін айдап көрді. Ол Ньюарк (Делавэр) және Милфорд (Коннектикут) қалаларындағы I-95 тас жолы бойындағы екі жаңа Tesla қуаттау станциясын пайдаланды. Олардың арасы екі жүз миль.
Ол сапарды қатты суықта жасады және Tesla батареясы күтілгеннен тезірек таусылды. Ақырында, Бродердің хабарлауынша, оның Model S көлігінің қуаты бітіп, эвакуатормен қуаттау станциясына жеткізілген. Times пен Бродер мұны аяусыз жазды:
Tesla-ның электрлік тас жолында тұрып қалу
Бұл тақырып Милфордтағы Tesla қуаттау станциясында эвакуатордан түсіріліп жатқан ал қызыл түсті Tesla көлігінің фотосуретімен бірге шықты. Бродер былай деп жазды: «Model S көптеген "жыл көлігі" марапаттарын жеңіп алды және көптеген шолулар сендіргендей, планетадағы ең керемет көлік. Қызық, солай емес пе? Жоқ, олай емес».
Ол қуат бітіп қала ма деп уайымдағанын, суық ауа райында жылытқышты өшіруге мәжбүр болғанын және қуатты аз жұмсау үшін сағатына небәрі 54 миль жылдамдықпен жүргенін айтты. «Егер бұл Tesla-ның Американың болашағындағы алыс қашықтыққа саяхат туралы көзқарасы болса, меніңше... оны әлі де жетілдіру керек», — деді Бродер.
Илон Маск үлкен ашумен және кек алу сезімімен жауап берді.
«Фейк». Маск бұл терминді БАҚ-қа қатысты президент Трамп 2015 жылғы алғашқы науқанында бомба сияқты қолданбай тұрып-ақ айта бастаған. Маск «фейк жаңалықтарды» тіпті бұл тіркесті 2014 жылдың күзінде ойлап таптым деп мәлімдеген BuzzFeed редакторынан бұрын қолданған. Мәселе мынада, сіз бір басылымның бір тілшісінің бір мақаласын сынасаңыз, қалған БАҚ өкілдері де өздеріне шабуыл жасалғандай сезінеді. Осылайша, Times және Washington Post басылымдарында жұмыс істеген Джон Шварц Бродерді қорғауға шықты:
Дәйексөздердегі күмәнді байқаңыз. Бір күннен кейін технологиялық журналист Кара Свишер Бродердің көлігі іс жүзінде қалай жұмыс істегені туралы Tesla деректер журналдарын (logs) көру «жақсы болар еді» деп твит жазды. Кез келген Tesla жылдамдықты, қуаттау параметрлерін және басқа да пайдалану аспектілерін қадағалап, хабарлай алады. Клиенттер үшін бұл олар тікелей рұқсат бергенде ғана жасалады. Алайда Маск кез келген медиа сынақ жүргізуі үшін, соның ішінде Бродердікінде де, бұл функцияны қосуды талап еткен еді.
Себебі, бірнеше жыл бұрын Top Gear журналының телешоу қызметкерлері өздері сынап жатқан Tesla-ның қуаты таусылып қалды деп өтірік айтып, көлікті үйге дейін итеріп апарды деп айыпталған болатын. Көлік журналы оның әлі елу мильге жететін қуаты бар екенін көрсетті. Соттасуды ұнататын Маск Ұлыбританияда Top Gear-ға қарсы талап арыз берді, бірақ бағдарлама ақпараттық емес, ойын-сауық сипатында болғандықтан, арыз қабылданбады.
Бұл Маскке өзін ақтауға мүмкіндік берді. 11 ақпанда сағат 16:30-да Маск CNBC арнасында Мария Бартиромоға телефон арқылы сұхбат берді. Өткен күні жарияланған Times мақаласына реакцияға қатты ренжіген ол, басылымға соқтықпай, тілшінің беделіне нұқсан келтіріп, нақты деректермен қорғануға тырысты. Тілшіні басылымнан бөліп қарау — бұл классикалық PR әдісі. Бұл әдіс маған қарсы алғаш рет 1984 жылы Journal-да жас тілші кезімде қолданылған еді.
Маск Марияға: «Біз бұл мақаланы арнайы ұйымдастырылған "қақпан" (setup) деп санаймыз. Бұл өте қисынсыз. Мен бүкіл New York Times-ты проблемалы деп көрсеткім келмейді, бірақ бұл автор мен осы мақала шынымен де жаңылыстырады деп ойлаймын», — дейді. Бартиромо егжей-тегжейлі мәлімет сұрайды, ал Маск көлік журналдарына сілтеме жасап, Times тілшісінің көлікті толық қуаттамағанын, келесі қуаттау станциясына бармас бұрын «Манхэттен арқылы ұзақ айналма жолмен» жүргенін және жылдамдықты сағатына он мильге асырғанын, бұл батареяның тезірек таусылуына әкелгенін айтады.
«Біз оған мұндай нәрселерді жасауға болмайтынын нақты ескерткен едік», — дейді Маск.
Сонда CNBC ардагері және мен бірге жұмыс істегендегі ең мейірімді адамдардың бірі — жүргізуші Билл Гриффит Маскке: «Сіздің алғашқы жауабыңызда қолданған "қақпан" деген сөзіңіз мені қызықтырып отыр. . . . Сіздің ойыңызша, бұл жағдайдың қалай сипатталғаны әдейі жасалған бұрмалау ма? » — деп сұрақ қояды.
Илон: «Мұндай нәрселерде ешқашан нақты біле алмайсыз, бірақ меніңше, бұл әбден мүмкін. Біз бұл сапарды жасау үшін ол жолға шыққанда толық қуатталғанына, айналма жолдармен жүрмегеніне және ақылға қонымды жылдамдықпен айдағанына көз жеткізуі керек екенін нақты айттық». Ол тағы да былай деп қосты: «Егер біреуден сынақ кезінде ақылға қонымды әрекеттер жасауды нақты сұраса және ол оны ашық түрде орындамаса, қандай қорытынды жасау керек? »
Илон бір уақытта екі аудиторияны: Tesla инвесторлары мен өз қызметкерлерін тыныштандыруға тырысқан болуы мүмкін. Компанияңыз қиындыққа тап болғанда, адамдарыңызға көшбасшылық қажет; олар бәрі жақсы болатынын естігісі және көргісі келеді.
Келесі күні Маск Tesla сайтында 1218 сөзден тұратын блог жариялап, Times-тың бастапқы 1800 сөздік шабуылын мүлдем жоққа шығарды. Бұл блог өте егжей-тегжейлі, құжатталған және Times үшін жойқын болды. Бұл — Илонның «БАҚ-ты лақтырып тастау» стратегиясының кілті: БАҚ-тың бұрмаланғанына шағымданудың орнына, өз дәлеліңізді жасаңыз, оны фактілер мен статистикамен көрсетіңіз және оны БАҚ-тың өз арналарынан тыс жерде ұсыныңыз. Бұл жағдайда — Tesla блогында, ол кейін Twitter-де таралды.
Өз блогында Илон Бродердің «біртүрлі» және «тұрақсыз» әрекеттерін көрсететін бес кестені жариялады. Ол көліктің круиз-бақылауы (жылдамдықты автоматты ұстау жүйесі) Бродер мәлімдегендей ешқашан 54 миль/сағ деңгейіне қойылмағанын көрсетті. «Бродер іс жүзінде сапардың көп бөлігінде 65 миль/сағ-тан 81 миль/сағ-қа дейінгі жылдамдықпен және салон температурасын орташа 72 F (22°C) деңгейінде ұстап жүрген. Температураны төмендеттім деген сәтте, ол іс жүзінде оны 74 F-қа (23°C) көтерген».
Тілші Times графигінде көрсетілгендей 58 минут бойы толық қуаттадым десе де, іс жүзінде жазылған қуаттау уақыты небәрі 47 минут болған. Егер ол толық 58 минут жұмсағанда, «оның қалған жолында қуаттың таусылуы іс жүзінде мүмкін болмас еді».
Сондай-ақ Бродер Манхэттен орталығына айналып соққан. Tesla экранында «0 миль қалды» деп тұрғанда, Маск былай деп жазды: «көлікті розеткаға қосудың орнына, ол шағын, 100 орындық тұрақ ішінде жарты мильден астам жерді айналып жүрген. Model S батыл түрде "сөнуден" бас тартқанда, ол ақыры оны қуатқа қосты. Кейінгі кезеңдерде Бродердің тағы да "сәтсіздікке" ұшырамауға бел буғаны анық көрінеді».
Шындығында, Model S батареясы «ешқашан, тіпті Бродер эвакуатор шақырған кезде де таусылмаған», — деп хабарлады Маск. Тілші алдыда әлі алпыс бір миль жүруі керек екенін біле тұра, көлігін небәрі отыз екі мильдік қашықтыққа жететіндей қуаттағаннан кейін тоқтатқан. Соңғы кезеңде Бродер «көлік қуаттың тым аз екенін ескертіп жатса да, қоғамдық қуаттау станциясының жанынан өтіп кеткен».
Бұл Бродер мен Times-ты масқара еткен әшкерелеу болды. Соңғы соққы ретінде, Маск Times-тың шабуылын өзіне емес, электр көліктері арқылы климаттың өзгеруіне қарсы күрес ісіне зиян келтіру ретінде шебер бұрып жіберді. «Бізді ақымақ қылды және соның салдарынан біз электр көліктері ісіне нұқсан келтірдік. Ол үшін мен қатты өкінемін».
Данышпандық. Масктің өткір соққысы барлық жерде жаңалық болды және оқиғаның бағыты оның қарсылығына ауысты, бұл «интернетті блог-жазбалар, Twitter хабарламалары мен электрондық пошта алмасуларымен дүр сілкіндірді», — деп жазды Times. Бродердің өзі Масктің көптеген айыптауларын жоққа шығарып, бірнеше мақала жазды. 18 ақпанда Times-тың қоғамдық редакторы Times пен оның авторына қарсы шыққан төтенше мақала жариялады.
Ол Times тілшісінің сапардың нашар аяқталуын қалағанына сенбесе де, оның күмәнді шешімдер қабылдағанын және әрбір қадамы бақыланып жатқанын білмей, сапар бойы бейберекет әрі дәл емес жазбалар жүргізу арқылы өзін «негізді сынға» ашып бергенін жазды. «Алдыңғы орындықтағы кішкентай қызыл дәптер Маск мырза өз көлігінің беделін қорғау үшін ең зиянды (және кейде жаңылыстыратын) түрде қолданған цифрлық жазылған көлік журналдарына бәсекелес бола алмайды». Тағы да: ойын, сет, матч — Маск.
Илон өзінің медиа-қарсыластарымен ерегісуде батылданды. Және әзілкеш бола бастады. Бес жылдан кейін, 2018 жылдың мамырында бүкіл елдегі медиа назары тобығы сынған бір ғана Tesla апатына ауды. Юта штатындағы Солт-Лейк-Сити маңында 28 жастағы әйел өзінің Tesla Model S көлігін сағатына 60 миль жылдамдықпен Автопилот (автоматты басқару жүйесі) режимінде айдап келе жатып, бағдаршамның қызыл түсіне тоқтаған өрт сөндіру көлігіне соғылды. Сол сәтте ол телефонына қарап отырған еді.
Ол тобығын сындырып алды және бұл апатқа өзі кінәлі болды: Tesla жүргізушілерден өзін-өзі басқару режимінде назарын аудармауды және қолдарын рульде ұстауды талап етеді. Сонымен бірге, ол Илонның өзі автопилот адамнан да қауіпсіз және бір күні басқаруды толық қолға алады деген сөздеріне сеніп қалған болуы мүмкін. Қалай болғанда да, оның апаты Associated Press, Washington Post, ABC News және басқа да басылымдарда жарияланды.
2018 жылдың 14 мамырында Илон Twitter-де тек тобық сынуына әкелген апаттың басты жаңалыққа айналғаны «өте сорақы» екенін және «өткен жылы АҚШ-тағы автоапаттардан қайтыс болған ~40 000 адам туралы ештеңе жазылмайтынын» айтып, ашуланды. Ол «шын мәнінде таңғаларлығы» — әдетте 60 миль/сағ жылдамдықпен соқтығысу «ауыр жарақатқа немесе өлімге әкелетінін» қосты.
Масктің айтқанының жаны бар. Tesla көліктері өте қауіпсіз және төзімді. 2023 жылдың қаңтарында есі ауысқан, параноик адам Сан-Францискодан жиырма миль оңтүстіктегі Devil’s Slide маңындағы 250 футтық (76 метр) жардан әйелі мен екі кішкентай баласымен бірге Tesla-сын құлатты. Керемет жағдайда, олардың бәрі аман қалды, жарақаттары өмірге қауіпті емес еді. «Біз қатты таңғалдық», — деді батальон бастығы тілшілерге.
Іс жүзінде, 2018 жылдың мамырындағы тобық сынған апаттан бірнеше ай бұрын, Кульвер-Ситиде (Калифорния) тағы бір апат болған еді. Model S жүргізушісі назар аудармай, көлігінің сағатына 65 миль жылдамдықпен тұрған өрт сөндіру көлігіне соғылуына жол берген — және жүргізуші керемет түрде ешқандай жарақатсыз аман қалған. Тіпті Кульвер-Сити өрт сөндіру бөлімі де бұған тәнті болып, твит жазды: «Бүгін таңертең тас жолдағы апат орнында жұмыс істеп жатқанда, №42 машинаны 65 миль/сағ жылдамдықпен келе жатқан #Tesla соқты. Жүргізуші көліктің автопилотта болғанын айтты. Таңғаларлығы, жарақат алғандар жоқ! Көлік айдағанда сақ болыңыздар! #abc7eyewitness #ktla #CulverCity #distracteddriving».
Тоғыз күннен кейін, 23 мамырда шығыс уақытымен күндізгі 2:25-те Маск бірқатар твиттерімен медиада үлкен шу шығарды. Ол Tesla акциялары көтерілуі мүмкін, себебі «медиадағы негатив маңыздылығын жоғалтып барады» деген жаңалықты жариялаған Electrek. co басылымының жазбасына ашулы түрде пікір білдірді. Маск былай деп жауап берді: «Шындыққа иелік етеміз деп мәлімдейтін, бірақ өтірікті бүркемелеу үшін ғана ақпарат жариялайтын ірі медиа компаниялардың өздерін сүттен ақ, судан таза санаған екіжүзділігі — жұртшылықтың оларды құрметтемейтін болуының себебі».
Бұған Verge тілшісі, @andyjayhawk аккаунтында он бес мыңнан аз оқырманы бар Эндрю Дж. Хокинс кекесінмен жауап берді: «Маск медианы арандатушы, жалған жаңалықтар туралы қисынсыз айқайлайтын Трамп бейнесіне баяу айналып бара жатыр. Саған сәттілік тілеймін, дос! »
Маск сәлден соң қатты жауап қайтарды: «Осылай айтатыныңды білгенмін. Кез келген адам медианы сынаса болды, медиа «Сен тура Трамп сияқтысың! » деп шыңғыра бастайды. Ол неге сайланды деп ойлайсың? Өйткені сендерге енді ешкім сенбейді. Сендер сенімнен баяғыда айырылғансыңдар». Бұған ол мынаны қосты: «Мәселе мынада: журналистер максималды клик жинап, жарнама долларын табу үшін немесе жұмыстан қуылмау үшін үнемі қысымда болады. Бұл қиын жағдай, өйткені Tesla жарнама бермейді, ал қазба отын компаниялары мен бензин/дизельді көлік компаниялары әлемдегі ең ірі жарнама берушілердің қатарында».
Сол күні сағат 15:41-де Маск халық медианы, басылымдарды және жекелеген репортерлерді дәлдік пен әділдік бойынша бағалай алатын жаңа веб-сайт құру туралы твит жазды. Бұл туралы айтудың өзі мыңдаған мақалалардың шығуына түрткі болды, ол медиа өкілдерін тұтқындау мен түрмеге жабуды ұсынғандай әсер қалдырды. Ол сауалнамадан бастап, содан кейін өзін сынаушыларды келемеждеп, өз идеясын қолдайтын жарты миллионнан астам дауыс жинады.
Шамамен он үш сағаттан кейін, 24 мамырда таңғы сағат 4:32-де Маск медианы арандатып тағы да твит жазды:
Ал таңғы сағат 6:03-те тағы да:
Келесі күні Илон өзінің медиа сынына арналған веб-сайты үшін жаңа домендік атау алғаны туралы жаңалықпен бөлісті.
Оның айыптау сөзі бұл жаңа рейтингтік агенттік іске қосылып қойғандай миллиондаған қоғамдық талқылау тудырды. Бұл тек идея болатын. «Шіркін, осындай болса ғой» деген идея. Дегенмен, жер бетіндегі ең қуатты медиа құралдарының арасында дүрбелең мен жалған азап толқынын тудыру үшін бірнеше қарапайым, дөрекі твиттер жеткілікті болды. Олар толықтай үрейге бой алдырысты.
Washington Post шолушысы былай деп жазды: «Илон Маск медиаға деген сенімсіздікті ақымақ рейтинг жүйесімен түзеткісі келеді. Одан да жақсы жолы бар». Reuters: «Tesla-ның Маскі медианы соққыға жығып, сенімділікті тексеруді ұсынды» десе, The Atlantic: «Илон Масктің медиамен ақымақ соғысы» деп мұрнын шүйірді. Time оны медианың «екіжүзділігін» әшкереледі деп жазып, екіжүзділік сөзін тырнақшаға алып, оның мүмкін еместігін меңзегендей болды. Ал «Шекарасыз репортерлер» оны «американдық баспасөзге төнген жаңа қауіп» деп атап, оның «шындықты бағалау жүйесі» медиаға деген сенімге нұқсан келтіретінін айтты.
Десе де, бүгінгі күнге дейін ешқандай сайт ашылған жоқ, рейтинг қызметі де басталмады. Илон тек сөзбен айтты, бірақ бұл медианы қатты алаңдатуға жеткілікті болды. Олар оны жек көрсе де, оның ыңғайына қарай билейді.
Маск медианы өзінің «Правда» идеясымен өртеп жатқанда, Невададағы Tesla-ның Гигафабрикасындағы көңілі толмайтын жұмысшы оған опасыздық жасау жоспарын құрып жатқан еді. Шорт-селлерлер (акция бағасының төмендеуіне бәс тігетін инвесторлар) Tesla-ның аптасына бес мың Model 3 көлігін шығаруға бағытталған алапат күресіне қарсы бәс тігіп жатты. Бұл маңызды белес және Илон Масктің өзі белгілеген шындыққа жанаспайтын жоғары күту болатын. Бұл оның көшбасшылық режимінің бір бөлігі: нақты қол жеткізуге болатын деңгейден жоғары мақсаттар қойып, соған жетудің жолын табу. Тіпті мақсатқа толық жетпесең де, күткенің қалыпты болғандағыдан әлдеқайда алға ілгерілейсің.
Маск көшбасшылық көрсету және жұмысшыларына аптасына бес мың көлік шығару көрсеткішіне жету үшін бәрін жасауға дайын екенін дәлелдеу үшін түндерін Гигафабриканың еденінде ұйықтап өткізді. Үш ай ішінде ол тек бір күн ғана жұмыста болмады. Бірнеше аптадан кейін Bloomberg-ке берген сұхбатында айтқандай: «Мен бес күн бойы бір киіммен жүрдім. Иә, бұл шынымен де шиеленісті болды. Қалғандары да дәл солай қатты жұмыс істеді».
Осы жағдайда, Гигафабриканың наразы жұмысшысы бірнеше репортерге зауыттағы ірі өндірістік мәселелерді көрсететін ішкі құпияларды ұсынып, электронды хаттар жіберді. Бұл жаңалық шорт-селлерлерді Tesla акцияларына қарсы бұдан да қатты бәс тігуге итермелейтін еді. Business Insider шолушысы Линетт Лопес бұл ұсынысты қабылдап, жұмысшы ұсынған құпия, ұрланған құжаттарға сүйенді. 2018 жылдың 4 маусымында ол: «Ішкі құжаттар Tesla-ның Model 3 көлігін жасау үшін ақылға сыймайтын мөлшерде шикізат пен қолма-қол ақша жұмсап жатқанын және өндірістің әлі де қорқынышты жағдайда екенін көрсетеді» деген тақырыппен мақала жариялады.
Келесі күні Маск Tesla акционерлерінің жылдық жиналысын өткізді, онда бұл оқиға туралы ештеңе айтылмады. Ал оның ертеңінде, 6 маусымда Лопес зауыт жұмысшысының құжаттарына негізделген тағы бір мақала жариялады: «Model 3 өндірісін арттыруға көмектесуі тиіс Tesla-ның жаңа Гигафабрика роботтары әлі жұмыс істемей тұр».
Ашуланған Маск тергеу бастады және мәліметті жайып жіберген адам көп ұзамай табылды: ол Гигафабриканың жеті мың жұмысшысының ішінде Лопестің мақалаларында келтірілген құжаттарды жүктеп алған жалғыз адам болып шықты. Оның аты Мартин Трипп болатын және ол Гигафабриканың өндірістік желілеріндегі жарамсыз өнімдердің (scrap) көптігі туралы шағымдарына Tesla-ның назар аудармағанына ренжіген еді.
Tesla-ның ішкі тергеуі және сот материалдары көрсеткендей, Трипп басқа қызметкерлерді де репортерлерге ақпарат беруге итермелеген. Бір жұмысшы, Трипптің досы Джеймс Уэльмен Маскке хабарласып, оның тыңшысы болуды ұсынды. Кейінірек АҚШ округтік сотының шешіміне сәйкес, Уэльмен Трипппен сөйлескенде: «Трипп Уэльменге мәтіндік хабарламада егер ол Лопеспен ақпарат бөліссе, ақша алатынын айтқан және мұны бетпе-бет те растаған».
Трипптің жазбасы: «О, егер көмектессең, ақша аласың, мен саған КЕПІЛДІК беремін. Мұнда мен ешкімге айта алмайтын нәрселер болып жатыр... бірақ бұл ЖАҚСЫ нәрсе».
2018 жылдың 5 шілдесінде таңғы сағат бесте Маск шабуылға шықты. Біреу Insider шолушысы (@lopezlinette) туралы пікір қалдырды, оған жауап ретінде Илон ол Tesla туралы бірнеше «жалған мақалалар, соның ішінде Tesla біздің жалпы SX және 3 өндіріс көлемінен көбірек аккумуляторларды қоқысқа тастады деген өтірікті жариялады, бұл физикалық тұрғыдан мүмкін емес» деп твит жазды.
Бір оқырман репортердің Масктің жауы, шорт-селлер Джеймс Чаноспен байланысы бар екенін айтты, Маск бұны «егер рас болса, өте күмәнді» деп атап, Лопеске тікелей жүгінді: «Сен Tesla-ның ең ірі шорт-селлерлерінің бірі үшін инсайдерлік ақпарат көзі ретінде қызмет етуің мүмкін бе? » Бар болғаны 165 оқырманы бар @stetopinini атты Twitter аккаунты Business Insider репортеріне бағытталған кекесін хабарлама жариялады, ал Илон соны пайдаланып, Лопестен Мартин Триппке инсайдерлік ақпарат үшін «өтемақы» беруге уәде берген-бермегенін және оның оған шындыққа жанаспайтын «асыра сілтелген теріс ақпарат» берген-бермегенін сұрады.
Маск сағат 14:13-те, содан кейін тағы да 14:42-де жазба қалдырып, Лопестен Чаносқа Tesla туралы «маңызды жария емес ақпарат» берген-бермегенін сұрады. Ол оны Чаносты «ұлылардың бірі» деп атағаны үшін сөгіп, оның көзқарастарын сөзбе-сөз басып шығарды деп айыптады. «Бұл журналистика емес». Содан кейін оның Лас-Вегаста Чанос және Теппермен бірге көңіл көтеріп жатқан суретіне: «Осы екі жігітті де жақсы көремін» деген жазбасы туралы тағы бір жазба шықты. «Бұл объективті болып көрінбейді».
Маск Линетт Лопестің мұны көргеніне көз жеткізгісі келіп, оның @lopezlinette есімінің алдына әдейі «. » қойды. Ол төрт жыл бұрын Лас-Вегастағы инвестициялық конференцияда жариялаған екі твиттің скриншотын тіркеді, онда ол екі танымал шорт-селлер: Джеймс Чанос және Дэвид Теппермен бірге отырыста болғанымен мақтанған. Лопес пен Business Insider Масктің айыптауларын жоққа шығарды.
Соңында Tesla бұрынғы жұмысшысын 167 миллион долларға сотқа берді (Business Insider мәліметінен кейін Tesla акциялары осыншалықты төмендеген болатын). Федералды сот судьясы бұл талапты қабылдамады (акциялар бірнеше күн ішінде қалпына келді), бірақ басқа мәселелерде Tesla мен Илон Маскті жақтады. Кейінірек Tesla-мен жасалған бітімгершілік келісімде Трипп бірнеше штат заңдарын және Tesla-ның құпиялылық туралы келісімін бұзғанын мойындап, компанияға 400 000 доллар төлеуге келісті.
Tesla-ның бұл жеңісі медиада аз айтылды, олар оның орнына Масктің осы оқиғадағы мінез-құлқына назар аударды. Олар үшін Масктің хабарламалары оның маниакалды тұрақсыздығының тағы бір белгісі болды. CNBC. com: «Илон Маск медиаға тағы да тап берді» десе, Associated Press оның «әлеуметтік желіде үлкен әрі қатыгез тұлғаға айналғанын» және оның твиттері мамыр айынан бастап айына төрт жүзге дейін, яғни төрт есе өскенін хабарлады. New Statesman оны «миллиардердің денесіне қамалған ерке жасөспірім» деп атады, ал Vanity Fair: «Илон Маскке шұғыл түрде ермек (хобби) керек» деп кеңес берді.
Осы шу кезінде Bloomberg-ке берген сұхбатында Масктен сынаушыларға жауап беру үшін Twitter-ді қолдануы туралы сұрайды және ол өз мінез-құлқын өзгертуге уәде береді:
«Жалпы, менің Twitter-ге деген көзқарасым мынадай: егер сен Twitter-де болсаң, сен мемдер әлеміндесің, мемдер соғысы жүріп жатқан жердесің. Егер сен Twitter-де болсаң, сен аренадасың. Сондықтан, негізінен, егер сен маған шабуыл жасасаң, менің де саған жауап қайтаруым орынды. Менің ешқашан маған шабуыл жасамаған адамға бірінші болып тап берген кезім болды деп ойлайсыз ба? »
Және былай деді: «Мен қате болжам жасадым — және мұны жақсартуға тырысамын — біреу Twitter-де болып, маған шабуыл жасап жатса, оған кез келген тәсілмен жауап беруге болады деп ойладым. Бұл менің қателігім. Мен оны түзетемін».
Ниеті жақсы болғанымен, Илон Маск бұл уәдесін әлі орындаған жоқ. Егер ол орындаса, оның X платформасындағы парақшасы әлдеқайда қызықсыз болар еді. Ал оның жаулары кек алудан қорықпай, оған еркін шабуыл жасар еді. Ешқашан жауларыңа сені қарсыласуға тым жасқаншақ деп ойлауға мүмкіндік берме. Тіпті пернетақтаның артына тығылған бұзақы да бетінен сөзбен соққы алудан аулақ болғысы келеді.
Илон Масктің медиамен қарым-қатынасы ол бұрынғы Twitter-ді сатып алғаннан бері одан сайын шиеленісе түсті. Олар оны сатып алған сәттен бастап компанияның күйрейтінін болжап, оны сынап келеді. Пайдаланушы мәліметтері керісінше көрсетсе де, олар өшпенділік тілінің көбейгені туралы айыптарды асыра сілтейді. Ал ол қарсы шыққанда, олар Әлем чемпионатындағы драма королевасы сияқты, алаңда біреу тиіп кетсе болды, жерге құлап, жарақат алғансып шыңғырады. Кенеттен әлемдегі ең қуатты медиа платформалары қатыгез билеушінің астында қиналып жатқан нәзік әрі осал болып шыға келді.
Маск Twitter-ді тізгініне алған сәттен бастап медиаға қарсы шығып, олардың қабағы түйілген бетіне тіке қарады. Ол өзінің алғашқы шешімдерінің бірінде бұрынғы президент Трамптың өмірлік бұғатталған аккаунтын қалпына келтіріп, Канье Уэсті платформаға қайта жібергенде (рэпші медианы еврейлер бақылайтыны туралы твит жазғаны үшін бұғатталған еді), олар оған қарсы шықты.
Медиа Маск верификацияланған аккаунтты білдіретін көк белгі (blue check mark) үшін айына 8 доллар ала бастағанда оны жамандады. Бұған дейін бұл көк белгі мәртебесін Twitter қызметкерлері тек өздері лайықты деп санаған адамдарға ғана беретін. Әлемдегі ең танымал төрт платформада (WSJ, Forbes, CNBC, Fox) отыз жылдан астам еңбек еткеніме қарамастан, маған үш рет бас тартты. Бұл ақылға сыймайтын әрі тітіркендіргіш жағдай болатын.
Негізгі (яғни либералды) медиа 2022 жылдың желтоқсанында Илон Маск Twitter-дің «қызмет көрсету шарттарын» бұзғаны үшін сегіз журналистің аккаунтын уақытша тоқтатқанда қатты дүрлікті. 15 желтоқсан, бейсенбі күні шығыс уақытымен 18:30-да Twitter кенеттен New York Times, Washington Post, CNN, Intercept және Mashable репортерлерінің, сондай-ақ либералды спорт жүргізушісі Кит Олберманның аккаунттарын бұғаттады. Көп жағдайда олар Илон Масктің жеке ұшағының орналасқан жерін қоса алғанда, оның жүру бағытын ашық деректер арқылы нақты уақыт режимінде бақылайтын колледж студенті басқаратын @elonjet жазбаларын жариялаған немесе ретвиттеген болатын.
Бұғаттау мерзімі жеті күнге белгіленді, ал бұл қандай шу болды десеңізші! Илон Маск Twitter-де 2022 жылдың 15 желтоқсанында сағат 21:20-да өкпелі түрде былай деп жауап берді: «Мені күні бойы сынау мүлдем қалыпты жағдай, бірақ менің нақты уақыттағы орналасқан жерімді доксинг (жеке мәліметтерді немесе орналасқан жерді рұқсатсыз жариялау) жасау және отбасымды қауіпке тігу — олай емес». Ал сағат 22:29-да: «Доксингпен айналысатын аккаунттар уақытша 7 күндік бұғаттауға алынады».
Сол түні сағат он бірге таман Маск сауалнама жариялады және жарты миллионнан астам адам оның «нақты орналасқан жерін нақты уақыт режимінде жариялаған аккаунттардың бұғаттауын қашан алу керек» деген сұрағына жауап берді: дереу (43 пайыз), бір аптадан астам уақыттан кейін (38 пайыз), бір аптадан кейін (14 пайыз) немесе келесі күні (4,5 пайыз). Ол егер біреу Times репортерлерінің нақты мекенжайын жарияласа, ФБР келетінін, Конгресс тыңдаулар өткізетінін және «Байден демократияның аяқталуы туралы сөз сөйлейтінін» атап өтті.
Маск «журналистерге» де барлық адамдарға қолданылатын ережелер қолданылатынын жазды — ол бұл терминді шындықты бұрмалап тұрғандай кекесінмен тырнақшаға алды. Бұл журналистердің өздерін қоғам үшін ерекше маңызды деп санайтын түсініктеріне ауыр тиді. Сонымен қатар, Маск нақты уақыттағы орналасқан жерді жариялауды «қастандық нысаналарын» ашумен теңестірді. Сәл параноидты естіледі.
Келесі күні таңертең бүкіл әлем бойынша мыңдаған мақалалар бірнеше репортердің уақытша бұғатталуы туралы жазды. Бұл репортерлердің өз басылымдары мен веб-сайттарына, сондай-ақ Facebook, Instagram, TikTok, Snap, Rumble, Mastodon, Truth Social және басқа да желілердегі аккаунттарына қолжетімділігі сақталғаны ешкімді қызықтырмады. Мен айтқандай, бір медиа құралына шабуыл жасау — олардың бәріне шабуыл жасаумен тең, және олардың бәрі соған сәйкес жауап береді.
Осыдан кейін салтанатты, сахналанған реніштер басталды. Washington Post-тың бас редакторы бұл әрекет «Илон Масктің Twitter-ді сөз бостандығына арналған платформа ретінде басқару ниеті бар деген мәлімдемесіне нұқсан келтіреді» деді. CNN: «Twitter-дің өсіп келе жатқан тұрақсыздығы мен құбылмалылығы платформаны пайдаланатын әрбір адамды қатты алаңдатуы тиіс» деді. Дегенмен, Twitter-дегі ештеңе ешкімді «қатты алаңдатпауы» керек. Бұл жай ғана экрандағы сөздер; оларды оқудың қажеті жоқ, оларға бағынудың немесе сенудің де қажеті жоқ. Ескі сызықтық теледидар туралы айтқанымыздай, арнаны ауыстыра сал.
Тіпті Біріккен Ұлттар Ұйымы да бұған тиісті деңгейде наразылық білдірді. БҰҰ Бас хатшысының орынбасары Мелисса Флеминг өзінің «қатты мазасызданғанын» айтып, былай деп ақыл айтты: «Медиа бостандығы — ойыншық емес. Еркін баспасөз — демократиялық қоғамдардың іргетасы және зиянды дезинформациямен күрестегі негізгі құрал».
Еуропалық комиссияның құндылықтар мен ашықтық жөніндегі вице-президенті Вера Йоурова Илон Маскке ескерту жасады: «Қызыл сызықтар болады. Және жақын арада санкциялар салынады».
АҚШ Өкілдер палатасында Нью-Йорктің танымал саясаткері Александрия Окасио-Кортес Маскті «билікті асыра пайдалануға бой алдырды» және «журналистерді негізсіз бұғаттады» деп айыптады. Бұл үш паң мемлекеттік тұлғаның назарынан тыс қалған бір нәрсе: олар өз наразылықтарын Twitter-де жариялады. Оларға ешкім кедергі жасаған жоқ, сонда олар не туралы айтып отыр?
Ештеңеден үлкен шу шықты... Келесі күні кешке Маск екінші сауалнама жүргізді, онда жауап бергендердің 60 пайызға жуығы бұғаттауды дереу алуға кеңес берді (ал 40 пайызға жуығы тағы жеті күн күтуді ұсынды). Ол солай жасады: «Халық сөйледі», — деп жазды ол. Бұғаттаудың жалпы уақыты: жиырма жеті сағат. Менің Twitter-дегі аккаунтым орынсыз әзілдер үшін үш рет толық бір аптаға бұғатталған болатын. Бұл жазғыштар жеңіл құтылды, ал бұл жанжал оларды танымал етті.
Сонымен қатар, Илон Маск олардың көбісінің өздерін тым маңызды санайтын, нәзік «жылыжай орхидеялары» екенін әшкереледі. Жай ғана тамаша.
Маск болашақта медианы X платформасындағы азаматтық журналистер алмастырады деп елестетеді, олардың нақты уақыттағы репортаждары мен тәжірибесі xAI компаниясының Grok чат-ботының жасанды интеллектімен толықтырылады. Ол 2024 жылдың маусымында Cannes Lions фестивалінде берген сұхбатында айтқандай: «Біз X платформасында не істеп жатырмыз — біз жасанды интеллектті оқиға орнында жүрген және осы саладағы сарапшы болып табылатын пайдаланушылардан жиналған ақпаратты қорытындылау үшін пайдаланамыз және соның негізінде дәстүрлі журналистикадан әлдеқайда жақсы, нақты уақыт режиміндегі жаңалықтар легін жасаймыз».
Маск, бәлкім, өз ойын дәлелдеу үшін 2023 жылдың қыркүйегінде Техас штатының Игл-Пасс қаласындағы АҚШ-Мексика шекарасына барды. Бар болғаны екі күн ішінде жеті мың бес жүзге жуық мигрант, олардың көбі соғысуға қабілетті жастағы ер адамдар, жиырма сегіз мың халқы бар Техас қаласына еркін ағылды. Ол медиа көрсетуден бас тартқан нәрсені көрсету үшін өз телефонын пайдаланып, X желісінде тікелей эфирге шықты.
Илон бұл жоспарды әдеттегідей кенеттен құрды. 2023 жылдың 26 қыркүйегі, сейсенбі күні шығыс уақытымен таңғы сағат екіден аз уақыт бұрын ол өзінің 150 миллионнан астам оқырманына Техас штатынан келген республикашыл конгресменмен сөйлескені туралы твит жазды: «Мен бүгін түнде репортер Тони Гонсалеспен сөйлестім — ол бұл мәселенің өте күрделі екенін растады. Олар бұрын-соңды болмаған саннан абдырап қалды — көрсеткіш рекордтық деңгейге жетті және әлі де өсіп жатыр! » Ол «не болып жатқанын өз көзімен көру үшін» аптаның соңында Игл-Пассқа баруға уәде берді.
Оның оқырмандарына бұл өте ұнады; кейбіреулері оны президент Байденнен де президенттікке лайықтырақ көрінетінін айтты. Екі күннен кейін Маск конгресменге барды және 2023 жылдың 28 қыркүйегі, бейсенбі күні шығыс уақытымен кешкі 21:16-да X платформасына он бес минуттық видео жариялады. «Римде болсаң, римдікше жүр» деген ескі ережені сақтап, ол қара түсті, кең жиекті ковбой қалпағын киді, оны кейбір қалжыңбастар теріс киіп алған деп мазақтады.
Илон сайлау округіне Техас шекарасының сегіз жүз мильден астам бөлігі кіретін өкіл Гонсалесті және жергілікті шерифті өз оқиғаларын айтуға шақырды. Ол шекарадағы бетінде татуировкасы бар заңсыз мигранттар туралы сұрады. «Оларда көз жасы тәріздес татуировка бар... Көз жасы — біреуді өлтірген кезде жасалады. Сосын оны мақтанышпен көрсетіп жүреді. Сен біреуді өлтіргеніңе шынымен қуаныштысың және адамдардың мұны білгенін қалайсың», — деп атап өтті Илон.
Конгресмен Гонсалес Маскке жақында ғана келген, көз жасы татуировкасы бар және түрмеде болғанын жоққа шығарған адам туралы айтып берді. «Шекара қызметінің бастығы былай деді: «Бізде Венесуэладан келген адамдар туралы мәлімет жоқ. Сондықтан біз оларды Америка Құрама Штаттарында тұтқындалмайынша бақылай алмаймыз. Біз бұл адамдардың кім екенін шынымен білмейміз». Сіз көріп отырған көптеген адамдар кедейліктен қашып жүр».
Маск: Әрине, әрине, әрине.
Гонсалес: Бірақ басқалары, білесіз бе, түрмеден қашып жүргендер.
Маск: Иә. Біз, негізінен, заңнан қашып құтылуға болатын жерге айналған сияқтымыз.
Осы сәтте таңғалған Маск шекарадан еркін өтіп бара жатқан ондаған заңсыз мигрантты байқап қалады. Ол смартфонының камерасын соларға бұрады.
Масктің шекарадағы он бес минуттық сұхбаты жиырма төрт сағат ішінде жиырма екі миллионға жуық, ал бір аптадан аз уақыт ішінде жүз миллионнан астам қаралым жинады. Ол бір сәтте миллиондаған американдықтарға мигранттар ағынымен күресіп жатқан адамдарды жақыннан көруге мүмкіндік берді. Бұл медианың, президент Байденнің, конгресс жұлдызы Александрия Окасио-Кортестің және тіпті Вашингтондағы республикашылдардың үш жыл бойы қолынан келмеген нәрсе еді.
Осыдан кейін Маск АҚШ-тың шекара қызметі «осы айда 260 000-нан астам адаммен тарихтағы ең көп заңсыз мигранттар санын тіркегенін» және жалпы сан жарты миллионнан асуы мүмкін екенін, бұл «Вайоминг штатының халқымен тең» екенін айтқан твиттер жариялады. Ол қазіргі стандарттан тыс саяси баспана (басқа мемлекеттен қорғау сұрау) алу үшін айғақтарды талап ететін «айтарлықтай жеңілдетілген процеске» шақырды: «Тек сиқырлы сөзді айтсаң болды: «Мен баспана сұраймын», сонда сен ішке кіресің».
Масктың Техас штатындағы Остин маңында орналасқан Tesla штаб-пәтерінен екі жүз миль жердегі шекараға сапары халықаралық деңгейде (Үндістандағы Economic Times, Australian) назар аудартып, Ұлыбританияда (Daily Mail, Independent, Daily Mirror, Reuters) кеңінен жарияланды, сондай-ақ АҚШ-тың консервативті медиа алпауыттары: Fox News және Wall Street Journal (екеуін де Мердок отбасы бақылайды) басылымдарында басты тақырыптарға айналды. Бірақ либералды медианың «Төрт салт аттысы» бұл туралы ештеңе жазбады. New York Times веб-сайтындағы іздеу нәтижелері көрсеткендей, басылым Масктың сапарын мүлдем елеусіз қалдырған. Washington Post, CNN және MSNBC де солай істеді. Бұл жаңалық емес сияқты. Тым ұятсыз біржақтылық.
Медиа барынша жариялаудан қашқан Игл-Пассқа жасаған салмақты сапарынан кейін, Маск 2023 жылдың 29 қыркүйегінде сағат 16:49-да жариялаған кезекті твитінде медиаға деген күмәнін былай деп түйіндеді: «Мен енді legacy media (дәстүрлі медиа — газет, теледидар сияқты ескі ақпарат құралдары) насихатын көп оқымаймын. Бұл уақытты босқа кетіру және мұң генераторы. Жаңалықтарды тек X-тен аламын — әлдеқайда жедел, нақты әлемдік деңгейдегі сарапшылар мен тоннадаған юмор бар. Әлдеқайда жақсырақ! »
Бір аптадан кейін Байден әкімшілігі заңсыз иммиграцияны тоқтату үшін президент Трамптың шекара қабырғасына қатысты негізгі саяси ұстанымын өзгерткені туралы хабар тарады. Трамптың соңғы жылында шекараны заңсыз кесіп өтудің жарты миллионнан азы тіркелсе, небәрі үш жыл ішінде Мексика шекарасы арқылы 6 миллионнан астам заңсыз кірушілер ағылып келген.
Кешігіп болса да, Ішкі қауіпсіздік департаменті Техас штатының Старр округінде шұғыл түрде жаңа тосқауыл құрылысын бастау үшін жиырма алты федералды заңның, соның ішінде «Жойылып бара жатқан түрлер туралы заң» мен «Таза су туралы заңның» күшін жоятынын жариялады.
Бір қызығы, Игл-Пасс бұл жобадан тыс қалды. Дегенмен, Илон Масктың ол жаққа сапары және оның бір аптада жүз миллионнан астам қаралым жинаған видеосы Байден әкімшілігінің осы таңқаларлық саяси шешімінде маңызды рөл атқарған сияқты. Маск медиа елемеген нақты дағдарысқа жарық түсіріп, оларды өз ойындарында жеңе білді.
8-сабақ
Үлкен арман құр! Және оған жету үшін ондаған жылдар жұмсауға дайын бол.
Жиырма жыл бұрын Илон Маск Марсқа барғысы келген. Ол әлі де соны қалайды.
Бұл оқиға жиырма жылдан астам уақыт бұрын болса да, Джеймс Кантрелл өзін Илон Маск деп таныстырған интернет мультимиллионерінен алғаш рет хабар алғанын әлі де анық есіне алады. Кем дегенде, Кантрелл солай естіген сияқты еді; ол кезде ұялы байланыс қазіргіге қарағанда нашар әрі шулы болатын.
Кездейсоқ, бұл күн 2001 жылдың 13 шілдесі, жұма болатын. Кантрелл Юта штатының солтүстік шекарасына жақын, Рокки тауларының қойнауындағы Логан қаласында орналасқан Юта мемлекеттік университетінің Ғарыш динамикасы зертханасындағы жұмысынан ерте шыққан еді. Бұл жер биік тау аңғары мен екі мильдік шыңдарымен, әсіресе шілдедегі жаймашуат күндерімен нағыз жұмақтай көрінетін.
Сонымен, түскі сағат бірде Кантрелл алтын түсті 1998 жылғы Chrysler Sebring кабриолетінің төбесін ашып тастап, үйіне бара жатқан жолда жоңышқа алқаптарының жанынан өтіп, күн сәулесі мен салқын самалдан ләззат алып келе жатқан. Содан кейін оның заманауи Motorola StarTAC 2000 жиналмалы телефоны шылдырлады. Ол бұл телефонды айдап келе жатқан Chrysler-і сияқты мақтан тұтатын.
Бала кезінен Кантрелл әрбір жаңа технологиялық толқынның құмарпаз жақтаушысы болды. Ол он екі жасында стерео күшейткішті өз қолымен жасап шыққан. Бұл оған төртінші талпыныстан кейін ғана сәтті шықты. Ол Силикон алқабының жүрегі — Пало-Альтода мектепте оқыды.
Илон қоңырау шалған кезде Кантрелл он бес жыл бойы «ғарыш ковбойы» болған еді. Юта штатында бакалавриатта оқып жүргенде-ақ ол Пасаденадағы НАСА-ның Реактивті қозғалыс зертханасы (Мэтт Дэймонның The Martian фильмінде көрсетілген) үшін «Mars Explorer» және «Mars Balloon» миссияларында жұмыс істеген. Содан кейін Франция ғарыш агенттігінде екі жыл француз-советтік Марс бағдарламасында кеңесші болып, кейін Ғарыш динамикасына оралған.
Онда Кантрелл АҚШ Қорғаныс министрлігінің құпия спутниктік келісімшарттары үшін ғарыш аппараттарының инженериясын басқарды. Ол сондай-ақ жаңа келісімшарттар іздеп, АҚШ-Ресей бірлескен қорғаныс зертханалық жобаларында рөл алу үшін Мәскеуге әлсін-әлсін барып тұрды. Қазір Ресей АҚШ қауіпсіздігі мен жаһандық көшбасшылығына қайтадан қауіп төндіріп отырған кезде, бұл ынтымақтастық біртүрлі көрінеді.
Ресеймен екіталай (немесе ақылға қонымсыз) ынтымақтастық Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін он жыл өткен соң АҚШ үшін алаңдату стратегиясы болды. АҚШ Ресейдің мақтан тұтарлық зымыран жасау қабілетін ICBM (құрлықаралық баллистикалық зымырандар) шығарудан спутниктерді ұшыруға арналған зымырандар жасауға бұрғысы келді және ресейлік жұмыс үшін федералды келісімшарттар ұсынуға дайын болды.
Ресейдің ондаған жылдар бойы майдың орнына қару-жараққа орасан зор ресурстарды жұмсауға дайын болуы Рейган әкімшілігінің соңында әскери емес, экономикалық құлдырауға әкелді. Дегенмен, мұның тұрақты пайдасы — Ресейдің әлемдегі ең үздік отандық зымыран дизайнерлеріне ие болуы еді. Олардың зымырандары жақсырақ, жылдамырақ және, ең бастысы, арзанырақ болды: АҚШ-тың негізгі бәсекелесі ескі McDonnell-Douglas-тағы 60 миллион доллармен салыстырғанда, әрқайсысы 2 миллион доллардан сатылатын.
Спутниктерді орбитаға жеткізуге арналған ресейлік зымырандардың жаңадан пайда болып жатқан нарығы АҚШ инвесторларын қызықтыра бастады. Джим Кантрелл өзінің ресейлік байланыстарын жаңа кеңес беру бизнесіне айналдырып, инвесторларды Ресейге апарып, зымыран көздерімен таныстырып, өзі айтқандай, «циркті» көрсетіп жүрді. Алты ай бұрын ол Idealab негізін қалаушы және жүзден астам стартаптың негізін салушы Билл Гроссты және оның ағасы Лоуренсті Мәскеуге бірнеше үкімет бақылауындағы зымыран өндірушілерге апарған болатын.
Сол күні түсте Кантреллдің StarTAC телефоны шыр еткенде, ол СКД (сұйық кристалды дисплей) экранынан өзі өскен Пало-Альтоның 650 аймақтық кодын көріп, таныс біреу болар деп тұтқаны көтерді. Оның орнына, бөтен акцентті бейтаныс дауыс жылдам әрі қобалжи сөйледі:
— Бұл Джим Кантрелл ме? — Иә. Содан кейін дауыс тоқтаусыз ағылды: ол PayPal-ды қаржыландырған интернет миллионері екен, өмірін мәнді нәрсеге арнағысы келеді. Бұл Марсқа баруды және адамзатты multiplanetary species (көппланеталы түр — тіршіліктің бірнеше планетада өмір сүруі) етуді қамтиды. Ол сондай-ақ адамзатты fossil fuels (қазба отыны — мұнай, көмір сияқты табиғи энергия көздері) қолданудан құтқарғысы келеді. Тіпті сөз бостандығы туралы да айтып қалды.
Мұның бәрі небәрі бірнеше минуттың ішінде, деп ойлады Кантрелл. Бұл жігіт бәрін араластырып жіберді, бірақ қызықты сияқты. Сонымен, ол қоңырау шалушыға он минуттан кейін үйде болатынын және қайта хабарласатынын айтты. Болды.
Кантрелл үйіне келіп, екі баласымен амандасып, үй кеңсесіне кіріп, StarTAC арқылы нөмірді терді, бірақ 1980-жылдардағы факс аппаратының шыңғырған дыбысына ғана тап болды. Джим: «Жиырма жылдық факс аппараты бар интернет миллионері. Күмәнді көрінеді», — деп ойлады.
Ол PayPal туралы ешқашан естімеген және Google-ды әлі қолданбайтын. Кантрелл жұмыс столындағы компьютеріне отырып, dial-up модемін қолданып, желіге қосылу үшін тағы да сол шыңғырған дыбыстарға төзді. Ол Altavista іздеу жүйесіне кіріп, «Иан Маск» (Ian Musk) пен PayPal-ды іздеді. Бұл оны «Илон Маскқа» және одан әрі ізденістерге алып келді.
Ол Илон және оның көлік топтамасы туралы ұзақ профильді кездестірді, енді Кантрелл таңғалды, өйткені Кантреллдің өзі көлік құмар және жарыс жүргізушісі еді. Спорттық көліктер мен драг-рейс (қысқа қашықтыққа жарысу) көліктері. Ол Масктың топтамасында сирек кездесетін, әдемі, қара Jaguar E-type родстері мен McLaren бар екенін байқады. Жақсы екен.
Жиырма минуттан кейін оның StarTAC-ы қайта шырылдады: енді бұл жігіт Кантреллдің қайта хабарласпағанына ашулы. Кантрелл факс аппаратына тап болғанын және ол шудың арасында хабарлама қалдыра алмағанын түсіндіргенде, қоңырау шалушы кенеттен сабасына түсіп, кешірім өтінді.
— Кешіріңіз. Бұл, иә, мен бұл факс нөмірін адамдар менің ұялы телефонымды білмеуі үшін қолданамын, бірақ мынау менің мобильді нөмірім. — Бұл Илон Масктың алдағы бір жыл ішінде Кантреллдің айтқан немесе істеген нәрсесіне ашуланатын көптеген жағдайларының алғашқысы еді.
Сондай-ақ, бұл Масктың ол үшін кешірім сұраған алғашқы және соңғы кезі болды, дейді Кантрелл.
Кешірім қабылданды, жігіт еш кідіріссіз Марсқа бару туралы әңгімесіне қайта көшті. Кантрелл ғарышқа қызығатын бірқатар технологиялық инвесторлардан хабар алған болатын, бірақ небәрі екі апта бұрын отызға толған бұл жас жігіт бірден сирек кездесетін жігерлілік көрсетті. Маск оған ортақ досы Кантреллдің «Марста» жасағысы келетін істері үшін «ресейлік зымырандарды алуға» көмектесе алатынын айтқанын жеткізді. Ол кездескісі келеді және Кантреллдің әуежайға жақын жерде тұратынын сұрайды. Кантрелл Маскқа Логан әуежайын өз үйінің террасасынан көре алатынын айтады, ал Илон өзінің жеке ұшағы бар екенін айтып: «Тамаша. Ертең сонда боламын», — деп жауап береді. Сенбі күні.
Кантрелл іркіліп қалды: ол бұл адамды танымайды. Орыстармен бұрынғы жұмыстарында ол олардың тактикасы мен байланыстарынан сақтанып қалған еді. Бұл Маск дегеніңіз бір жынды немесе ресейлік киллер (жалдамалы өлтіруші) болуы мүмкін; оны әйелі мен балалары отырған үйге әкелу әлі ерте. Сондықтан ол тез арада өтірік құрастырып, Илонға жексенбіде Солт-Лейк-Ситиден Орегонға коммерциялық рейспен ұшуы керектігін айтып, Delta Air Lines конференц-залында қауіпсіздік тексерісінен өткеннен кейін кездесуді ұсынды.
Осылайша, бұл жаңа бейтаныс адамның — «біртүрлі» дегенге басымдық бере отырып — қару алып жүру ықтималдығы азырақ болады деп есептеді Кантрелл. Сонымен қатар, маңайда полицейлер жүреді.
Маск келісті, екі күннен кейін олар Солт-Лейк-Ситидегі жалға алынған әуежай конференц-залында кездесіп, Масктың Марс миссиясына қатысты жоспарлары туралы егжей-тегжейлі талқылады. Үш сағат бойы. Оларға Бруклинде туған, кезінде такси жүргізушісі болған, кейін Martin Marietta зымыран бағдарламасы үшін ғарыш инженері және ядролық физик болған Боб Зубрин қосылды.
Зубрин Маскты Джим Кантреллге жіберген ортақ дос еді және оның қатысуы Кантреллді әлдеқайда сабасына түсірді. Егер Зубрин өз еркімен келуге дайын болса, бұл Илон Маскпен бірге болу қаупі аз деген сөз. Білген жақсы.
1990 жылы Боб Зубрин мен оның әріптесі Марс атмосферасын су, оттегі және зерттеу үшін зымыран отынының ингредиенттерін өндіруге пайдалану арқылы Марсқа сапарды қамтамасыз ететін өте арзан инновациялар туралы ғылыми мақала жазған болатын. Осыдан кейін адамдар бұл жерді отарлай алады. 1998 жылы НАСА-ның Марсқа басқарылатын миссияны жоспарлаудағы ілгерілеуінің жоқтығына наразы болған Боб «Марс қоғамын» (Mars Society) құрды.
Кантрелл олар отырған бойда байқаған бірінші нәрсе — Масктың орасан зор интеллектісі: Илон өте ақылды, ақпараттарды өте жылдам байланыстырады. Содан кейін оның көрегендігі. Илон Маск шынымен үлкен армандайтын. Соншалықты үлкен, Кантрелл кейінірек түсінгендей, оның ауқымы тынысты тарылтатын.
Марсқа басқарылатын миссия көптеген адамдардың санасы үшін мүмкін емес, оны жоспарлауды айтпағанда. Ең таңқаларлық нәрсе — Маск мұны үкіметтің тұншықтырғыш, ұсақ-түйекке дейін бақылайтын бақылауында емес, жеке қаржыландырумен өз бетінше жасағысы келді. 2001 жылы Марс миссиясын жеке қаржыландыру туралы идея ақылға сыймайтын еді. Ғарышты игеру негізінен тек ең ірі үкіметтер мен ең бай, ең қуатты корпоративтік алпауыттардың қолынан келетін мемлекеттік іс болатын.
Ал енді бұл жаңадан келген, шашы сиреген, ақ футболка киген, дене шынықтыру сабағына дайын сияқты арық интернет білгіші Кантрелл мен Зубринге: «Ей, біз Марсқа барамыз, иә? » — деп отыр. Одан да сорақысы, Маск бұл мүмкін емес арманға өз қаражатынан 100 миллион доллар инвестициялауға дайын болды.
Бұл өте батыл қадам еді және Джим Кантреллге бұл ұнауы керек еді. «Жә, көрейік, кеттік».
Осы ұстанымға Маск екі тіректі қосты: тіпті ондаған жылдар бойы болса да, әдейі асқақ армандарға жетуге деген шексіз шыдамдылық; және мүмкін еместі қуып жүрсе де, сәтсіздіктің кез келген ықтималдығын көруге немесе ойлауға деген табиғи, еріксіз қабілетсіздік.
Сәтсіздікке деген бұл соқырлық Кантрелл Солт-Лейк-Сити әуежайында Маскпен алғашқы кездесуінде байқаған тағы бір кілт болды. Үш адам Delta конференц-залынан шығып, Кантреллдің сүйікті жері Market Street Grill-ге кешкі асқа барды. Тағы үш сағаттық әңгіме және Илон Маск бірде-бір рет бір-бірін тану үшін әлеуметтік әдептілік танытпады. Ол мұндай хаттамаларға үйренбеген және оған қызықпайтын, мұны Кантрелл де көрді.
Керісінше, олардың әңгімесі бір тақырыпқа бағытталды: Мұны қалай жүзеге асыруға болады?
Илонның этикасында мүмкін емес арманды армандау — содан кейін оны көптеген жылдар бойы табандылықпен және тынымсыз қуу — инновацияның қозғалтқышы болып табылады. Ол басқаша ешқашан талпынбайтын жерге жетуге және созылуға мотивация береді; осылайша сіз өзіңіздің ең асқақ мақсаттарыңызға жете алмасаңыз да, басқаларға қарағанда көбірек ілгерілеушілікке қол жеткізесіз.
Үлкен, шынымен үлкен армандау сонымен қатар сізге дейін ешкім батылы бармаған нәрсеге қол жеткізе алатыныңызға деген тұрақты және батыл өзіне деген сенімділікті оятады. Армандаудың өзі оны орындауға қабілетті екеніңізді білдіретін сияқты. Армандау — оны істеу деген сөз. Сонымен қатар, үлкен армандардың соңынан түсу сәтсіздіктерде жұбаныш бола алады: бұл кедергілер мүмкін емес ұлы нәтижелерге жету жолындағы күтілетін қадамдарға айналады. Әрине, сәтсіздіктер болады: бұл нәрсе өте қиын болуы керек қой.
Маск көздейтін мүмкін емес мақсаттар көрінгеннен де өршіл. Джим Кантрелл, Боб Зубрин және басқа да бірнеше ғарыш пионерлері мен кәсіпкерлерімен алғашқы кездесулерінен пайда болған SpaceX компаниясында оның мақсаты Марсқа жетумен ғана шектелмейді. Илон ол жерде қала салғысы келеді. Ол жиырма жылдан кейін қызыл планетаны миллион адам мекендей алады деп үміттенеді, бұл өте асыра сілтеу сияқты көрінеді. Әрқашан артық уәде бер.
Тіпті бұл амбиция үлкенірек бүтіннің бір бөлігі болып табылады: Марсқа қоныстанғаннан кейін, біз, айталық, Юпитердің серігіне қоныстана аламыз, ал ол жерден, бәлкім, астероидтар белдеуіне дейін кеңейе аламыз, деп ол 2024 жылдың тамызында Лекс Фридманмен подкаст әңгімесінде атап өтті.
Сол сияқты, Масктың Neuralink компаниясы сал ауруына шалдыққан пациенттермен тәжірибе жасап жатыр — бірақ, түбінде, ол компьютерлермен және жасанды интеллектпен (ЖИ), тіпті басқа чип орнатылған адамдармен жылдамырақ байланысу үшін адам миын жылдамдатуды көздейді. Илон сонымен қатар адам мен микрочиптің бірігуін қауіпсіз ЖИ-ді қамтамасыз етудің жолы ретінде көреді: «Досыңды жақын ұста, ал жауыңды одан да жақын ұста», — дейді ол досы Фридманға:
«Neuralink-тің ұзақ мерзімді ұмтылысы — байланыс bandwidth-ін (өткізу қабілеті — ақпаратты тасымалдау жылдамдығы мен көлемі) арттыру арқылы ЖИ-адам symbiosis-ін (симбиоз — екі түрлі жүйенің бір-біріне пайдалы бірігуі) жақсарту. ЖИ-дің ең зиянсыз сценарийінде, ЖИ сіздің бірнеше сөзді айтуыңызды күтіп жай ғана жалығып кететінін ескеруіңіз керек. Егер ЖИ секундына терабитпен сөйлессе, ал сіздің байланысыңыз секундына битпен болса, бұл ЖИ-дің ағашпен сөйлескенімен бірдей».
Маск жалғастырады: «Егер адамның шығыс жылдамдығы күрт артса, біз ұжымдық адам еркін ЖИ-мен жақсырақ сәйкестендіре алар едік. Менің ойымша, шығыс жылдамдығын, білмеймін, үш, мүмкін алты, тіпті одан да көп orders of magnitude (реттік шама — санның он еселеп өсуі) арттыру мүмкіндігі бар». Содан кейін Фридман одан: «Алдағы екі онжылдықта жүздеген миллион адамда Neuralink болатын әлем болады деп ойлайсыз ба? » — деп сұрайды.
Илон: «Иә, солай ойлаймын». Технология «өте қауіпсіз болғаннан кейін және сіз супер адам қабілеттеріне ие бола алсаңыз, айталық, естеліктеріңізді жүктей алсаңыз, осылайша естеліктеріңізді жоғалтпайтын болсаңыз, онда менің ойымша, көптеген адамдар оны таңдайтын болады. Бұл ұялы телефонды алмастырады».
Оның Tesla компаниясы зауыттық өндіріс желілеріне жүздеген данамен орналастыру үшін жасап жатқан Optimus гуманоид роботына қатысты армандары да дәл сондай асқақ. 2024 жылдың маусымында Tesla-ның акционерлерінің жылдық жиналысында Илон бір күні миллиондаған, тіпті миллиардтаған роботтар жұмыс істейтінін мәлімдеді. «Менің ойымша, әлемдегі әрбір адам біреуін алғысы келеді». Ол тіпті роботтар Tesla-ның құнын бір күні 25 триллион долларға дейін көтере алатынын болжады — бұл жақындағы ең ірі бес жүз компанияның жалпы құнының жартысынан астамы. Бұл болжам ешқашан орындалмауы мүмкін, бірақ Илон үлкен армандайды.
Лекс Фридманның подкастында Маск роботтарға деген сұраныс бір күні жылына миллиард дана шығаруға әкелетінін болжады. Әрбір жаңа робот көргеніне негізделген нақты уақыт режиміндегі деректерді тарататын жаңа, қосымша деректер көзі болады.
Болашақта Илонның бір-біріне ұқсамайтын ізденістері тиімді синергияға бірігеді. Масктың xAI компаниясының ЖИ қозғалтқышы Grok көргендері туралы деректерді тарататын миллиондаған Optimus роботтарынан, миллиондаған Tesla көліктерінен және X платформасындағы жүздеген миллион пайдаланушылардың жазбаларынан түсініктер жинайды. Optimus робот қолы ампутация жасалған немесе сал ауруына шалдыққан пациентке бекітіліп, пациенттің миына орнатылған Neuralink чипі арқылы басқарылуы мүмкін.
Илон Маск бұл қасиеттерін өзінің мансабында, әсіресе Джим Кантрелл, Боб Зубрин және басқа да бірнеше ғарыш пионерлері мен кәсіпкерлерімен алғашқы кездесулерінен пайда болған SpaceX компаниясында қайта-қайта көрсетті.
Керісінше, көбіміз үлкен арман құру үшін тым жасқаншақпыз, тым ұтымды және парасаттымыз. Біз сәтсіздік пен салдардан тым қатты қорқамыз, жоғалту қаупінен және амбицияларымызда күлкілі, аңқау немесе тәкаппар көрінуден тым қатты қаймығамыз. Жақындарымыздың, әріптестеріміздің және инвесторларымыздың сенімін ақтамаудан тым қатты қашамыз. Немесе біз өзіміз білетіннен де үлкен нәрсеге қол жеткізе алатынымызды түсінбес үшін тым қатты басылғанбыз.
Сөйтіп, біз келісеміз. Біз қауіпсіз және қалыпты нәтижелер мен табыстарды күтуге келісеміз. Қол жеткізуге болатын ең биік шыңдарға ұмтылудың орнына, үлкен мақсаттарға жету жолындағы көңіл қалуды болдырмау үшін азырақ мақсаттарға қанағаттанамыз. Біз Силикон алқабындағы — планетадағы ең инновациялық жердегі соңғы үш онжылдықтағы инновацияны алға жылжытқан нақыл сөзді ұмытып кетеміз:
Егер сен сәтсіздікке ұшырамасаң, демек сен ештеңе үйренбегенсің. Алға.
Бүгінде кейбір адамдар, әсіресе миллениалдар мен Z-ұрпағы сәтсіздіктен қорыққаны соншалық, тіпті талпыну қаупінен де қашады. TikTok қалған өмірін толық уақытты жұмыс істеп, арасында бірнеше апта демалыс алу перспективасынан қорыққан жиырма бір жастағылардың мем-видеоларына толы. Олар кеңсеге баруға мәжбүр болғаны үшін өздерін қысымда сезінеді және әлемдегі өз ықпалының жоқтығына шағымданады. Мұны өзгерту үшін бірдеңе істеудің орнына.
Үлкенірек армандар армандау бұл «күшіктерге» алдағы жылдар бойы ұмтылатын және берілетін нәрсе беру арқылы көмектесер еді, бұл ауыр жұмыстың бәрі жақсырақ нәрсе үшін, өздері және жақсы көретін адамдары үшін жақсы болашақ үшін екенін түсіндірер еді.
Үлкенірек армандар арманда. Бұл Илон сабағын өз өміріміз бен мансабымызға қалай қолдануға болады? Біз әлдеқайда кішігірім ауқымда, азырақ қаржылық ставкалармен және төмен қауіп-қатермен жұмыс істейміз және еркіндік пен импровизацияға мүмкіндік аз жұмыстарда еңбек етеміз. Дегенмен, біз де үлкен армандар армандап, оларға жету үшін жылдар бойы еңбек ете алатын жолдар болуы керек. Тіпті тек біздің ой-өрісімізде және әлемімізде болып жатқан нәрселерге деген көзқарасымызда, оларды қалай қабылдап, оған қалай жауап қайтаратынымызда.
Егер біз үлкен армандап, оған жете алмасақ та, бәрібір: егер біз оған жету үшін жеткілікті ұзақ және тер төгіп жұмыс істесек, бәрібір сол арманға қарай ілгерілей түсеміз. Бұл біздің келесі арманымызға серпін бере алады.
Ықтимал қолдану жолдары: бүгінде әрқайсымыз басқа жерде жетіспейтін қызметті көрсету үшін негізгі жұмысымыздағы дағдыларды, байланыстарды, келісімшарттарды пайдалана отырып, өз бизнесімізді бастауды армандай аламыз. Бұл бизнесті құру үшін қадамдар жасау бізді ұтқыр, сұранысқа ие және икемді етеді, тіпті егер қазіргі жұмысымыз бізді тастап кетсе де, сол жаңа бизнесті ешқашан бастамасақ та. [/STORY]
Егер сіз жек көретін жұмыста жүрсеңіз, өзіңіз шын қалайтын жұмыс туралы армандауды бастаңыз және оған жету жолдарын — білім алу, дайындық, келесі қызмет және байланыстар тұрғысынан жоспарлаңыз. Осы қадамдарды жасап, нақты іске көшу арқылы сіз көңіл-күйіңіз бен болашаққа деген көзқарасыңызды жақсартасыз, өйткені өз жағдайыңызды жақсарту үшін әрекет етіп жатырсыз. Бұл өзіңізді күшті сезінуге мүмкіндік береді. Қазіргі кезде көптеген адамдар сияқты жай ғана отырып, жағдайыңызға шағымданудың орнына, сіз әрекет етіп, алға жылжисыз.
Сол сияқты, егер жұмысыңызда бәрі жақсы болса, бұрын-соңды сұрамаған үлкенірек жалақы өсімін талап етіңіз. Табысты арттырудың немесе операциялық шығындарды азайтудың жаңа жолдарын іздеңіз. Басшыларыңыздың ойынша, сіздің қолыңыздан келмейтіндей көрінетін жоғары лауазымға өтініш беріңіз.
Нью-Йорктегі Wall Street Journal-дағы мансабымның басында мен журналистикадағы ең беделді жұмыстардың бірі — Бірінші бет редакторы (газеттің ең маңызды жаңалықтарын таңдайтын жауапты маман) лауазымына үміткер ретінде қолымды көтердім. Басшыларым менің кандидатурамды жылы қабылдады, бірақ ол кезде бұл орынға әлі дайын емес едім; бұл олардың маған жаңа әрі байсалды көзқараспен қарауына себеп болды. Негізінде, менің Бірінші бет редакторы болуға деген ұмтылысымның астарында өз жобамды жүргізу, айтқым келген оқиғалар мен оқырман арасында мүмкіндігінше аз кедергі болуын қалайтын шынайы арманым жатқан еді. Бұл Journal-да ма, әлде журналдың басшылығында ма, немесе бір күні өз телешоуымда бола ма, бәрібір еді.
Бірнеше жылдан кейін Бірінші бет редакторының орны қайта босады, дәл сол уақытта маған Forbes-тан жалақыны 50 пайызға арттыру туралы ұсыныс түсті. Маған бұл орынға үміткер үш адамның бірі екенімді айтқанда, мен Forbes-тың ұсынысын қабылдадым, бұл менің табысым мен мансабым үшін тиімді секіріс болды. Соған қарамастан, мен журналды толық бақылай алмайтын атқарушы редактордың орынбасары қызметін алдым, сондықтан әлі де өз жобамды толық басқарып отырған жоқ едім.
Осы уақыт бойы мен бір күні телевизияда жүріп, өз бағдарламамды жүргізгім келетінін және өзім қалаған оқиғаларды баяндағым келетінін білетінмін. Forbes-та тоғыз жыл жұмыс істеп, әр сенбі сайын Fox News-тағы Forbes on Fox бағдарламасына шығып жүріп, соңында CNBC-ге ауысып, телевизияға бет бұрдым. Әрине, он сегіз айдан кейін арманыма қол жеткіздім: 2009 жылдың сәуірінде, Ұлы қаржылық дағдарыстан (2008 жылғы әлемдік экономикалық рецессия) кейін CNBC-дегі прайм-тайм шоуының жалғыз жүргізушісі болдым. Бұл керемет сезім еді. Бес айдан кейін шоуым жабылып қалды. Ауыр соққы болды, бірақ, о тоба, бұл қандай ғажайып сапар еді десеңші.
Бүгінде мен Ricochet платформасында What’s Bugging Me атты жеке подкастымды жүргіземін және талантты продюсердің көмегімен (әрі кейде оның күмәнімен) шоудың мазмұны мен хабарламаларын толық бақылауда ұстаймын. Кейде біздің армандарымыз күтпеген жолдармен орындалады.
Үлкен армандар жеке өмірімізде де нәтиже беруі мүмкін. Айталық, сіздің арманыңыз — жеке табыс салығы алынбайтын Флоридаға зейнетке шығып, көл жағасындағы үй сатып алу, сол жерде күн сайын таңертең қайықжайға шығып, балық аулау. Осы арманға жету жолында жұмыс істеу сізге көбірек мотивация беріп, үлкенірек нәрсеге ұмтылуға көмектеседі.
Сізді сол бағытқа апаратын жинақтау, инвестициялау және қаражат жинауды жоспарлауды бастаңыз. Қосымша табыс көздерін іздеңіз, екінші жұмысқа тұрыңыз немесе қосымша бизнес бастаңыз.
Немесе сіз ауыр ажырасуды бастан өткерген боларсыз, ендігі арманыңыз — жеңіл-желпі байланыстар әлемінде өміріңіздің шынайы махаббатын табу. Бұл арман сізді оны шындыққа айналдыру үшін жоспар құруға итермелейді; ал мұны жоспарлау сізді жаңа ғана бастан өткерген қиындықтардың ащы сезімінен арылтып, көңіл-күйіңізді көтереді.
Әрқайсымыздың қайтадан армандауға құқығымыз бар. Әсіресе бүгінгі таңда, көптеген адамдар проблемалары мен әділетсіздіктері үшін лағынет айтатын, пессимизм мен сын айту және ренжуге себеп іздеу «қанды спортқа» айналған әлемде. Үрей үміттен басым түскен заманда бұл өте маңызды.
Ең үлкен армандарды армандаудың бір алғышарты бар: сіз оларды ұстап тұруға және олардың соңынан мәңгілікке дерлік жүгіруге дайын болуыңыз керек. Алдағы жылдар, тіпті ондаған жылдар бойы. Егер сіз бірнеше жылда қол жеткізуге болатын нәрсені қуып жүрсеңіз, демек сіз жеткілікті деңгейде үлкен армандап жатқан жоқсыз.
Илон Маск Марсқа көз тіккеніне жиырма жылдан асты, ол әлі де Қызыл планетадан 140 миллион миль қашықтықта. Бұл Айға жасалатын бес жүзге жуық миссиямен тең. Сонымен қатар, жиырма жылдан астам қажырлы еңбектен кейін ол қазір мақсатына бұрынғыдан да жақын.
Солтүстік Солт-Лейк-Ситидің орталығында Джим Кантреллмен және Боб Зубринмен кешкі ас ішіп отырып, Маск бірінші принциптер (күрделі мәселені ең негізгі, бөлінбейтін ақиқаттарға дейін талдап, содан кейін шешім құрастыру әдісі) туралы ұзақ айтты: кез келген мәселені немесе сын-қатерді оның ең негізгі бөліктеріне дейін талдау, нәрсенің ең қарапайым шындығын анықтау және содан кейін мәселені кезең-кезеңімен шешу. Осы күнге дейін бұл — оның ең сүйікті тақырыптарының бірі.
Кантрелл басын изеп, Боб Зубринге қарап отырып: «Иә, біз инженерлер, анықтама бойынша осылай істейміз», — деп ойлады. Дегенмен, Кантрелл бұл тәсіл Масктың ойлауын еркіндікке шығарғанын көрді. Ол нақты фактілерге сүйенетін, басқа адамдар ұсақ-түйекке алаңдап жүргенде, Илон маңызды нәрселерге зейін қоя білді. Бұл Масктың мәселені талдап, оның ең негізгі мәнін анықтай алу қабілетінен туындаған еді.
Тамақ соңында үш адам миссияны зерттеуге, оны анықтауға, содан кейін миссия параметрлеріне қандай зымырандар сәйкес келетінін түсінуге және оларды сатып алу жолын табуға келісті. Бұл олар Mars Oasis («Марс оазисі») деп атаған жобаның бастауы еді. Ресей Марсқа алғашқы аппаратты 1971 жылы қондырған болатын; Mars 3 117 секунд қана жұмыс істеп, істен шыққанға дейін бір бүртікті, сұр кескін жіберді. Содан бері Марсқа тек Америка Құрама Штаттары ғана — 1976 жылы Viking 1 және 2, ал 1997 жылы Pathfinder аппараттарымен барды.
Илон Маск әрдайым асығып жүретіндіктен, Джим Кантрелл бірден команда жинап, болжамды шығындарды есептей бастады. Ол 100 миллион доллар деген есеп шығарғанда, Маск оған бұл сома шынымен де осы іске жұмсай алатын қаражаты екенін айтты. Кантрелл Марсқа саяхат миссияларында жұмыс істеген Реактивті қозғалыс зертханасындағы (JPL) байланыстарын іске қосты. Крис Томпсон жобаға қосылды, ол Илонның өзінен кейін SpaceX-тің екінші қызметкері болды. Жылдар өткен соң ол Кантреллмен бірге Phantom Space — спутниктерді SpaceX-тен үш есе арзан бағаға ұшыруды көздейтін стартапқа бірігеді.
Кейін Майкл Д. Гриффин іске араласты. Ол Джонс Хопкинс университетінің Қолданбалы физика зертханасында зымыранға қарсы қорғаныс спутниктерін жобалаған және Orbital Sciences стартап-компаниясының бас директоры болған еді. Кейіннен ол НАСА әкімшісі (2005–2009) және АҚШ Қорғаныс министрінің орынбасары (2018–2020) қызметтерін атқарды.
Кинорежиссер Джеймс Кэмерон кеңес беру үшін соға кетті. Кантрелл Кэмеронның хобби ретінде тікұшақ ұшқышы екенін және оның инженерияны таңқаларлықтай терең түсінетінін байқады. Кэмерон топқа халыққа ең дұрыс хабарламаны қалай жеткізу керектігі туралы кеңес берді. Тағы бір кеңесші ғарыш саласының жұлдызы Тони Спир болды. Ол 1962 жылы JPL-ге қосылып, онда отыз алты жыл жұмыс істеген, ақырында Mars Pathfinder миссиясын оның идеясынан бастап 1997 жылғы 4 шілдедегі қонуына дейін басқарып, бір жылдан кейін зейнетке шыққан еді. Спир Кантреллмен және ағайынды Гросстармен бірге жақында Мәскеуге цирк көруге барған сапарында бірге болған.
Pathfinder Марсқа қону кезінде планета бетіне түсу жылдамдығын бәсеңдету үшін парашюттерді пайдаланды, ал аппараттың өзі «шар» (balloon) деп аталатын, көпіршікті орамаға ұқсайтын қорғаныс қабатының ішіне орналастырылды. Капсула қонып, тоқтағанша домалап жүрді. Көпіршік біртіндеп жарылып, ровер оның ішінен шығып, өзінің барлау миссиясын бастады.
Марсқа жасалатын нақты миссия толық ғарыш кемесін оның бетіне қондыруды, қонуды бәсеңдету үшін зымыран отынын жағуды және, шамасы, Жерге қайту үшін ұшуға қажетті отынды сол жерде жасау мүмкіндігін көздейді. Әйтпесе, бұл бір жақты сапар болады және сіз Марста қанша өмір сүрсеңіз де, сонда қаласыз. Кантрелл Mars Oasis миссиясын толығымен орындалатын, ақылға қонымды іс деп санады. Ол кез келген нәрсенің мүмкін екеніне, тек оны Илон істеп жатқандай негізгі элементтерге бөлу керек екеніне сенді. Өмірдегі ешбір нәрсе «жақындау» туралы емес еді; ол не істеу, не істемеу туралы болатын.
Ең қиын нәрселерге қол жеткізу үшін біз жасап жатқан бұл саяхаттар, соңында бәрібір оны жүзеге асырамыз деген сенімнен қуат алады. Ол қанша уақыт алса да — ал ұлы жетістіктердің пайда болуына ұзақ уақыт керек. Кантрелл бұл барлық кәсіпкерлерге қажетті сыни көзқарас деп есептеді. Кейбіреулер мұны сенім десе, басқалары батылдық дейді, бірақ қайткенде де, бұл сізді алға жетелейтін ішкі күш.
Ол мұны Илонның күшті жағы деп таныды. Жұмыстың басында өмір мен өлім туралы пікірталас туындады. Илон Жердегі миллиондаған жанкүйерлердің қиялын ояту үшін Марсқа тышқандар ұясын жібергісі келді. Команданың көптеген мүшелері Кантреллге бұл идеяның ақылға сыйымсыз екенін айтты, ал Кантрелл бұл алаңдаушылықты Маскқа жеткізуі керек болды. Ол Илоннан бұрын-соңды сирек істейтін нәрсесін — теріс жағын қарастыруды сұрады: Егер үйдегі миллиондаған адамдар тышқандардың сапарын бақылап, оларға ат қойып, оларға веб-камералар арнаса ше? Ал сосын олар өліп қалса не болады?
Кенеттен, біз медициналық тәжірибелерде қолданатын немесе үйімізде қақпанмен өлтіретін кеміргіштер Марсқа бара жатқан адамдардың идеалды символына айналады және сіз күн сайын кешкісін теледидардан гуманитарлық апатты көріп отырасыз. Сонымен қатар, Кантрелл егер камера тышқандардың түні бойы көбейіп жатқанын түсіріп алса, бұл Марсқа жасалған порнографиялық миссияға айналуы мүмкін екенін айтты.
Осылайша, ол Илонға «тышқан-ғарышкер» идеясынан бас тарту керектігін айтты, бұл үшін Боб Зубрин Кантреллге ашуланды, өйткені бұл оның басынан бергі идеясы еді. Оның басты мақсаты адамдарды Марсқа жеткізу болатын, ал тышқандар мен адамдардың ДНҚ-сы 85 пайызға ұқсас, сондықтан бұл Марстың өмірді қолдай алатынын көрсетудің керемет жолы болар еді.
Бұл идея кейінге қалдырылып, топ Қызыл планетаға жасыл өсімдіктер жіберу жоспарына көшті. Марстың тат басқан темір рудасынан тұратын құрамы оның бетіне және атмосферасына Жерден көрінетін отты қызғылт реңк береді. Марсқа ақырын қондырылған «өсімдік өсіру камерасы» Марс атмосферасындағы көмірқышқыл газын пайдаланып, Жерден әкелінген арамшөптерді өсіре алады, олар оттегін бөліп шығарады. Бұл — бір күні Марста өмір сүре алатынымызды көрсетудің тағы бір жолы еді. Егер бірнеше сөре өсімдік Марста аман қалса, бір күні миллиондаған акр өсімдік жамылғысы адамдар үшін өмір сүруге жарамды атмосфера жасай алуы мүмкін.
Ешбір мемлекеттік ғарыш миссиясына басқа планетаны ластау және күтпеген салдарға ұшырау қаупіне байланысты мұндай қадамға баруға рұқсат берілмейді. Бұл ластануға Жердегі әрбір үкіметтік ғарыш ұйымы қол қойған түрлі халықаралық ғарыш келісімдерімен тыйым салынған. Илон Маск, егер қаласа, бұл келісімдерді елемеуге толықтай еркін еді, өйткені оның Марс миссиясы жеке қаржыландырылатын жоба болды.
Бұл жұмыстың қаржы көзі шектеулі болғандықтан, шығын жағынан тиімді болған Ресей зымыран жеткізуші ретінде таңдалды. Маск Кантреллге және Mars Oasis-тің басқа кеңесшілеріне сағатына 100 доллар төледі және Кантреллдің айтуынша, ол жиі баға бойынша саудаласып, жеңілдіктер талап ететін. Дегенмен, басында ол ресейлік кеңесшіні 10 000 долларға жалдады.
Кеңесші Ресейдің ғарыш бағдарламасы үшін әрбір Марсқа қонатын аппаратты, сондай-ақ түрлі «жер-әуе» зымырандарын, ҚБЗ-ларды (құрлықаралық баллистикалық зымыран) және ұшақтарды жасаған ресейлік «Лавочкин» ғылыми-зерттеу кәсіпорнының жоғары лауазымды басшысы еді. Маск тобы үшін бір нұсқа — бүкіл жобаны «Лавочкинге» тапсыру, жай ғана қондыру аппараты мен жеткізу көлігін жасау және ұшыруды басқару үшін ақша төлеу болды. 10 000 доллар төлем ұсынылған миссияны алдын ала зерттеу үшін берілді. Бұл кепіл ақша (келісімге ниеттің байсалдылығын дәлелдеу үшін алдын ала төленетін сома) еді.
Бірақ төлем қолма-қол ақшамен төленуі керек еді. Ресей SWIFT (банктер арасындағы ақпарат алмасудың халықаралық жүйесі) банктік жүйесінің мүшесі емес болатын. «Лавочкин» басшысы тамыз айында, Mars Oasis құрылғаннан бірнеше апта өткен соң, Пасаденадағы ғарыш конференциясына келуі керек еді. Кантрелл онымен сол жерде кездесіп, «Бенджаминдерді» (жүз долларлық купюралар) өткізуі тиіс болды. Бұл үш адамның: қолма-қол ақшасы жоқ Кантрелл мен екі интернет-мультимиллионердің шұғыл түрде 10 мың доллар іздеуіне әкелді. Илон Маск өзінің алғашқы байлығын Zip2 және PayPal арқылы тапқан еді, онымен бірге Пенсильвания университетіндегі колледж досы Адео Ресси болды. Бұл уақытта Ресси жергілікті жаңалықтар сайтын ашып, оны AOL-ге сатқан, содан кейін веб-сайт фирмасын 88 миллион долларға сатқан болатын.
Сонымен, Кантрелл Адеоның жалдаған 90-жылдардың аяғындағы Camaro кабриолетінің (төбесі ашық) артқы орындығына мінеді, Илон алдыңғы жолаушылар орындығына жайғасады, ал Адео рөлге отырады. Олар қаражат табу үшін достары мен банкоматтарды аралап, Лос-Анджелестің тас жолдарымен жүре бастайды. Ақырында, Кантрелл егжей-тегжейін ашып айтпаса да, Масктың PayPal-дағы кейбір достары көмектесіп, жүз дана 100 долларлық купюра сөмкеге салынып, тапсыруға дайындалды.
Олар ғарыш конференциясында «Лавочкин» басшысымен кездесіп, оған сөмкені ұсынғанда, ол жүздіктердің бумаларын алып, оларды өзінің кең пішілген, нашар тігілген костюмінің әртүрлі қалталарына тыға бастады. Кантреллге бұл есірткі мәмілесін жасағандай көрінді.
Осы уақытта Маск Кантреллден авиация, зымыран жасау және ғарышқа ұшу туралы кітаптарды, соның ішінде оның қозғалтқыш элементтері туралы кітабын және Майк Гриффиннің зымыран қозғалтқыштары туралы жазған кітабын алып, қарқынды оқи бастады. Кантрелл мен жобалау тобы Марсқа ұшу Жер мен Марс бір-біріне ең жақын орналасқан және жүріп өтетін қашықтық ең қысқа болатын кезде ғана, яғни екі жылда бір рет жүзеге асырылатынын білетін. Зымыран қозғалтқыштарының дұрыс жиынтығы қажетті 140 миллион мильді шамамен тоғыз айда жүріп өтеді; одан жылдам жүру траекторияға қанша энергия жұмсай алатыныңызды шектейтін физика заңдарын сынау болар еді.
Жерге қайту үшін Марсқа бара жатқан жолда жеткілікті отын алып жүру (өте ауыр) немесе Марста отын жасау қажет болады. Mars Oasis бір жақты сапар болуы тиіс еді: аппаратты планетаға қондыру, өсімдік камерасын босату және сонда мәңгілікке қалу. Бұл бастама еді және Илон Масктың қалтасы көтеретін шаруа осы болатын.
2001 жылдың тамызында Джим Кантрелл Маск пен Адео Рессиді Ұлыбритания мен Ресейге алғашқы ақпарат жинау сапарына апарады. Оларды Суррей университетінің инженерлері салқын қабылдады, олар ресейлік зымыран қозғалтқыштарын әрқайсысын 2 миллион доллардан сатып алған еді. Содан кейін олар Mars Oasis-ке деген қызығушылықтарын тексеру үшін Ресей үкіметінің ғарыш бағдарламасына түрлі жеткізушілермен танысу кездесулеріне Мәскеуге ұшты. Жетекші зымыран өндіруші «Лавочкин» қызметкерлеріне бару қажетті дайындық болды, бұл іскерлік кездесуден гөрі мұражай экскурсиясына көбірек ұқсады.
Сөзбе-сөз: Кантрелл мен оның серіктестері «Лавочкиннің» өткен ондаған жылдардағы көптеген зымырандық жетістіктерінің жәдігерлеріне толы мұражайын аралады.
Мәскеудегі бір түнде Илон мен Адео Джим Кантреллден өздері барғысы келген «Ұсқынсыз үйрек» (Ugly Duck) туралы сұрайды. Кантрелл олардан: «Оның шын мәнінде не екенін білесіңдер ме? » — деп сұрайды. Илон Оңтүстік Африкадағы немере ағасы ол туралы айтқанын және оның қызықты көрінетінін айтады. Кантрелл 1990-жылдары француз-советтік ғарыш бағдарламасында жұмыс істеген кездерінде АҚШ-тың ұлттық қауіпсіздік рұқсатына ие болған және оған «Ұсқынсыз үйрек» сияқты жерлерден — кез келген нәрсе болуы мүмкін жабайы түнгі клубтардан аулақ жүру бұйрығы берілген еді. Тіпті бар үстіндегі қысқаша жақындық және жауапты лауазымдағы адамды бопсалау үшін қолданылуы мүмкін басқа да ыңғайсыз әрекеттер болуы мүмкін еді.
Ол оларды «Ұсқынсыз үйрекке» апарып, тастап кетуді ұсынады, өйткені Кантреллдің ол жерге кіруіне жол жоқ, ал олар қонақүйге таксимен қайта алады. Кантрелл Илон мен Адеоға паспорттарын алуды ескертеді. Ресейде оны әрдайым өзіңмен бірге алып жүру керек еді, әсіресе шетелдік ретінде.
Келесі күні таңғы сағат 9:30. Сағат 10:00-де оларды басқа компанияларға апаратын автобус келуі керек. Кантрелл қонақүйде таңғы ас ішіп, кофе ішіп күтіп отырғанда, Адео мас болып, мүсәпір күйде көрінеді. Бірнеше минуттан кейін Илон одан да нашар күйде келеді. Олар ыстық кофені ұрттап, Илон Адеоға қарап: «Сен айтқың келе ме? Әлде мен айтайын ба? » — дейді.
Адео Ресси сөзді алып, Кантреллге оқиғаларын айтып береді: «Иә, сен айтқан паспорттар есіңде ме? Біз оларды алған жоқпыз». Түнгі сағат екіде олар «Ұсқынсыз үйректе» танысқан жаңа досымен, ресейлік әйелмен (клубтың атышулы беделін ескерсек, бұл қауіпті әйел болса керек) қонақүйге таксимен бара жатқан екен.
Кенеттен Қызыл алаңның бұрышында тұрған Мәскеу милициясы олардың таксиін тоқтатып, құжаттарын талап етеді. Кантрелл оларға: «Иә, бұл ақша бопсалау болды ғой, сендерге бұл қаншаға түсті? » — дейді. Олар әрқайсысы 800 доллардан, қолдарында бар барлық қолма-қол ақшаны бергенін мойындады, — деп Кантрелл бұл оқиғаны көп жылдардан кейін баяндайды. Сосын олар одан біраз қолма-қол ақша қарызға бере ала ма деп сұрады.
Ол сапарда Марс жобасына деген қызығушылық аз болды. Олар Мәскеуден Парижге ұшып, Ariane зымыран бағдарламасына қатысы бар инженерлерге барды, олар негізінен олардан бас тартты. Кантрелл француздар: «Мына ақымақ бала», — деп ойлап тұрғандай сезінді. Олар Парижден Нью-Йоркке үйлеріне ұшты, ал бірнеше аптадан кейін, 2001 жылдың 11 қыркүйегінде, 9/11 шабуылдары Манхэттендегі Дүниежүзілік сауда орталығының мұнараларын құлатты. Олардың Мәскеуге келесі сапары сол жылдың қазан айында, жаңадан пайда болған қауіпті және параноидальды әлемде өтті.
Кантрелл ол сапардан бас тартуды ойлады, бірақ Маск тым асығыс еді. Олар көбірек жеткізушілерге барды және Маскқа қолма-қол 10 000 долларға түскен есепті қарау үшін «Лавочкин» басшысымен кездесті.
Маск пен Кантрелл қараша айында Мәскеуге үшінші және соңғы рет барды. Ол кезде ресейліктер спутниктерді ұшыру бизнесінде үстемдік етіп тұрған еді, өйткені түрлі еуропалық үкіметтер мен аэроғарыштық компаниялар, сондай-ақ АҚШ үкіметі кезекте тұрды. Ресей жаңадан дамып келе жатқан бұл салада америкалықтарды ысырып тастайтындай көрінді.
Осылайша, Маск әлемдегі ең мықты зымыран жобалаушылардың кейбіріне өз миссиясын ұсыну үшін үшінші рет келгенде, бөлме ресейлік менмендік пен күмәнға толы болды. Илон, Джим Кантрелл және Майк Гриффин «Лавочкиндегі» ең маңызды зымыран жобаларының бірінің бас конструкторымен кездесуі керек еді. Ол кезде бас конструкторлар Ресейде рок-жұлдыздар сияқты болды, оларға зымыран кереметтерін жасау үшін үлкен бюджеттерді басқаруға кең мүмкіндіктер берілді.
Бұл маман халықаралық Kosmotros ғарыш компаниясы жасаған, ресейлік ең үлкен зымыран — «Днепрді» қайта жабдықтау жұмысын басқарған еді. Бұл 211 тонна салмақты көтере алатын және 4 тоннаға жуық пайдалы жүктеме (зымыран тасымалдайтын негізгі жүк немесе құрылғы) тасымалдай алатын, биіктігі 112 фут және диаметрі 10 фут болатын ҚБЗ еді. «Днепрдің» Марсқа жетуге күші жететін.
Кантрелл бұл көріністі әрдайым есінде сақтайды және бүгінгі таңда жазушылыққа ұмтылып жүрген адам ретінде бұл оқиғаны шебер баяндайды. Үш адам және олардың ресейлік жүргізушісі қатты күзетілетін нысанға жақындайды. Бірінші күзет бекетінде орыс тілінде айтыс басталады, Кантрелл 90-жылдардағы кеңестік ғарыш мамандарымен жұмыс істегендіктен, оның көбісін түсіне алады.
«Біз америкалықтарды мұнда кіргізе алмаймыз», — дейді күзетші жүргізушіге, бірақ жүргізуші олардың бас конструктормен кездесуі бар екенін айтады және оларға аумаққа кіруге рұқсат беріледі. Олар үстіне тікенек сым тартылған, биіктігі отыз футтық қабырғаларға жақындап, он ат күші бар қозғалтқышпен басқарылатын үлкен темір есіктің баяу ашылуын күтеді, содан кейін қарлы аулаға кіреді. Кантрелл бұл көрініс 1940-жылдардағы қысқы Мәскеу туралы кез келген фильмдегі көрініске ұқсайды деп ойлайды.
Бұл немесе «Жас Франкенштейн» фильміндегі көрініс сияқты еді. Олар үлкен болат есікке жақындайды; жүргізуші ескі есік қаққышты қатты соғады; олар сыртта суықта бес минут күтеді. Майк Гриффин айналасындағы көрініске қарап, Кантреллге: «Мені мына жерден тезірек алып кетші», — деп сыбырлайды. Ол басқа жерде болғысы келді. «Көлікке отырайық. Кеттік! »
Бірақ содан кейін олар ысырмалардың сықырлаған дыбысын және құлыптардың ашылғанын естиді, есік ашылып, қара құлақшын (ушанка) және қалың «Мишлен адамы» сияқты пальто киген ресейлік инженер көрінеді. Ғимараттың іші сырттағыдай суық. Олардың демінен бу шығып тұр. Ол оларды тек үш жалаңаш шаммен жарықтандырылған ұзын дәлізбен алып жүреді, жол-жөнекей қалың, жұмсақ винилмен қапталған кеңсе есіктерінің қасынан өтеді, бұл маңыздылық пен шеннің белгісі еді. «Бұл жындыхана сияқты көрінеді», — дейді Кантрелл ішінен.
Коридордың соңында олар үлкен мәжіліс залына кіреді. Илон Маск, Джим мен Майктың сүйемелдеуімен, екі ондаған ресейлікпен кездеседі. Түскі ас алдындағы уақыт, ер адамдар фуршеттік сэндвичтерден — қияр және әртүрлі "құпия" ет түрлерінен — дәм татып, бейтарап тақырыптарда әңгімелеседі. Алдымен араласу, содан кейін іске көшу — бұл еуропалық стиль.
Белгісіз себептермен, мәжіліс столына ешкім отырмады, нағыз жиын басталғанда бәрі түрегеп тұрды. Джим Кантрелл ресми кездесуге сай көйлек, галстук және пиджак киген. Майк та солай киінген, бірақ Илон Маск қара шалбар мен ақ футболка — дәлірек айтсақ, іш киім секілді жейде киіп алған.
Оның үстіне қоңыр туфлиі де бар еді. Кантрелл қоңыр туфлилерді жек көретін — олар соншалықты ұсқынсыз болатын; мұны біреулер шығарып қана қоймай, сатып алатынына таң қалатын. Оған қоса, Илон сол күні таңертең шашын тарауды ұмытып кеткендей көрінді. Ол "алжасқан профессор" (өз ойымен әуре болып жүретін, айналасына назар аудармайтын ғалым) туралы голливудтық клишенің нақ өзі еді.
Әттең-ай. Кантрелл отыз жастағы феноменге (ерекше дарынды адамға) ресейліктер үшін киім киісің — құрметтің немесе құрметсіздіктің белгісі екенін түсіндірген болатын. Олар бұл тұрғыда ескі көзқараста еді; олар өздерінің ескі, нашар тігілген советтік костюмдерімен галстук тағатын. Егер Маск сән туралы кеңестерді естіген болса, оларды елемеуді жөн көрген.
Ақырында, бас конструктор жиынды бастап: «Сонымен, мен сіздерге қалай көмектесе аламын? Неге келдіңіздер? » — деп сұрады. Маск адамзатты көп планеталы түрге айналдыру, оны қазба отынынан құтқару және тирандардың сөз бостандығын бақылауына жол бермеу туралы өз баяндамасын бастап кетті. Соңғы тармақта ол аудиторияның көңіл-күйін дұрыс бағалай алмаған сияқты.
Кантрелл бас конструктордың мазасызданып, шыдамы таусылып, көзін аспанға шүйіріп тұрғанын көрді. Ресейде алтын тісің болса, жағдайың жақсы, тіпті Мемлекеттік қауіпсіздік комитетімен (КГБ) байланысың бар дегенді білдіретін, бірақ мына "зымыраншының" тістері жетіспейтін, ал нашар, төртбұрышты костюмі арық денесіне тым үлкен көрінетін. Бұл адамнан ашудың лебі есіп тұрды.
Илон мұның ешқайсысын байқамады; ол Марсқа миссиясы туралы, Лавочкин зауытының «Днепр» зымыранын қалай пайдаланғысы келетіні туралы қияли сөздерін жалғастыра берді де, соңында: «Біз бірнеше зымыран сатып алғымыз келеді», — деп аяқтады.
Ұзақ үзіліс орнады. Бас конструктор компанияның аудармашысы оның сөздерін ағылшын тіліне аударады деп күтіп, орысша сөйлей бастады. Олардың білмейтіні — Кантреллге аудармашының қажеті жоқ еді, өйткені ол бәрін түсініп тұрды. «Тыңдаңыз, — деп бастады бас конструктор, — бұл өте күрделі машина. Бұл — соғыс қаруы. Ойыншық емес». Аудармашы мұның ешқайсысын ағылшыншаға аудармай кідіріп қалды, ал конструктор орысша жалғастыра берді:
«Бұл — байсалды адамдарға арналған байсалды машиналар. Сіз байсалды адам емессіз. Өзіңіздің сандырақ интернет-ақшаңызды алыңыз да, Америкаға қайтыңыз».
Содан кейін ол Илонның қоңыр туфлиіне түкіріп жіберді — Кантреллдің ойынша, тек қоңыр туфли кигені үшін де ол бұған лайық еді — сосын Кантреллдің тиісті қара туфлиіне де түкірді.
Бұл менсінбеушілікті білдіру үшін жасалған жай ғана көрініс еді. Ақыры Илон мұны түсініп, Кантреллге: «Меніңше, ол бізге түкіріп жіберді», — деді. Кантрелл сабырмен: «Иә, бұл құрметсіздіктің белгісі деп ойлаймын», — деп жауап берді. Бұл көрініс Уолтер Айзексонның Маск туралы 688 беттік еңбегінің бірнеше бетінде сипатталған.
Содан кейін Лавочкин зауытының аудармашысы сыпайы әрі әдеппен: «Бас конструктор уақыт бөлгендеріңіз үшін алғыс айтады. Біздің зымырандар сіздердің миссияларыңызға сәйкес келеді деп ойламаймын», — деді. Майк Гриффин Кантреллге қарап, бастапқы сезіміне сүйеніп: «Бұл жерден тезірек тайып тұрайық», — деді. Кантрелл қабылдаушы тарапқа өкінішін білдіріп, уақыт бөлгендері үшін алғыс айтты.
Қонақүйге қайтар жолда ол Илонға болған жайтты егжей-тегжейлі түсіндірді. Егер бұл оқиға Маскқа әсер еткен болса да, ол мұны сыртқа шығармады. Келесі күні таңертең, Нью-Йоркке ұшатын күндізгі рейстің алдында, олар қонақүйден шығып, жүктерін алып, Мәскеудің орталығындағы «Днепр» өндірушісі «Космотрас» компаниясымен кездесуге барды.
«Космотрас» КСРО ыдырағаннан кейін ескі баллистикалық зымырандарды басқа елдерге сатпау мақсатында жасалған АҚШ келісімшарттарының арқасында дамып, бұрынғы ядролық қаруларды спутник ұшырғыштарға айналдырған болатын. Қылышты соқаға айналдыру. Олар АҚШ пен Еуропадағы клиенттерді тарту үшін батыстық сату стилін дамытқан еді.
Төрт ресейлік — үш «Космотрас» инженері және Кантреллдің есінде «Көк көзді полковник» ретінде қалған, бүкіл процесті басқарып отырғандай көрінген төртінші адам — отырып, Илон Масктың ұсынысын тыңдады. Олар ағылшынша сөйледі. Илон екі зымыран үшін 5 миллион доллар ұсынды, бұл басқа үміткер жақында төлеген әрқайсысы 2 миллион долларлық бағамен салыстырғанда жоғары еді.
Төрт ресейлік Кантреллдің оларды түсінетінін білмей, өзара орысша сөйлесе бастады. Кантрелл олардың «маленький мальчик» (кішкентай бала) деген тіркесін естіп қалды. Содан кейін олар қайтадан ағылшыншаға көшті: олар зымырандарды сатуға дайын, бірақ әрқайсысын 8 миллион доллардан сататынын айтты.
Олар ұзақ айтысты. Илон ресейліктермен шекті шығындар (marginal costs — өнімнің қосымша бір бірлігін өндіруге кететін шығын) туралы дауласып, олардың жақында ғана Surrey университетіне зымырандарды әрқайсысын 2 миллион доллардан сатқанын білетінін жайып салды. Ал олар: «Мүмкін солай шығар, бірақ қазір емес және сізге емес», — деп жауап берді. Түске қарай бұл тығырық шешілместей көрінді. Үш ер адам — болашақ жаһандық өнеркәсіпші Илон Маск, НАСА-ның болашақ басшысы және АҚШ қорғаныс министрінің орынбасары Майк Гриффин және болашақ Phantom Space стартапының негізін қалаушы Джим Кантрелл — сөмкелерін қардың астында сүйреп, әуежайға такси ұстады.
Кантрелл өзін жеңілгендей сезінді. Ол осы миссия үшін ресейлік зымырандарды сатып алуға жалданып еді, бірақ ол іс сәтсіз аяқталды. Кантрелл кез келген істе жеңілгенді жек көретін. Олар әуежайға дейін үнсіз барды, содан кейін әуежайдағы қаптаған қауіпсіздік тексерістерінен өтті. Неліктен Мәскеуге кіруден гөрі одан шығу әрқашан қиынырақ?
Олар Нью-Йоркке қайтатын бос дерлік рейске отырды. Кантрелл мен Гриффин эконом-класта, Илоннан бірнеше қатар артта отырды. Әуежайдан ұшып шыққанда еркіндік сезімі оралғандай болды. Кантрелл мен Гриффин виски ішіп, тост айтып жатқанда, Илон ноутбугін тықылдатып отырды. Ол келесі қадамдардың жоспарын жасап қойған еді.
Майк Илонды келемеждегісі келіп, Кантреллді түртіп: «Ана идиот-савант (белгілі бір салада данышпан, бірақ жалпы өмірде оғаш адам) ол жерде не істеп отыр деп ойлайсың? » — деді. Кантрелл ғылыми-фантастикалық классикаға сілтеме жасап: «Меніңше, адамзатты құтқарудың 9-шы жоспарын құрып жатқан шығар», — деді. Илон орындығында бұрылып: «Эй, жігіттер, меніңше, біз зымыранды өзіміз құрастыра аламыз», — деді.
Майк Илонға бұған жету үшін ол өлі денелердің тұтас армиясының үстімен өтуі керек екенін, басқалардың да мұны байқап көріп, сәтсіздікке ұшырағанын айтты. Маск оған: «Бірақ менде электронды кесте бар», — деп жауап берді.
Кантрелл мысқылмен: «О, керемет, біз бұрын-соңды зымыранның электронды кестесін көрмеп едік», — деді.
«Екеуің де жайыңдарға жүріңдер», — деді Илон және ноутбугіне қайта бұрылып, кестені ашты да, оларды қарап шығуға шақырды. Қалған екі адам бастапқыда сенімсіздік танытқанымен, Илонның жазғандарын мұқият тексеріп, оның өте жақсы екеніне таң қалды. «Бірінші принциптер» (First principles — күрделі мәселені негізгі ақиқаттарға дейін бөлшектеп, содан кейін шешім құрастыру әдісі): әрбір қажетті компонент және оның ықтимал құны, нені өзіміз жасау керек, нені сатып алу керек, қозғалтқыштардың мөлшері және зымыранның негізгі өлшемдері — бәрі есептелген еді.
Майк Илоннан: «Мұның бәрін қайдан алдың? » — деп сұрады. Кантрелл Маск оның қозғалтқыштар туралы кітаптарын оқып жүргенін айтты, бірақ Майк: «Өтірік. Бұл жерде басқа бірдеңе бар. Илон мұны біреуден алды», — деді. Майк Гриффиндікі дұрыс болып шықты.
Илон демалыс күндерін Крис Томпсонмен және зымыран жасаушылармен өткізіп жүрген еді. Бір жігіт гаражында он мың фунттық сұйық отынды зымыран қозғалтқышын жасап жатқан, ал ол және оның достары сыраға жұмсайтын ақшаларын отыз футтық зымырандар құрастырып, оларды шөл далада ұшыруға жұмсайтын. Бұл кішігірім сынақ ұшырылымдары еді.
Дәл сол жерде, зымырандардың аспанға көтерілгенін көріп, Маск өзінше бір "рухани сәтті" бастан өткергенін Джим мен Майкқа айтты. Сол кезде ол зымыранды басынан бастап құрастыру керек деген шешімге келген. Міне, SpaceX негізінен осылай басталды: Илон оларға компания құрып, бұл зымыранды өздері жасайтындарын және олардың екеуінің де осы істе болғанын қалайтынын айтты.
Екі адам да Масктың ұсынысынан бас тартты. Кантрелл үшін бұл ессіздіктің тағы бір түрі еді, Мәскеуде қабылданбай қалғаннан кейін бірнеше сағаттан соң қабылданған шешім сияқты көрінді. Дегенмен, ол кейінірек Илонның бұл шешімді сапарға шықпас бұрын-ақ қабылдағанын түсінді. Ресейде ол тек өз түйсігінің дұрыстығына көз жеткізген еді. Масктан басқа ешкім бұл іске соншалықты берілген және сенімді болмас еді, осылайша ол әлем тарихындағы ең үлкен әрі ең қымбат DIY (Do It Yourself — "өзің жаса" стиліндегі қолдан жасалған жоба) жобаларының бірін бастады.
Джим Кантрелл келесі бірнеше айды зымыран конструкторлары мен құрастырушыларының жаңа командасын, соның ішінде Крис Томпсонды жинауға көмектесумен өткізді. Кантрелл 2002 жылдың соңында кетіп қалды, өйткені ол Масктың ойлағаны іске асатынына күмәнданды: Марсқа жету үшін әрқайсысы 100 миллион доллар тұратын орасан зор зымырандарды жаппай шығару мүмкін емес деп есептеді. Ол Масктың мұндай капиталды қайдан табатынын түсінбеді. Оның үстіне Кантрелл Масктың ашушаңдығынан шаршады. Соңғы рет Илон оған айғайлағанда, бұл Кантреллдің өздері жасайтын зымыранның жанармай бактарына кететін шығын сметасына қатысты болды. Маск оған телефон соғып, егер Кантреллдікі дұрыс болса, өзінің кепкасын жеп қоятынын айтқан — кейінірек Кантреллдің айтуынша, оныкі дұрыс болып шыққан.
Ол Масктан жалпы алғанда 18 000 доллар тапты, оған ескі Maserati сатып алып, кейінірек оны 25 000 долларға сатты. Ал Маск SpaceX-ті жылына шамамен 9 миллиард доллар табыс табатын және жалпы құны 200 миллиард долларға жуықтайтын компанияға айналдырды.
Жиырма жыл өткен соң, SpaceX өзінің Марсқа ұшу миссиясын жалғастыруда. Ол коммерциялық ғарыш ұшыру индустриясында үстемдік ету арқылы шығындарын жабады. Ол спутниктерді ғарышқа жеткізеді және астронавттарды Халықаралық ғарыш станциясына тасымалдайды, бұл үшін АҚШ үкіметінен жылына жүздеген миллион доллар алады. Сондай-ақ, ол шет елдердің үкіметтері мен трансұлттық корпорацияларға ұшыру қызметтерін сатады.
Бұл жолда SpaceX өзінің Starlink шоқжұлдызына 6000-нан астам спутнигін орналастырды. Әрқайсысы диванның өлшеміндей, мақсаты — 2027 жылға қарай 12 000, ал соңында 42 000 спутникке жеткізу. Бұл желі қазірдің өзінде бүкіл планетаны навигациямен, бақылаумен, жоғары жылдамдықты сымсыз интернетпен және басқа да қызметтермен қамти алады.
Бүгінде Starlink экономикалық, стратегиялық және әскери тұрғыдан маңызды жаһандық желіге айналды. Ол жеті континенттегі 60 елде екі миллион тұтынушыға қызмет көрсетеді. SpaceX-тің 6000-нан астам спутнигі бар болса, НАСА-да бар болғаны 1619, ал Қытайда 3203 спутник бар. Масктың компаниясы Жер бетінен 340 миль биіктіктегі төмен орбитадағы барлық спутниктердің жартысынан астамына иелік етеді.
Дегенмен, мұның ешқайсысы Илон Масктың Марсқа жету туралы орасан зор арманынсыз болмас еді. Жиырма жылдан кейін ол түпкі мақсатына жете қоймаса да, осының бәрі шындыққа айналды. Егер бұл базалық шындық болса.
SpaceX-тің 200 миллиард долларлық бағасы Илонның 42 пайыздық үлесін 83 миллиард долларға теңестіреді. Starlink осы құнның 40 пайызына немесе 80 миллиард долларға бағаланады. Бірнеше жылдан кейін Маск Starlink акцияларын биржаға шығаруы мүмкін. Ол акционерлерді "миллиондаған кішкентай диктаторлар" деп санаса да (бірде Кантреллге айтқанындай). Бірақ сіздің байлығыңыз он екі таңбалы сан болса, кімге бәрібір? Маскты ақшадан да маңыздырақ нәрселер алға итермелейді.
Кантрелл қазір түсініп отыр: 2001 жылы Маск Лавочкин зауытының бас конструкторы мен Ресейдегі басқаларға барғанда, олар футболка киген мына бір бейбастың олардың күйреуінің дәнін арқалап жүргенін білмеген еді. Маск олардың өздері жасаған құбыжық еді. SpaceX ресейліктерді де, француздықтарды да және соңғы жиырма жылда дамыған жеке ғарыш бизнесіндегі басқаларды да басып озды.
Үлкен армандар таусылмас үмітті талап етеді. Джим Кантрелл кейде 1950 жылдары осы тақырыпта жүргізілген тәжірибе туралы айтады. Бір топ егеуқұйрық су құйылған ыдысқа жіберілді. Олар құтылу үшін қабырғаларға жабыса алмады. Жиырма минуттан кейін олар шаршап, суға батып кетті.
Содан кейін екінші топтағы егеуқұйрықтар дәл сондай ыдысқа салынды, бірақ олар бата бастаған сәтте оларды судан шығарып, құтқарып алды. Кейінірек осы егеуқұйрықтарды қайтадан суға салғанда, олар құтқарылатынына сеніп, бірнеше сағат бойы су бетінде қалқып, қабырғаларға өрмелеуге тырысқан. Үміт — қуатты мотиватор. Төзімділік — аман қалудың кілті.
Илон Маск бәріміз үшін шабыт болуы тиіс, дейді Кантрелл, ол бізге ешқандай арманның тым үлкен емес екенін көрсетеді. Мәселе — көптеген адамдардың тым ерте берілуінде. Жарыста жеңілудің ең сенімді жолы — жарыстан шығып кету, — деуді ұнатады Кантрелл. Марсқа жету жарысында Илон Маск жеңіске жету үшін соңына дейін қалады.
OceanofPDF. com
9-сабақ
Әрқашан өзіңе бәс тік және екі есе арттыр.
Алғашқы күндер. Zip2, PayPal, SpaceX.
Менің мансабымдағы ең үлкен серпілістен үш жыл өткен соң — жиырма бес жыл бойы Wall Street Journal және Forbes-те журналист болғаннан кейін CNBC арнасына жүргізуші болып ауысқан кезім — мен қаржылық және жеке өмірім үшін маңызды шешімнің алдында тұрдым. Менің алғашқы келісімшартымның мерзімі аяқталуға жақын еді және телеарнаның мені қалдыратыны белгісіз болатын.
Мойындау керек, менің жаңа орынға бейімделуім қиын болды: эфирдегі әріптестермен ұрыс-керіс, қонақтардың менің сұрақтарыма шағымы және блогерлермен дау-дамай басты тақырыптарға айналды. Сондай-ақ, мен жүргізген кешкі прайм-тайм шоу бес айдан кейін жабылып қалды. Егер CNBC мені жұмыстан шығаруды ұйғарса, олардың мені тағы алты ай бойы басқа жерде жұмыс істеуге жібермей ұстап отыруға құқығы бар еді. Бұл менің табысыма да, беделіме де үлкен соққы болар еді.
Келісімшартымның ұзартылу мүмкіндігін бағалап жүргенімде, мен Бруклиннен сатып алғым келетін әдемі екі бөлмелі пәтерді кезіктірдім. Ажырасқаннан бері өткен сегіз жыл ішінде мен жалдау ақысына жылына 40 000 доллар жұмсап, үш түрлі пәтерге көшкен екенмін. 300 000 доллардан астам ақша босқа кетті, ал бұл ақша менің жеке үйімнің төлеміне кетуі мүмкін еді.
Егер барлық жинаған ақшамды жұмсасам, миллион долларлық пәтердің 20 пайызын алғашқы жарна ретінде төлей алатын едім. Бірақ егер CNBC мені жұмыстан шығарса ше? Мен пәтерден де, алғашқы жарнадан да айырылуым мүмкін еді. Сондықтан келісімшарт мерзімі бітуге жақын қалғанда, мен CNBC бас директоры Марк Хоффманмен сөйлестім. Ол өзінің екі метрлік бойын пайдаланып, маған жоғарыдан қарап тұрды. Мен оған пәтер туралы айтып, оның орнында болса не істейтінін сұрадым.
«Сен әрқашан өзіңе бәс тігуің керек», — деп жауап берді Хоффман.
Оған айту оңай: ол қазірдің өзінде жетістікке жеткен адам. Оның айтқысы келгені тек осы: әрқашан өзіңе сен. Ол келісімшартымның ұзартылатынына ешқандай кепілдік берген жоқ. Сонымен, тәуекелге барып пәтер сатып алудың орнына, мен пәтер жалдауды жалғастыра бердім. Телевизия бизнесі тым болжап болмайтын және сенімсіз еді.
Бір айдан кейін CNBC келісімшартты ұзартуды ұсынды, бірақ жалақымды 30 пайызға қысқартып тастады. Агентімнің арқасында мен жалақымды сақтай отырып Fox Business Network арнасына ауыса алдым. Он жылдан астам уақыт өткен соң, мен пәтер жалдауды жалғастыру туралы шешімімнің өмірімдегі ең нашар инвестициялық шешім болғанын түсіндім. Нью-Йорктегі жылжымайтын мүлік бағасы қазір әлдеқайда жоғары, ал мен әлі де жалдаушымын. Мен ешқашан қайтарылмайтын жалдау ақысына тағы жарты миллион доллар жұмсадым. Мұның бәрі өзіме сеніп, тәуекелге бел буа алмағанымнан болды.
Бұл — үлкен сабақ, солай емес пе? Илон Маск мұны баяғыда түсінген. Әрқашан өзіңе бәс тік. Және соңына дейін бар, өйткені сен нәтиже шығара алатыныңды білесің. Маск мұны талай рет, орасан зор ауқымда жасады және ол мұны миллиардтары болмай тұрып бастаған. Ол мансабының басынан бастап Лас-Вегастағы Bellagio казиносында 2000 долларлық үстелде отырып, ұтқан фишкаларының жартысын қайтадан тігетін ойыншы сияқты әрекет етті. Тәуекелдер мен ставкалар өскен сайын, Маск бәрін тігуді тоқтатпады.
Ол мұндай батылдықты (moxie — өжеттік немесе батыл шешімталдық) қайдан алады? Өзіне деген шексіз сенім — бұл өзіңе бәс тігудің алғышарты. Бұл табиғаттың бергені ме, әлде анасының тәрбиесі ме? Немесе ол жаман әке деп есептеген әкесіне берген ашулы жауабы ма?
Мен он екі жасымнан бастап ағам екеумізді жалғыз тәрбиелеген анам бізді бір жағынан жігерлендірсе, екінші жағынан сәтсіздікке дайындайтын. Мен мектепте оқушылар кеңесіне сайлауға түсетінімді айтқанда, ол: «О, керемет, бірақ тым қатты үміттенбе», — дейтін. Бұл сөз жиі қайталанатын. Тек көптеген жылдар өткен соң ғана мен «Неге үміттенбеуім керек? » деп сұрауды үйрендім. Өзіңе бәс тігу көпшілігіміз үшін қол жетпестей көрінуі мүмкін.
Тек ең үздіктер ғана биікке көтеріледі, ал қалғандарымыз төменде қаламыз. Біз мұны білеміз. Немесе мәселе — біз жақсырақ нұсқа болуы мүмкін екенін біле тұра, осы жағдаймен келісетінімізде. Илон Маск сияқты жеңістеріңді жалғастыра бергеннен көрі, қолыңдағы барды ұстап қалу қауіпсізірек. Біз азға қанағаттануға, азды күтуге дағдыланғанбыз. Библияда Құдай кішіпейілдерді жұбататыны және мақтаншақтық құлдырауға әкелетіні айтылған.
«Не алсаң, соған риза бол, ренжіме»: менің қызым Бруклиндегі мектебінде алты жасында осы сабақты үйренді (ол мектептің оқу ақысы жылына 40 000 доллар екенін айтпаса да болады). Ата-аналарымыз бен мұғалімдеріміз бізді сабырлы болуға үйретеді, кейінірек қоғам мен жұмыс берушілер бізді басып тастайды.
Осылайша, өзімізге деген сенімнен айырылып, біз азға қол жеткіземіз, аз табамыз және мүмкін, толыққанды өмір сүрмейміз. Генри Дэвид Торо 1854 жылы «Уолден» еңбегінде жазғандай, "үнсіз үмітсіздікте" өмір сүреміз. Жарқын әрі батыл өмір сүрудің орнына.
Илон Маск бәрін керісінше жасайды. Ең бастысы, бұл шексіз өзіне деген сенім оның жетістігінің нәтижесі емес, алғышарты болды. Илон ештеңеге қол жеткізбей тұрып-ақ өзіне және өз тағдырына сенді. Сондықтан ол өз қабілеттеріне олар дәлелденбей тұрып бәс тікті және осылайша өзіне жауапкершілік жүктеді. Тәуекелдің үлкендігі сондай, ол сәтсіздік туралы ойлаудан мүлдем бас тартты.
Илонның неліктен өзіне бәс тігуге дайын екенін оның өмірлік ұстанымдарынан көруге болады. Бұл белгілі бір мағынада Илон Маск 17 жасында Оңтүстік Африкадан кетіп, АҚШ-тан жақсы өмір іздей бастағанда, алдымен анасы Мэй Маск туған Канадаға тоқтағанда басталды. Илонның айтуынша, ол мұнда 2000 доллар ақшасымен, рюкзагымен және «кітапқа толы чемоданымен» келген.
Ол Онтариодағы Кингстондағы Куинс университетіне оқуға түсіп, екі жылдан кейін Пенсильвания университетіне стипендиямен ауысты. Ол жерде экономика және физика бойынша бакалавр дәрежесін алды — бұл он жылдан кейін SpaceX-ті құру үшін өте қажетті үйлесім еді.
1995 жылы Маск Кремний алқабының жүрегі — Калифорниядағы Стэнфорд университетіне көшті. Мойнында 110 000 доллар студенттік қарызы бар ол физика бойынша PhD дәрежесін алуы керек еді, бірақ екі күннен кейін оқуды тастап, тағы да өзіне бәс тікті. Маск "доткомдар" толқынына ілескісі келді, сондықтан інісі Кимбалмен және досы Грегори Куримен бірге 1995 жылы Global Link Information Network атты стартап құрды. (Кури кейінірек 2012 жылы 51 жасында жүрек ұстамасынан қайтыс болғанға дейін Маскпен бірге PayPal және Tesla-ға инвестиция салды).
Global Link-тің құрылу тарихы таңғажайып бола қоймады. Маск қалалық мекенжайлардың цифрлық дискісін сатып алып, Navteq компаниясынан карта бағдарламасын жалға алды. Ол Google пайда болғаннан үш жыл бұрын, осы екеуін біріктіріп, мейрамханалар мен дүкендерге арналған қалалық нұсқаулық жасап шығарды.
Илонның бастапқыда алған 28 000 долларын әкесі бергені белгілі болды. Қаржыны үнемдеу үшін Илон мен оның ағасы жалдамалы кеңседе тұрды, тіпті онда жуынатын бөлме де болмаған. Өзінің орташа бағдарламалау дағдыларына шексіз сенім білдірген Маск бастапқы кодты өзі жазды.
1996 жылы Маск венчурлық капитал (стартаптарға салынатын тәуекелді инвестиция) фирмасы Mohr Davidow Ventures-тен бақылау пакеті үшін 3 миллион доллар тартты және компанияның атауы Zip2 деп өзгертілді. Бұл атау почта индексі (zip code) дегенді білдіреді. Жұмысқа кәсіби бағдарламашылардың жаңа құрамы келіп, Масктің кодын басынан бастап қайта жазды. Олар кейіннен бұл кодты былыққан күрделілігі үшін «жүннен жасалған доп» (hair ball) деп сипаттады.
Жаңа иелері Масктен Zip2-дегі үлесінің көп бөлігінен бас тартуды және CEO (бас атқарушы директор) қызметін тәжірибелі басшыға беруді талап етті. Ол Apple, Стив Джобстың NeXT компаниясында және бірқатар стартаптарда жұмыс істеген Стэнфорд MBA түлегі Ричард Соркин болды. Илон бас техникалық директор болып қалды және түндерін Zip2 бағдарламашылары жазған кодты қайта жазумен өткізді, бұл олардың наразылығын тудырды.
Маск Zip2-ні онлайн пиццаға тапсырыс беріп, оны карта арқылы барып алып кететін тұтынушылық қызмет ретінде елестеткен еді. Соркин болса, керісінше, Zip2-ні интернет толқынында жойылып кетпеуге тырысқан газеттерге қызмет көрсетуші ретінде бағыттады. New York Times бастаған жүздеген басылым келісімшартқа отырды. 1998 жылы Соркин Zip2-ні бәсекелесі CitySearch-пен біріктіруге тырысты, бірақ Илон Маск директорлар кеңесінде бүлік шығарды. Соркин CEO қызметінен кетіп (төраға болып қалды), оның орнына Дерек Проудиан келді.
Бір жылдан кейін, интернет көпіршігінің шарықтау шегінде Zip2 Compaq Computer компаниясына 307 миллион доллар қолма-қол ақшаға сатылды. Маск бұл саудадан жеке өзіне 22 миллион доллар алды. Сол кезде жиырма сегіз жаста болған ол, алғашқы 1 миллион долларына McClaren спорттық көлігін сатып алды. Бұл орынсыз сатып алу еді: ешқандай көлік 1 миллион доллар тұрмайды және ол дилерлік орталықтан шыққан бойда құнының 30 пайызын жоғалтады.
Бұл қаражат өмір бойына жетерлік болса да, бірнеше айдан кейін Маск «барлығына арналған қосымша» (everything app) идеясын іске асыру үшін X. com компаниясын құрды және оған Zip2-ден алған 12 миллион долларын салды. Бұл Кремний алқабының стартаптар басқа адамдардың ақшасына құрылуы тиіс деген протоколына қайшы келді. Мұндай ауқымда өз ақшаңды пайдалану ессіздікпен тең.
Авраам Линкольнге телінетін ескі сөз ойға оралады: сотта өз мүддесін өзі қорғайтын айыпталушының клиенті — ақымақ. Сол сияқты, Илонның ауқымында өз стартапын өзі қаржыландыратын кәсіпкердің де инвесторы — ақымақ болуы мүмкін. Дегенмен, бұл «Илон этосының» бизнес жүргізудегі іргелі тәсілі.
1999 жылы жаңа компанияны бастағаннан кейін көп ұзамай CNN тілшісіне берген сұхбатында Илон былай деді: «Бұның бәрі покер ойындарының сериясы сияқты, енді мен бәсі жоғары ойынға көштім және сол фишкаларды өзіммен бірге ала келдім. Мен сол фишкалардың барлығын дерлік жаңа ойынға салдым».
X. com алғашқы федералды сақтандырылған онлайн банктердің біріне айналды және тез арада екі жүз мың тұтынушы жинады. Бірақ ол Питер Тиль мен Макс Левчин құрған Confinity атты тағы бір стартаптың қатал бәсекелестігіне тап болды. Оларда Масктің жеке қаржыландыруының арқасында X ие болған мол қаражат болмады.
Бір жылдан кейін, 2000 жылдың наурызында Тиль мен Маск бірігу мәселесін талқылау үшін бетпе-бет кездесті, Илон Тильді өзінің McLaren көлігімен алып кетті. Бұл — билік көрсетудің (power move) бір түрі еді. «The Founders» кітабында жазылғандай, Тиль Масктен: «Сонымен, бұл көлік не істей алады? » деп сұрайды. Маск: «Қара да тұр», — деп жауап беріп, газды басады. Миллион долларлық көлік жолдан шығып, ауаға ұшып, апатқа ұшырайды, көліктің күл-талқаны шығады.
Олардың аман қалғанының өзі — мүмкін, симуляция ішіндегі — ғажайып еді. Ең таңғаларлығы, олар еш жарақатсыз апат орнынан кетіп, келесі кездесуге таксимен барған. Мәліметтерге қарағанда, McClaren сақтандырылмаған екен. Кейде өз қабілетіңе бәс тігу шектен шығып кетеді.
Осы оғаш жағдайға қарамастан, бәлкім соның арқасында олар сол айда бірігіп, жаңа компанияны Confinity-дің өнімі PayPal-дың құрметіне атады. Маск CEO қызметіне кірісті. Олар алдымен PalmPilot қолданушылары үшін онлайн төлемдерді жүзеге асыруды мақсат етті. Кейінірек белгілі болғандай, бұл тар және болашағы жоқ нарық еді.
Илон тағы да директорлар кеңесімен қақтығысып қалды. Ол PayPal-дың барлық қолданушылар үшін банктік және инвестициялық платформа болғанын қалады, ал Тиль мен Левчин тек онлайн төлем жүйесіне назар аударғысы келді. 2000 жылы кеңес Маскті жұмыстан шығарып, орнына Питер Тильді тағайындады. Бұл кезде Маск өзінің бірінші жары Джастинмен бал айына Сиднейге ұшып бара жатқан еді.
Олар қонған бойда Маск Пало-Альтоға келіп, жұмыстан шығару мәселесін шешу үшін АҚШ-қа кері ұшты. Ол іштей: «Кішкене ғана адамгершілік танытсаң болды, олар сені құртады», — деп ойлаған болуы керек.
Сонымен, Илон Маск тағы да өз-өзіне бәс тікті, бұл жолы одан да үлкен ауқымда. Ол өзінің сүйікті X. com домендік атын қалдырып, PayPal-дан кетті. Содан кейін 2002 жылдың басында PayPal акцияларының жария саудасы өтті, бұл Масктің байлығын бір күнде 60 миллион долларға дейін екі есе арттырды, ал бірнеше аптадан кейін ол SpaceX-ті құрды. Масктің PayPal-дағы үлесі сол жылдың қазан айында eBay компаниясы оны сатып алғанда үш есе артып, 180 миллион долларға жуықтады. Бұл Илонға зымыран стартапын 100 миллион доллар жеке қаражатымен қаржыландыруға мүмкіндік берді.
Маск жаңа жобаны нөлден бастамай, оған кейінірек қосылған кездің өзінде де, ол бұрын қол жетпеген жоғары нәтижелерге жететініне сеніп, өз қабілетіне бәс тігеді. Оның Tesla-ға тіккен бәсі 2004 жылы 6,5 миллион доллардан басталып, келесі төрт жылда 70 миллион долларға дейін өсті, содан кейін ол CEO қызметін қабылдады. Бақылауды өз қолына алу — оның өз қабілетіне тіккен бұдан да үлкен тәуекелі еді.
Көптеген жылдар өткен соң, 2021 жылдың соңында Tesla акциялары бір данасына 250 доллар болған шарықтау шегінде, Масктің үлесі (сол кездегі компанияның 17 пайызы) 135 миллиард долларға бағаланды. Бұл оның 70 миллион долларлық инвестициясының он бес жыл ішінде 1900 еседен астам өсуін білдіреді — он бес жыл бойы орташа жылдық кіріс 13 пайызды құрады, бұл сол уақыттағы S&P 500 индексінің жылдық кірісінен 30 пайызға жоғары.
Tesla-ға инвестиция салғаннан кейін екі жыл өткен соң, 2006 жылы Маск немере інілері Линдон мен Питер Райвтармен бірігіп, SolarCity күн панельдері стартапын құрды. Бұл жолы Маск өзіне емес, інілеріне бәс тігіп, компанияға 30 миллион доллардан астам қаражат құйып, 22 пайыз үлеске ие болды. Оның жарқын жетістіктерімен салыстырғанда, SolarCity сәтсіз жоба болды — дегенмен 2016 жылы Tesla SolarCity-ді 2,6 миллиард долларға сатып алған кезде, Масктің 30 миллион долларлық инвестициясы 500 миллион доллардан астамға өсті. Бұл сома Маск пен басқа инвесторларға Tesla акцияларымен төленді.
Кейінірек акционерлердің талап арыздарында Tesla SolarCity-ді банкроттық алдында тұрған кезде сатып алғаны, бұл келісім SolarCity үшін тым тиімді болғаны айтылды. Tesla кеңесінің басқа мүшелері сот дауын 60 миллион долларға реттеуге келісті, бірақ Маск басқа жолды таңдады. Ол келісім тәуелсіз бағалауларға негізделгенін және әділ бағамен жасалғанын айтып, сотта күресті.
Делавэр сотының судьясы келісті, талап қоюшылар апелляцияға берді, бірақ штаттың жоғарғы соты барлық негізгі мәселелер бойынша Илонның жағына шықты. Ойын, сет, матч — Маск жеңді.
2014 жылы Сан-Францискодағы Vanity Fair конференциясында Маск өзінің болашақ ресми биографы Уолтер Айзексонмен сахнада сөйлескенде өзінің футуристік идеяларының бір шетін шығарды. Соңындағы сұрақ-жауап кезінде Илон симуляция теориясы (біздің әлеміміз компьютерлік бағдарлама болуы мүмкін деген болжам) туралы айта бастайды. Бұл оның алдағы бірнеше жылдағы жаңа бизнестерінің бастамасы болған бақылауларына жол ашты.
Бір сұрақ қоюшы микрофонға келіп, есімі Даниэль екенін және Стэнфорд бизнес мектебінің студенттерімен жұмыс істейтін сәулетші екенін айтады. Олар қалалардағы үлкен мәселелерді шешудің инновациялық жолдарын ойлап табуда. «Біз Детройтты негізгі нысанымыз ретінде таңдадық», — дейді ол, содан кейін: «Сіз қала ауқымындағы инновация ретінде нені көресіз? » — деп сұрайды.
Кенеттен Илон қалалардың астындағы көп қабатты жоғары жылдамдықты туннельдер идеясын айта бастайды. (Үш жылдан кейін ол құрған The Boring Company — осы арманның бастауы еді. )
Илон: Бұл қарабайыр естілуі мүмкін, бірақ мен туннельдерге көбірек көңіл бөлу керек деп ойлаймын. Егер қалаға қарасаңыз, сізде көптеген пәтерлер мен кеңсе ғимараттары бар және олар көп деңгейлі. Мысалы, Манхэттенде орташа есеппен ғимараттар отыз қабатты болса, ал көше — бір ғана қабат. Бұл анық мәселе. Яғни, сізде отыздың бірге қатынасы бар—
Уолтер: Демек, бізде жер астында бір-бірінің үстіне жиналған көп қабатты тас жолдар болуы керек.
Илон: Иә. Туннельдер де болуы мүмкін. Туннельдер ғимараттардың ізімен жүруі міндетті емес. Олар диагональ бойынша жүре береді. Иә. [Мұны қазір қиялында көріп тұр. ] Және сіз қалағанша көп деңгей жасай аласыз. Сондықтан бұл тек туннельдер салудың құнына байланысты. Бірақ шын мәнінде, туннель — бұл жердегі тесік. Оны жасау қаншалықты қиын болуы мүмкін? [Аудитория күледі] Сондықтан кейбір кәсіпкерлер туннель салуға күш салса, бұл бүкіл әлемдегі қалаларды түбегейлі өзгертетін сияқты көрінеді.
Айзексон одан көбірек идеялар сұрайды, Илон ғылыми фантастикаға ұқсайтын ойлар тізбегін айта бастайды.
Илон: Бұл туннельдер мен түтіктер сияқты. Ұзақ қашықтыққа саяхаттау үшін тігінен ұшып-қонатын электрлі дыбыстан жылдам ұшақтар ең дұрыс жол деп ойлаймын. Және бұл өте мүмкін нәрсе.
Бес жүз мильден астам қашықтыққа баратын болсаңыз, бұл ең жақсы көлік болады, өйткені бұл кез келген нүктеден кез келген нүктеге жету мәселесін шешеді. Қысқа қашықтықтар үшін, бес жүз мильден төмен жерде ұшу және қону уақыты шығын болғандықтан, ұшақтар онша жақсы емес. Сондықтан мен қандай да бір вакуумдық түтікті (evacuated tube) пайдалану тиімдірек деп ойлаймын.
Уолтер: Вакуумдық түтік деген не?
Илон: Жай ғана ауа тығыздығын азайтатын құрылғы, сонда кедергі күрт төмендейді, бұл сіздің биіктікке телепортацияланғаныңыз сияқты болады. Сіз әлдеқайда жылдам жүре аласыз және ұшу-қону мәселелерімен айналыспайсыз.
Бұл «hyperloop» идеясы бірнеше стартаптарға оны жүзеге асыру үшін басқа инвесторлардан жүздеген миллион доллар жинауға көмектесті. Біраз сұрақтардан кейін Уолтер Айзексон Масктен 2000 жылы директорлар кеңесі оның «барлығына арналған қосымша» туралы көзқарасын қабылдамағаннан кейін кетіп қалған PayPal компаниясы туралы сұрайды. eBay қазір PayPal-ды жеке қоғамдық компания ретінде бөліп шығарып жатқан еді, Айзексон одан: «PayPal-дың одан әрі дамығанына көңіліңіз толмай ма? » — деп сұрайды.
Илон: «Иә, PayPal, шынында да, eBay оны сатып алғаннан бері көп өзгерген жоқ. Менің PayPal немесе қаржы саласы туралы ұзақ мерзімді көзқарасым — бұл оғаш естілуі мүмкін — қаржы жүйесін әртүрлі, қауіпсіз емес дерекқорлар тізбегінен бір дерекқорға немесе бірнешеуіне айналдыру болды».
Ол жалғастырды: «Ақша — бұл дерекқордағы сан ғана. Бұл солай. Және бұл ең алдымен еңбек ресурстарын бөлуге арналған ақпараттық механизм. Қазіргі дерекқорлар тиімді емес. Олар бір-бірімен нашар байланысатын, қауіпсіздігі төмен және деректерді күніне бір-ақ рет өңдейтін ескі мейнфреймдер». Ол PayPal-ды бөліп шығару дұрыс қадам екенін айтады.
«Мен оны толыққанды қаржы институтына айналдырар едім. Сіз тұтынушыға қажетті барлық қаржылық қызметтерді бір жерде, біркелкі интеграцияланған және пайдалануға оңай етіп жасағыңыз келеді. Мен тұтынушыға қатты мән беремін. Меніңше, көптеген банктер клиентке онша мән бермейтін сияқты. Сондықтан адамдар ойлағаннан да жоғары, шын мәнінде жақсы банк болуға мүмкіндік бар».
Уолтер Айзексон Reuters тілшісінің Үндістан үкіметінің Марсқа зонд жіберу әрекеті туралы сұрағын қабылдайды. Ол жоба бар болғаны 75 миллион доллар тұрған, бұл NASA-ның ұқсас әрекетінен сегіз есе арзан. Маск бұл «мемлекеттік мекеме жасаған өте әсерлі миссия» екенін айтып, өзінің тағы бір футуристік арманы — Марсқа көшеді.
«Сайып келгенде, біз Марсқа миссияларды бұдан да әлдеқайда арзан жасауымыз керек. Әйтпесе, Марста өзін-өзі қамтамасыз ететін өркениет құру мүмкін болмайды. Өйткені бізге миллиондаған тонна жүк пен миллиондаған адамдарды тасымалдауға тура келеді, ал Марсқа көшу құны қолжетімді болуы тиіс. Әйтпесе адамдар бара алмайды. Сондықтан құн бірнеше есе төмендеуі керек... Мен бір миллионнан әлдеқайда төмен болар еді дер едім».
Осының көбі болашақ жоспарлардың белгісі еді. Бір жылдан кейін, 2015 жылы Маск OpenAI-ді құруға көмектесті. Ол оның әлемдегі AI ғалымдарының шамамен үштен екісін иемденген Google және Microsoft-қа қарсы күш ретінде өсуін қалады. Бірақ 2016 жылы ол OpenAI кеңесінен кетті. Ол OpenAI-дің коммерциялық емес және ашық бастапқы кодты, яғни кез келген адам көшіріп, пайдаланып және жақсарта алатын «тегін» бағдарламалық жасақтама болғанын қалады. Кеңес болса коммерциялық пайдаға көбірек қызықты. Басқа мүшелердің еркіне көнгенше, Маск заттарын жинап, кетіп қалды. Ол бәрібір қайтып оралар еді; егер ол бір нәрсені басына бекітіп алса, оған әрқашан оралады.
Маск сол жылы адам миына компьютерлік чиптерді орнатуды зерттеу үшін Neuralink компаниясын құрды. Сегіз жылдан кейін ғана ол 2024 жылдың қаңтарында ота жасалған Ноланд Арбо есімді жас квадриплегиялық (төрт аяқ-қолы сал болған) науқастың миына алғашқы сынақ чипін орнатуға федералдық рұқсат алды. Арбоның компьютер экранындағы курсорды тек миының көмегімен қозғалтып жатқан видеосы БАҚ-ты таңғалдырды. Кейін науқас Джо Роганға берген сұхбатында чип оған бейнеойындарда артықшылық беретінін, тіпті ойланбай жатып триггерді басуға мүмкіндік беретінін айтып мақтанды.
Бұдан кейін Маск тағы бір мекеме — кептелісті азайту үшін жер асты туннельдерін қазатын Boring Company-ді құрды. Бұл Масктің технологияның қайда бағытталатыны және оның максималды пайда үшін қайда қолданылуы мүмкін екендігі туралы ондаған жылдарға созылған жеке пайымына тіккен ұзақ мерзімді бәстері еді. Ол басқалар үшін тым оғаш көрінетін идеяларды қаржыландырды және бұл оның өз түйсігіне деген сенімінен туындады.
2017 жылы, ақыры, Илон Маск 2000 жылы PayPal-да қалдырып кеткен X. com домендік атын қайта сатып алды. Ол ол үшін PayPal-ға 1 миллион доллар төледі. Маск 2017 жылдың 10 шілдесінде твиттерде былай деді: «PayPal-ға X. com-ды қайта сатып алуға мүмкіндік бергені үшін рақмет! Қазір ешқандай жоспар жоқ, бірақ бұл мен үшін үлкен эмоционалдық құндылыққа ие». Ол бәрін алдын ала жоспарлап қойған еді.
Осы арада OpenAI 2019 жылы Microsoft-тан 1 миллиард доллар инвестиция алды, содан кейін 2023 жылдың қаңтарында бағдарламалық жасақтама алыбынан 49 пайыз үлестің орнына тағы 10 миллиард доллар құйылды. Осылайша, Маск қарсы тұруды армандаған екі алпауыттың бірімен OpenAI бірігіп кетті.
Сондықтан Маск тағы да өз-өзіне бәс тікті. 2023 жылдың наурызында ол xAI корпоративтік атауын тіркеді, ал шілдеде жаңа компанияны әлемге таныстырды. Жыл соңына қарай ол ChatGPT-тен асып түсуге бағытталған Grok атты жаңа AI чат-ботын ұсынды. Онда Дуглас Адамстың «Галактика бойынша автостоппен саяхат» кітабындағыдай сарказмға толы «көңілді режим» бар.
Бұл уақытта Илон Twitter-ді 44 миллиард долларға сатып алып, өзіне тіккен ең үлкен бәсін жасап қойған еді. Содан кейін ол 2023 жылдың шілдесінде платформаны X. com ретінде қайта іске қосты, ол үшін 2017 жылы PayPal-дан сатып алған домендік атын пайдаланды. Осылайша, ол 2000 жылы жүзеге асырғысы келген стратегиясын жалғастырып, PayPal-дың негізгі бизнесін нысанаға алды.
Маск Twitter-ді бақылауға алу үшін жеке өзі 30 миллиард доллар инвестициялады. Ол акцияларды 2022 жылдың 31 қаңтарынан бастап сатып ала бастады және сәуір айына қарай 9,2 пайыз үлесті 3 миллиард долларға иеленді. Барлығын сатып алу үшін ол тағы 27 миллиард доллар қолма-қол ақша салды. Бұл шынымен де өте үлкен бәс. Қаржыландыруды көтеру үшін Маск 15,5 миллиард долларлық Tesla акцияларын сатты және Morgan Stanley мен басқа да алыптардан Tesla акцияларын кепілге қойып, 12,8 миллиард доллар қарыз алды. Сондай-ақ ол Fidelity, Sequoia, Andreessen-Horowitz венчурлық қоры және оның досы, Oracle негізін қалаушы Ларри Эллисонды қосқанда он сегіз басқа инвестордан 7,1 миллиард доллар жинады.
Сауд Арабиясының ханзадасы Аль-Валид ибн Талал және Катардың егеменді қоры да инвестиция салды. Бұл Илонның ең көрнекті тұлға екенін ескерсек, Twitter келісіміне федералды тексеру жүргізуге түрткі болуы мүмкін. Осылайша, Twitter келісімі «өз-өзіңе бәс тігу» стратегиясының көшбасшылық аксиомасын көрсетеді: сіз өзіңізге бәс тігу арқылы жол бастасаңыз, басқалар сіздің соңыңыздан еруге көбірек дайын болады. Сіздің өзіңізге тіккен бәсіңіз олардың да сізбен бірге тәуекелге баруға деген құлшынысын арттырады. Себебі сіздің де «тәуекелге өз басыңызды тіккеніңіз» (skin in the game) көрініп тұр.
X — бұл ұзақ мерзімді жоба және оның сәтті немесе сәтсіз болғанын бағалау үшін бір жыл жеткіліксіз. Дегенмен, бір жылдан кейін Илон Масктің инвесторлар тобы 4 миллиард доллардан астам шығынға батты: Fidelity өзінің 316 миллион долларлық инвестициясын 65 пайызға төмендетсе, ARK Investment Management-тен Кэти Вуд Twitter-дегі үлесінің құнын 47 пайызға кемітті. Сонымен қатар, Morgan Stanley және басқа несие берушілер Twitter-ге берген 12,8 миллиард долларлық несиелерінің қайта сату құнынан 2 миллиард доллар жоғалтты. Бұл ауыр соққы еді.
Бірақ олардың қағаздағы шығындары Масктің өз шығындарымен салыстырғанда түк емес: оның 30 миллиард долларлық үлесі Twitter-ді сатып алғаннан бір жыл өткен соң 19 миллиард долларға азайды. Екінші жағынан, оның таза байлығы кейде 200 billion доллардан асатындықтан, қате бәс тігу кезіндегі қателік шегі әлдеқайда үлкен. Оның ауқымындағы нөлдердің қатары таңғаларлық және Масктің өзіне бәс тігу қабілеті біздің өмірімізбен салыстыруға келмейтіндей көрінуі мүмкін. Дегенмен, сіздің байлығыңыз миллиардтаған доллар болсын немесе 1 миллион доллардан аз болсын, принциптер бірдей.
Қалай болғанда да, сіз өзіңізге үлкенірек бәс тігуді, жағдай нашарлаған жағдайда үлкенірек тәуекел мен ауыр құлдырауды қабылдауды таңдауыңыз керек. Тіккен бәсіңізді ақтау үшін сіз бәрінен де көп жұмыс істеуіңіз қажет. Қай деңгейде болсаңыз да, сізге бәсекелестермен, жаулармен және сыншылармен күресуге және олардың емес, өз тарихыңыздың соңынан еруге тура келеді.
Миллиард долларлық байлық жинап жатсаңыз да немесе зейнетке 1 миллион доллар жинап жатсаңыз да, бұл міндет қажымас қайрат пен табандылықты, тынымсыз еңбек пен терең зейінді талап етеді. Және онымен жылдар бойы айналысуға дайын болу керек. Біз бірінен соң бірі келетін сәтсіздіктерге төтеп беріп, алға жылжуымыз керек. Өзімізге тіккен бәсіміз бұрынғыдан да жақсы нәтиже беретініне жететін күш-қуатымыз бен қабілетіміз бар екеніне сенімді болуымыз керек.
Егер біз өз дегенімізден қайтпай, ақылмен әрекет етсек, өзімізге деген сенім өз жемісін береді. Біз тәуекелге баруға дайын болуымыз керек. Әрқашан өзімізге бәс тігіп, нәтижеге жету үшін жылдар бойы жан аямай еңбек етуіміз қажет.
10-сабақ
Ешқашан ұшпағаннан көрі, ұшып барып өртенген жақсы.
SpaceX-тегі ілгерілеу мен сәтсіздіктер
2023 жылдың толық жылында SpaceX рекордтық көрсеткішке — тоқсан алты сәтті зымыран ұшыруға қол жеткізді. Әрбір ғарыш кемесі спутниктерді ғарышқа жеткізді, бұл ретте бірінші сатыдағы бөлік өз қуатымен тігінен қонып, таңғаларлық түрде бастаған жеріне немесе теңіз ортасындағы қалқымалы дрон-платформаға оралды.
SpaceX-тің сол жылы қол жеткізген елеулі жетістіктерінің ішінде:
Ол Falcon 9-дың 91 ұшырылымын, сондай-ақ үлкенірек Falcon Heavy-дің 5 ұшырылымын жүзеге асырды, бұл өткен жылғы 61 миссиядан әлдеқайда көп. Бұл әр төрт күн сайын жаңа ұшырылым дегенді білдіреді. SpaceX бір жылдың ішінде Falcon 9-ды ол алғаш пайда болғаннан кейінгі онжылдықтағыдан да көп рет ұшырды; бір аппарат қазір рекордтық 19 рет ұшты. Сондай-ақ, компания орбиталық зымыран үдеткішінің (зымыранды жоғары көтеретін бөлік) 250-нші қонуын тіркеді және 1966 жылдан бері болмаған жағдайды — екі зымыранды небәрі үш сағаттық айырмашылықпен ұшыруды орындады.
Желтоқсан айының соңында Флорида штатындағы Канаверал мүйісіндегі Кеннеди ғарыш орталығынан Falcon Heavy зымыраны аса құпия пайдалы жүктемені (зымыран тасымалдайтын құрылғы немесе жүк): АҚШ Ғарыш күштерінің X-37B ғарыш ұшағын орбитаға шығару үшін көтерілді. Ұзындығы 30 фут болатын, ұшақ сияқты қонатын бұл басқарылмайтын шағын шаттл өзінің алдыңғы миссиясында орбитада тоғыз жүз күннен астам уақыт болған. Ол күн энергиясы, радиация әсері және басқа да құбылыстар бойынша автоматтандырылған тәжірибелер жүргізеді.
Алайда бұл әсерлі жетістіктер тізбегі БАҚ-тың назарын аудара алмады. Оның орнына олар екі үлкен, атышулы сәтсіздікке шүйлікті.
Starship-тің алғашқы қадамдары
2023 жылдың 20 сәуіріне, яғни «4/20» күніне ауысайық. Илон Масктың марихуана мен осыған қатысты «420» жаргоны туралы қалжыңдарын ескерсек, бұл өте сәйкес келетін күн. Техас штатындағы Бока-Чикадағы ұшыру алаңында бізді бір күні Марсқа жеткізетін келесі буын зымыраны — Starship тұр. Starship өзінің алғашқы толық жинақталған сынақ ұшуынан өткелі жатыр: бірінші сатыдағы Super Heavy үдеткіші және оның үстіне орнатылған екінші сатыдағы Starship кемесі. Бұл бес жылдық прототиптерден, статикалық отты сынақтардан және жарылыспен аяқталған түрлі ұшырулар мен қонулардан кейінгі сәт.
Егер бәрі жоспар бойынша өтсе, зымыран кемесі Бока-Чикадан ұшып, бірінші сатысын іске қосады, ол жеті минуттан кейін Мексика шығанағына «қатты құлау» үшін Жерге қайта оралады. Содан кейін жоғарғы сатыдағы Starship аппараты Гавайи маңындағы Тынық мұхитына қонбас бұрын планетаны жарты айналымдай айналып ұшады. Тағы да айтамыз, егер бәрі жоспар бойынша болса.
Бұл орасан зор аппаратты ғарышқа ұшыру әрекетінің өзі мүмкін еместей көрінеді. Starship — бұрын-соңды жасалған ең үлкен, ең қуатты зымыран. Бұл керемет пропорцияларға ие құбыжық, оның зорлығы мен биіктігі сондай, оны жақыннан көру тіпті қорқынышты.
Илонның өзі Starship-тің ауырлығы мен масштабына таңғалғандай көрінеді. Ол 2022 жылдың тамызында Full Send подкастына берген сұхбатында былай деді:
«Starship бұрын-соңды жасалған кез келген нәрсемен салыстырғанда өте үлкен. Бұл Айға қонатын кішкентай нәрсе емес. Бұл Айға қонатын алып ғарыш кемесі. Ол Айға 100 тонна пайдалы жүктеме жеткізуге қабілетті, бұл өте көп. Starship арқылы Ай базасын салуға болады. Сонымен, біз тек шағын қону модулі болған, Ай бетінде бірнеше сағат болып, сосын қайта ұшып кеткен Apollo бағдарламасынан әлдеқайда асып түсе аламыз. Аполлон бағдарламасы Ай базасын салуға қабілетті емес еді. Бірақ Starship жүйесі Ай базасын салуға қабілетті. Менің айтқым келгені, ол Айда немесе Марста қала салуға қабілетті етіп жасалған. Жүйе осы үшін жасалған».
Бұл ғарыш кемесінің биіктігі 400 футқа небәрі 3 фут жетпейді, бұл қырық қабатты ғимаратқа тең (салыстыру үшін: Бостандық мүсіні тұғырымен бірге 305 фут). Диаметрі 30 фут, ал толық жанармай құйылғандағы салмағы бес мың тонна немесе 11 миллион фунт.
Бұл Falcon 9-дан (биіктігі 230 фут) 72 пайызға биік және Falcon-ның 12 футтық диаметрінен екі еседен астам үлкен — сондай-ақ Falcon-ның жалпы салмағынан (1,2 миллион фунт) тоғыз еседен астам ауыр. Бұл оның жеңіл, тот баспайтын болаттан жасалған корпусына қарамастан осындай. Егер көлем маңызды болса — ал ол маңызды — онда Starship-тің маңызы өте зор.
Сондай-ақ тарту күші (зымыранды қозғалысқа келтіретін күш) де маңызды. Falcon 9 тоғыз Merlin қозғалтқышымен жабдықталған, олардың әрқайсысының ұзындығы он фут, диаметрі үш фут, салмағы 1400 фунтқа жуық және тарту күші 190 000 фунтты құрайды. Ал Starship-тің Super Heavy үдеткіші жаңа Raptor класындағы 33 қозғалтқышпен жұмыс істейтін болады. Бұған қоса, Starship ғарыш аппаратында тағы алты Raptor бар.
SpaceX Merlin-ді де, Raptor-ды да толығымен АҚШ-та жобалайды және шығарады. Бұл сирек кездесетін жағдай. Биіктігі он фут болатын әрбір Raptor қозғалтқышының диаметрі Merlin-нен 40 пайызға кең және салмағы одан үш есе дерлік ауыр (3500 фунт), ал тарту күші екі жарым есе көп (507 000 фунт). Салыстыру үшін айтсақ, Boeing 767 лайнерінің тарту күші 63 000 фунтты құрайды.
Raptor-дың тарту күшінің салмаққа қатынасы 143,8-ге тең, бұл зымыран қозғалтқышы өз салмағынан 143,8 есе ауыр нысанды жоғары көтере алатынын білдіреді. Бұл өте көп. 33 Raptor-дың бір мезгілде жұмыс істеу күші сондай қуатты, Илон Масктың өзі 2023 жылғы 16 сәуірдегі Twitter Spaces тікелей эфирінде оны бір қорап гранатаға теңеді. «Білесіз бе, өте үлкен гранаталар». Ол ұшыру алаңының бұған шыдас беретініне күмәнданып, егер ол еріп кетсе, оны қайта тұрғызуға бірнеше ай кетуі мүмкін екенін айтты.
«Мен ұшыру қондырғысының өзі жойылмаған кез келген нәтижені... жеңіс деп санаймын», - деді Маск Twitter Spaces эфирінде өз жазылушыларына. «Егер бірдеңе дұрыс болмай қалғанға дейін ұшыру алаңынан жеткілікті қашықтыққа ұзап кетсек, мен мұны сәттілік деп есептеймін. Тек ұшыру алаңын жарып жібермесек болды». Бұл өте маңызды көрсеткіш еді.
Бұл уақытта Илон үшін сәтсіздік SpaceX-тегі тұрақты серіктесіне айналған болатын. Starship-тің 4/20 күнгі алғашқы толық ұшу сынағына дейінгі жол жиі кездесетін келеңсіздіктер мен көптеген сәтсіздіктерге толы болды. Бұл алып зымыранды әзірлеуге 2012 жылдан 2018 жылға дейінгі уақыт, содан кейін бес жылдық құрылыс пен сынақ жұмыстары жұмсалды. SpaceX үздіксіз инновациялар енгізіп, шағын, кезең-кезеңімен жасалатын қадамдармен жылдам әрі қарқынды жұмыс істеді, прототиптерді жаппай шығарып, оларды батылдықпен сынақтан өткізді.
Ұшуға дайын тұрған бұл зор Starship Ship 24 деп аталды, бұл SpaceX-тің бес жыл ішінде жобалаған және жасаған 26-ншы моделі еді. Олардың он бесі сынаққа дейін істен шығарылды. Осыған дейінгі сегіз модель әртүрлі кезеңдерде жарылып тынды. «Қайтадан тырыс және қайтадан ұш». SpaceX-тің 13 000 қызметкері сәтсіздіктен қаймықпайды және қиындықтардан шабыт алады, бұл Бока-Чикада Starship-тің әрбір ұшырылымында және әрбір жарылысында бірге болған олардың бас директорының көшбасшылығы мен мызғымас оптимизмінің арқасы.
Қазіргі уақытта бұл SpaceX курсанттары Илонның он бір сабағының тағы біріне машықтанған: ешқашан ұшырмағаннан көрі, ұшырып, өртеп жіберген артық. Илонның әлемінде ұшыра алмау — сіз жасай алатын ең үлкен күнәлардың бірі, ол мұны өзі жек көретін (әсіресе қол астындағылардың бойындағы) созбалаңға салушылықпен бір деңгейге қояды. Бұл екі қасиет бір-бірімен тығыз байланысты.
Өз өмірімізде және мансабымызда біз сәтсіздік идеясынан қорқамыз, өйткені оны соңғы нәтиже және аяқталу деп түсінеміз. Түзетілмейтін нәрсе ретінде көреміз. Сондықтан, сол жаман тағдырдан қашқымыз келіп, көбіміз алға ұмтылудан бас тартамыз, өзімізден ең жақсысын және ең көбін талап етуден жасқанамыз. Үлкен пайда әкелуі мүмкін үлкен тәуекелге бармау үшін сылтаулар ойлап табамыз. Нәтижесінде біз тағы да қолдан келетін нәрседен азына қанағат етеміз, ал өміріміз бен мансабымыздағы сыйақылар осы қорқақтықтың салдарынан азая түседі. Егер сіз мұны сезсеңіз, көңіл-күйіңіз одан сайын нашарлайды: сіз өз мүмкіндігіңізден төмен нәтиже көрсетіп жатқаныңызды білесіз. Беріле саласыз.
Ал Илон Маск сәтсіздікті басқаша түсінді: бұл жай ғана уақытша, қысқа мерзімді нәтиже және процестің қажетті бөлігі. Сәтсіздік пайдалы фактор болуы мүмкін, ол нақты бизнестегі, жүйедегі немесе технологиялық инновациядағы әлсіз тұстарды ашып береді. Егер біз оған дұрыс қарап, дұрыс жауап берсек, ол өз жемісін береді. Ең бастысы, егер біз одан сабақ алсақ.
Starship-ке қатысты жағдай да осындай. Ол 2005 жылы Илон Масктың қиялында пайда болған еді, бұл SpaceX-тің өзінің алғашқы зымыраны — Falcon 1-ді алғаш рет ұшыруынан үш жыл бұрын болатын. Ол BFR — Big Fucking Rocket (Алып Зымыран) туралы армандады, кейінірек оны сыпайы түрде Big Falcon Rocket деп атады, ал соңында ғылыми фантастикаға беріліп, оның атын Starship деп өзгертті.
Оның ойынша, бұл зымыран Жерден 350 миль биіктіктегі төмен Жер орбитасына 100 тонна пайдалы жүктеме көтеруге қабілетті болуы керек еді. Бұл бүгінгі Falcon 9 тасымалдайтын 25 тонналық (50 000 фунт) жүктемеден төрт есе көп. Мұндай қуат пен массаға ие кеме астронавттарды Жерден ширек миллион миль қашықтықтағы Айға жеткізе алады. NASA, егер ол ұшуға жарамдылығын және адам тасымалдауға қауіпсіз екенін дәлелдей алса, 2025 жылы Айға Artemis III басқарылатын миссиясы үшін Starship-ті пайдалануды жоспарлап отыр.
Starship Марсқа дейін жете алады, бірақ бұл үшін тоғыз ай уақытты алатын 140 миллион мильдік жолды еңсеру керек. Бұл асқақ мақсат — Starship-тің түпкілікті миссиясы.
Алғашқы прототип — Starhopper 2018 жылы жерде статикалық отты сынақтардан және бір жылдан кейін екі төмен биіктіктегі сынақ ұшуынан (ұшырусыз, ауада қалықтау) өтті. Содан кейін ұшпайтын екі прототип жасалды, олардың бірі 2019 жылы қысым сынағы кезінде жойылды; екіншісі 2020 жылы бөлшектелді. Тағы екі модель қысым сынағы кезінде істен шықты, ал тағы бір прототип қозғалтқыштың бесінші тікелей сынағы кезінде жарылып кетті.
Содан кейін, 2020 жылдың 5 тамызында, жоғары биіктікке сынақтан өткен алғашқы негізгі прототип Бока-Чикадағы іргелес ұшыру алаңына сәтті қонбас бұрын 500 фут биіктікке дейін көтерілді. Жеке ғарыш зерттеулерінің шежіресінде бұл ағайынды Райттардың 1903 жылғы 17 желтоқсанда Солтүстік Каролинадағы Китти-Хокта жасаған алғашқы ұшуына тең келеді.
Екінші жоғары биіктіктегі зымыран бір айдан кейін дәл сондай нәтиже көрсетті. Содан кейін Starship SN8 — сегізінші модель және алғашқы жоғарғы сатыдағы прототип пайда болды. Ол 2020 жылдың 9 желтоқсанында сегіз мильге жуық биіктікке ұшып, Жерге қайта оралды, бірақ қатты қону кезінде ақау шығып, зақымдалды. Бұл Федералды авиация басқармасының (FAA) тергеуіне себеп болды, ол кейіннен түрлі түзетулерді талап етіп, келесі сынақ ұшуына жол ашты.
Бірнеше аптадан кейін, 2021 жылдың 2 ақпанында Starship-тің тоғызыншы прототипі қону кезінде бір қозғалтқышы іске қосылмай қалып, құлады. Бұған қарамастан, 10 наурызда Илон Маск пен SpaceX Starship SN10-ды ұшырды. Ол өзінен бұрынғы аппараттың ұшу жолын қайталап, сондай қатты қонды, тіпті оның қону тіректері сынып кетті және ол жарылғанға дейін он минут бойы Пиза мұнарасы сияқты қисайып тұрды.
Буум! Небәрі жиырма күннен кейін, 30 наурызда Starship SN11 көтеріліп, SN9 және SN10 ұшқан жолмен ұшты — және қону кезінде жарылып кетті. Қозғалтқыш ақауы. Жинау аяқталғанға дейін тағы үш прототип лақтырылды, содан кейін 2021 жылдың 5 мамырында Starship зымыранының 16 қабатты жоғарғы бөлігі SN15 Бока-Чикадан ұшырылды. Және ол аман-есен қонды!
Ол алты миль биіктікке ұшып, басталған жеріне оралды, іргелес алаңға қонды және бұған дейінгі төрт жоғары биіктіктегі зымыран түрлі себептермен жарылып кеткеннен кейін аман қалған алғашқы аппарат болды. Ең бастысы, сол кезде Илон Маск журналистерге айтқандай, SN15-те осы ұшырылымға дейінгі төрт сәтсіздіктен алынған жүздеген жақсартулар болды.
Мұның бәрін мұқият бақылап отырған NASA шенеуніктері SpaceX-тің сәтсіздік пен жарылыстарға қарамастан, прототиптен соң прототипті ұшырудағы табандылығына тәнті болды. Ғарыш агенттігі SpaceX-ке Айға жасалатын алғашқы екі миссия үшін 2,9 миллиард долларлық келісімшарт беріп, Джефф Безостың Blue Origin компаниясын (NASA мердігері Lockheed Martin-мен одақтас болғанына қарамастан) шеттетті.
Осылайша, 2023 жылдың 20 сәуірінде, екі жылға жуық әзірлеуден және жоғарғы бөлігі — қара түсті Starship аппараты мен оның үдеткіші — ашық-ақ түсті Super Heavy-ді статикалық сынақтан өткізгеннен кейін, екі сатылы зымыран жинақталып, орнына қойылып, ұшуға дайын болды.
Жергілікті уақыт бойынша таңғы 8:33-те Бока-Чикадағы SpaceX-тің Starbase ұшыру полигонында қырық қабатты зымыран Super Heavy-дің Raptor қозғалтқыштары іске қосылғанда дірілдей бастады және ұшыру алаңынан әрең көтерілді. Оқиға орнында жүздеген қызметкер бұл алып кеменің мұнарадан ұзап кеткеніне қуанып, айқайлады.
Отыз секундтан кейін ол аспанға бір шақырым (мильдің оннан алты бөлігі) көтерілді, ал жүз секундта Starship он бес шақырым (тоғыз миль) биіктікте болды және әлі де көтеріліп жатты. Ол қазір көптеген зымыран ұшырылымдарынан екі есе жоғары жылдамдықпен атылып бара жатқан еді. Екі минут қырық секундта, 26 шақырым (16 миль) биіктікте, төменгі Super Heavy үдеткіш сатысының зымырандары Starship-тің жоғарғы бөлігінен бөлінуге және Мексика шығанағына құлауға дайындалып, жоспарланған тоқтауын бастады. Зымыран осы бөлінуді жүзеге асыру үшін алдын ала бағдарламаланған бұрылысты жасай бастады, бірақ бірдеңе дұрыс болмады.
Starship Heavy-дің (төменгі бөлігі) 33 Raptor қозғалтқышының үшеуі ұшу кезінде іске қосылмай қалған болатын, ал бұл уақытқа қарай барлығы сегіз қозғалтқыш істен шықты. Екі бөліктен тұратын зымыран өз-өзімен айнала бастады, Super Heavy жоғарғы Starship аппаратынан бөліне алмады. Starship-тің миссияның алдына қойған мақсатына — Жер орбитасын жартылай айналып өтіп, Тынық мұхитына құлауға жете алмайтыны белгілі болды.
SpaceX-тің тікелей трансляциясында компанияның бас инженері Джон Инспрукер мен инженерлік менеджер Кейт Тайс-тың алаңдаушылығын естуге болады.
Инспрукер: Қазір біз бұрылыстың басталғанын көрген сияқтымыз, бірақ жердегі камералардан бүкіл Starship жиынтығының айналуын жалғастырып жатқанын анық көріп тұрмыз. Қазір бөліну болуы керек еді. Әлбетте, бұл номиналды (қалыпты) жағдай сияқты емес.
Тайс: Иә, ол шынымен де айналып жатқан сияқты, бірақ мен бәріне ескерткім келеді: мұнарадан ұзап шыққаннан кейінгінің бәрі біз үшін үлкен бонус (icing on the cake) болды.
Сол сәтте, ұшырылғаннан кейін төрт минут өткенде және 29 шақырым (18 миль) биіктікте Starship миллиондаған бөлшекке бөлініп жарылды. Аппараттың басқарудан шығып бара жатқанын сезген ұшу инженерлері «ұшуды тоқтату жүйесін» іске қосу үшін жою түймесін басты, бірақ ол қырық секунд бойы жауап бермей, ақыры түтін бұлты болып жарылды.
SpaceX-тің Starbase-індегі халық қуаныштан айқайлады, бұл біртүрлі реакция еді. Бұл адамдар Starship-тің ауаға көтерілгеніне жеңілдеп, таңғалғандай болды. Starship жарылғаннан кейін бірнеше минуттан соң Инспрукер мен Тайс тікелей эфирде қысқаша есеп берді. Кейт Тайс көрермендерге: «Бұрын айтқанымыздай, әрине, біз соңына дейін жеткіміз келді, бірақ осы жерге дейін жетудің өзі, шынымды айтсам, таңғаларлық», - деді.
Джон Инспрукер: Егер сіз бізге енді қосылсаңыз, Starship көтерілу кезінде біз RUD (Rapid Unscheduled Disassembly — Жоспарланбаған жедел бөлшектену) деп атайтын жағдайға тап болды. [Бұл «жарылыс» деген сөздің күлкілі эвфемизмі; Илон жасайтын әзілге ұқсайды. ] Бірақ, бұл дамыту сынағы болатын, бұл Starship-тің алғашқы сынақ ұшуы еді және мақсат — деректер жинау, сондай-ақ бұрын айтқанымыздай, алаңды босатып, қайтадан дайындалу.
Ол тағы былай деп қосты: «Сондықтан не болатынын ешқашан нақты білмейсіз, бірақ біз уәде еткендей, қызық болатынына кепілдік берілген! Starship бізге осы уақытқа дейінгі шынымен де керемет сынақтың өте әсерлі аяқталуын сыйлады». Оның RUD-қа сілтеме жасауы Twitter-де көптеген келемеждердің туындауына түрткі болды, онда қалжыңбастар кеменің жаңа иесі Илон Маск олардың келемеждерін көріп, бәлкім, біреуіне жауап берер деп үміттенді.
Жарты миллионға жуық жазылушысы бар бір аккаунт мысқылдап: «SpaceX мұны «жоспарланбаған жедел бөлшектену» деп атайды. Біздің кезімізде мұны жарылыс дейтінбіз», - деп жазды. Бұл жазба 1,2 миллион қаралым жинады. Тағы бір мерген: «Илон Масктың күні: таңертең Starship-тің «жоспарланбаған жедел бөлшектенуі», түстен кейін Twitter-дің «жоспарланған жедел бөлшектенуі»», - деп твит қалдырды. Dictionary. com өз үлесін қосты: «Біз синонимдерді жақсы білеміз, бірақ «жоспарланбаған жедел бөлшектену» біз үшін де жаңалық болды».
Негізгі БАҚ та онша жомарттық танытпады. The Washington Post: «SpaceX Starship-ті сәтті ұшырды, бірақ алғашқы ұшуда ол жарылып кетті». The Financial Times: «SpaceX зымыраны орбитаға жетпей жарылды». CNN. com: «SpaceX Starship зымыраны алғашқы сынақ ұшуына көтерілді, бірақ ауада жарылып кетті».
Reuters мәселені жеке тұлғаға тіреді: «Илон Масктың Starship зымыраны алғашқы сынақ ұшуынан кейін бірнеше минуттан соң жарылды». The New York Times тақырыбы тіпті сарказм сияқты естілді: «SpaceX-тің Starship «оқу тәжірибесі» жарылыспен аяқталды». Бірақ бұрынғы беделді газет мынаны атап өтті: «SpaceX-тің қателіктерден сабақ алу тарихы бар. Компанияның ұраны — «Жылдам сәтсіздікке ұшыра, бірақ одан да жылдам үйрен»». Дәл солай.
Raptor қозғалтқыштары ұшу кезінде ұшыру платформасына апатты зиян келтіріп, бүкіл бетін талқандап, бетон бөлшектерін жарты миль қашықтыққа дейін ұшырды. Кейбір бөлшектер теңізге түсті. Ұшыру алаңы болған жерде бірнеше минуттан кейін тек алып шұңқыр қалды. Ұшыру сонымен қатар төрт акрға жуық жерде өрт тудырды.
Осылайша, Илонның 4/20 ұшырылымынан бірнеше күн бұрын айтқан өлшемі бойынша (ұшыру алаңын қиратпау — жеңіс), бұл толық жеңіліс еді. Солай емес пе?
Мексика шығанағы мен Тынық мұхитына аман-есен қонудың орнына, Starship-тің екі бөлігі бөлшектеліп кетті. SpaceX бастапқыда Федералды авиация басқармасына кез келген апат кезіндегі қоқыстар шамамен 700 акр радиусында, яғни бір шаршы мильдей жерге түсуі мүмкін екенін айтқан болатын.
Іс жүзінде ұшыру мен жарылыс құм тәріздес, қиыршық тас көлеміндегі «бөлшектерді» шашып жіберді, олар Бока-Чикадан солтүстікке қарай төрт миль жердегі (түзу сызықпен; көлікпен ол жерге жету үшін 42 миль жол жүру керек) Оңтүстік Падре аралының тұрғындары мен олардың мүліктеріне және ұшыру алаңынан солтүстік-батысқа қарай алты жарым миль жердегі Порт-Изабельге жауды.
Бұл АҚШ-тың Балық және жабайы табиғатты қорғау қызметінің шенеуніктерін ашуландырды, олар тергеу жүргізді.
Алайда, «бөлшектердің» зиянсыз екені, негізінен бірінші от алдыру кезінде көтерілген жағажай құмы, топырақ пен шаң екені анықталды. Соңында агенттігі ешқандай айыппұл немесе жаза қолданбады және болашақ ұшулар бойынша SpaceX-пен жұмысты жалғастыратынын айтты.
FAA, сонымен бірге, Super Heavy бағдарламасын тоқтатып, өз бетінше «оқыс оқиғаны зерттеуді» бастады. 2023 жылдың қыркүйегінде агенттік өз шолуын аяқтап, 63 жақсартуды талап етті, соның ішінде ағып кету мен өрттің алдын алу үшін зымыранды қайта жобалауды, Super Heavy-дегі өртке қарсы жүйені жақсартуды, жаңа жалын дефлекторы бар нығайтылған ұшыру алаңын және қауіпсіздік жүйелерін қосымша талдау мен сынақтан өткізуді міндеттеді.
Илон Маск FAA Starship-ке қашан ұшуға рұқсат беретініне сенімді болмаса да, ол бұл уақытта келесі зымыранды орнына қойып қойған еді. Күтіп және үміттеніп отырды. 20 сәуірдегі сынақ ұшуынан кейін Маск Starship 6-8 аптада ұшуға дайын болады деп айтқан болатын, бірақ FAA лицензия беру үшін жеті ай уақыт жұмсап, оны тек 2023 жылдың 15 қарашасында берді.
FAA түзетулері мен басқа да жүздеген шағын өзгерістер 18 қарашада жинақталған екі сатылы Starship 25-тің екінші ұшуына жол ашты. Таңғы 7:03-те Бока-Чикада, жаңадан салынған және нығайтылған ұшыру алаңынан көтерілген Starship-тің Super Heavy үдеткіші іске қосылды және зымыран мұнарадан сәтті өтті — бұл жолы алаңды қиратқан жоқ. Сәуір айындағы 22 қозғалтқыштың орнына барлық 33 Raptor қозғалтқышы іске қосылды (сәуірде 11-і істен шыққан болатын). Содан кейін үдеткіш екінші үлкен кедергіден өтіп, Жерге қайта түсе бастау үшін жоғарғы Starship бөлігінен сәтті бөлінді.
Содан кейін тағы да бірдеңе дұрыс болмады. Super Heavy үдеткішінде жанармай ағып кетіп, ұшу компьютерімен байланыс үзілді. Starbase-тегі басқару орталығы Super Heavy-мен байланысты жоғалтты, ал аппарат Мексика шығанағына қону үшін қозғалтқыштарын қайта қосып, тік қалыпқа келудің орнына, кенеттен жарылып кетті.
Super Heavy байланыс үзілуіне өзін-өзі жою механизмін іске қосу арқылы жауап берген еді.
Жоғарғы сатыдағы Starship болса, Гавайи жағалауынан бірнеше миль қашықтықта Тынық мұхитына қону үшін планетаны айнала шығысқа қарай бағыт алды. Алайда, ұшырылғаннан кейін толық сегіз минут өткен соң, Starship ғарыш кемесі екінші жойқын жарылыспен бөлшектеніп кетті.
Өзінен бөлініп қалған үдеткіш сияқты, Starship те 62 мильден (100 км) басталатын ашық ғарышқа дейін жеткен соң, өз командасымен өзін-өзі жарып жіберді. Ship 25 кемесі 91 миль (146 шақырым немесе 480 000 фут) биіктікке көтерілді. Бұл жеті ай бұрынғы алдыңғы нұсқасы — Ship 24-тің 18 мильдік (29 шақырым немесе 95 000 фут) көрсеткішімен салыстырғанда үлкен ілгерілеушілік еді.
Дегенмен, бұл Starship-тің Жерден 150 миль (240 шақырым) биіктікке жету миссиясының мақсатына жетпеді. Бірақ бұдан не шықты?
Илонның тәлімгерлігімен шыңдалған SpaceX жақтастары бірден үлкен сәтсіздікті жақсы жағынан көрсетуге (рефреймингке) көшті. Джон Инспруккер тікелей эфир көрермендеріне: «Бүгінгі күннің ең басты жетістігі — сәтті көтерілу», — деді. Кейт Тайс келесі ұшуға баса назар аударды: «Біз өте көп мәлімет алдық, бұл бізге келесі ұшуды жақсартуға көмектеседі».
Бұл жолы медиа өкілдері сәтсіздікке біршама кешіріммен қарады. CNN. com сайты мұңлы реңкте: «Тарихтағы ең қуатты зымыран бұрын-соңды болмаған биіктікке жетіп, соңында жоғалды», — деп жазды. The New York Times: «SpaceX Айы мен Марсқа арналған алып зымыранның екінші ұшырылымында ілгерілеушілікке қол жеткізді», — деп хабарлады. FT: «Илон Масктың Starship зымыраны алғаш рет ғарышқа жетті», — деп жариялады. Reuters агенттігі НАСА басшысы Билл Нельсонның сөзін келтірді, ол ұшырылымды «үйрену және қайта ұшу мүмкіндігі» деп атады.
Келесі күні Илон Маск X платформасында келесі ұшуды асыға күтетінін жазды:
18 желтоқсанда, Ship 25 екіге бөлініп, екі бөлек жарылыспен аяқталғаннан бір ай өткен соң, SpaceX келесі Super Heavy мен оның Starship серігінің күн батқандағы үш керемет суретін жариялап, оқырмандарды: «Flight 3 кемелері келесі ұшырылым алдында сынақтан өту үшін Starbase алаңында тұр», — деп сендірді. Екі күннен кейін компания келесі Starship (нөмірі 28) мен оның алты қозғалтқышының сәтті «статикалық» (қозғалмайтын күйдегі) отты сынағынан өткенін хабарлады. Келесі нұсқа дайын болып, өз кезегін күтіп тұрды.
Күту ұзаққа созылды. Starship Flight 3 ақыры 2024 жылдың 14 наурызында ұшуға рұқсат алды, содан кейін ол елу минутқа жуық ұшып, алғаш рет орбиталық жылдамдыққа (orbital velocity — нысанның аспан денесін айнала тұрақты орбитада қалуы үшін қажетті жылдамдық) жетті, содан кейін атмосфераға қайта кіру кезінде бөлшектеніп кетті. Үш айдан соң, 6 маусымда Flight 4 Бока-Чикадан ұшып шықты — бұл жолы екі бөлік те Жерге аман-есен оралды. Бұл тағы бір алғашқы сәттілік еді.
8 тамызда SpaceX Масктың X платформасында Flight 5 ұшуға дайын екенін хабарлады: «Flight 5 Starship және Super Heavy реттеуші органның мақұлдауын күтіп, ұшуға дайын тұр». Бұл НАСА мен FAA-ға (Federal Aviation Administration — АҚШ-тың Федералдық авиация басқармасы) бағытталған сыпайы ескерту болуы мүмкін. Бірақ 2024 жылдың 11 қыркүйегінде FAA Space. com сайтына берген мәлімдемесінде: «SpaceX FAA-дан ұшуға рұқсат алмас бұрын барлық қауіпсіздік, экологиялық және басқа да лицензиялық талаптарды орындауы керек... Starship Flight 5 үшін лицензия бойынша түпкілікті шешім 2024 жылдың қараша айының соңына дейін күтілмейді», — деп ашық жариялады.
Бұл FAA-ның алғашқы жоспарынан екі айға кеш еді, бұл үнемі асығып жүретін Илонның ашуын келтірді. Ол өткен аптада FAA-ның екі ай бұрын лицензиясыз ұшқаны үшін SpaceX-ке 633 009 доллар — қандай дәлдік! — айыппұл салу туралы ұсынысына онсыз да ренжулі болатын. Енді міне, мынау.
24 қыркүйекте конгрестегі тыңдау кезінде FAA әкімшісі Майкл Г. Уитакерді Калифорниядан келген республикашыл депутат Кевин Кайли кешігу себептері бойынша тергеуге алды. Конгрессмен бұл қауіпсіздік мәселесі ме, әлде бюрократиялық қағазбастылық па екенін білуді талап етті. Ол қауіпсіздіктің бұған еш қатысы жоқ деген қорытындыға келді. Сол күні кешірек ол X желісінде FAA басшысының «өз агенттігі ұшырылымға салған 2 айлық кідірісті ақтауға тырысқанын» жазды. «Қауіпсіздікке жатпайтын себептермен прогресті тежеу — ұлттық мүддеге қайшы».
Илон бұл жазбаны бөлісіп, оны 100 пайыз қолдайтынын білдіру үшін «100» эмойиін қосты. Екі күннен кейін, 26 қыркүйекте таңғы сағат 2:41-де ол X-тегі наразылығын күшейтті:
Америка ешқандай мақсаты жоқ, тек бюрократтардың мәртебесін көтеруге қызмет ететін жаңа агенттіктердің қисынсыз ережелерінің тауына көміліп барады. Елеулі реттеуші реформаларсыз адамзат пен біз білетін тіршілік жойылуға мәжбүр. Біз көп планеталы цивилизация мен ғарышқа ұшатын түрге айналуымыз керек! Міне, сондықтан Камала мен оның қуыршақтары болып табылатын алып үкімет машинасы жеңіске жете алмайды. Трамп немесе құрдым. Бұл тағдырдың айрық жолы.
Сағат 2:54-те ол қайтадан Starship-тің қаншалықты керемет екенін мақтауға көшті. Ол SpaceX-тің зымыран қону алаңына түскенде Super Heavy-ді ұстап алуға арналған екі алып механикалық қармауышы бар ұшыру мұнарасының суретін бөлісті. Бұл Flight 5 кезінде — егер FAA ақыры рұқсат берсе — сыналатын болады. Илон былай деп жазды: «Тарихтағы ең үлкен ұшатын нысан ауада алып Mechazilla қармауыштарымен ұсталады». Бұл компанияның мәлімдемесінің үстінен жазылды:
SpaceX инженерлері Flight 5-те үдеткішті ұстап алу әрекетіне жылдар бойы дайындалып, айлар бойы сынақ жүргізді, техниктер табысқа жету мүмкіндігін арттыру үшін инфрақұрылымды құруға ондаған мың сағат жұмсады.
Шынында да, 2024 жылдың 13 қазанында SpaceX Flight 5-ті ұшырып, 250 тонналық бос Super Heavy-ді ұшыру алаңына қайтара алды, онда оны екі алып механикалық қармауыш құшағына алды. Бұл ғарышқа ұшу тарихындағы ең керемет жетістіктердің бірі болды.
Илон Масктың 2025 жылы Айға Artemis III миссиясының маңызды бөлігін орындау үшін НАСА-мен жасасқан 2,9 миллиард долларлық келісімшартын орындай алатыны әзірге белгісіз. НАСА-ның SLS (Space Launch System) зымыраны астронавттарды орбитаға көтеруі тиіс, ол жерде дайын тұрған Starship олармен түйісіп, Айға қонуға жеткізуі керек.
2024 жылдың басындағы келесі Starship сынағында SpaceX осы Ай миссиясын ескере отырып, ғарышта жанармай құю мүмкіндігін көрсетуді жоспарлады.
Мұның ешқайсысы SpaceX-тегі өмір салты болып табылатын «сәтсіздіктер тізбегі мен одан кейінгі түзетулерсіз» мүмкін болмас еді. Илон Маск әрбір өтпелі сәтсіздіктен ары қарай қарап, алдағы жетістіктердің құпияларын ашу қабілетіне ие. Сәтсіздіктен аман өту қайталауды және үздіксіз итерацияны (iteration — нәтижеге жету үшін процесті қайта-қайта қайталау) талап етеді. SpaceX қызметкерлері мұны Falcon 9-ды жетілдіру барысындағы көптеген сынақтар мен қателіктерден үйренді.
2010 жылдың 4 маусымында Канаверал мүйісінен ұшқан алғашқы ұшуда бірінші сатыдағы үдеткіш мұхитқа парашютпен түсуі керек еді, бірақ парашюттер ашылмай, үдеткіш атмосфераға кіру кезінде жанып кетті. 8 желтоқсандағы екінші ұшуда дәл осы жағдай қайталанды.
Содан кейін 2012 жылы екі ұшу, 2013 жылы үш, 2014 жылы алты ұшу болды, соның ішінде тоғыз апта ішінде (шілдеден қыркүйекке дейін) төрт ұшу өтті. Бұлардың ешқайсысында ұшып шыққаннан кейін қону әрекеті жасалмады — бұл ол кезде естімеген ерлік еді.
2015 жылы Falcon 9-дың тағы жеті сынақ ұшуы өтті, соның ішінде 22 желтоқсанда Канаверал мүйісіндегі алаңға алғашқы сәтті қону орындалды. Бұл SpaceX-тің алғашқы әрекеті еді. Алақай!
Бір айдан соң тағы бір апатты сәтсіздік болды. 2016 жылдың 17 қаңтарында Falcon зымыраны Of Course I Still Love You (Әрине, мен сені әлі де жақсы көремін) деп әзілмен аталған дрон-кемеге ақырын қонды. Ол зымыран өз миссиясын бастаған Ванденберг ғарыш күштері базасының жанындағы Оңтүстік Калифорния жағалауында, Тынық мұхитында күтіп тұрған болатын.
Бірақ зымыранның қону тірегі дұрыс бекітілмей қалып, Falcon бүйіріне қисайып, жарылып кетті. Бұған еш саспаған Маск бұл видеоны Instagram-ға жүктеді.
2016 жылғы сегіз ұшудан SpaceX 2017 жылы он сегіз ұшырылымға дейін секіріс жасады, соның ішінде бес үдеткіш қайта қолданылды. Бұл нағыз бизнеске айнала бастады. Содан кейін 2018 жылы жиырма бір ұшырылым, соның ішінде Falcon Heavy-дің алғашқы ұшырылымы және жеті сәтті дрон-кеме қонуы (тек біреуі сәтсіз) және төрт сәтті жерге қону (біреуі сәтсіз) болды. 2019 жылы ұшырылымдар саны он үшке дейін азайды, дегенмен Of Course I Still Love You кемесі алты сәтті қонуды қабылдап, тек біреуі сәтсіз болды. Содан кейін 2020 жылы, Ковид жылында Falcon-ның жиырма алты ұшырылымымен 100 пайыздық өсім болды — бұл SpaceX үшін ең қарбалас жыл еді.
Жыл дрон-кемеге екі сәтті қонумен басталды, бірақ кейін екі әрекет сәтсіз аяқталды. Олар жылдың соңғы нашар қонулары болды. SpaceX жағдайды тез түзеп, Of Course I Still Love You кемесіне он тоғыз сәтті қонуды жүзеге асырды, бұл инженерлік өнердің ғажайыбы еді.
2021 жылы Илон Маск қырық сегіз ұшырылымды мақсат етті, өйткені ол әрқашан тым жоғары мақсат қояды — немесе оның сыншылары айтқандай, артық уәде беріп, орындай алмайды. SpaceX «бар болғаны» отыз бір сәтті ұшырылымды жүзеге асыра алды, соның ішінде мұхит платформасына жиырма тоғыз рет мінсіз қону жасалды (тек бір сәтсіздік). Ал 2022 жылы SpaceX-те алпыс бір ұшуға дейін үлкен секіріс болды, содан кейін 2023 жылы тоқсан алты Falcon ұшырылымы жасалды және олардың бәрі сәтті өтті.
2024 жылы SpaceX алдағы жылға бұдан да өршіл мақсаттар қойды: он екі айда барлығы 144 ұшырылым, олардың көпшілігі Falcon 9 «жұмысшы тұлпарына» тиесілі. Айына он шақты, яғни әр үш күн сайын бір ұшырылым. Бұл қарқын небәрі бір жыл ішінде ұшырылымдардың 50 пайызға артуын білдіреді.
Илон Маск пен SpaceX қызметкерлері бұл бизнесте жалғыз. 2023 жылғы тоқсан алты Falcon 9 және Super Heavy ұшырылымы бүкіл Қытай мемлекетінің сол кезеңдегі алпыс жеті ұшырылымынан көп болды; Ресей небәрі он екі ұшырылымды жүзеге асырды.
Тұрақтылық, сенімділік және қайта қолдану мүмкіндігі өте маңызды. 2024 жылдың алғашқы алты айында SpaceX алпыс жеті Falcon миссиясын орындап, орбитаға тоғыз жүз метрикалық тоннаға жуық жүк жеткізді.
SpaceX өзінің үлкенірек және ескі қарсыластарынан әлдеқайда тиімді екенін дәлелдеді. 2024 жылдың тамызында X-тегі бір жазбада дәл айтылғандай: «2014 жылы НАСА Халықаралық ғарыш станциясына астронавттар мен жүктерді жеткізе алатын ғарыш кемелерін жасау үшін екі компаниямен келісімшарт жасасты. SpaceX 2,6 миллиард доллар алды, 2020 жылы алғашқы миссиясын ұшырды және осы уақытқа дейін 49 астронавтпен 13 экипаж миссиясын орындады. Boeing 4,2 миллиард доллар алды», бірақ өзінің Starliner кемесінің алғашқы басқарылатын ұшуын 2024 жылдың 6 маусымына дейін жасай алмады, ол небәрі екі астронавтты тасымалдады.
ХҒС-қа (Халықаралық ғарыш станциясы) жасалған сол алғашқы миссия сегіз күнге жоспарланған болатын, бірақ бәрі басқаша болды. Boeing-тің Starliner кемесінің қозғалтқыштары істен шығып, отын жүйесінде тесіктер пайда болды, НАСА екі астронавттың бұл кемемен үйге қайтуы қауіпті деген қорытындыға келді. Бутч Уилмор мен Суни Уильямс станцияда айлар бойы қалып қойды. Boeing үшін ыңғайсыз жағдай — НАСА тамыз айында астронавттарды SpaceX кемесімен алып кетуді және оларды 2025 жылдың ақпанында, жоспарланғаннан сегіз ай кеш қайтаруды ұйғарды.
2023 жылғы SpaceX ұшырылымдарының 65 пайызын Starlink спутниктері құрады және 2024 жылғы көптеген миссиялар бұған қосымша болмақ. Starlink-тің төмен Жер орбитасында алты мыңнан астам «құсы» бар, SpaceX осы уақытқа дейін бұл шоғырды екі есе көбейтуге рұқсат алды. Компания бұл рұқсатты аспандағы қырық мыңнан астам кемеге дейін кеңейтуді мақсат етеді.
Спутниктер көбейген сайын Starlink-тің әлемді қамтуы кеңейіп, құны төмендейді. Қазір ол алпыс елдегі екі миллионнан астам тұтынушыға қызмет көрсетеді. Осы арада федералдық үкімет 2021 жылы кең жолақты интернетке қол жеткізу үшін 42,5 миллиард долларлық бағдарлама құрды — және үш жылдан кейін де қызмет көрсете бастаған жоқ. Федералдық байланыс комиссиясының республикашыл мүшесі Брендан Карр 2024 жылдың маусымында X желісінде атап өткендей: «2021 жылы Байден әкімшілігі миллиондаған америкалықтарға жоғары жылдамдықты интернет жеткізу үшін Конгресстен 42,45 миллиард доллар алды. Жылдар өткен соң, ол бұл қаражатпен тіпті 1 адамды да қоса алмады. Шын мәнінде, ол қазір құрылыс жобаларының ерте дегенде 2025 жылға дейін басталмайтынын айтады».
Сол кезде X-тегі бір аккаунт (@kane) атап өткендей, сол 42,5 миллиард долларға «сіз АҚШ-тағы кедейлік шегінен төмен әрбір отбасына (7,4 млн) толық бөлшек сауда бағасымен ($500) 10 Starlink терминалын жібере аласыз және Сан-Францисконың жемқор коммерциялық емес ұйымдарға жұмсауы үшін әлі де 5,5 миллиард доллар қалады». Бұл шамамен алғанда шындыққа жақын.
Көлемді ұлғайту бір ұшырылымның құнын төмендетеді, сонымен қатар Starship-тің тек төменгі үдеткішін ғана емес, екі сатысын да қайта қолдануға жарамды ету де шығынды азайтады. Falcon 9-да спутник ұшыру қазір 67 миллион доллар тұрады, бұл Boeing пен Lockheed сұрайтын 400 миллион доллардан әлдеқайда аз. Бір кездері Starship спутниктерді небәрі 10 миллион доллар бағасымен ұшыруды мақсат етеді. Бұл — ауқымды шығармашылық жою.
OceanofPDF. com
11-сабақ
Ең ықтимал нәтиже көбінесе ең ирониялық нәтиже болады.
Өмірдің кездейсоқтықтарын, тосынсыйлары мен кедергілерін қалай алдын ала білуге болады
«Бұл он біріншіге барады», — деп гитарист Найджел Тафнел (Кристофер Гест) осыдан қырық жыл бұрын This Is Spinal Tap атты деректі комедияда атап өткендей. Илон Масктың көшбасшылық данышпандығы туралы осы он бірінші және соңғы тарауда біз 11-сабақты тікелей осы адамның өз аузынан — немесе оның пернетақтасынан аламыз.
X платформасының Grok AI қозғалтқышы былай дейді: «Илон Масктың ең ирониялық нәтиженің ең ықтимал болуы немесе керісінше туралы ең ерте белгілі цитатасы немесе жазбасы 2018 жылы Кара Суишермен өткен Recode Decode подкастындағы сұхбатынан алынған. Сұхбат кезінде Илон Маск: «Ең ирониялық нәтиже — ешкім күтпеген нәтиже. Және бұған біраз шындық бар деп ойлаймын. Сонымен қатар, мен кейде ең қызықты нәтиже ең ықтимал нәтиже болады деп ойлаймын», — деді».
Grok-ты сәл тереңірек қазсаңыз, Маск бұл ойын 2023 жылдың ортасында күшейте бастағанын білесіз. Маусымда ол мұны SpaceX-тің болашағы туралы; шілдеде Tesla туралы; қыркүйекте электромобильдердің болашағы туралы; желтоқсанда ғарышты игеру болашағы туралы «Тағдыр иронияны жақсы көреді» деп; ал 2024 жылдың қаңтарында жасанды интеллекттің адам интеллектінен озып кету ықтималдығы туралы айтты.
Сонымен, Илонның пікірінше, ең ирониялық нәтиже (сіз күткеннің керісі) — ең ықтимал нәтиже. Кейде ең қызықты нәтиже ең ықтимал нәтиже болып шығады деп тұжырымдайды ол. Мұнда силлогизм (екі пайымдаудан үшінші қисынды қорытынды шығаратын логикалық тұжырым) жұмыс істеп тұр: көп жағдайда ең ирониялық нәтиже сонымен бірге ең қызықты болады, өйткені ол болуы тиіс нәрсенің дәл керісі.
Осылайша, Илонның Он бірінші сабағы біздің басқа біреу, басқа жерде, бәлкім, бұдан миллион жылдан кейін басқаратын симуляцияның ішінде өмір сүріп жатқанымыз туралы (Масктың ойынша) басым ықтималдық туралы 1-сабақпен ортақ негізге ие болуы мүмкін.
Егер мұның бәрі жай ғана жаппай иллюзиялық бейнеойын болса, онда ең қызықты нәтижелер пакеттің бөлігі болар еді. Неліктен қызықсыз нәтиже беретін симуляцияны іске қосу үшін, айталық, қырық бес немесе елу Жер планетасындағы барлық компьютерлердің жиынтық қуатын жұмсау керек?
Илонның бұл сабаққа қалай келгенін және оның біздің өмірімізге қалай әсер ететінін және күтулерімізді қалай қалыптастыратынын зерттемес бұрын, біз басынан бастап бір нәрсені түсініп алуымыз керек: irony (ирония), ironic (ирониялық) және ironically (ирониямен) деген сөздердің нақты мағынасы. Көбіміз бұл терминдерді қате қолданамыз — шын мәнінде біз «кездейсоқ», «таңқаларлық» немесе тіпті «қайғылы» дегіміз келгенде «ирониялық түрде» дейміз. Әнші Аланис Мориссетт 1995 жылғы хит болған «Ironic» әнінде осы қателікті жіберді, онда ол келтірген әрбір мысал ирониядан басқа нәрсе еді.
Ирония біреу бір нәрсені айтып немесе істеп, ал астарында және жолдар арасында дәл керісін меңзегенде немесе ниет еткенде көрінеді. Бір нәрсе айтылған, ниет етілген немесе күтілген нәрсеге қарама-қайшы болса, ол ирониялық болып табылады. Егер Дональд Трамп: «Джо Байден ұлы президент болды», — десе, ол мұны ирониямен айтқан болар еді, өйткені іс жүзінде ол Байденді нашар президент деп санайды.
Сол сияқты, жағдаяттық ирония, айталық, аурухана жаңа онкологиялық бөлім салып, оған темекі компаниясының бас директоры болып табылатын донордың есімін бергенде орын алады. Немесе сіз белгілі бір мақсатқа ұмтылғанда және нәтиже сіздің керісінше жасаған әрекеттеріңіздің тікелей нәтижесі ретінде сіз ниет еткен нәрсеге қарама-қайшы болғанда. Бұл кез келген трагедиялық кейіпкердің тағдырының бір бөлігі және Илон Маск иронияның осы ащы-тұщы нұсқасымен түрлі қақтығыстарға тап болды. Ол тәжірибеге сүйеніп сөйлейді.
Илон Маск Tesla мен SpaceX-тегі ерліктері мен жетістіктері арқылы танымал болса да, Twitter-ді сатып алу оның беделін бұрынғыдан да жоғарылатты — бұл оны мақтауға ғана емес, сонымен бірге кез келген тараптан келетін айыптауларға, сындарға және лағынеттерге көбірек ұшыратты. Ол 2022 жылдың аяғында платформаны сатып алғанда, Twitter-ге жеңімпаз батыр және сөз бостандығының қорғаушысы ретінде келгісі келді. Ол оны әлемдегі ең еркін платформаға айналдыруға уәде берді.
Бірақ Маск керісінше кейбір елдерде сөз бостандығын шектегені үшін сынға ұшырады — бұл оның ниетіне мүлдем қайшы еді. Ол зұлым ретінде айыпталып, өшпенділік тілінің жаңа деңгейін тудырды деп кінәланды, бірақ бұл негізінен жалған болатын. Сонымен қатар, оның Twitter-ді иеленуі үкіметтерді сақтандырды және бақылаудың ауысуы нәтижесінде олардың интернеттегі жазбаларды цензуралауға бағытталған әрекеттері одан сайын күшейе түсті.
Испанияның El País ұлттық газетінің бір жазушысы 2023 жылдың мамырында атап өткендей: «SpaceX пен Tesla-ның миллиардер иесі өзін сөз бостандығының абсолютисі (absolutist — белгілі бір қағиданы ешқандай шектеусіз қолдайтын адам) ретінде көрсетсе де, ол бақылайтын әлеуметтік желі оның басшылығындағы алғашқы алты ай ішінде үкіметтің жүздеген бұйрықтарына бас иді». Бұл деректер үкіметтердің немесе судьялардың онлайн платформаларға қысымын бақылайтын қоғамдық аудиттен алынған.
X платформасы Үндістандағы Моди үкіметіне беріліп, 2023 жылдың басында елдің премьер-министрі Нарендра Модиді сынайтын BBC деректі фильміне сілтемелерді алып тастады. Ол сондай-ақ Үндістан үкіметінің фермерлер наразылығына берген жауабын сынайтын жазбаларды цензуралады.
Сонымен қатар, Австралияда X жергілікті заң талабына сәйкес діни қызметкерді пышақтаған террористтің видеосын өшіріп тастады. Және әлеуметтік желі түрік үкіметі көрсеткен аккаунттардың «аузын жабуға» келісті. Германияда компания Холокостты жоққа шығаратын, азшылықтарға өшпенділік тудыратын немесе сайланған саясаткерлерге жала жабатын мәлімдемелерді қылмыс деп санайтын заңдардың бұзылуын тергеу үшін үкіметке пайдаланушылардың жеке басы туралы ақпарат берді.
Сондай-ақ, Пәкістанда сөз бостандығын таратуға көмектесудің орнына, X 2024 жылдың сәуірінде ұлттық сайлаудан кейінгі толқулар кезінде бұл аймақта толығымен бұғатталды. Бұл «ұлттық қауіпсіздік, қоғамдық тәртіпті сақтау және ұлтымыздың тұтастығын сақтау» мәселесі деп мәлімдеді үкімет. Пәкістанның бұрынғы премьер-министрі Имран Ханның жақтастары X-ті Ханның 2022 жылы негізсіз қызметтен алынғаны туралы мәлімдемелерді насихаттау үшін пайдаланған болатын.
Бұл жағдайларда X өзі жұмыс істейтін елдердің заңдарын сақтады, өйткені әрбір компания солай істеуге міндетті. Маск Үндістандағы жағдайға қатысты ашық түсіндіргендей: «Үндістанда әлеуметтік желіде не пайда болуы мүмкін екендігі туралы ережелер өте қатал және біз елдің заңдарынан аттап кете алмаймыз... Егер бізде біздің адамдардың түрмеге жабылуы немесе заңдарды сақтау таңдауы болса, біз заңдарды сақтаймыз».
The Intercept либералдық зерттеу сайты Илонды сөз бостандығын уағыздап, бірақ керісінше істегені үшін мазақ етті. 2024 жылдың наурызында ол Масктың үкіметтің әлеуметтік желілерді бақылауына қарсы бағытталған он жылдық Twitter сотын алға жылжытып отырып, сонымен бірге X пайдаланушыларының мәліметтерін деректерді өңдейтін компанияға (сөзбе-сөз Dataminr деп аталады) сатып отырғанын хабарлады. Ол компания бұл мәліметтерді құқық қорғау мақсатында Құпия қызметке беріп отырған.
Веб-сайт иронияның өте көп екенін атап өтеді. «X-тің Маск дәуіріндегі үкіметтік аңдуларды асыра пайдалану туралы ескертулері компанияның пайдаланушы деректерін үкіметтік аңду мақсатында сатуды жалғастыруына қайшы келеді. . . . Бұл — X иесіне тән идеологиялық қайшылықтың бір түрі. Маск өзін АҚШ-тың сыртқы саясаты мен үлкен үкіметтің гетеродоксальды (қалыптасқан пікірге қайшы келетін) сыншысы ретінде көрсете білді, сонымен бірге өзінің SpaceX зымыран компаниясы арқылы мемлекетке қымбат әскери техника сатып, байлығын еселеп жатыр».
Twitter мәмілесіндегі тағы бір ирониялық нәтиже: Масктың өзі өз хабарламаларын барынша алға жылжыта отырып, сыншыларының кейбір сөздерін шектеу үшін Twitter-ді пайдаланды. Бір кездері Илон New York Times, Washington Post және CNN сияқты либералды үнжариялармен байланысы бар сегіз репортердің аккаунтын жауып тастады. Белгілі болғандай, бұл бар-жоғы жиырма жеті сағатқа созылды. Сондай-ақ, X жарнама берушілерге жарнаманың 99 пайыздан астамы «сау» контентпен бірге жүретінін айтатынын ескерсек, бұл миллиондаған аккаунттардан «орынсыз» сөздерге тыйым салынатынын білдіреді.
Сонымен қатар, X алгоритмдері кейбір пайдаланушылардың пікір білдіруін шектеуді жалғастыруда, бұл Илон Маск олардың сөз бостандығы құқықтарын бұзып жатыр деген жаңа шағымдарды тудырды. @The1Parzival аккаунтының астында бір ашулы пайдаланушы былай деп жазды: «Ей . @elonmusk және @lindayaX [бас директор Линда Яккарино], егер менің аккаунтыма әсер ететін барлық цензура функцияларын алып тастамасаңдар, мен бұл жерді сот істерімен сондай деңгейде қоршаймын, тіпті немерелеріңе де адвокаттар керек болады».
Бірінші түзету (АҚШ Конституциясының сөз бостандығын қорғайтын бөлігі) үкіметтің сөз бостандығына араласуына тыйым салатынын, ал жеке платформаның мұны істеуге толық құқығы бар екенін бір сәт ұмыта тұрайық. Алайда, Илон Маск үшін бұл оның «сөз бостандығының қаһарманы» деген мистикалық бейнесіне қайшы келеді.
Масктың Twitter-ді сатып алуға келіскенінің өзі тағы бір ирониялық нәтиже болды. Компанияны басқарып отырған либералды цензорлар АҚШ үкіметтік агенттіктерінің мыңдаған консерваторлардың аккаунттарын үнсіз қалдыру туралы өтініштерін (бұл АҚШ Конституциясының Бірінші түзетуін бұзу болатын) ықыласпен орындап келген еді.
Олардың қорғалған сөз бостандығын тұншықтыруға қатысуы осы қайсар, көнбіс емес миллиардер әрі Twitter жанкүйерінің Бірінші түзетуге деген сезімталдығын оятты. Ол кейін бәрін керісінше жасап, Twitter-дегі сөз бостандығын бұрын-соңды болмаған деңгейге шығарды. Әсіресе сөз бостандығы бәрінен жоғары тұратын Америка Құрама Штаттарында.
Twitter-ді сатып алғаннан кейінгі алғашқы екі жылда Маск көптеген үлкенді-кішілі иронияларға тап болды. 2023 жылдың қыркүйегінде ол платформадағы «Сайлаудың адалдығын бақылау тобын» жұмыстан шығарғанын жариялады. Илон твиттерде жазғандай: «О, сендер сайлаудың адалдығына нұқсан келтіріп жүрген "Сайлаудың адалдығы" тобын айтып тұрсыңдар ма? Иә, олар кетті». Сайлаудың адалдығын қамтамасыз ету үшін құрылып, содан кейін соған нұқсан келтіру үшін жұмыс істеу — бұл жағдайлық ирония.
Осыған ұқсас ирониялық сипатта, 2023 жылдың 7 қазанында ХАМАС-тың 1200 Израиль азаматы қырылған террористік шабуылдарынан кейінгі апталарда Антидиффамациялық лига мен Media Matters for America бастаған Масктың жаулары X платформасында жиналып, Илонды антисемит (еврейлерге қарсы адам) деп атады. Бұл әрекеттер кері әсер берді: олар оны Израиль мен еврей халқының ең жалынды, ең қуатты қолдаушыларының біріне айналдырды.
Антисемитизм (еврей халқына деген өшпенділік немесе алдын ала теріс пікір) туралы айыптаулар Маск шабуылдардан кейін шағын аккаунттың твитін бөліскеннен кейін өршіді. Онда либералды еврей сайлаушылары солшылдардың еркін иммиграциялық саясатын қолдап, соның салдарынан қазір ХАМАС-ты қолдап шеруге шығып жатқан мыңдаған антисемиттердің елге кіруіне жол бергені туралы айтылған болатын.
Негізгі БАҚ Илонды осы кішігірім, жорамал құқықбұзушылық үшін антисемитизммен айыптауға жаппай көшті. Олар Маск «ұлы алмастыру теориясы» деп аталатын оңшыл қастандық теориясын қолдап отыр деді, бірақ ондай ештеңе айтылмаған да, меңзелмеген де еді. Маск оны мақұлдаған да жоқ. БАҚ осындай байлам жасады. CNBC арнасы Маскқа тағылған айыптарды зерттеп және оның кейбір жауларынан дәйексөз келтіре отырып, бірінен соң бірі сегменттер көрсетті.
Сынның нөпірі Илон Маскты таңғалдырғаны анық; ол өзін Израильдің жалынды қолдаушысымын деп санады. Тіпті 7 қазан шабуылдарына дейін Премьер-министр Биньямин Нетаньяхуды қонақ еткен Маск, оқиғадан бірнеше апта өткен соң Израильге Бибиге (Нетаньяху) барып қайтты. Онда болған кезде ол ХАМАС-тың жауыздық шабуылдарының жан түршігерлік видеосын көрді. Ол террористер қиратқан кибуцты (ауылшаруашылық қауымдастығын) және Освенцим мемориалын зиярат етті. Ол ХАМАС-ты «қажетті» түрде жоюды қолдады және мойнына кепілге алынғандарға арналған жетон (әскери стильдегі сәйкестендіру белгісі) алқасын тақты.
Антисемит адам мұны мұндай дәрежеде сенімді түрде көрсете алмас еді.
Илонның 2024 жылдың қыркүйегіндегі жағдай бойынша X-тегі 200 миллион жазылушысы саясаткерлердің мазасын алады. Сонымен қатар, оның қандай да бір мәселеде ұстанған қатаң позициясы кері әсер етуі мүмкін, мысалы, Техастағы Игл-Пасста. Ол заңсыз иммиграция дағдарысына жұртшылықтың назарын аудару үшін Техас шекарасына барды. Оның смартфонына өзі түсірген жергілікті құқық қорғау органдарымен сұхбаттары миллиондаған қаралым жинады. Тіпті басқа БАҚ пен саясаткерлердің көбі нағыз ұлттық төтенше жағдайдың зардаптарынан қорыққандай, ол жерге барудан қашқақтаған кезде де ол сонда болды.
Бұл кері нәтиже берген болуы мүмкін. Байден әкімшілігі Трамптың шекара қабырғасының кейбір сегменттерін салуды қайта бастау үшін шығындарды ашқанда, Игл-Пассты тізімнен шығарып тастады. Бұл Илонның ол жерге барғаны үшін таза өшпенділіктен жасалған болуы мүмкін.
Маск жария саудаланатын Tesla-да да басқа ирониялық нәтижелерді бақылады. Ол 2018 жылғы 7 тамызда «Қаржыландыру қамтамасыз етілді» деп, компанияны жекешелендіру туралы әзілдеп, атышулы «$420» твитін жариялағанда, Маск компания акцияларының төмендеуіне миллиардтаған доллар бәс тіккен шорт-селлерлермен (акция бағасының түсуінен пайда табатын инвесторлар) айқасып жатқан еді. Ол Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссияны (SEC) шорттарды зерттеуге шақырды, бірақ нәтиже болмады. Оның орнына, SEC Илон Масктың өзін зерттеп, ақпаратты жариялау ережелерін бұзғаны үшін оған жеке 20 миллион доллар айыппұл салды.
Сол сияқты, Маск Tesla Autopilot жүргізу жүйесінің және оның айына 99 доллар тұратын «Толық өздігінен басқару мүмкіндігі» (Full Self-Driving Capability) деп аталатын жетілдірілген нұсқасының технологиялық қуатын мақтанышпен жарнамалады. Оның мақсаты — жасанды интеллект пен өздігінен жүретін бағдарламалық жасақтаманы автоөнеркәсіптің болашағы ретінде, Tesla жүргізушілері үшін де, айналасындағы басқа жүргізушілер үшін де қауіпсіз ретінде қолдау жинау болатын. Сондай-ақ басқа автомобиль компанияларындағы әзірлемелерді ынталандыруды көздеді.
Оның орнына, Масктың ынтасы мен кейінгі БАҚ-тағы жарияланымдар федералды реттеушілердің көбірек тексеруіне түрткі болып, компьютерленген жүргізудің енгізілуін тежеп тастады. Ұлттық жол қозғалысы қауіпсіздігі басқармасы (NHTSA) 2021 жылдың тамызында бар-жоғы 11 тіркелген апаттың негізінде Tesla-ны Autopilot жүйесі бойынша зерттей бастады. Кейін ол тексеруді Tesla қатысқан 36 апатқа, содан кейін 736-ға дейін кеңейтті. Бұл 2015 жылдан бері сатылған екі миллионға жуық Tesla-ның ішіндегі көрсеткіш.
Содан бері реттеушілердің күдігі басқа өндірушілерге де таралды. NHTSA «құрылғыларды реттеуде неғұрлым агрессивті бола бастаған сияқты», - деп хабарлады Associated Press 2024 жылдың мамырында. Агенттік өздігінен жүретін жүйелерге қатысты төрт бөлек зерттеу жариялағанын хабарлады: Waymo өздігінен жүретін такси компаниясы, Amazon-ның Zoox өздігінен жүретін көліктері, Tesla-ны кері қайтарып алуды жаңадан қарау және Ford-тың BlueCruise жүйесі. General Motors-тың Cruise жүйесі де тексеруге алынды.
Әрбір жағдайда реттеушілер өздігінен жүретін бағдарламалық қамтамасыз етуге қатысты өте аз апаттарға жауап ретінде араласты: Waymo-да жиырма екі; Zoox-та бар-жоғы екі (көліктің артқы жағынан соғылуы); және Ford-та бар-жоғы екі (мұнда Mustang Mach-E тоқтап тұрған көлікке соғылған). Бұл жыл сайын қырық мың жол-көлік оқиғасы болатын елде болып отыр. Өздігінен жүру — апаттарға себеп болатын факторлардың ішіндегі ең азы, бірақ ол бәрінен көп назар аударуда. Бұл қолсыз жүрудің пайда болуын, енгізілуін және таралуын кешіктіреді.
Бұл — Илон Масктың насихаттап жүргеніне мүлдем қарама-қайшы нәрсе.
Маск сондай-ақ басшыларға жоғары жалақы, үлкен бонустар мен сәнді жеңілдіктердің орнына, акцияларға негізделген өтемақы беруді қолдайды. Ол және басқалар мұны менеджмент мүдделерін акционерлердің мүдделерімен сәйкестендірудің ең жақсы жолы деп санайды. Бұл сонымен қатар, әсіресе қолма-қол ақша тапшы стартаптарда өтемақы деңгейін төмендетуге көмектеседі. Басшылар тек акционерлер пайда көргенде ғана пайда көреді.
2018 жылы Маск Tesla-да алдағы он жыл ішінде жалақы мен бонустар ретінде нөл доллар төлейтін өтемақы пакетіне келісті. Оның акция опциондары Tesla акцияларының бағасы айтарлықтай көтерілгеннен кейін ғана күшіне енетін еді. Және тағы да оның күш-жігері кері нәтижеге әкелді: бүкіл әлемдік БАҚ-тың назары мен барлық уақыттағы ең бай бас директор төлемдерінің бірі ретінде сынға ұшырады.
Бұл сома: 56 миллиард доллар!
Илон Маск тағы да дауылдың ортасында қалды. Ол келісімге қол қойғанда, қалыптасқан пікір бойынша бұл ешқашан жүзеге аспайды деп есептелген еді. Илон ақымақтың жорығына шыққандай көрінді. Акционерлердің жетпіс үш пайызы келісімшартты мақұлдап, оның алдағы онжылдықта тегін жұмыс істегеніне қуанышты болды. Оның акцияға негізделген сыйақылары нарықтық құнның, кірістің және ақша ағынының өсуіне қатысты он екі негізгі мақсаттың орындалуына байланысты болды.
Tesla-ның жалпы нарықтық капитализациясының әрбір 50 миллиард долларға өсуі үшін Маск компаниядағы қосымша 1 пайыздық үлес үшін акция опциондарын алатын еді. Бұл бүкіл Ford Motor Company-ні (ол Fortune 500 тізімінде он тоғызыншы орында және нарықтық капитализациясы 50 миллиард долларды құрайды) басынан бастап құрумен тең болатын.
Tesla Уолл-стритті таңғалдырып, барлық кедергілерден өтті. Маск осы келісімге қол қойғанда 53 миллиард доллар болған оның нарықтық капитализациясы жиырма еседен астам өсіп, 2021 жылы 1,2 триллион долларлық шыңға жетті. Шынымды айтсам, мен бұл көшке өте кеш қосылып, оны сол кезде сатып алдым. Кейін акция бағасы төмендеп, 2024 жылдың басына қарай жалпы құны жарты триллион доллардан асты. Бұл әлі де он еседен астам жоғары болатын және акциялар шарықтау шегінде болғанда, Масктың шамамен 56 миллиард долларлық табысы басқа инвесторлар иелігіндегі 1 триллион доллардан астам жаңа байлықтың құрылуына әкелді. 2024 жылдың қыркүйек айының соңына қарай Tesla-ның нарықтық құны қайтадан 800 миллиард долларлық межеден асты.
Бұл сомалар сондай таңғаларлық болғандықтан, әрине, кейбір кішігірім акционерлер сотқа берді. Делавэрдің канцлерлік сотының (бизнес пен корпоративтік дауларды қарайтын арнайы сот) судьясы (Илон Маскты Twitter-ді сатып алуға мәжбүр еткен дәл сол адам) Масктың пакетін «заңсыз болатындай өте бай» деп тауып, оны жоққа шығарды. Ол мұны «ақылға сыймайтын» деп атады. Кез келген негізделген құқықтық күтуге мүлдем қайшы келетін бұл шешім, бар-жоғы тоғыз акциясы бар Tesla акционерінің шағымына жауап ретінде шығарылды. Бұл өте әлсіз құқықтық негіз болатын. Тағы бір ирониялық нәтиже туындамаса, шешім апелляция кезінде бұзылуы мүмкін болып көрінді.
Содан кейін тағы бір ирониялық бұрылыс болды: Маскты тым көп ақша алғаны үшін сотқа берген адвокаттар соттан 6 миллиард доллар көлеміндегі таңғажайып гонорар сұрады — бұл шектен тыс өтемақы туралы сотқа шағым түсірген адвокаттар үшін шектен тыс өтемақы еді. Өтініш үш фирмадан түсті: Нью-Йорктегі Bernstein Litowitz Berger & Frossman және Friedman Oster & Tejtel, сондай-ақ Делавэрдегі Andrews & Springer. Бұл гонорарлар Tesla-ның өзінен төленуі керек еді, ал бұл адвокаттар сол компанияның акционерлерінің атынан сөйлеп отырмыз деп мәлімдеген болатын.
Бұл жігіттердің батылдығы-ай десеңші.
Илон Маск бұл шешімді айыптады. Содан кейін ол Tesla акционерлерінен компанияның құқықтық базасын Делавэрден Техасқа ауыстыруды сұрады; ол сондай-ақ Space X және Neuralink компанияларының тіркелуін Делавэрден Техасқа көшірді. Ол басқа компанияларды да солай істеуге шақырды, өйткені Делавэр бұдан былай тіркелу үшін сенімді құқықтық пана бола алмайды деп мәлімдеді.
2024 жылдың маусымына қарай дәл сол Масктың өтемақы пакеті Tesla акционерлерінің тағы бір дауыс беруіне ұсынылып, олардың мақұлдауын сұрады. Олар сондай-ақ оның компания базасын Техасқа көшіру туралы ұсынысына дауыс берді. Зейнетақы қорлары мен басқа да институционалдық инвесторларға кеңес беретін Glass Lewis фирмасы акционерлерге Илонның төлем пакетіне және Техасқа көшуге қарсы дауыс беруді ұсынды, дәл 2018 жылы Масктың төлем жүйесіне қарсы кеңес бергеніндей.
Бірақ инвесторлар, оларға құрмет көрсету керек, Glass Lewis-ті ескермей, Илонмен бірге дауыс берді: Tesla өзінің корпоративтік базасын «Жалғыз жұлдызды штатқа» (Техасқа) көшіретін болды, ал Илон Маск судья оны айырғысы келген акцияға негізделген өтемақысын алатын болды. Бұл уақытта оның құны шамамен 48 миллиард долларды құрады. Мен өзімнің Tesla акцияларымды Илонның келісімшарты мен Техасқа көшу пайдасына дауыс беруді қамтамасыз еттім.
Бұл нәтиже судьяның жоспарлағанына мүлдем қарама-қайшы болды. Илонның қоржынына тағы бір ұпай.
Ирониялық нәтижелер SpaceX-те де байқалады. Маск билікке мұрнын шүйіріп қарағанды ұнатса да, дәл сол биліктің мақұлдауына зәру. 2022 жылдың қазан айында бір түнде Украина әскери қолбасшылары одан Ресей кемесіне шабуыл жасау үшін Қырым үстінен Starlink спутниктік желісін қосуды сұрағанда, ол бас тартты. Басты себеп — АҚШ заңдары Starlink-тің Қырымға қызмет көрсетуіне тыйым салған еді, өйткені ол Ресей бақылауындағы аумақ болып саналды және АҚШ-тың Ресейге қарсы санкцияларымен бұғатталған болатын.
Бірақ Маск сондай-ақ үшінші дүниежүзілік соғыстың ықтимал тұтануы деп санаған оқиғаның алдын алғаны үшін мақтау күткендей болды, бұл туралы ол кейін өзінің ресми биографы Уолтер Айзексонға айтты. Автор Масктың шешімін ерлік ретінде көрсетті, бірақ бұл туралы хабар тарағанда, Маск АҚШ саясаткерлерінен мақтау алудың орнына, оны АҚШ-тың сыртқы саясатына араласты деп айыптаған сыншылардың соққысына жығылды. Сенатор Элизабет Уоррен Сенат пен Қорғаныс министрлігі тарапынан зерттеу жүргізуді талап етті.
Ал Starlink 2020 жылы Американың ауылдық жерлеріндегі отыз бес штатта 640 000 интернетсіз үйді интернетпен қамтамасыз ету үшін 900 миллион долларға жуық федералды келісімшартты жеңіп алғанда, мақсат оларды интернет дәуіріне қосу болатын. Нәтиже өте ирониялық болды. 2023 жылдың желтоқсанында Федералды байланыс комиссиясы Байден әкімшілігінің Илон Маскқа қарсы «құпия емес» соғысы аясында келісімшартты тоқтатты. Бұл ауылдық тұтынушыларға қызмет көрсету мақсатын алдағы жылдарға шегеріп тастады.
Маск ирониялық нәтижелер туралы өз көзқарасын бүкіл әлемге таратады. Ол DEI (diversity, equity, and inclusion — әртүрлілік, теңдік және инклюзия) қозғалысын өз ниеттеріне кері әсер ететіні үшін айыптады. Илон 2024 жылдың қаңтарында X-тегі хабарламасында атап өткендей: «DEI — бұл нәсілшілдіктің басқа атауы. Оны қолданатын кез келген адамға ұят». Ал бір айдан соң, ауруханалардағы DEI проблемалары туралы есепке жауап ретінде ол: «DEI сіздің жақындарыңыздың өміріне қауіп төндіреді», - деп жазды.
Маск, мысалы, 2022 жылы бұрын тек қауіпсіздік пен сапаға негізделген басшылық өтемақы параметрлерін бонус критерийлеріне әртүрлілік пен климаттың өзгеруін қосу үшін өзгерткен Boeing сияқты корпоративтік қадамдарды айтқан еді. Ақ нәсілді полиция қызметкерінің тізесінің астында қара нәсілді қылмыскер Джордж Флойд қайтыс болғаннан кейін, жүз ірі компания шамамен 325 000 жаңа жұмыс орнын толтырды — және олардың 94 пайызы түрлі түсті адамдарға берілді, деп хабарлады Bloomberg. Бұл ақ нәсілділер АҚШ халқының 58 пайызын құрайтынына қарамастан болды. 2020 жылдан 2023 жылға дейін жұмыс берушілер толтырған 4 миллион жұмыс орнының ішінде ақ нәсілді жұмысшылардың таза саны 900 000-нан астам жұмыс орнына азайды, яғни барлық 4 миллион жаңа жұмыс орнын ақ нәсілді емес адамдар иеленді.
Бұл — ақ нәсілділерді шеттету, яғни инклюзияның (қосудың) дәл өзіне қарама-қайшы нәрсе.
Илонның достары да бұл ұғымды түсінеді. 2024 жылдың 4 ақпанында PayPal-да Маскпен бірге жұмыс істеген және оның Twitter-ді сатып алуына инвестиция салған Дэвид Сакс былай деп твит жазды: «Инфляцияны төмендету туралы заң шын мәнінде триллион долларлық шығындар туралы заң болды. Шекара қауіпсіздігі туралы заң шын мәнінде жаппай амнистия болып табылады. Тек заң жобалары өздері айтқан нәрсенің керісіншесін жасайды деп есептеңіз».
Бұл әрі күлкілі, әрі шындық. «Инфляцияны төмендету туралы заң» үкімет шығындарын күрт қысқартуы керек, өйткені инфляция үкімет тарапынан құрылған, бұрынғы тауар көлемін қуған ақша массасының жаппай өсуінен туындайды. Бірақ 2022 жылдың тамызында қабылданған бұл заң «энергетикалық қауіпсіздік пен климаттың өзгеруіне» 370 миллиард долларлық жаңа шығындарды, сондай-ақ Obamacare-дің 64 миллиард долларлық жаңа субсидияларын қамтыды. Бұл бар-жоғы бес жыл ішінде 550 миллиард долларлық жаңа шығындарды және он жыл ішінде «инфрақұрылым» үшін 1,2 триллион долларды қамтитын 2 триллион долларлық пакеттің бөлігі болды. Сонымен қатар, келесі буын чип технологиясын зерттеу мен әзірлеу үшін он жыл ішінде 280 миллиард доллар бөлінді.
Инфляцияны төмендету туралы заң инфляцияны төмендетудің орнына оны арттыруы мүмкін.
Дәл осындай ирониялық нәтижелер 2024 жылдың ақпанында ұсынылған шекара қауіпсіздігі туралы заң жобасымен де бірге жүруі мүмкін еді. Дэвид Сакс X-те заң жобасына шүйліккенде, Илон Маск бұл соққыны бөлісіп, былай деп қосты: «"Шекара қауіпсіздігі" деп аталатын заң жобасының ұзақ мерзімді мақсаты — заңсыз келушілердің дауыс беруіне мүмкіндік беру! Ол шекараны қорғаудың орнына оған мүлдем қарама-қайшы нәрсені жасайды».
Заң жобасының ресми атауы: «2024 жылғы Төтенше ұлттық қауіпсіздік туралы қосымша ассигнованиелер туралы заң». Заң жобасының В бөлімі «2024 жылғы Шекара қауіпсіздігі және фентанилмен күрес туралы қосымша ассигнованиелер туралы заң» деп аталды. Анықтама үшін: Трамптың бірінші мерзімінде оңтүстік шекарада заңсыз кездесулер жылына орта есеппен жарты миллионнан аз болды. Байден әкімшілігінің алғашқы үш жылында бұл көрсеткіш төрт есе өсіп, жылына 2,2 миллион заңсыз өткелге жетті.
Дегенмен, бұл «шекара қауіпсіздігі» туралы заң жобасы шекараны жабу үшін төтенше өкілеттіктер іске қосылғанға дейін күн сайын Америка Құрама Штаттарына оңтүстік шекара арқылы бес мың заңсыз келушінің кіруіне рұқсат берер еді. Бұл бастапқы нүкте ретінде жылына екі миллионға жуық заңсыз келушіні құрайды. Оған қоса жылына тағы бір миллион заңды келушілер бар. Америка құрлығынан тыс елдерден, соның ішінде біздің жауларымыздан: Қытайдан (ең тез өсетін топ, 2023 жылы бір жыл бұрынғы 1500-ден 30 000-ға дейін өсті), Ресейден, Ираннан, Солтүстік Кореядан және Сириядан келетін заңсыз мигранттарға ешқандай шектеулер қойылмады.
Ал осы төтенше жағдай туралы заңмен белгіленген 118 миллиард долларлық жаңа шығындардың тек 20 миллиард доллары ғана шекараны реттеуге бағытталған еді. Сонымен, бұл заң жобасы шын мәнінде ешқандай шекара қауіпсіздігін ұсынбады. Ол 2024 жылдың мамырында Сенатта өтпей қалды, ал бір айдан соң Президент Байден осы уақытқа дейін дағдарыс емес деп сендіріп келген шекара дағдарысының алдын алу үшін жаңа төтенше шараларды жариялады. Американың шыдамы, деді ол халыққа, «таусылып барады». Сонымен қатар, ол бұл уақытта 2024 жылғы сайлаудың тағдырын шешетін жарты ондаған штаттардағы сауалнамалардың көбінде артта қалып жатқан еді.
Бұл жаңа президенттік жарлық жартылай шара болды: бір күнде 2500-ден астам заңсыз келімсек оңтүстік шекарадан өткенде төтенше ережелер енгізілуі мүмкін. Яғни, жылына бір миллионға жуық заңсыз келуші қалыпты жағдай болып саналады, Америка Құрама Штаттары нөлдік көрсеткіштен бас тартты.
Тіпті бұл президенттік жарлықтың өзі Байденнің бастапқы ниеттерінің ирониялық нәтижесі болды. Ол 2021 жылдың қаңтарында қызметке кіріскенде, Президент Байден шекара қауіпсіздігін нығайтуға бағытталған Президент Трамп енгізген алпыс төрт атқарушы жарлықты дереу жойды. Қайта сайлануға деген үмітін сақтап қалу үшін өзіне қажет либералды одақты итермелеу қаупіне қарамастан, қазір қатаң шаралар қолдану — Байденнің жасағысы келген нәрсенің керісіншесі болды. Бұған ол өз әрекеттерімен мәжбүр болды.
Негізгі БАҚ бұл туралы басқаша хабарлап, Байденнің шекара дағдарысына Трамп пен республикашылар кінәлі деген тұжырымын таратты. Илон Масктың өзі бірнеше ай бұрын жазғандай: «Жаңалықтарды ескі БАҚ-тан алатын адамдар жалған балама шындықта өмір сүреді. Ол "ең қатаң реформалар" деп аталғандар басып алу деңгейіндегі көші-қонды тұрақты етер еді. Ол сайтандық "Шекара туралы заң" өлуге лайық еді және оны қолдағандарға ұят болсын».
Осыдан көп жыл бұрын Илон өзінің PayPal-дағы досы Дэвид Сакспен бірге 2005 жылғы «Шылым шеккеніңіз үшін рақмет» (Thank You for Smoking) комедиялық фильмінің инвесторы және атқарушы продюсері ретінде қосылған еді. Ол Кристофер Баклидің (менің Forbes-тағы күндерімдегі досым) 1994 жылғы әжуа мен сатираға толы романына негізделген. Бұл оқиға мұнда өте орынды, өйткені оқиға желісі бойынша Вашингтондағы сигареттер, алкоголь және қару-жарақ бойынша лоббистер өздерінің ішетін тобын құрып, оны MOD Squad — «Өлім көпестері» (Merchants of Death) деп атайды. Олар ойдан шығарылған салалық топтарда жұмыс істейді: темекінің зиянын жоққа шығаратын Темекіні зерттеу академиясы; алкогольге шектеулерді бұғаттауға тырысатын байсалдылық кеңесі; және қару туралы заңдармен күресетін Білім беру және оқытуға арналған Екінші түзету қоры. Олардың әрқайсысының атауы ирониялық сипатта.
Илон Масктың өмірі мен мансабы сияқты, бұл мысалдар да кейде ең жақсы ниеттер немесе ең қатты айтылған ұрандар қалайша мүлдем кері нәтижеге алып келетінін көрсетеді. Бұл әлемде ирония — тек әдеби құрал ғана емес, шындықтың ажырамас бөлігі.
Илон Маск үшін жағдаяттық иронияның ең терең көрінісі — жасанды интеллект саласындағы әлемдегі ең озық зертханалардың бірі OpenAI тарихы болды. OpenAI <span data-term="true">ChatGPT</span>-ні (адам тіліне ұқсас мәтіндерді өңдейтін ЖИ жүйесі) жасап шығарды, ал Илон оның негізін қалау үшін қаржының басым бөлігін бөлген еді. Ол ЖИ-дің адам бақылауынан шығып кету мүмкіндігінен қорықты және Google мен Microsoft-тың бұл салада үстемдік орнатуына алаңдады.
Алайда, оның бұл әрекеттері, керісінше, дәл осы қауіптердің шындыққа айналу ықтималдығын арттырып жібергендей.
Біз бұл тарихты Илон Масктың адвокаттары 2024 жылғы 29 ақпанда Сан-Францискодағы Калифорния жоғарғы сотына OpenAI мен оның басшыларына қарсы түсірген талап арызынан білеміз. Кейін OpenAI 5 наурызда Илон мен OpenAI басшылары арасындағы жеке хаттарды жариялап, блог жазбасын шығарды. Сондай-ақ, 11 наурызда сотқа қатаң жауап қайтарды.
Microsoft-тың «вассалы»
Қалыптасқан жағдай Илон Масктың қайтпас ерік-жігері OpenAI-дың ол соншалықты қорыққан «алып кеме» Microsoft-тың вассалына (бағыныштысына) айналуына себеп болғанын көрсетеді. Бұл ретте Илонның өзі жағдайды тізгіндеуден мүлдем шеттетілді.
2012 жылға оралайық: Калифорнияның Хоторн қаласындағы SpaceX зауытында Маск пен DeepMind ЖИ стартапының негізін қалаушы Демис Хассабис кездеседі. Екеуі қоғамға төнген үлкен қауіптерді талқылады, сонда Илон Хассабистен «ЖИ-дің супер-интеллектке айналып, адам интеллектінен асып түсуі және адамзатқа қауіп төндіруі мүмкін» екенін естіп, қатты мазасызданды.
DeepMind-тың тағы бір инвесторы бұл стартаптың әлеуетінен соншалықты шошынғаны сонша, «адамзат үшін жасай алатын ең жақсы нәрсем — Хассабис мырзаны дәл сол жерде атып тастау болар еді» деп әзілдеген көрінеді. Бұл 1991 жылы шыққан «Терминатор 2: Қиямет күні» фильмінен алынған әзіл сияқты.
2013 жылы Маск ЖИ мен DeepMind қауіптерін басқалармен, соның ішінде Google негізін қалаушысы Ларри Пейджбен талқылады. Бір кезде Ларримен өте «қызу» пікірталас (яғни, ұрыс) болды. Масктың арызында бұл оқиға 2013 жылы болды делінсе, New York Times куәгерлерге сілтеме жасап, бұл 2015 жылдың маусымында Масктың 44 жасқа толған туған күнінде болғанын айтады. Екеуі де шындық болуы мүмкін.
Маск ЖИ адамдардың орнын басуы мүмкін деп алаңдағанда, Ларри Пейдж бұл «эволюцияның келесі кезеңі» болады деп жауап берді. Содан кейін ол Илон Маскты интеллектуалды машиналардан гөрі адамдарды артық көретін «спесишист» (бір биологиялық түрді екіншісінен жоғары қоюшы) деп атады. Илон: «Әрине, мен адамзатты қолдаймын», — деп жауап берді.
2013 жылдың соңында Маск Google-дың DeepMind-ты сатып алғалы жатқанын естігенде, оның қаупі күшейе түсті. DeepMind-тың билігі Ларри Пейдж сияқты «оның күшіне жеңілтек қарайтын және оның дизайны мен мүмкіндіктерін жабық есік артында жасыра алатын адамның» қолына өтетін болды.
Маск PayPal-дың негізін қалаушы серіктесі Люк Носекпен бірігіп, DeepMind-ты сатып алуға тырысты, бірақ Хассабис оны Google-ға сатып жіберді. Маск технологиялық көшбасшылармен Google-ға қарсы тұру және ЖИ қауіпсіздігін қамтамасыз ету жолдарын талқылау үшін бірқатар кездесулер ұйымдастыра бастады, тіпті сол кездегі президент Барак Обамамен де кездесті.
Маск Google мен Microsoft келесі ЖИ толқынында үстемдікке ие болып жатқанына және олардың ЖИ-дің бақылаудан шығып кетпеуін қадағалайтындай сенімді емес, тек пайдаға құныққан ұйымдар екеніне алаңдады.
2015 жылдың наурызында оған Y Combinator стартап инкубаторының бас директоры, 30-ға толмаған Сэм Альтман хабарласты. Альтман Масктан АҚШ үкіметіне ЖИ қауіптері туралы хатты бірлесіп жазуды өтінді. Бұл Альтман үшін Масктың ортасына кіріп, оның байлығына қол жеткізудің айлалы жолы еді.
OpenAI-дың құрылуы
Сол жылдың мамыр айында Альтман Маскқа хат жазып, жаңа компания құруды ұсынды: «Бұл технология коммерциялық емес ұйым арқылы бүкіл әлемге тиесілі болады, бірақ онда жұмыс істейтін адамдар стартаптағыдай сыйақы алады. Біз барлық ережелерді қатаң сақтаймыз». Маск қысқа қайырды: «Сөйлесуге тұрарлық».
Олардың ЖИ туралы ашық хаты 2015 жылғы 28 қазанда жарияланды. Оған Илон, Сэм Альтман, атақты астрофизик Стивен Хокинг, Apple негізін қалаушы Стив Возняк және мыңнан астам ғалым қол қойды. Бір айдан кейін Маск жаңа ЖИ зертханасын қаржыландыруға уәде берді. Бұл фидуциарлық міндеті (сенімге негізделген жауапкершілік) жеке акционерлерге емес, адамзатқа қызмет ету болатын коммерциялық емес ұйым еді.
Жаңа ұйымның атауын Илонның өзі ойлап тапты: Open AI Institute немесе қысқаша OpenAI. Компания 2015 жылғы 8 желтоқсанда Делавэрде тіркелді. Оның жарғысында былай делінген: «Бұл корпорацияның мақсаты — жасанды интеллектке қатысты зерттеулер мен технологияларды қаржыландыру. Нәтижесінде алынған технология қоғам игілігіне жұмыс істейді және мүмкіндігінше ашық бастапқы код (бағдарлама кодының жұртшылыққа қолжетімді болуы) түрінде болады. Корпорация жеке тұлғаның пайдасы үшін құрылмаған».
Қайырымдылықтан пайдаға қарай
Алайда, басынан-ақ Илонның әрекеттері OpenAI-ды Microsoft-тың құшағына итермелегендей болды. 2015 жылы ол 1 миллиард доллар жинау туралы хабарлауды талап етті: «Үмітсіз көрінбеу үшін бізге 100 миллионнан әлдеқайда көп сома керек», — деп жазып, жетпеген бөлігін өзі өтеуге уәде берді.
Илон OpenAI үшін әлемдік деңгейдегі таланттарды жалдауға кірісті, 2016 жылы стартапқа 16 миллион доллар салды, Сан-Францискодан кеңсе жалдап, оның жалдау ақысын төлеп тұрды. 2017 жылы Альтман мен технологиялық директор Грегори Брокман OpenAI-ды коммерциялық емес ұйымнан коммерциялық компанияға айналдыруды ұсынды.
Маск бұған қарсы болды, өйткені ол қаржының басым бөлігін беріп отырса да, бұл кәсіпорында ешқандай үлесі жоқ еді. Ол: «Егер коммерциялық жолға түскілерің келсе, өздерің бөлініп кетіңдер. Сендер нақты шешім қабылдамайынша, мен OpenAI-ды қаржыландырмаймын. Сөйлесу аяқталды», — деді.
Бұл сөздер көріпкелдік болып шықты. Альтман Илонды: «Мен коммерциялық емес құрылымға әлі де сенемін! » — деп сендірді. Бірақ бұл толық шындық емес еді.
2018 жылдың басында Маск қызметкерлерге ескерту жасады: «Тіпті бірнеше жүз миллион доллар да жетпейді. Бізге дереу жылына миллиардтаған доллар керек, әйтпесе бәрін ұмытыңдар».
Содан кейін Маск OpenAI-ды Tesla-ға қосуды ұсынды. Ол Tesla-ны Google-ға қарсы тұра алатын жалғыз жол деп санады. Ол бақылау пакетін және бас директор лауазымын алғысы келгені айтылады. Бұл ұсыныс қабылданбаған соң, ол 2018 жылдың ақпанында тең төраға қызметінен кетті, бірақ қаржыландыруды жалғастырды. Сол уақытқа дейін ол шамамен 40 миллион доллар салған еді.
Бір жылдан кейін, 2019 жылдың наурызында OpenAI Маск қарсы болған коммерциялық еншілес компанияны — OpenAI LP-ді құрды. Жаңа бөлімнің құжаттарында оның мақсаты «қауіпсіз жалпы жасанды интеллекттің (AGI) дамуын қамтамасыз ету» екені және бұл «пайда табудан жоғары тұратыны» айтылды. Сондықтан инвесторларға салынған ақшаны «қайырымдылық» ретінде қарау ұсынылды. Маск алаңдаса да, сол жылы коммерциялық емес бөлімге тағы 3,48 миллион доллар берді.
Күтпеген бұрылыс
2020 жылдың қыркүйегінде OpenAI өз технологиясын Microsoft-қа эксклюзивті түрде лицензиялайтынын хабарлады. Microsoft басында 1 миллиард доллар, кейін жалпы сомасы 13 миллиард доллар инвестиция салып, OpenAI-дың коммерциялық бөлігінің 49 пайыз үлесін алды. Бүгінде бұл бірлескен кәсіпорын 150 миллиард долларға бағаланады.
Көп ұзамай OpenAI өзінің алғашқы принциптеріне қайшы келе бастады. Алғашында GPT-тің 1, 2 және 3 нұсқаларының коды ашық болса, GPT-4 шыққанда OpenAI мәліметтерді жасырып, оны коммерциялық құпияға айналдырды.
2023 жылдың қарашасында OpenAI директорлар кеңесі Сэм Альтманды жұмыстан шығарып, Силикон алқабын дүр сілкіндірді. Олар оны Microsoft-пен одақ мәселесінде ашық болмады деп айыптады. Бірақ Альтман таңқаларлық ирониямен компанияға қайта оралды және директорлар кеңесін өз адамдарымен алмастырды.
Масктың соққысы
Үш айдан кейін, 2024 жылғы 29 ақпанда Илон Маск OpenAI, Сэм Альтман және Грегори Брокманға қарсы сотқа арыз берді. Ол келісімшартты бұзу және фидуциарлық міндетке қиянат жасау бойынша айып тақты.
Масктың ойынша, OpenAI-дың жаңа кеңесі AGI (адам деңгейіндегі жасанды интеллект) деңгейіне жеткенін ешқашан мойындамайды. Себебі, бастапқы келісім бойынша AGI Microsoft-қа берілмей, бүкіл әлемге тегін таратылуы тиіс. Microsoft-тың 49 пайыздық үлесі бар жерде, олар бұл күнді мәңгілікке кейінге қалдыра бермек.
«GPT-4 — "ашық ЖИ-дің" (open AI) керісінше түрі. Ол коммерциялық мақсатта жабылған: Microsoft оны сату арқылы байып отыр... Олар GPT-4-ті адамзат игілігі үшін емес, әлемдегі ең ірі компанияның пайдасын барынша арттыру үшін пайдалануды таңдады». Ирония ма, қалай ойлайсыз?
OpenAI бұған жауап ретінде бұрын Илон Маскпен соттасқан Wachtell, Lipton, Rosen & Katz заң фирмасын жалдады. Олар Масктың шағымын «негізсіз» және «түсініксіз» деп атады. Олардың айтуынша, Маск айтып отырған «Құрылтай келісімшарты» іс жүзінде жоқ.
Яғни, Илон Маск ешқандай жазбаша келісімсіз бұл адамдарға 45 миллион доллардан астам ақшасын берген. Бұл «Хайуанаттар үйі» фильміндегі: «Сендер қателестіңдер, бізге сендіңдер! » деген сөзге ұқсайды.
2024 жылдың маусымында Маск ешқандай себепсіз шағымын қайтарып алды, бірақ тамызда федералды сотқа жаңа, кеңейтілген арыз түсірді.
Егер Маск басында OpenAI-дағы үлесін сақтап қалғанда, оның 33 пайызы бүгінде 50 миллиард доллар тұрар еді. Оның орнына ол ештеңесіз қалды және ЖИ-дің болашағына деген қорқынышы ұлғая түсті.
xAI және болашақ
2023 жылғы 12 шілдеде Маск xAI компаниясын құрды. Ол нарыққа кеш келсе де, оның үлкен одақтасы — X (бұрынғы Twitter) бар. Масктың жаңа жүйесі X-тегі секунд сайын шығатын 6000 хабарламаға еркін қол жеткізе алады, бұл оған өте жылдам үйренуге мүмкіндік береді.
Альтманның соңғы ирониясы
2024 жылғы 25 қыркүйекте OpenAI «адамзат игілігі үшін» деген ұранды жинап қойып, толық коммерциялық компанияға айналатынын жариялады. Сэм Альтманның өзі компанияның 7 пайыз үлесін (шамамен 10 миллиард доллар) алатын болды.
Бұл Сэм Альтманның 2015 жылы Илон Маскқа берген уәдесіне мүлдем қайшы еді. Илон сол күні түнде: «Бұл мүлдем дұрыс емес», — деп жазды. Ол Альтманның әрекетін келемеждеп: «10 миллиард доллар табудың жолы: коммерциялық емес ұйым ашу үшін Илоннан 50 миллион доллар ал, бәрін адамзат үшін деп алдап, миллиардтар жина, сосын коммерциялық компанияға айналып, үлесті өзіңе ал», — деп жазды.
Элонның осы он бірінші сабағы бізге стратегия құруға және жақсы ниетпен басталған істің қалайша кері әсер беруі мүмкін екенін түсінуге көмектеседі. Мұны білген соң, біз алдын ала жоспар құра аламыз. Күтпеген нәрсе күтілетін жағдайға айналады: бәрі осылай болуы керек еді, өйткені бұл ең қызықты нәтиже.
Бұл он бір сабақтың негізгі түйіні: шындық — бәрінің қалай көрінетіні емес, оны біздің қалай қабылдайтынымызда. Илон Маск өзін өз виртуалды шындығының суперқаһарманы ретінде көреді. Ол өз ережелерін орнатады, мүмкін емес нәрселерді орындайды және оған кедергі жасағысы келетіндердің бәрін жеңеді. Олар оның бейнеойынындағы кейіпкерлер ғана.
Илонның сабақтары бізді де жігерлендіре алады. Қиындықтарға берілмей, оның орнына бәрін ойынның бір бөлігі, өмірімізді қызықты ететін жағдай деп қарауымыз керек.
OceanofPDF. com
Қорытынды
Бұл кітапты аяқтау ең қиын іс болды. Өйткені Илон Маск күн сайын жаңалықтар тудырады. Ол SpaceX зымыранын ғарышқа ұшырып, Х платформасында еркін сөйлеп, үкіметтегі біліксіздікті әшкерелей береді.
2024 жылдың шілдесінде президент Трампқа жасалған қастандықтан кейін, Маск бірнеше минуттан соң X-те: «Мен президент Трампты толық қолдаймын», — деп жариялады. Ірі компаниялардың басшылары мұндай ашық саяси мәлімдеме жасауға сирек батылы барады. Бірақ Илон үшін бұл — қалыпты жағдай.
Бұл екі ірі өзімшіл тұлғаның күтпеген одағы планетадағы ең үлкен екі эгоны біріктіреді, дегенмен Масктың байлығы Трамптікінен жетпіс есе көп (270 миллиард долларға қарсы 3,8 миллиард доллар). Илон — даусыз данышпан, сан алуан салалар мен бастамаларды терең меңгерген, ал Трамп болса... оншалықты данышпан емес, бір ғана бизнесті (жылжымайтын мүлік) жақсы біледі және саясат пен сендірудің «қара өнерінің» шебері.
Екеуі де тым тік мінезді, кейде дөрекі әрі қатал. Екеуі де соққыға соққымен жауап береді, сынға ұшырағанда қатты қарсылық көрсетеді. Бұған себеп — бұл екі көшбасшының тұлғалық ауқымына, байлығы мен жоғары мәртебесіне қарамастан, олардың өте сезімтал (сынды көтере алмауы) болуында.
Алайда, бұл екі көшбасшының ең үлкен ортақ қасиеті — оларға деген көпшіліктің өшпенділігі мен мазағы. Илон Маск Дональдтың ауырсынуын сезінеді. Екеуі де жақсырақ әлем және жақсырақ Америка үшін күресуде, бірақ оларды көптеген саяси көшбасшылар, үкімет шенеуніктері, БАҚ өкілдері, қоғамдық топтар және миллиондаған қарапайым адамдар жек көріп, құбыжық етіп көрсетеді.
Бұл жұмбақ тудырады: неліктен?
Маск пен Трампқа деген жеккөрініш идеологиялық көзқарастардан да тереңірек, психологиялық себептерден болуы мүмкін. Бізді кішіпейіл болуға, көппен бірге жүруге, билікке бас июге, ережелерді сақтауға және күмәнданғанда үндемеуге үйретеді.
Көптеген адамдардың Маск пен Трампты жек көруінің себебі — бұл екеуінің біз өзімізде басып тастауға тиіс қасиеттерді: шексіз өзімшілдікті, астамшылықты және өзін-өзі дәріптеуді ашық көрсетуінде болуы мүмкін. Дегенмен, іштей олар Маск пен Трамптың батылдығы мен өзіне деген сенімділігіне ие болғысы келеді.
Әлемдегі ең бай адам, Оңтүстік Африкада туған, АҚШ азаматтығын алған тұлғаның миллиондаған адамды белгілі бір бағытта дауыс беруге көндіретін күші бар екені күмәнді. Десе де, Илон мұны істеуге тырысты.
«Бұл туралы ойланып ұйықтап тұрған соң, — деп жазды ол 2024 жылдың 10 тамызында X платформасында, — менің тұжырымым мынадай: егер тағы төрт жыл бойы ашық шекаралар, қылмысты жазаламау, lawfare (саяси мақсатта құқықтық жүйені пайдалану) және күшейтілген цензура жалғаса берсе, Америка Құрама Штаттары шынымен де құрдымға кетеді. Мәселе кандидатта да емес. Камала — жүйенің жуас қуыршағы екені анық».
30 қыркүйекте X желісінде біреу Харрис жеңіске жетсе, Маск «құқықтық соғыстың нысанасына айналады және Харрис әкімшілігі ешқандай тежеусіз әрекет етеді» деп жазды. Илон бұған 1 қазан күні түнгі 2:48-де: «Нақтырақ айтсақ, Камала қуыршағын басқаратын машина қазіргіге қарағанда маған көбірек шабуыл жасайтын болады», — деп қосты.
Илонның ең үлкен әсері — X платформасының өзінде және оның үкіметтің белгілі бір мазмұнды бұғаттау әрекеттеріне батыл қарсы тұруында. Осы бестселлерге арналған мәселелерді зерттеу барысында мен үшін ең маңызды сабақ айқын болды: 6-сабақ: Сөз бостандығы — бәрінен маңызды. Тік тұр және дауысыңды естірт.
Бұл бәріміз үшін маңызды болуы тиіс. Сөз бостандығы тек Қытайда, Ресейде, Иранда немесе Солтүстік Кореяда ғана емес, тіпті Францияда, Германияда, Ұлыбританияда, Австралияда, Бразилияда және басқа жерлерде шабуылға ұшырап жатқан кезде, Илон біздің дерлік жалғыз үмітіміз, Оби-Ван іспетті. Тіпті өз елімізде де вице-президент Камала Харрис, бұрынғы мемлекеттік хатшы Джон Керри, конгрессмен Александрия Окасио-Кортес, губернатор Гэвин Ньюсом және Клинтон кабинетінің мүшесі Роберт Райх тарапынан осындай қауіп бар.
Тіпті бұрын Бірінші түзетудің қорғаушысы болған БАҚ-тың өзі мұны қолпаштауда. 2024 жылдың 31 тамызында New York Times газетінің әдеби сыншысының мақаласы: «Конституция қасиетті. Бірақ ол қауіпті ме? » деген тақырыппен шықты. 24 қыркүйекте New Yorker журналында Гарвард профессоры Луи Менандтың: «Конституцияны өртеп жіберетін уақыт келді ме? » деген ұқсас мақаласы жарияланды.
Жоқ, олай емес. Мұның бәрі өте сұмдық.
Мен үшін 10-сабақ та шешуші болды: Ешқашан іске кіріспегеннен гөрі, бастап жіберіп, сәтсіздікке ұшыраған (launch and burn) артық. Сәтсіздіктен қорқу бізді өмірді толыққанды сүруден тежейді. Илон мен оның SpaceX-тегі командасының көптеген сәтсіздіктерге қарамастан қалай өркендеп жатқанын көріп, мен өз өмірімде батыл шешімдер қабылдауға, үлкен тәуекелдерге баруға және сәтсіздіктен қорықпауға уәде бердім.
Өйткені, сайып келгенде, біз не жоғалтамыз? 1-сабаққа қараңыз: Мұның бәрі жалған болуы мүмкін, сондықтан тек алға ұмтылыңыз. Simulation theory (біздің әлем компьютерлік симуляция болуы мүмкін деген болжам) зерттей келе, мен бұл мүмкіндікке таң қалдым — егер Илондікі дұрыс болса ше?
Бұл менің ішкі түйсігімді өзгертті. Өмірдің нәтижелеріне және оларға қалай қарау керектігіне философиялық тұрғыдан қарауға үйретті. Мен тіпті симуляцияның шын екендігінің белгілерін іздей бастадым. Содан кейін X және Instagram желілерінде «матрицадағы қателіктердің» нақты видеоларын көре бастадым; солардың бірінде Израиль әуежайындағы адам металл детекторынан өтіп бара жатып, кенеттен жоқ болып кетеді де, айналасындағыларды таң қалдырады. Әрине, бұл қолдан жасалған, иә?
Дегенмен, бұл туралы ойланудың өзі — қызықтың бір бөлшегі. Деңгейімізді көтеріп, өмірден көбірек ләззат алатын кез келді. Илонның он бір сабағы сізге дәл соған көмектеседі деп үміттенемін.
Алғыс хат
Дәл қазір мен өзімді 2001 жылы «Эрин Брокович» фильмі үшін үздік актриса номинациясын жеңіп алған Джулия Робертс сияқты сезінемін, ол «өмірімде кездестірген барлық адамдарға алғыс айтқым келеді» деген болатын. Мен де солай айтамын.
Орын шектеулі болғандықтан, ең алдымен Илон Масктың өзіне осындай тамаша материал бергені үшін алғыс айтайық; бұны ешкім одан артық істей алмайды. Көптеген әрекеттерімнен кейін Илон ақыры бір электрондық поштама «Cool» (Керемет) деп жауап беріп, сұхбаттан бас тартты: «Мен көпшілік алдында айта алатын нәрселердің бәрін айттым», — деп қосты. Содан кейін ол барлық жерде көп нәрсені айтуды жалғастыра берді.
Сондай-ақ, Илонның «қас жаулары» бар, олар ешқандай алғысқа лайық емес: Демократиялық партия, Ақ үй, Әділет министрлігі, Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссия, Федералдық авиация әкімшілігі, Жол қозғалысы қауіпсіздігінің ұлттық басқармасы және Федералдық сауда комиссиясы. Сондай-ақ Джо Байден, Камала Харрис, Элизабет Уоррен, AOC, Тьерри Бретон (бұрынғы Еуропалық комиссия мүшесі) және Александр де Мораес, Бразилия Жоғарғы Сотының бас судьясы. Және тағы басқалар. Олар неге Илонды жайына қалдырмайды?
Кез келген кітап — бұл өмірлік тәжірибе мен түсініктердің жиынтығы, бір-екі жыл ішінде жинақталған еңбек. Мен HarperCollins баспасының Broadside Books бөліміндегі Эрик Нельсонға бағыт-бағдары мен өткір редакциялауы үшін алғыс айтамын. Онсыз бұл кітап болмас еді: бұл оның идеясы болатын. Және оның командасына — Джеймс Нейдхардтқа, Ханна Лонгқа және заңгер Трина Ханнға алғыс айтамын, олар мен мойындағым келмейтін көптеген қателер мен артық сөздерді тауып берді.
Шабыт пен шындықты айтқаны үшін Fox Business-тен Чарльз Пейнге және CNBC-ден Джо Керненге, сондай-ақ жиырма жылдық ақыл-кеңестері үшін Кит Ферразциге қарыздармын. Крис Радди маған Newsmax-та жол ашты, онда менің досым әрі тәлімгерім Джерри Берк пен Джейсон Розен маған эфир уақытын молынан берді. Барлығына және NewsNation-дағы Джоанна Чоу, Аманда Фортунато мен Нора Хоганға, сондай-ақ бұрынғы агентім Уэйн Кайбакқа шынайы алғысымды білдіремін.
Стив Форбс пен Тим Форбс маған мансабымдағы ең жақсы жұмысты берді, мен оларға әлі де ризамын. Сондай-ақ, мені CNBC-ге жұмысқа алған Джонатан Уолдқа, Ларри Кудлоуға және мені Fox-қа әкелген марқұм Роджер Эйлске алғыс айтамын. Нил Кавуто, Грета Ван Састерн және марқұм Лу Доббсқа да ризашылығым шексіз. Wall Street Journal-да бәрі басталған кезде қолдау көрсеткен Джеймс Таранто, Майкл У. Миллер және Джефф Трахтенбергке алғыс білдіремін.
Медиа стратег және подкастер ретіндегі екінші өмірімде Sitrick and Company-дегі Майкл Ситрик, Терри Фан және Сет Лубовке, сондай-ақ Ricochet-тегі Чарльз К. У. Кук, Роб Лонг және Брайан Джонсонға алғыс айтамын.
Ең жақын достар сіздің өміріңізге өздері білгеннен де көп үлес қосады. Марк Робишо (38 жылдық достық) үнемі ақыл-кеңес беріп, көңілімді көтеріп жүрді. Роб Коэн (49 жыл) маған жігер беріп, Илон туралы видеолар жіберіп отырды. Оның ағасы Дэвид (18 жыл) және Джонни Л. Робертс (40 жыл) құнды пікірлерін білдірді. Фелипе Престамо (54 жыл) басынан бастап менің сенімді қолдаушым болды. Барлығына, сондай-ақ ағам Рикке де шын жүректен алғыс айтамын.
Соңында және ең бастысы, маған жігер мен күш берген анам Доринге, өмірді мәнді еткен сүйіктім Софияға және осының бәріне тұрарлық іс жасағаным үшін қызым Цзин Цзинге шексіз сүйіспеншілігімді білдіремін. Мен өте бақыттымын.
Автор туралы
ДЕННИС НИЛ — марапаттарға ие болған журналист, медиа стратег және Ricochet желісіндегі «What’s Bugging Me» подкастының жүргізушісі. Ол CNBC және Fox Business Network арналарында жүргізуші болған, оған дейін Wall Street Journal-да аға редактор және Forbes-те басқарушы редактор қызметтерін атқарған. Ол марқұм Лу Доббсқа «Трамп ғасыры: Біздің президент тарих барысын қалай мәңгілікке өзгертті» атты бестселлер кітабын жазуға көмектесті. Нил Бруклинде (Нью-Йорк) тұрады және бір күні Илон Маскпен бірге кешкі ас ішуді армандайды.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру