әңгіме

Үй сыртында маңқа Уәлетдин отын кесіп жатыр. Бір шабады да көкке қарап жалбарынады:

Ол дөңбектеп қақсал қайыңды қойып қалады. Ағаш ырқына көнбей, секіріп түседі.

Уәлетдин тозығы жеткен тақиясын жерге атып ұрды. Тақия түскен жердің шаңы бұрқ етті. Ол тағы да көгілдір аспанға қарады. Әлдеқайда алысқа қадалған көздерінен кенет мөлтілдеп жас аға бастады.

Уәлетдин үйде кәрі әжесі Ғиділниса кемпір екеуі ғана қалған. Әкесі Герман соғысынан оралмады, шешесі көрші Күсім ауылына күйеуге шығып кетті. "Мал - дүние" дегені сыңар мүйіз сары жағал ешкі. Ешкісі ешкі емес, нағыз елік. Бүкіл ауылдың қойын бастайды. Уәлетдин соған мақтанып: "Біздің сары ешкі бүкіл малдың патшасы, салпы қарын, маубас сиырларыңды, кеще қойларыңды қалаған жеріне ертіп кетеді... Сүті аз болғанымен атағы жер жарады, оның қылықтарын жұрт аузынан тастамайды" дейді.

"Қылықтарын жұрт аузынан тастамайды" дейді-ау. Шынында да солай ма? Әнеугүні Кіші шешем әйелдер жиналысынан кешірек қайтқанда әкем қалжыңдап: "Ғиділнисаның ешкісіндей шошаңдап, жиналысқа жиі жүгіргенше, шаруаңа қарасаңшы, шабазым..." деген. Кіші шешем күлкісі келмесе де, бір мырс етті...

Мен Ғиділниса әжейдің үйінің бір бұрышында сүйеніп тұрмын. Уәлетдин мені әлі көрген жоқ. Ол балтасын тастады да, дөңбекке отыра кетті. Екі бетінен жас сорғалап тұр. Біраз үнсіз отырды да, тағы да көкке қарады:

Мен шыдай алмадым, Ғиділниса әжей мен Уәлетдинді аяп, жылап жібердім. Сол сәт Уәлетдин селк етіп, мен жаққа қарады. Әуелі қорқып кетті ме, әлде ашуға булықты ма -орнынан атып тұрды. Бөтен кісі дегені "мен ғана" екенімді көрді де, басыла қойды.

Біреудің қасіретіне қапаланып, кісінің қайғысын көріп өмірімде түңғыш рет осы жолы жыласам керек, сірә. Ал алғаш рет жұртқа қосылып қашан ән салғаным есімде жоқ. Шамасы, ән салған болсам, әлдеқайда бертінде салған шығармын.

Ғиділниса әжей есік алдына шықты. Немересіне сүйсіне қарап, тебіреніп кетті:

О дегенше екі құшақ отынды үйге тасыдым. Уәлетдиннің қушиған құйттай үйі бәріміздің бас қосатын мекеніміз. Көшенің ор жағында тұратын балалар жазы - қысы осында. Емін-еркін сайран саламыз. Әй дейтін әже, қой дейтін қожа жоқ. Сондықтан Ғиділниса әжейдің азын - аулақ шаруасын да тындыруға тырысамыз. Расын айтқанда, оның ап -арық "алтын арысы" жұмыс істеуге келгенде мақтарлықтай емес. Зауқы соқса, айтқанды тыңдайды, зауқы соқпаса, басын кесіп алсаң да селт етпейді. Өлердей өжет, айтқанынан қайтпайтын тоң мойын.

Біз бір жерге жинала бастасақ, мал сойған жерге үймелеген шымшықтардай шүпірлесіп кетеміз. Менің ізімнен Хамитжан, оның соңынан Шәйхаттар, Ибраһим мен Асхат, Хұсайынның Мұхаррамы, Ақ Жұмағұлдың Әнуары және басқалар жиналды. Ең соңынан бастықтың өзі көрінді.

Түске дейін әрқайсымыз әр жерде білгенімізді істейміз, ұсақ - түйек ойынмен айналысамыз. Ал кешке таман бәріміз бір жерге жиналып, екі топқа бөлініп, "Герман соғысы" деген ең үлкен, ең тамаша ойынды ойнаймыз. Мен мықты "Рукавказ" болатын кезіме жете алмаймын. Бір жаман жері: мені топтан - топқа көшіре береді, біресе "Ресей" тарапына, біресе "Германия" қол астына өтіп кетемін. Қайда ауыссам да барымды салып, жанталаса соғысамын: мұрыным қанамай, бет - аузым көгермей қалған кезі тым сирек. Жағамның түймелерін айтудың да қажеті жоқ, жұлынып жатады. Үлкен шешем қадап үлгіре алмайды.

"Герман соғысы" басталар алдында ғана Құтты қол атанған Нәсіп келді. Нәсіп қызық бала біртүрлі. Бір іс бастаған сайын: "Балалар, ойынды мен бастайыншы, менің қолым құтты" деп қыстырыла кетеді. Балыққа барсақ, алдымен қармақ салуға асығады: "Менің қолым құтты, балық бәрімізге де қатты қабатын болсын" дейді ол. Қалтқысы жылп етіп дереу көлге түседі. Түседі де мүлгіп тұрғаны. Басқа қалтқылар да қыбыр етпейді. "Қазір... қазір... - деп сыбырлайды Нәсіп, - біздің төзімімізді сынап тұр балықтар. Сабырлы жетер мұратқа..." Сабыр етеміз - ау, бірақ мұратқа жете қоймаймыз. Орманға балқурайға барсақ, әлгі Нәсіп алдымызға шығады: "Алғашқы балқурайды мен үзейін, балалар, менің қолым құтты ғой, сендерге де сәті түсер" - дейді. Бірақ бірде сәті түссе, бірде түспейді. Былтыр сұлы орағы басталғанда ол тағы да: "Атай, алғашқы бауды мен орайын, менің қолым құтты ғой, ісіміз сәтті болар ма екен" деп... орақты тартып қалғанда, шынашағының терісін сүйегіне жеткенше ырсита кесіп алды. Нәсіптің құтты қолы не көрмеген! Балға ұстаса, балға тиеді, таудағы тастың жарығынан құстың жұмыртқасын іздегенде қолын тас жаншып кетеді, тіпті есікті ашып-жапқанда қысылып қалады. Әйтсе де өзі қолының құтты екеніне сенеді. Нәсіптің осылай кез келген жерге қыстырыла кететіні талай рет титығыма тиді. "Көзге түсуге тырысады..." деп күйінемін. Нәсіптің езі емес, өзгелердің сәтті болуын тілейтінін көп жылдардан кейін ұқтым. Қолының шынында да құтты екенін ол бір күні мәңгі естен кетпестей етіп дәлелдеді...

"Герман соғысы" басталғалы тұрғанда ғана Құтты қол асығып - аптығып бір хабар жеткізді:

Шынында да таң қаларлық хабар еді. Балалардың көздері бақырайып қалды. Бәріміздің тіліміз бірден байланды.

Біз бәріміз оның жұқа ерінді аузына үңілдік. Ұясынан шыққан қараторғай сияқты қазір оның аузынан жауап ұшып шығады, жауап шықпады, жаңа сұрақ туды:

"Қалаш" деген сөз, жігіттер, "қала" деген сөзден шыққан, Яғни "қала наны", "қалаша тамақ" деген ұғымды білдіреді.

Уәлетдиннің мұны жақсы білетіні рас. Шешесі күйеуге шыққанда, әлі кішкентай кезінде, ол үш - төрт ай орыс деревнясында болған. Шошқа болып қорсылдағанды содан үйреніп қайтқан. Қорсылдағанда дауысы шошқадан айнымайды, әжесінің зәресін алады. Тек орысша үйренбепті.

Шәйхаттар мен Мұхаррамнан басқамыз өзенге түсіп бара жатқан үйректің балапаны сияқты байпаңдап барып, бастықтың оң жағына тізілдік.

... Бір рет қалаш жеу үшін біз жиырма бес шақырым жерге жаяу баруға дайынбыз. Тамақсаулық па, қомағайлық па, есерлік пе бүл? Әлде басқа бірдеңе ме? Meн қазір өткен өмірдің асқар шыңынан кейінге айналып қараймын да: сонда бар мәселе қалашта емес, өзіміздің рухымызда екен-ау деген ойға келемін. Он бейнеттің арқасында бір рақаттың қадірін, жүз ащының ішінде бір тәттінің дәмін біліп ескенбіз біз. Сондықтан да кейін басқа сана, жүрекке сезім енгенде, біз аналарымыздың бір батасы үшін мың сынақтан өтуге әзір болдық: сүйгендеріміздің көзіне тек бір рет сүйсіне қарау үшін кеудедегі ашық жараны алақанымызбен басып, мыңдаған шақырым жолды жолға санамай, шайқас алаңынан бір ғана күнге, бір ғана сағатқа туған елімізге жеттік. Туған елдің бір уыс топырағы, бір тамшы суы, бір жұтым ауасы үшін Отанға қажет болған шақта бүкіл өмірімізді бердік...

Біздің де ойынға зауқымыз соқпады. Біртіндеп үйлсрімізге тарадық.

Міне, ұзақ күткен түн де келді. Мен ұйықтап кетем ба деп қорқып жатырмын. Ояу жатқанымды Үлкен шешем сезбесін деп тыныс алмаймын. Ол еріні күбірлеп дұға оқып жатыр. Сыбырлағаны маған әлдеқандай үрей туғызды. Үлкен шешем түнгі аруақтармен сөйлесіп жатқам сияқты. Тек терезеден түскен айдың сәулесі ғана біраз күдігімді таратты. Інім мен қарындасымның ұйықтағанына да біраз болды.

Мен үндемедім. Үндесем, бәрін айтып қоярмын деп қорқам. Өзгелерді алдап, қулық жасап, жалған айтқан кездерім болған шығар. Бірақ Үлкен шешеме оның біреуін де жасай алмаймын.

Жүрегім су ете түсті:

...Үлкен шешемнің зеректігіне міне қазір таңырқап, қазір қайран қаламын. "Кеше бір жарамас іспен айналысыпсың ғой, осынша ұйқың қашатындай не болды?" деп сұрамады ол Өйткені жас бала өткенді еске түсіре бермейді, тек алдағысын, өткенін емес, күткенін ойлайды...

Үлкен шешем мені сары таңнан оятты. Қызыл шүберекке түйіп әп - әйдік нан ұстатты қолыма.

Үлкен шешемнің көңілін жықпау үшін алдым сол нанды.

Мен келгенде құмға балалар түгел жиналып қалған екен. Менен соң кілең түсіп кете беретін дамбалын қайта - қайта көтеріп, Ақ Жұмағұлдың Әнуары ғана келіп үлгерді. Жұмағұлдың бүкіл үй - іші салақ. Әнуарын айттым ғой. Оның ағасы Мұзафар әлі мұрнын сүрте алмайды, апасы Жәмлігүлдің шабата бауы шешіледі де жүреді. Әнеугүні Асхат Әнуардың шешесінің дауысына еліктен, мынадай өлең шығарды:

Соған қарауым керек...

Бәріне жарауым керек!

Ортасында қоқырдың,

Сағыз шайнап отырмын...

Мана мен де соны айтқанмын, тек Үлкен шешем түсінбеді мұны.

Нан туралы одан әрі үндемедік.

Бастық бәрімізді түгендеп алды. Бәріміз жеті жан екенбіз. Әуелі бастықтың өзі, одан соң басқалары: Уәлетдин, Нәсіп, Хамитжан, Әнуар, Асхат. Ең соңғысы мен.

Жауапты мен үшін Хамитжан қайтарды:

Уәлетдин мен Нәсіп жерден бір сүйемдей ағаш тауып Әнуардың дамбалының ышқыр бауына екі жерден бұрау салды. Әнуар қуанғанынан лақтай секірді. Бұрау сенімді еді.

Әлі күн шықпаған. Арт жақтан, ауылда сиыр мөңіреп, қораз шақырғаны естіледі. Төменде бұлақ бойында селдір тұман қалқып барады. Біз қалаға баратын шаңдақ жолдың бойында жеті із қалдырып, шұбырып кете бердік. Жолға шығар алдында Асхат бұрылып қарады да:

Біз ауылдан кеткен шақта,

Көтерілді тұмандар.

Қайтамыз ба, қайтпаймыз ба,

Сау болыңдар, туғандар! –

деп ән бастады. Кеттік. Арман ба, шаттық па - бірдеңелер көңілді қытықтап, рақаттандырады. Аяқтарымыз өзінен - өзі жүгіріп бара жатқандай.

Еменді қырға шыққанша тіл қатпай, жүгіре бердік. Күн енді едәуір көтерілді. Деңнен ашық күні ақ тау басындағы ақ қала жалтырап көрініп тұрады, біздің ауыл егін алқабының шеті осы жерде. Орақ кезінде осында түнегенде түнде қарасаң, қала оттары жымың-жымың етіп, өзіңе қарай жылжып келе жатқандай көрінеді. Қаланың қайда екенін білеміз, оған баратын жол да таныс, бірақ жетеуіміздің біреуіміз де онда болмағанбыз. Күміс жартастар үстінде алтын шатырлар арай шашып түр, әнекей! Қала өте қайырымды, жомарт, қонақшыл сияқты көрінді. Жомарт болмаса осылай шақырып тұрар ма еді? Тіпті біз қалаға бара жатқанымыз жоқ, қала өзі бізге қарай қыруар қазынасын көтеріп келе жатқандай.

Бұлардың туыстарын танымаймын. Бар ма, жоқ па, қайдам. Ал мына Асхаттың үлкен ағасы шынында да Үфіде қызмет істейді. Асхат неге үндемейді екен? Жақында бір бөрененің үстіне көлденең тақтай қойып, екеуміз екі жағынан кезек-кезек басып ойнағанда ол тақпақ шығарған болатын:

Сен де шықтың тақтаға, Мен де шықтым тақтаға. Біздің брат қызмет етет, Универсальный лавкада.

Мен Асхаттың орнында болсам, әлгілердің аузын аштырмас едім.

Еменді қырдан асқан соң қала тағы да көрінбей кетті. Құмарымыз да сәл басылғандай. Қызыл шүберекке оралған нан бара - бара Хамитжаннан Нәсіпке, Нәсіптен Уәлетдинге көшті. Ақырында бастықтың қолтығына ауысты.

Біз бәріміз де "обалдан" өлердей қорқамыз. Тіпті бастықтың өзінің де зәресі қалмайды. Сондықтан ол кешірім сұрағандай нанды кеудесіне басты.

Жақсы аттар жегілген әлденеше тарантас шаңды бұрқылдатып, бізді басып озды. Алдымыздан ылау аттар да кездесті. Даңғыл жолда жаяу келе жатқан біз ғана.

Он бес шақырымнан кем, он шақырымнан көбірек. Тезірек жүріңдер. Ол жақта сендерді күтіп тұр.

Күткен жерге асығу керек. Бұдан соң біз біраз жүгіріп алдық. Жүгірсек те, баяғыдай қарқынымыз жоқ қазір. Менен үлкендер де озып кете алмады. Әнуардың дамбалы тағы босады. Нәсіп әлгі бұрауды тағы бір рет бұрап қойды. Басқаларды қайдам, менің қарным енді қалашты қиялдап келе жатқан жоқ. Қара нанға да қатты риза болатын жайы бар. Дегенмен қалайша сыр берем, мыналарға масыл болып келе жатырмын ғой?

Үш - төрт үйлі орыс деревнясынан өткен соң егін алқабының ортасындағы сирек қайыңдыққа тоқтадық. Көлеңкеге келгенде біраз тыңайып қалдық.

Уәлетдин дереу іске кірісті. Ол лезде қызыл шүберек үстіне шамамен бөлінген жеті кесек нанды тізіп қойды. Әрине, шамамен бөлінген соң бәрі бірдей бола ма. Неге екенін қайдам, бастық ішіндегі үлкен кесекке - өз үлесіне қолын созған жоқ. Одан асып, біз де бата алмаймыз.

Нәсіп артына қарады. Уәлетдин бір кесекті алды да сұрады:

Жеті балаға жеті кесек нан. Бірақ тең бөлінбепті. Ең үлкені маған, ең кішкентайы бастыққа тиді. Сонда да ол сыр бермеді. Тек менің ішім бірдеңе сезіп тұрғандай. Нан тамағымнан өтер емес. Әділ бөлінбеді. Шәһидүлла менен бес жас үлкен. Үлкенге үлкен сыбаға тиюі керек. Айырбастаған жөн... Осыны ойлап тұрғанымда әлгі өз кесегін омырып, асай бастады. Басқалар да қарап қалмады. Мына әділетсіздікті қалай жөндеуге болады?

Мен өз сыбағамды әдейі асықпай жедім. Үш-төрт асам нан қалғанда Шәһидүллаға ұсындым:

Қарынға тамақ түскен соң аяққа қуат енді. Мен ылғи осыған қайран қалам: жұдырықтай нанда қаншама сиқыр бар, ашыққанда соны жесең дүние жайнап кетеді. Қазір де солай... Дәл іргеден бір құс сайрап жіберді, жаңа бастанған бидай үстінен көгілдір ерке самал желпіп өтті, қайың жапырақтары да көңілдірек, ықыластырақ желбірегендей. Күн де баяғыдай күйдірмейтін сияқты. Бәрі әлгі бір кесек нанның әсері.

Біз тұра бергенде:

Төменгі көшеде жұмыстың ең қауырт шағында орманға жеміс - жидек теруге кететін Әмин деген кісі бар. Майланбаған сықырлауық арбасына үпір - шүпір бала - шағасын тиеп, таңертең көшенің ар жағына көтеріледі. Атамзаманнан бері қарамай көрмеген доңғалақтар бүкіл ауылды басына көтере сықырлап, айқай салып барады. Бір күні Асхат менен: "Әминнің арбасы не дейді?" деп сұрады. "Не десін, сықырлайды - дағы". "Жоқ, -деді Асхат, - Әминге: "бар – май - ық та... бар – май - ық та... бар – май - ық та... дейді". Тыңдап тұрсаң, Асхаттың айтқаны рас. Арба тап солай айқайлайды. Ал кешке таман қайтқанда ала бие тау баурайында жорғаға басса, арбаның төрт доңғалағы кезек-кезек мақтанады. Олардың не деп мақтанатынын да біледі. Асхат: "Сыпырып салдық! Сыпырып салдық!!!" дейді олар. Асхат түсіндіріп берген соң Әминнің арбасының тілін бүкіл ауыл біледі.

Ақ қалада, ақ қалашты

Сыпырып салдық, сыпырып салдық.

Алқымына дейін толды

Қызыл сандық, қызыл сандық.

Асхат бастап айтудан Уәлетдин мен Нәсіп іліп әкетті:

Ақ қалада, ақ қалашты

Сыпырып салдық, сыпырып салдық....

Қазір балалар жорғалауды қойды, бәріміз де сырғымамен сырғанақ тепкендей, тіземізді көтеріп, шоқаңдап барамыз. Көңілімізге ұнаған әлгі сөздерді қосыла қайталаймыз:

Ақ қалада ақ қалашты

Сыпырып салдық, сыпырып салдық...

"Қызыл сандық" дегеніміз әдемі шықпады, ақырында оны ұмытып та кеттік. Ал қалғандары айтқан сайын әнге келіп тұр.

"Ақ қалашты сыпырып сала-сала" біз биіктегі тас жолға шықтық. Жолдың екі қапталына жуан - жуан теректер өскен. Жолға төселген тас моншаның тасындай теп - тегіс. Тек жалпақ емес, жұмыр.

Бір бұрылыстан өткен соң алдымыздан тағы да ақ тау басындағы қала көрінді. Әнеки, тиіп түр! Қала енді біздікі, ешқайда кетпейді.

Біз бәріміз қосылып:

Қайда қарасаң да зауыт тұрбалары сорайып түр. Мешіт мұнаралары, шіркеу күмбездері жарқырайды. Біз мешітті шіркеуден айыра аламыз. Боголюбтердің шіркеуін күнде көріп тұрамыз. Осы шіркеулерді әлі жер жұтпағанына таңым бар. Күллі әлемге әйгілі: шіркеу біткеннің бәрі арам, олар күйремек, бүкіл кәпірлер күнәкар, өлгенде олар тамұқта жанады. Шіркеуі құрысын, тек кәпірлерді аяймын. Аяу себебім мынадай.

...Былтыр көктемде Лекаревкадан біздің танысымыз Тимофей менімен қатар баласы Егоркамен бізге қонаққа келді. Әкелеріміз тамаққа отырды, біз Егоркамен екеуміз бір-бір көмештен алып, аулаға шықтық. Ол сап-сары шашты, көкпеңбек көзді, салғам түсті, аққұба бала. Сөйлесе алмаймыз. Мен қайда барсам, ол сонда барады, мен не істесем, соны істейді. Бауға кірдік, қора басына шықтық, одан кілет қасына үйілген бөренелердің үстіне шығып отырдық. Мен аяғымды бұлғаңдатсам, Егорка да қосылады. Мен күрсінсем, ол да күрсінеді.

Әкелеріміз көп ұзамай қызып алды. Менің әкем Тимофейдің алдында кілең орысша ән салғысы келеді. Ал анау біздің әндерді шырқауға тырысады.

Жүрші, жеңгей, орманға,

Бүлдірген тер сол маңда...

Қойбүлдірген балдай,

Қайран жеңгем, қандай!..

Біліп отырмын. Бұл әнді дастарқан басында жүрген Үлкен шешеме жағыну үшін шырқады. Қара да тұр, енді әкемнің жуан дауысы дарылдайды. Оның орысша бір - ақ әні бар:

Дай ему дорога.

Егорка екеуіміз бір - бірімізге қарадық. Оның мөлдір көк, ерке көздері мені біраз ойға қалдырды. Тамағыма бірдеңе тұрып қалғандай. Мынадай мөлдір, мынадай сүйкімді, мынадай күнәсіз көздердің иесі мәңгілік тамұқта жана ма? Лапылдап жанатын көрінеді. Осы қасіреттен оны қалайша құтқаруға болады? Қалайша?

Мен осы Егорканы қалайша еске түсіріп едім? Ә - ә... шіркеуді көрген соң.

Кетіп барамыз. Жүрегім дүрс - дүрс соғады. Келе жатырмыз, келе жатырмыз, қала ылғи тұрған жерінен тапжылмайды. Тіпті әрі қарай кетіп бара жатқандай. Тасқа тиіп кетсе, табаның күйіп қалады. Жол шетінде тізіліп келеміз. Ілгері басқан аяғымыз кейін кететін сияқты. Шөлден таңдайымыз кепті. Баяғы тақпақтар мүлдем ұмытылғандай. Алда Нәсіп келеді, одан соң Хамитжан, Хамитжанның артында - Уәлетдин... Шәһидүлла жолдың екінші қапталында бір өзі кетіп барады. Менің алдымда жалпақ табанын маймаңдай басқан Әнуар сүйретіліп келеді. Оның екі өкшесінің шетінде де қамыстың жуандығындай жарықтары бар. Бүл аяқтар қыста пима, көктем мен күзде етік көрмеген. Некен - саяқ шабата тисе, тиген шығар. Алтын тақиялы туысы туралы ол расын айтты ма екен, әлде бөсті ме? Бөссе керек. Біз бәріміз де көпірме сөзге, лепірмеге әуеспіз.

Одан әрі біреуі де тіл қатпады.

Жалғыз қабат ағаш үйлер тізілген көшені бойлап біраз жүрген соң Ақеділдің көпіріне жеттік. Біреуміз тақия, біреуіміз киіз қалпақпен көсіп алып, қанғанша су іштік. Су жылымшы, дәмсіз еді. Әйтсе де бізге жан енді. Қалаш мейрамы, әрине, көпірдің ар жағында, тау үстінде болуға тиіс. Мейрам деген кілең биікте өтеді ғой. Бүл маңайда оның ешқандай белгісі көрінбейді. Көпірдің ар жағында да пәлендей тамашаға кездесе алмадық. Үйлері кілең еңселі, қақпалары ылғи орыс қақпа, көшелері біздің ауылдың көшелерінен тарырақ. Көше толы атты - жаяу адамдар ерсілі - қарсылы шұбырып жатыр. Біріне - бірі сәлем бермейді.

Көшенің ар жағындағы сары үйдің есік алдына аялдадық.

Есік жабылмас бұрын біз ішке кірдік. Кірдік те, сәлем беруді ұмытып, қатып қалдық. Сөрелерде тырсиған қалаштар тізіліп түр, шегелерге бау - бау етіп тізіп байланған неше түрлі крендельдер ілінген, жәшіктерде бірәндіктер толып жатыр. Алуан түрлі алуа - шекер ауызға түскелі тұр. Көл - көсір тәтті тағам!

Сатушы бізге бақырая қарады. Біз де үндемейміз. Ол да тіл қатпады. Әуелі бізден сәл сескенсе керек. Таразының табағында жатқан жұдырықтай кірдің тасын қағып алды. Біз әдеп сақтап, есік алдында тұрмыз. Неге екенін қайдам, ол қозғалмайды, қабағы қатыңқы. Бір жерімізді ұнатпаған - ау. Кісіге ұнамайтындай қылығымыз жоқ сияқты еді...

Осылай арбасып біраз тұрған соң қалың жылтыр еріндерін жыбыр еткізіп, әлгі кісі бізге сұрақ қойды:

Біз де уәделесіп қойғандай, бәріміз бірден қалталарымызға қол салдық. Онда мейрамның ырымы да жоқ... Сөрелерде тізіліп тұрған қалаштар да, шегелердегі ширатпа тоқаштар да, жәшіктердегі бірәндіктр мен алуа-шекерлер де қолға түспейтін кереметтей көрінді маған. Бүл үйге сәлемдеспей кіріп, қоштаспай шығып кеттік. Бірақ біз бұған қарап үмітімізді үзбедік. Әрі кеттік.

Сараң мәлғұн бар еді, Ақыры, оны жер жұтты...

Мұны да әлі жер жұтар бір кезде.

Біз жоғарыға, қалаға қарай өрлей бердік. Қалаш дүкендерінің қасына келіп, ұзақ қарап тұрдық, орыс қақпалы биік - биік үйлердің тұсына тоқтап, терезелерге телмірдік, жаңа піскен нан иісі шыққан үйлердің маңайына үйірілдік, бірақ бізді ешкім елемеді, ешкім шақырмады. Қалаш үлестіретін орыс қайда екен? Болуға тиіс. Болмауы мүмкін емес. Қанша жерден жаяу келіп, сілекейің ағып жүріп-жүріп, босқа қайтып кету ақылға сыймайтын нәрсе емес пе?

Менің не ойлап тұрғанымды сезгендей Хамитжан былай деді:

Соны айтқанда менің сай - сүйегім сырқырады. Аштық пен шөл қол - аяғымды матап тастағандай. Бүл аз дегендей, көйлегімді місе тұтпаған күн тері түгіл, сүйегімнен өтіп барады. Басқалардың да хәлі мүшкіл.

Терезелерінің қақпағы жабық бір үйдің қақпасының алдына тізіліп отырдық.

Сұрастырып жүріп, өрт мұнарасын тез таптық. Тек оның басында алтын тәж киген кісі көзге шалынбады. Мойнымызды созып, біраз қарап тұрдық. Әнуардың туысы көріне қоймады.

Үлкен қызыл қақпадан шыққан мұртты бір ағай бізді осылай деп қуып салды. Беліне жез тоғалы жуан қайыс белдік байлағанына мақтанатын шығар.

Туыс іздеу осымен аяқталғалы тұрғанда Уәлетдин мыңқылдады:

Қаланы біраз аралап жүрген соң қос мұнаралы тас мешітті де таптық. Тек мешіттің қақпасы жабық екен. Ауланың түпкірінде шарбақпен қоршалған құйттай аласа үйге кезіміз түсті. Көше жақтағы үлкен үйге баруға жүрегіміз дауаламады.

Үйге алдымен Уәлетдин екеуміз кірдік. Кіруден кезге шалынғаны мыналар: күнге қараған тар ғана екі терезенің бетін айғыз - айғыз шаң басқан (япыр-ау, әйнектен қалай өткен?) еденнің дәл ортасында бір бала еңбектеп жүр, екінші бала етбетінен тырбаңдап, талпынады, сәкіде қартаң апай киім жамап отыр, есік жақтағы қараңғы қуыста ер кісі ұйықтап жатыр.

Ұйқысын ашып, көзімен үйді шарлап шықты.

"Қайсы Ғиділнисаны айтып отыр мынау?" деп сасып тұрғанда ол маған қарап:

Ат жақты, ұзын бойлы, тақыр бас, жіңішке мұртты әлгі ағай есікті айқара ашып жіберді.

Балалар үйге жасқана енді. Апай едендегі сәбилерді сәкіге көтеріп отырғызды.

Соны айтқанда ішім жылып, өне бойымнан бір рақат сезім шымырлап өткендей болды.

Бұл жолы апай тіптен жауап бермеді.

Еденнің ортасына апай сатпақ - сатпақ дастарқан жайды да, оның үстіне үлкен бір тегеш піскен бұршақ қойды. Аппақ ірі бұршақ. Шынында да бұршақтың мұндай ірісін іздесең таппайсың.

Тегештің түбі көрінгенде алдымызға бір шелек суық су да жетті. Шетіне үлкен шөміш ілінген.

Суды да тауысып іштік.

Уәлетдин сөзге көп қосылмаса да, бұл үйде өзін еркінірек ұстады. Орнынан да ол бірінші болып тұрды. Қанша айтсаң да бас құда ғой.

Біз есік алдына жиналдық.

Қайтар жолдарыңды ұмытпадыңдар ма? - деп сұрады Есберді құда.

Қайта - қайта алғыс айтып, біз осы таңғажайып, қонақжай үйден шығып кеттік. Кімнің құдасы болып шықты әлгі Есберді? Шынында да құда ма өзі?

Осы қайырымсыз қалаға біз өкпелеп кеттік. Қайтар жолымыз бұрынғыдан бетер ұзақ, ауыр болды. Бірақ ешкім қыңқылдамады, біреуді біреу кінәлаған жоқ. Қаладан алып қайтқан басты олжамыз - Нәсіптің маңдайындағы ісік. Оған қоса Хамитжанның қолтығындағы манағы нан ораған шүберек бар.

Қас қарайғанда біз еменді қырдың басына жеттік. Еркін тыныс алып, артымызға қарадық. Сонау алакеуім іңір қаптаған алыс көкжиектің шетінде қала оттары самаладай самсап тұр. Олардың бірімен-бірі таласқандай жыпылық қағып, жымыңдасқаны қайран қаларлық.

Өшімізді осылай алдық. Енді қаланың оттары жайнап жанбай, бірте-бірте сөніп барады. Себебі, сол сәт қала бастан аяқ масқараға батты. Оған сол керек!

Кегімізді алып, ашуымызды басқан соң біз қалған жолды шапшаңырақ, жеңілірек, көңілдірек өттік...

... Не бәрі жеті жылдан кейін осы қалаға барамын да, мәңгілік қалып қоямын деп ойласамшы сонда? Иә, бардым да, сонда қалдым. Өмір бойы. О баста тәнім қалада болса да, жаным ауылда жүретін. Бара - бара ол да тас қабырғалар ішінен орын тапты. Кісінің көңілі орныққан жері оның рухани Отаны. Үфі менің жанымның үясы, рухымның Отаны болды.