«Білім беруді дамытудың федералды институты» федералдық мемлекеттік мекемесі орта кәсіптік білім беру бағдарламаларын

іске асыратын білім беру мекемелеріне оқу құралы ретінде ұсынған

Пікірдің тіркеу нөмірі №487, 2 шілде 2009 жыл

7-басылым, стереотипті

ӘОЖ 621.7(075.32) КБЖ   34.5ші722

Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым министрлігі жəне «Кəсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сəйкес ««ТжКБ жүйесі үшін шетел əдебиетін сатып алуды жəне аударуды ұйымдастыру жөніндегі қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды. Қазақстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет. Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19,

Автоматтандыру және ақпараттық технологиялар колледжі ОКБ МБМ директорының орынбасары №20 Мәскеу қ.,

А.Л. Гурвиц ;

Босинзон М.А.

Қазіргі заманғы СББ жүйелері және оларды пайдалану:  орта  кәсіптік  білім  мекемелерінің студенттеріне арналған оқу құралы/ Бозинзон; Б.И.Черпакованың редакциясымен.   –    7-басылым, стереотипті. – М.: «Академия» баспа орталығы, 2015. –    192 б.

Қазіргі заманғы СББ құрылғыларының жалпы мәліметтері мен сипаттамалары металл кесетін білдектерге арналған басқару жүйелерімен, білдектер модульдерімен, автоматтандырылған   аймақтармен   және   автоматтандырылған   өндірулермен   көрсетілген. CББ мен білдектер операторы мамандығының ерекшелігі көрсетіледі. Орта  кәсіптік  білім  беру  мекемелерінің  студенттері  үшін.  Кең  бағдарлы білдекшілерге, реттеушілерге,  шеберлерге,  инженер-құрылымдаушыларға,  техно-логтар мен бағдарламашыларға пайдалы болуы мүмкін.

КБЖ 34.5ші722

Гарнитура «Таймс». Офсеттік баспа. Офс.қағаз № 1. Шарт. бас.п. 12,0. Тираж 500 дана. Тапсырыс

25.05.2015 жылғы №РОСС RU. АЕ51. Н 16679 Санитарлы-эпидемиологиялық қорытынды, «Алғашқы үлгілік типография» ААҰ баспасымен берілген электронды тасушымен басып шығарылды. Осы басылымның түпнұсқа-макеті «Академия» баспа орталығының меншігі болып табы-лады және оны кез келген тәсілмен құқық иеленушінің келісімінсіз жүзеге асыруға тый-ым салынады.

© Дайындау. «Академия» баспа орталығы, 2006

Сандық        бағдарламаларды        басқаратын                (СББ)                        білдектерді индустриялық пайдалану 1950 жылдардың соңында басталды. Өндірісті автоматтандырудың        осы        кезеңінде        СББ                білдектері                кескінделген беттерді өңдеу кезінде көшіру және фрезерлы  білдектерді  алмастыр- ды: үлгі магнитті немесе перфорацияланған таспаны алмастырды, бұл бағдарламаны (ақпаратты) анықтаудың сандық (цифрлық) әдісін енгізуге мүмкіндік берді. Сандық ақпараттарды қабылдауды, өңдеуді және беруді жүзеге асыру үшін микропроцессорлық бақылау құралдары қолданылды. Компьютерлікжүйелерсияқтымикропроцессорлық СББжүйелеріжұмыс істеу алгоритмін және оларды іске асыратын бағдарламаларды қамтитын аппараттық және бағдарламалық қамтамасыз ету арқылы сипатталады. СББ жүйелерінің әр топтағы айырмашылығы негізінен бағдарламалық жасақтама арасындағы айырмашылыққа байланысты және жүйелердің сапалы        өзгерістерін                анықтайды.                Соңғы        жылдары        технологиялық жабдықтың түрі бойынша анықталған бағдарламалық жасақтаманың осы бөлігін түрлендіруді ұлғайта отырып, СББ құрылғыларының  аппараттық

нұсқаларының санының төмендеуі байқалады.

Электрониканың даму қарқынының жылдамдығын атап өткен  жөн,  бұл аппараттық құралдардың моральдық тозуына әкеледі. Микропроцес- сорлар жылдамдығын жоғарылату және олардың интеграция дәрежесін жоғарылату СББ құрылғыларының жаңа құрылымдарын құруға және олардың негізде СББ құрылғыларының және білдектің технологиялық функцияларының қызмет міндеттерін кеңейтуге  мүмкіндік  береді.  Біз әр түрлі буынтың СББ жүйелерін қамтитын құрылымдардың үш тобын ажыратуға болады: Жүйелер мен СББ құрылғыларын дамытудағы негізгі үрдістері есептеуіш қуатының ұлғаюы, демек, аппараттық және бағдарламалық қамтамасыз етудің әмбебаптығы жабдықтың жекелеген түрлеріне жол берместен жоғарылайды. Жеке білдектер топтарының СББ жүйелерінің арасындағы айырмашылықтар барынша түзетіледі

Келешегі  мол  білдектер  үшін  бірнеше  жаңа  басқару   функцияларын

жүзеге асыруға мүмкіндік беретін блок-модульдік СББ құрылғылары (мультипроцессорлар) болып табылады. Дисплей блогындағы жеке процессордың болуы құралдың қозғалысы траекториясын көрсету үшін графикалық дисплеймен бағдарламаларды енгізуге мүмкіндік берді. Блок- модульдік жүйелердегі жетектер үшін процессорлық басқару модульдерін құру басқарылатын координаттар санының кеңеюіне әкелді. Жад көлемін жоғарылату «бос» технология кезінде жұмыс істеу үшін қажетті ақпаратты сақтауды ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Мультипроцессорлық жүйе көптеген өңдеуді ұйымдастыруға мүмкіндік береді, мысалы, әр түрлі шпиндельдермен өңдеу орталықтарында. Бұл жағдайда әрбір шпиндель өз бағдарламасына сәйкес қозғалады. Жеке дисплей процессорының болуы басқа бағдарлама бойынша өңдеу барысында жаңа басқару жүйесін енгізуге мүмкіндік береді. Микропроцессорлық СББ құрылғысы үшін бағдарламалық жасақтама жасау – бұл өте көп уақытты қажет ететін және қымбат үдеріс, ол бағдарламашы арқылы жүзеге асырылады, білдектегі бағдарламаны рет- ке келтіру оператордың қатысуымен жүзеге асырылады. Бағдарламалық қамтамасыз ету көбінесе СББ жүйесінің деңгейін айқындайды, бағдарламалық қамтамасыз ету көпкомпонентті кешенді білдектер үшін 8...20 Кбайт,бірінші класты қарапайым СББ жүйелеріне арналған 0,5...1,5 Мб дейін және одан да артық. Кеңейтілген СББ құрылғыларын жасау жоғары шығындармен байла- нысты: бағдарламалау үдерісінің күрделілігі ең күрделі білдектер үшін, мысалы, өңдеу орталығы (ӨО) сияқты білдектер үшін, жүздеген адам-   да болуы мүмкін. Сондықтан бағдарламалық қамтамасыз ету блок- модульдік  қағидаға  сәйкес  модульдердің  максималды   тәуелсіздігі   мен олардың әмбебаптығын түрлі білдектер мен басқа технологиялық жабдықтарға қолдануды қамтамасыз етеді. Осы тұрғыдан алғанда, СББ құрылғыларының бағдарламалық жасақтамасын екі үлкен топқа бөлуге болады, біріншіден, жабдықтардың әртүрлі түрлеріне ортақ жүйені (негізгі), сондай-ақ білдетердің белгілі бір тобына бағдарланған екінші топқа (технологиялық),  және  нақты  білдекке  қатысты  функционал-  ды. Сонымен қатар, білдектің операторы пайдаланатын бағдарламалық жасақтама жалпы бағдарламалық-математикалық аппараттық құралдардың аз ғана бөлігі ғана екенін атап өткен жөн. СББ   білдектерін   пайдалану   елеулі   экономикалық   тиімділікке    қол жеткізуге және қолмен басқарылатын көптеген жабдықтарды босатуға мүмкіндік береді. Отандық және  шетелдік  деректер  бойын-  ша СББ білдектерінің тиімділігі өнімділіктің жоғарылауымен сипат- талады; қолмен басқарылатын ауыстырылатын әмбебап білдектердің саны; өндірістік және технологиялық жабдықтарды дайындау мерзімін қысқарту; бөліктердің өзара алмасуын қамтамасыз ету; таңбалау және құрастыру жұмыстарын толық немесе ішінара жою; еңбек өнімділігін арт-

тыру және өндірістің еңбек қарқындылығын айтарлықтай төмендетуге мүмкіндік береді. СББ қондырғыларын қолдану тәжірибесі, әсіресе қажет болған жағдайда, дәлдікті талап ететін арттырумен, өңдеу жағдайының қиындауымен, қажет болған жағдайда бөлшектерді және құралды бес немесе алты коор- динатта өзара алмастырумен өңделу үдерісінде бір жиынтықтан және т.б өсетіндігін көрсетеді. СББ-мен білдек құралдарды қолдану тиімділігінің маңызды компоненттері болып қызметкерлердің ауыр қол жетімді еңбек үлесінің айтарлықтай төмендеуі, білікті әмбебап білдек операторларының қажеттілігін азайту, метал өңдеу цехтарындағы қызметкерлер құрамының өзгеруі болды. Осыған байланысты, СББ білдектерін экструдерлеу кезінде ғылыми еңбек ұйымының мынадай негізгі бағыттарын белгілеуге бола- ды: мамандарды тікелей өндіріс бөліктеріне тарту; көптеген қызметтерді ұйымдастыру; компьютерден дүкен жұмысын  басқаруды  жүзеге  асы-  ра отырып микро және орта сериялық өндірісте бөлшектерді өндіруді кешенді автоматтандыру. СББ білдектерінен және көлік жүйелерінен автоматтандырылған компьютерлік автоматтандырылған өндірістік жүйелерді (AӨЖ) құру негізінде жабдықтарды тәулік бойы пайдалану мәселесі шешілуде. Соны- мен қатар АӨЖ жұмыс істеу кезеңінде, ең алдымен, ең өнімді, ауысым- да өндіріс қызметкерлерінің жұмысын қамтамасыз ету үшін мүмкіндіктер ашылды. Осындай жұмысты ұйымдастырған кезде, екінші және үшінші ауысымдарда көптеген кезекшілер штаты ғана жұмыс істей алады. Көлік жасаудың барлық салаларында соңғы жылдары СББ білдектерін пайдалану металл өңдеуді автоматтандыру мәселелерін шешудің негізгі бағыттарының бірі болды. СББ жабдығының жұмысына операторлар мен жөндеушілер, шебер- лер, инженерлер-дизайнерлер  (механиктер,  электриктер,  гидравлик- тер, есепшілер), инженер-технологтар мен бағдарламашылар қатысады. Осы мамандардың тиімділігі, олардың шешімдерінің дұрыстығына, көбінесе СББ құрылғыларын жасау және СББ жабдығының жұмыс істеу саласындағы білім деңгейіне байланысты. Бұл кітап осы тақырып бойын- ша білімді жүйелендіруге көмектесуге арналған.

Техникалық ғылым докторы, профессор Б.И. ЧЕРПАКОВ

Көлік жасау жабдықтарын және ең алдымен, металл өңдеу өнеркәсібінің объектілерін дамытудың заманауи үрдістері автоматтандыру деңгейін жоғарылату және СББ  білдектерінің  сапалы  жаңа  құрылымдарын  енгізу арқылы сипатталады. Электроника саласындағы қазіргі заманғы жетістіктер, интеграцияланған микропроцессорлық жүйелердің жаңа түрлерінің пайда болуы тиімді басқару жүйелерін және оларға негізделген жоғары дәлдікті жабдықты құруға мүмкіндік береді.Жаңа экономикалық жағдайда жұмыс істейтін кәсіпорындарда жоғары сапалы бәсекеге қабілетті өнім қажет болған кезде СББ білдектері үнемі пайдаланылуда, өйткені басқарылатын білдектер орта, микро және бірыңғай өндірістегі геометриялық күрделі бөлшектерді оңтайландыруға қабілетті.СББ жүйелерін үнемі жетілдіру, олардың сенімділігін тұрақты арттыру және өзіндік құнын төмендету СББ жүйелерін кең ауқымды қайта есептелген өндіріс жағдайында да мүмкіндік береді. Көлік жасауды дамытудың зама- науи кезеңі СББ жүйелерімен жабдықтау арқылы қолмен басқарылатын бұрынғы өндірілген білдектердің кең жаңғыртуымен сипатталады. Қазіргі уақытта СББ білдектер  операторының  профессорлары  мен  кең бағдарлы машинист сұранысқа ие. Егер білдекті қолмен басқару жағдайында күрделі құрамдас бөлікті жоғары санаттағы қызметкер ғана өңдей алады, дайындық амалдары мен құрылғылардың таңдауы бой- ынша көп уақыт жұмсай отырып, қазіргі уақытта автоматтандырылған жүйелерді пайдалану арқылы оператордың ең күрделі өнімдерінің кең шоғырын шығаруға қол жеткізілді. Өңдеудің дәлдігі мен сапасын белсенді басқара отырып, ең аз уақытта СББ мен білдекте бастапқы кәсіби оқыту. Осы кітапта талқыланған жабдық, СББ жүйелері мен компоненттері ресейлік өнеркәсіпте кеңінен пайдаланылады, сондықтан оқушылар әртүрлі кәсіпорындарда, жөндеу цехтарында жұмыс істеген  кезде  өндіріс жағдайында кездесетін білдектерге қызмет көрсету әдістері мен құралдарын тез игере алады және т.б. СББ құрылғыларының құрылымдары, жоғары деңгейлі басқару жүйелері тұрақты дамып, жетілдірілуде. Жаңа элемент базасы бар, технологиялық мүмкіндіктер кеңейіп келеді, автоматтандыру дәрежесі, өнімділік және

өңдеудің дәлдігі артады. Осыған байланысты басшылық менеджмент жүйелерін дамыту келешектері туралы және СББ білдектерінің операто- ры мамандығы бойынша жаңа талаптар туралы ақпарат береді.

Басқару бағдарламасы (ББ) – арнайы дайындауды өңдеуге арналған білдектің жұмыс істеу алгоритміне сәйкес келетін бағдарламалау тіліндегі нұсқаулық жиынтығы.

Білдектерді сандық бағдарламалық басқару

Бағдарламатасушы

Геометриялық ақпарат

Технологиялық ақпарат

ББ Кадрі

Кадлік жұмыс

Деректерді қолмен енгізу СББ құрылғысының жұмысы

Қолмен басқару СББ құрылғысының жұмысы

Айналы өңдеу

ББ-ны енгізу

Білдектермен топтық СББ

тылатын бағдарламаларды сақтауға арналған жалпы жады бар ЭЕМ-нан білдектер тобын сандық бақылау.

Білдектің нөлдік нүктесі

Координат

Білдектің бастапқы нүктесі

Білдектің бекітілген нүктесі

Бастапқы өңдеу нүктесі

Құбылмалы нөл

Ауыстырылу тапсырмасының дискреттілігі

Ауыстырылу өңдеуінің дискреттілігі

Максималды бағдарламанған ауыстырылу

Контурлы жылдамдық

Құрал-жабдықтың орналасуын түзету

Беру жылдамдығын түзету

Бастапқы қозғалыстың жылдамдығын түзету

СББ құрылғысының тоқтап қалуы

СББ құрылғысының істен шығуы

Индикативті СББ құрылғысының істен шығуы

Индикативті емес СББ құрылғысының істен шығуы

СББ білдектік жүйесі

СББ   құрылғысын   ауыстырудың   типтік   элементі

Отандық көлік жасау өнеркәсібінде қолданылатын СББ жүйелерінің жіктелуі        жұмыс        қозғалысы        түріне        сәйкес        жүзеге        асырылады. СББайқындамалық және контурлаушы құрылғыларды дифференциялау.

СББ айқындамалық құрылғы

СББ контурлы (тоқтаусыз) құрылғы

СББ бейімді (өздігінен бейімделу) басқаруы

және білдекті сынудан қорғайды. СББ бейімді құрылғылары фрезерлік, бұрғылау және көп мақсатты білдектермен жабдықталған.

Басқарудың жежел жүйесі (БЖЖ) – СББ құрылғысы бар  оператордың диалог күйінде білдекке ББ дайындаумен бірге микроком- пьютермен негізделген СББ құрылғысы. Оператор СББ құрылғысының пернетақтасын пайдаланып, басқару бағдарламасына арналған бөлшектерді деректерден енгізеді. Жедел СББ қондырғылары бұрғылау және  фрезерлік  білдектермен жабдықталған.

СББ қондырғыларын жіктеудің тағы бір белгісі

Алшақ салынған контурлы жүйе

Тұйық контурлы жүйе

Тұрақты (ББ тобы) және айнымалы (CNC тобы) құрылымы бар СББ құрылғылары бар.

ББ тобының СББ құрылғысы жұмыстың алгоритмін құрайтын барлық амалдар, белгілі бір функцияны іске асыратын жекелеген сұлбалармен немесе құрылғылармен (агрегат-блок құрылысы) қатарлас параллель орындалатын есептеуіш құрылғысының қағидасына негізделеді. Бұл құрылғылар сондай-ақ қатаң құрылымы бар СББ құрылғылары деп ата- лады. Осындай құрылғылардың негізгі үлгілері (H22 және H33) микроэ- лектроникадан тұрады және оларды пайдалану арқылы өңдеу үдерісіне оператордың араласуы өте  шектеулі.

CNC тобының СББ құрылғысы (айнымалы құрылымымен) есептеуіш құрылғысы (процессор), жады блоктары және ақпараттық кіріс-шығыс блоктар кіретін басқару  компьютерінің  құрылымына  сәйкес  келеді.  Бұл жағдайда міндеттердің көлемі, орындалатын амалдар сипаты және олардың реті жад модуліне енгізілген жұмыс істеу бағдарламалары арқылы анықталады. СББ құрылғылары бағдарламаны басқарудың функционалдығын кеңейтеді. Сонымен қатар бұрын қолданыла алмайтын атқарымдары бар:

ББ сақтау және оның жұмыс орнында редакциялау, дисплейде көрсету мүмкіндігін кеңейту, оператормен сұхбат, түзету үшін кең мүмкіндіктер, соның ішінде білдектің қателігі, жүйе ақауларды диагностикалау, оның жұмысы кезінде басқару жүйесінің функционалдық бағдарламаларын өзгерту мүмкіндігі, электротехникалық функцияларды жүзеге асыру  және т.б.

БІЛДЕКТЕРМЕН ЖӘНЕ БІЛДЕКТІК ЖҮЙЕЛЕРДІҢ БАҒДАРЛАМАЛЫҚ БАСҚАРУЫНЫҢ ЖҮЙЕЛЕРІ

және металл кесуші жабдықтардың техникалық деңгейін жоғарылатудағы рөлі

Білдектер мен білдектер кешендерінің басқаруымен бұл өңдеу циклдерінің өнімділігін қамтамасыз ететін механизмдеріне әсер ететін жиынтығы және басқару жүйесіндегі бұл әсерлерді іске асыратын құрылғы деп түсініледі. Жеке білдектерге қатысты басқарудың екі түрі бар: қолмен және автоматты.

Қолмен басқару жұмыскезеңінің белгілі бір элементтерін пайдалану ту- ралы шешімді адам білдек операторы – қабылдайды. Алынған шешімдерге сәйкес оператор тиісті білдектік механизмдерді қамтиды және олардың жұмыс істеу параметрлерін белгілейді. Қолмен басқару кезінде әртүрлі құрылғыларды – механикалық, гидравликалық, пневматикалық, электрлік, электронды және араласқан құралдарды қолданыңыз. Қолмен басқару амалдары автоматтандырылмайтын әмбебап және ар- найы мақсаттағы арнайы білдектерде, сондай-ақ автоматты білдектерде жүзеге асырылады. Автоматты білдектерде қолмен басқару жұмыс кезеңінің реттеу тәртіптерін және арнайы элементтерін іске асыру үшін қолданылады. Қазіргі заманғы білдектерде қолмен басқару көбінесе атқарушы органдардың сенсорларынан келетін ақпаратты сандық түрде көрсетумен біріктіріледі.

Автоматты басқару жұмыс циклінің элементтерін орындау туралы шешімді оператордың қатысуынсыз басқару жүйесі арқылы жүзеге асы- рылады. Сондай-ақ, білдек механизмдерін қосу және өшіру және оның жұмысын бақылау үшін пәрмендер шығарады.

Функционалдық мақсаттарда автоматты басқару мынадай түрде бөлінеді: Көлік жасау кәсіпорындарында білдек жасау әртүрлі жылдардағы бағдарламаларды басқару жүйелері бар білдектер, яғни әртүрлі буынтың басқару жүйелерімен жұмыс істейді. Басқару құрылғыларының даму са- тыларын білу жабдықты пайдалануды және жаңғыртуды ұйымдастыру туралы дұрыс шешім қабылдауға мүмкіндік береді. Бағдарламалық қамтамасыз етуді бақылау жүйелері әртүрлі, негізінен, электрониканың қарқынды дамуынан туындаған моральдық ескірумен түсіндіріледі. Компьютерлік техниканың дамуы мен жетілдірілуінің негізгі кезеңдері 1.1-кестеде келтірілген деректермен бағаланады. Бағдарламалық қамтамасыз етуді басқару жүйелерін құру білдек құрастыруды дамытудың сапалы жаңа кезеңінің басталуын белгілейтін айрықша бұрылыс нүктесі болды. Арнайы білдектерге тән жоғары өнімділікті, әмбебап жабдықтарға тән өндірістің  икемділігімен  үйлестіру, білдектерді өндірісті автоматтандырудың негізгі құралы СББ-мен жасады. СББ бар білдектің келесі артықшылықтарын қолмен басқаратын білдектермен салыстыруға болады:

Ескерту.

СББ-дағы білдектердің маңызды артықшылығы – бұл мүмкіндік оларды  өндірісті  басқарудың  орталықтандырылған  жүйелеріне  интеграциялау. Ақпараттық технологияларды тиімді пайдаланудың замана- уи шарттарында СББ-мен диспетчерлік орталықтан білдектерді тікелей басқаруға болады. СББ жүйесі, технологиялық үдерісті тікелей басқару функциясынан басқа, өңделген бөліктердің саны мен сапасына, білдектің үзілісіне және техникалық қызмет көрсетуіне қатысты ақпаратты жинау және өңдеу міндеттерін орындай алады. СББ-мен білдек жасау мүмкіндігі электроника мен компьютерлік техниканың                дамуына                байланысты        болды.        Жартылай                өткізгіш элементтерді, содан кейін интегралды кестелерді индустриалды дамыту жоғары сенімділікті және микро көлемді аспаптарды дамытуға мүмкіндік берді.1960 жылдардың басында. алғашқы әмбебап транзисторлық ком- пьютерлер пайда болды және СББ құрылғылары жартылай өткізгіш эле- менттерде құрылды және 1970 жылы – Интегралды элементтер игеріле бастайды және олардың интеграциясы дәрежесі үздіксіз өсіп келеді, СББ орта элементтерге, содан кейін интеграцияның үлкен дәрежесіне шығады. ЭЕМ үшін әмбебап компьютерлерді пайдалану СББ бар білдектердің тиімділігін арттыруға және технологиялық үдерісті ұйымдастыруды жақсартуға        мүмкіндік        берді.        Бағдарламалардың        міндеті        көптеген тәсілдерменөндірістіұйымдастыруүдерісініңөзгеруіне,дайындамалардың технологиясы мен геометриясына қатысты ақпаратты дайындау және ха-

СББ-мен отандық білдектердің алғашқы өнеркәсіптік үлгілері құрылды. 1959 жылдан бастап СББ-мен білдектердің сериялық шығарылым басталады.

Екінші

Металл кесетін станоктардың эксперименттік ғылыми-зерттеу институты

Компьютерде қозғалыстың траекториясын (форматтылығын) автоматтандырылған есептеу әдістерін меңгеруді меңгеру бағдарламалары сызба деректеріне сәйкес игерілді. СББ бар білдектердің түрлері және олардың қолдану аясы кеңеюде.

Үшінші

Төртінші

Бірінші буынның СББ жүйелерінде дискреттік жартылай өткізгіш элементтерінде (транзисторлар) элемент негізі болды. Бағдарлама осы жүйелерде біртұтас кодта немесе фазалық түрде магниттік таспада енгізілген.Бірінші буын СББ үлгілері ПРС1-58, ПРС-3К, К-4МИболып табылады. Сонымен қатар, бірінші буын К2П-67, К3П-68, УМС-2 құрылғыларында бағдарлама бес жолақты таспаға (код БЦК-5) енгізілді. СББ жүйесінің екінші буын кішігірім (155 сериялы) және орта (176 се- рия) интегралдау дәрежесінің элемент базасына ие болды, оның көмегімен бақылау алгоритмдерін іске асыру алгоритмі енгізілді.Екінші буынтың СББ құрылғыларының үлгілері H22, H33, H55, P-33, «2 өлшемі» болып табылады. Екінші буынСББ H22, H33 құрылғыларында бағдарлама сегіз жолақты таспаға (ІSO 7 коды) енгізілді. СББжүйесінің үшінші  буын  микрокомпьютерлер  («Электрони-  ка-60», «Электроника НЦ-03» және т.б.), БИС (589 сериялы және т.б.) негізінде құрылды. Бұл СББ жүйелері алдыңғы қатарлы технологиялық мүмкіндіктерге ие болды, басқару алгоритмдерін бағдарламалық қамтамасыз ету іске асырылды.Үшінші буынның СББ құрылғыларының үлгілері 15МП, «Өлшемі 4M», 2C42, 2C85, 2У32, 2MЧ3, «Electronіcs НЦ-31» қамтиды. Үшінші буын СББ құрылғыларында бағдарлама жазылған таспа мен пернетақтада енгізілген. СББ жүйелері экрандағы бөлшекті графикалық дисплеймен ББ орнату үшін дисплей-интерактивті жүйелермен жабдықталған. Қарапайым бөліктерді бағдарламалау әдеттегі

циклдерді пайдаланып білдекке тікелей орындалатын СББ жүйелері жұмыс істейді. СББ жүйелерініңтөртінші буын үшін блоктық мультипроцессорлық өнімділік  тән.  Элемент  негізі  ретінде  арнайы  БИС  және  микро-   ЭЕМ қолданылады. Технологиялық функцияларды және диалог тәртіптерін бағдарламалау жоғары деңгейлі тілдерде жүзеге асырыла- ды.Төртінші  буынның  СББқұрылғыларының  үлгілеріне   «Электрони- ка MC2101», 3С100, 3С200 жатқызуға болады. Төртінші буындағы СББ құрылғыларында бағдарламаны сандық магниттік иеліктерде кассета немесе электрондық кассета арқылы жүзеге асырды. СББжүйесініңбесінші   буыны    өнеркәсіптік    дербес    компьютер-  лер  негізінде  құрылады.  Бұл  жүйелерде  СББ  дербес  компьютерлер-  ге тән барлық заманауи жетістіктерді, соның ішінде бағдарламалау тілдерін жүзеге асырады; бағдарламалық-математикалық  қамтамасыз  ету және ақпаратты енгізу, сақтау және айырбастауға арналған жүйелер; құрылымдық өзгеру мүмкіндігі; өзін-өзі реттеу және бейімдеу функция- ларын орындау мүмкіндігі және т.б.

СББ білдектері келесі топтарға бөлінеді:

Білдектер түрлі СББ жүйелерімен жабдықталуы мүмкін. Басқару жүйесінің кескіндемесіне байланысты металл кесетін білдектердің белгілері келесідей болуы мүмкін: Ф1 – алдын ала орнатылған координаттарын қоса алғанда, сандық инди- кациясы бар білдектер; Ф2 – позициялық тіктөртбұрышты координаталық басқару жүйелері бар білдектер; Ф3 – тік сызықты және сызықты бақылау пішіні бар білдектер; Ф4 – әмбебап басқару жүйелері бар білдектер пішінді өңдеу үшін үйлестіреді.

Патронды білдектері үшін – белгіленген бұйымның тұғыры үстінде өңделетін өнімнің ең үлкен диаметрі, тұғыр үстіндегі ең үлкен диаметрі; орталық пен патронды білдектер үшін – құрал күймешіктің үстіне ең үлкен диаметрі;

барлар үшін – өңделетін таяқтың ең үлкен диаметрі; бұрғылау-фрезерлеубілдектеріне арналған – үстелдің жұмыс бетінің жалпы өлшемдері (ұзындығы, ені), дөңгелек үстелдің жұмыс бетінің диаметрі; шыбықты-жонғыш білдектері үшін бұрғылаудың ең үлкен шартты диаметрі, сүмбінің диаметрі және т.б. СББ бар білдектер негізінде мынадай білдектік модульдер мен білдектер кешені (кронштейндерде жалпы қабылданған халықаралық жүйе белгілері) автоматтандырылған бөлшектерді өңдеуге арналған: ИӨМ (FMM) – икемді өндірістік модуль – бөлшектерді автоматты жүктеу/түсіру, жергілікті сақтау, бөлшектер мен құралдарды тасымалдау технологиялық жабдықтардың бірлігі; ИАЖ – икемді автоматтандырылған желі – компьютерден, тасымал- дау жүйемен және бланкілердің ортақ бақылауымен бірнеше ЭЕМ кіретін жүйе. Компьютер бақылау бағдарламалық жасақтамасын СББ құрылғысына сақтау және жіберу функцияларын орындайды, сондай-ақ ағымдағы диспетчерлік және операциялық жоспарлауды жүзеге асырады; ИӨЖ (FMS) – икемді өндірістік жүйе – автоматтандырылған қайта құру қасиетіне ие технологиялық жабдықтардың және компьютерлік басқару

жүйелерінің кешені;

ИАЖ және ИӨМ жүйесін қамтитын жүйе; АЗ – автоматтандырылған зауыт – дайын өнімнің автоматты құрастыру және қаптау цехын қоса алғанда, ГАД-тан тұратын жүйе.  Бөлшектік  ЭЕМ зауыттың барлық бөлімшелерін және ұзақ мерзімді жоспарлауды басқарады. 1.2-кестеде Корпустық бөлшектерді өңдеу үшін СББ бар автоматтандырылған жабдықтардың әр түрлі түрлерін ұтымды пайдала- ну үшін ұсынылған бағыттар.

СББ жүйесінің технологиялық мақсаттары мен функционалдық мүмкіндіктері үшін төмендегі топтарға бөлуге болады: Бірінші топтың СББ жүйелерін қолдану мысалыбұрғылау, жону, координатты-бұрғылау білдектері болып табылады. Екінші топқа СББ ағаш жонатын, жонғылау және тегістеу білдектері кіреді. Үшінші топқа OД түріндегі көп мақсатты ағаш жону және фрезерлі-бұрғылау білдектерінің СББ жүйесі кіреді.

(МП) – бұл екілік қалыпта берілген сандық ақпаратты өңдеуге және бір неме-    се бірнеше үлкен интегралдық сызбанұсқада қалыптасқан, осы өнімнің үдерісін басқаруға арналған бағдарламалық– басқарушылық  құрал.  Басқа сөзбен айтқанда, МП – бұл сандық ақпаратты өңдеу мен жіберуді, қабылдауды қалыптастыратын, қалыпты әмбебеп құрал.

Микропроцессорлық жүйе (МПЖ) – бұл өзіне  бір  немесе  бірнеше МП қосатын, құралдардың өзара жиынтығы, жады – есте сақтау құралы (ЕСҚ), қосу – ажырату құралы (ҚАҚ) және де кейбір анық айқындалған функциялардың орындалуына арналған құрылғылардың қатары.

Микробақылаушы (МБ) – бір немесе бірнеше ҮИЖ қалыптастырылатын басқару және қисынды талдау бернелерін атқаратын (қисынды амалдардың күрделі дәйектері) құрылғы . Осы микропроцессорлы құрылғы, арифметикалық амалдарды орындау бойынша бернелерді қысқарту арқасында, тармамандандырылған қолдануға есептелген МП қарағанда, қисынды басқару бернесін жетілдіреді және аппараттық қүрделілікті азайтуға мүмкіндік береді.

Интегралдық сызбанұсқаның микропроцессорлық жинақтамасы (ИС МПЖ) – бұл МПЖ– ні қолданудағы ақпараттық, құрылымдық, бернелік және энергетикалық сыйысымдылық қамтамасыз етілген, технологиялық, сындарлық атқару бойынша біртүрлі микропроцессорлы ҮИС (негізгі МПЖ) пен басқа ИС жиынтығы. Электр жетегі мен технологиялық кешендерді басқару үшін қолданылатын микропроцессорлы жүйені жиі есептеуші көлікпен басқарушы (ЕКБ) деп атайды. ЕКБ микропроцессорлық көлеміндегі микропроцессорлық техниканың негізгі құрылғыларының өзара байланы- сы мен құрылысы 1.1. суретінде көрсетілген. Микропроцессор құрамына жалпы тағайындаудың бағдарламалық есепшісі,  жалаулы  жағдай,  мекен  –  жай   шоғырлауышы,   тіркелім  т.б. кіретін басқару құрылғысын (БҚ), арифметикалық – қисындық құрылғыны (АҚҚ), тіркелім блогын (ТБ) өзіне қосады. Арифметикалық Сонымен қатар МП (бір немесе бірнеше) МПЖ өзіне оралымдылық (ОЕСҚ), әрдайым есте сақтаушы құрылғысын (ӘЕСҚ) және басқа да құрылғылар қатарын қосады.

Басқарылатын отра

ЕКБ құрамындағы құралдардың ерекше түрлерін нысанмен байланы- стыру құрылғысы (НБҚ) құрайды. ЕКБ бөліктерінің өзара әрекеттесуі шиналардың көмегімен жүзеге асырылады: мекен – жай (МЖШ), деректер (ДШ), және де ШПЖ компоненттерін бір жүйеге қосатын басқару (БШ), сонымен қатар өлшеу шиналары, НБҚ бірге немесе үдеріспен немесе басқарылатын нысанмен ШПЖ-нің өзара әрекеттесуін қалыптастыратын басқару құрылғысымен басқару мен бақылау шиналары.

Мекен

Деректер шинасы

Басқару шинасы

істеуіне бағытталған.

Микропроцессор – бұл процессордың жадына бағдарлама бойынша са- лынатын, икемді алгоритімді жұмысты басқаратын құрылғы. Басқарудың басқа функияларын орындау үшін СБ салынған бағдарлама өзгертіле алы-

нады немесе толығымен ауыстырыла алады, яғни МП әмбебап құрылғы болып табылады. Түрлі басқару есептерін шешу үшін МП қолдану кеңдігін анықтау бағдарлаудың мүмкіндігі. Басқару алгоритмін талап етуді іске асыруды қамтамасыз етуші команданың дәйегі бағдарламаны құрайды. Бағдарламаға салынған командалар, жазылған тізіммен қадам бойынша МП орындалады. Әрбір бағдарлама командасы шығу деректерімен не істеу керектігін және қандай мекен – жай бойынша амалдардың шешімдерін сыйғызу керектігі туралы ақпарат құрайды. Команданың бірінші бөлігі амалдар кодын құрайды (ПАК) (мысалы, күрделі, қисынды және салыстырмалы т.б.). Команданың екінші бөлігі – мекен – жай – шешім орналасатын, ұяшық жадысы немесе тіркелім мекен Командалар, мекен – жайлар және операндтар МП көп дәрежелі екілік кодтармен беріледі. Электр жетегімен басқаруға арналған жаңашыл МП 16 – дәрежелі сөздермен жұмыс істейді (МП жұмысы кезеңін өңдейтін ақпарат санымен). Жоғары (Бейсик, Си, Паскаль және т.б.) немесе төмен (ассемблер тілі және т.б.) деңгейлі бағдарлау тілдерінде құрылған бағдарламалар әрі қарай МП жұмыс істейтін, арнайы кросс – бағдарламаның көмегімен көлік кодының жүйесіне ауыстырылады. МПЖ құрамындағы ОЕСҚ және ӘЕСҚ жадысы бағдарламалар мен деректерді өңдеу шешімдерін және деректерді орналастыру үшін қызмет етеді. МПЖ мүмкіндіктерін кеңейту үшін сыртқы есте сақтау құрылғылары да (СЕСҚ) қолданылады. Ақпаратты енгізу – шығару құрылғысы МПД – нің оператормен және басқару нысанымен өзара әрекеттесуі үшін қызмет етеді. ЕШҚ– на басқару тетігі мен бағдарлау, дисплей мен басқа да сыртқы құрылғылар, ҮИЖ қатар және дәйекті интерфейстер жатады. НБҚ байланыс құрылғысы ШПҚ – ны ішкі ШПҚ– ға арналған құрылғылармен байланыстырады:электр жетегінің күшті бөліктерін басқару құрылғылары мен МП өңдеушіге жататын, ақпарат әкелуші сездіргілер. Кейбір сездіргілер мен басқару құрылғылары ұқсас болып келетіндіктен, ұқсас ақпараттарды сандық және керісінше жіберу міндеті туындайды. Бұл амал ОБҚ құрамына кіретін ұқсас – сандық (ҰСТ) және сандықұқсас (СҰТ) түрлендіргіштермен жүзеге асырылады.

Интерфейстік құрылғы (ИҚ) – бұл сыртқы құрылғылар мен ЕСҚ жа- дысы, МП араларындағы ақпарат берісу басқармасын қамтамасыз ететін аппараттық құралдар мен бағдарламалардың жиынтығы.

Тағайындау бойынша МПЖ әмбебап және мамандандырылғын деп бөлуге болады.

Әмбебап МПЖ бір сарынды бағдарламалау тілін пайдаланады, перефериялық құрылғылардың кең ауқымы бар және әр түрлі міндеттерді, басқару, есептеу амалдарын орындау үшін, атап айтқанда операциялық реттеушілердің қажетті трансферлік функцияларын жүзеге асырады.

Мамандандырылған МПЖ деп,басқарудың нақты бір міндеттерін орындауға арналғанды атайды. Ең кең қоланылатын мамандандырылған МПЖ – бұл бағдарланатын бақылаушылар мен микробақылаушылар Олар әмбебап МПЖ–де сияқты құрылымға ие, бірақ арифметикалық амалдардың орындалуының көлемінің қысқартылуының арқасында,  ЕШҚ мен ОБҚ ұқсастық және дискреттік түрлерінің сандарының көбеюі МПЖ технологиялық үдерістермен басқаруға әлдеқайда бейімделген. Бағдарламаланатын бақылаушылар қолданысты объектілі-бағдарланған, әлдеқайда жеңіл бағдарламалау тіліне ие. Осы күнде бағдарламалаушы бақылаушылардың көп түрлері шығарылады және қолданылады: Де- конт, MCS-196/296 және т.б. Оңайлатылған СББ-мен білдекті басқарудың құрылымдық сызбанұсқасы 1.2. суретінде көрсетілген. Мысал ретінде мұнаралы басты үш координаторы тік бұрылғыш – жонғы білдекті СББ құрылғысы көрсетілген.

және бойлай беру жетегімен байланыс кабелі;

Құрылғы

СББ келесі негізгі түйіндерден тұрады: блок

дабылдама мен қолмен басқару, блок

сақпарат санау, кодтық түрлендіру

, блок

технологиялық командалар, блок

шпиндел жетегімен және тік және бойлай беру жетегімен басқару; блок

көлденең беру жетегімен басқару, кабел

технологиялық командалармен басқару, блок

релелік команда- лар, білдектің электр жабдығына команда беру –

, шпиндел жетегімен және тік және бойлай беру жетегімен байланыс –

, көлденең беру қозғалтқышымен байланыс –

. СББ мен білдектің келесі түрде жұмыс істейді:

Осы аппараттың жұмыс циклі бөлшекті сызу және бағдарламаның технологиялық дайындығы негізінде дайындалған бағдарламаға сәйкес бұрғылау есігін бұрғылау үшін қарастырайық.

Бұрғылау цикліндегі бағдарламада бастапқы деректер: бұрғылауға болатын тесік орталығының бойлық және көлденең коор- динаттары (бағдарламада білдек координаттары бөліктің геометриялық параметрлеріне байланысты, білдек үстеліне бекітілген бөлігін үйлестіруді ескере отырып); бастапқы және түпкілікті тік бұрғылау координаттары (бағдарламада, мұнарада бұрғылаудың үстіңгі жағының орналасуын ескере отырып, машинаның тік координаты және үстелдің үстіңгі бөлігін бекітудің ерекшеліктері геометриялық параметрлерге байланысты);

Осы цикл бойынша бағдарламаны әзірлеудің реті келесідей: 1 – ші амал – болашақ тесік осін бұрғылау (шпиндельді) осімен туралау үшін бойлық және көлденең координаттар бойымен кестені жылжыту – жетек басқару элементтері арқылы жүзеге асырылады;

Жұмыс алгоритмдерін жүзеге асыратын СББ құрылғысы.

Білдектерді басқару жүйесі аралық және логикалық амалдардың жиынтығын СББ құрылғысының жұмысының алгоритмі деп аталатын белгілі бір жүйеде орындайды.

Жұмыс алгоритмдерін іске асыруды жүзеге асыратын СББ құрылғысы функционалдық тораптар мен блоктарды ар- найы құрастыру арқылы жұмыс үшін алгоритмді қамтамасыз етеді. СББ жүргізетін функциялар негізгі функцияларға (көрсетілген бағдарламаға сәйкес білдек жетектерін басқару) және қосымша (технологиялық мүмкіндіктерді жақсартатын функциялар – құралдың орналасуын реттеу, беру жылдамдығын қолмен өзгерту және т.б.) бөлуге болады. 1.3-сурет-     те жұмыс алгоритмдерін іске асыра отырып СББ құрылғысының сұлбасы көрсетілген. Мұндай СББ жүйесінің үлгісі ретінде H33 жүйесі қызмет етеді.

БП – басқару пульті; ТБЖ–тасымалды басқару жүйесі; ПФ–перфолента немесе бағдарламалық қамтамасыз етудің басқа түрі; ТЕБ – түзету енгізу блогы; СКБ–сандық көрсеткіш блогы; ТББ – түзету біркелкі блок; ЖОБ– жылдамдықты орнату блогы; AББ – автоматты басқару блогы; БО – бағдарламалардың оқу; БЕБ – бағдарламалардыенгізу блогы; ИНТ интерполяторы; ЖББ – жетек басқару блогы; G – негізгі жетекті басқару (шпиндель); Дх, Ду, Д2 – сәйкесінше X, Y, Z осьтерінің координаттары бойынша жетектердің беру қозғалтқыштары; TG – тахогенератор (жылдам кері байланыс сездіргісі); ӨТ – өлшеу түрлендіргіші (кері байланыс сездіргісі); Д ш

электрлік командалар;        дәйекті импульстер.

Бағдарлама есептеуші (БЕ) – бағдарламаны басқарушысымен бағдарлама тасушы (перфолента, тартқыш лента, дискета, СD, қатты диск және т.б.) орналасатын блок. Есептеуші БЕ бағдарламаны бір кадр көлемінде есептейді де, оны бағдарлама енгізу блогына (БЕБ) жіберілетін электр дабылына ауысты- рады. Соңында БЕ-ден кезекті кадрды қабылдайды, шіфрді шешеді және сол кадрды буферлік жады блогына (БЖБ) жібереді. БЖБ – да әрбір ақпарат элементі үшін, басқару бағдарламасында келісетін мекен – жай- мен жазылған жады элементтері бар.ЧПУ пішіндік жүйесіндегі БЖБ бло- гы келесі кадр интерполяторына енгізу уақытында өңдеуді тоқтатпай үшін қажет. БЖБ – дан интерполяторға ақпарат енгізу уақыты аз ( беру желілерімен іске аспайды және электронды сызбалардың тез әрекетімен анықталады).

Егер бағдарламаның келесі кадры СП тікелей интерполяторға енгізілсе, ондай жағдайда енгізу барысында жетек беру (0,05...0,1 с) тоқтатылады (немесе жұмысы аяңдайды), яғни бұл бөлшек үстіндегі ақауға алып келеді ( жарылулар пайда болады). Құралдың қозғалысы траекториясын түзету үшін, теңдестірілген түзету блогы қызмет етеді (ТТБ).

Басқару алгоритімі

Жүйелік алгоритмдер микроЭЕМ жұмысын және оның СББ құрылғысының электрондық компоненттерімен (жады, дисплей және  т.б.) және аппараттық енгізу-шығару әрекеттерін анықтайды. Осы алгоритмдердің  бағдарламалық   жасақтамасы   (БЖ)   микрокомпью-  тер өндірушісі әзірлеп, ӘЕСҚ-де сақталады. Жүйелік бағдарламалық жасақтамаға микроЭЕМ қабылдайтын, машиналық жұмыс бағдарламасы да жатады.

Технологиялық алгоритмдер білдектердің белгілі бір тобына (бұрғылау және т.б.) жасалады. Құрылымдық БЖ алгоритмі СББ-да сақталады. Құрылымды        алгоритмдер        оны        қолданудың        белгілі        бір        аймағын (бағдарламаланатын электравтоматтық алгоритмдері, технологиялық циклдар және т.б.) ескере отырып, нақты білдектерді басқаруға арналған.

Технологиялық алгоритмдердің бағдарламалары ӘЕСҚ-да сақталады. Олар білдек өндірушісінде немесе білдек өндірушісінен тапсырыс бой- ынша   СББ   –   өндірушісінде   жасалады.   Құрылымды   алгоритмдерді

алгоритмдеріне жататын бөлік бағдарламаларын СББ станогын пайдаланатын пайдаланушы әзірлейді. Бағдарламалар бағдарлама тасы- малдаушысына жазылады немесе СББ құрылғысының пернетақтасынан енгізіледі. Білдектерді топтық бақылау және Білдектің СББ құрылғысын сыртқы коммуникациялық шинаға қосу жағдайында бағдарламаны орталық компьютерден жүктеуге болады. Бағдарламаның мазмұны дайындаманың түрі, оның геометриялық өлшемдері, өңдеудің және т.б. түрі бойынша анықталады.

беру және ББ-ның анықтамалық нүктелерінің координаттары арасындағы аралықтағы бөлік. Егер тірек нүктелерінің арасында  қозғалыс  жолы  түзу сызықпен берілсе, онда сызықтық интерполяция орындалады. Егер қозғалыс жолдары белгілі бір радиусы бар шеңбермен берілсе, дөңгелек интерполяция орындалады. Қазіргі СББ жүйелерінде интерполяцияның басқа түрлері іске асырылуы мүмкін, яғни екі нүкте арасындағы қозғалыс жолын кез келген аналитикалық функциялармен сипаттауға болады. Интерполяция бағдарламалық жасақтаманы қолдану арқылы жүзеге асырылады. Интерполатор бағдарламаны бөлек бөлімдерде (кадрларда) дәйекті өңдейді.

тікелей жазу мүмкіндігі бар – жалғыз тілі екілік кодта бірліктер мен нөлдер түрінде – есептегіш компьютер (компьютер) «түсінеді». Бұл бағдарламаны құрастырудың еңбекті қажет ететін тәсілі, ол шағын бағдарламаларды құрғанда ғана қолданылады.

) – шартты қарама-қарсылық кодтарында көрсетілген пәрмендердің көмегімен MП арқылы тікелей байланыс құралы. Осы пәрмендерді қабылдау, мнемокод өз жұмысында бұрынғыдай екілік сан- дармен жұмыс істейді. ЭEM үшін дамыған тілдер тұтынушыға және түрлі күрделілігіне байланысты әр түрлі мүмкіндіктерге  ие.  Белгілі  бір  ЭЕЖ пәрмендерінің жиынтығымен құрылған қарапайым машина тілі ЭEM микропроцессорларының көмегімен жүзеге асады. ЭEM-де ескі ұрпақтың компьютерлік тілі (аппараттық деңгейде) сұлбатехника арқылы жүзеге асырылды. Белгілі бір ЭЕМ пәрмендік жүйесі екілік кодталған таңбалар жиынтығына және пайдаланушының жұмысын жеңілдету үшін машиналық нұсқаулардың қысқартылған атауларынан (қысқартулар -мне- мокод) тұратын символикалық тілге сәйкес келеді. Бұл қысқартулар

мне- мокодтардеп аталады. Мнемокодтарда жазылған бағдарлама ассемблер тілінде бағдарлама деп аталады. Содан кейін, ақпаратты компьютердің жадына жібермес бұрын, бағдарлама екілік кодтарға аударылады, яғни ма- шинада немесе бағдарлама кодта болады. Қосарлы кодқа аудару автомат- ты түрде ассемблер бағдарламасы арқылы жүзеге асырылады. Компьютер пәрмендері сандар, әріптер немесе сөз түрінде таңбалар тобын (амалдық код) пайдалана отырып орындалатын амал түрін анықтайды. Кодтау ББ–ны құрастыруға, оны бұқаралық ақпарат құралдарына қолдану және машинаның басқару жүйесін дұрыс оқуы үшін қажет. Кодқа қойылатын   талаптар:   жазбаның   максималды   қысқаруы, оператордың

оқу жеңілдігі, жазбаны автоматты түрде оқу кезінде қателіктің ең аз ықтималдығы.Сандық таңбалар көмегімен сандарды ұсыну (жазу) әдісі сандар жүйесідеп аталады. ЭEM-де ондық, екілік, сегіздік және оналтылық жүйелері қолданылады. Ондық жүйеде он сан (таңбалар) пайдаланылады: 0; 1; 2; 3; 4; 5; 6; 7; 8; 9, ол кез келген шамадағы физикалық көрінісі үшін сан ретінде қызмет етуі мүмкін.

Екілік жүйеде тек екі таңба пайдаланылады (биттің екі ықтимал мәндері) Сегіз сандық жүйеде (0; 1; 2; 3; 4; 5; 6 және 7) сегіз мүмкін саннан тұратын сегіз жүйеде сегіздік санның әрбір санында 0-ден 7-ге дейінгі мәндер болуы мүмкін, яғни дәреже 7 ге жеткенде, ол 0 ге кезекті есепке ауысады, ал келесі шамасы бойынша дәреже бірлікке ұлғайтылады. Он алтылық жүйеде 0-ден 9-ға дейінгі сандар және A, B, C, D, E және F әріптері 10-нан 15-ке дейінгі ондық сандарға балама болатын 16 мүмкін символы бар. Нөмірді нақты сандар жүйесінде жазу үшін, кейбір Z-цифрлар жинағы пайдаланылады. Сандық жүйені құру үшін негіз ретінде бір (2; 10; 8; 16)

артық сандардың оң сандарын қолданып, кез келген нөмірді жаза аласыз

вкелесі

формада:

n-1        n-2        n-3        n-n

і

j

k

n

мұнда

і, j, k, ... n

Ондық жүйеде база 10 (B = 10). Ондық жүйе – дәреженің мағынасы санындағы оның орнына байланысты позициялық жүйе. Бұл жүйедегі әрбір нөмір оның позициялық мәні бойынша әрбір тапсырыс санының   (0; 1; 2; 3; 4; 5; 6; 7; 8; 9) өнімдерінің сомасы болып табылады; 10 n-1

+ 4 ∙ 10

+ 1-10

санында «3» саны үш жүзді құрайды (ең маңызды дәреже); «4» деген сан – ондаған және «1» сандар – бірлік (ең аз дәреже).

341,79 = 3 ∙ 10

+ 4 ∙ 10

+ 1 ∙ 10

+ 7 ∙ 10 -1

+ 9 ∙ 10 -2

сандарында ондық бөлшек бар, ал ең аз дәрежелі «9» санына сәйкес келеді. Сандық жүйені енгізгенде, ондық сандар жүйесі пайдаланылмаған – электронды жабдықты он түрлі кернеу деңгейімен жұмыс істейтін етіп

жасау (әрқайсысы 0-ден 9-ға дейінгі бір таңбалы белгі). Сонымен қатар дизайны өте оңайекі кернеу деңгейімен жұмыс істейтін қарапайым және дәл электрондық жүйе.Осы себепті, барлық сандық жүйе барлық амал- дар үшін базалық сандық жүйе ретінде екілік (2-базалық) сандық жүйені қолданады. Көбінесе екілікпен бірге басқа сандар жүйесі қолданылады. Осылайша, екілік жүйеде база екіге тең (B = 2). Ондық сияқты екілік жүйе позициялық, бірақ әр екілік санның 2n-1 күші арқылы көрсетілетін өзінің «салмағы» бар. Үлкен екілік сандарды көрсету үшін, бір уақытта үш немесе төрт нөмірлі жүйені пайдаланыңыз. Мысалы, 1.3-кестенің деректерін пайдалану,ондық  сандар  баламалы  төрт  бит  екілік  сан-  дар ретінде ұсынылуы мүмкін. Екілік кодталған ондық кодты қолдану (деректерді енгізу/шығару амалдарында пайдаланылады) ондық санның тіркелімге бөлінуін көрсетеді және әрбір тізілімдегі сан екілік кодта ұсынылады.

Жалпы нұсқаулар үшін машиналық нұсқауларды олардың функцияла- рына сәйкес бес негізгі топқа бөлуге болады.

Ондық сан

Эквивалентті ондық санды есептеу

0 ∙ 8 + 0 ∙ 4 + 0 ∙ 2 + 0 ∙ 1 = 0

0 ∙ 8 + 0 ∙ 4 + 0 ∙ 2 + 1 ∙ 1 = 1

0 ∙ 8 + 0 ∙ 4 + 1 ∙ 2 + 0 ∙ 1 = 2

0 ∙ 8 + 0 ∙ 4 + 1 ∙ 2 + 1 ∙ 1 = 3

0 ∙ 8 + 1 ∙ 4 + 0 ∙ 2 + 0 ∙ 1 = 4

0 ∙ 8 + 1 ∙ 4 + 0 ∙ 2 + 1 ∙ 1 = 5

0 ∙ 8 + 1 ∙ 4 + 1 ∙ 2 + 0 ∙ 1 = 6

0 ∙ 8 + 1 ∙ 4 + 1 ∙ 2 + 1 ∙ 1 = 7

1 ∙ 8 + 0 ∙ 4 + 0 ∙ 2 + 0 ∙ 1 = 8

1 ∙ 8 + 0 ∙ 4 + 0 ∙ 2 + 1 ∙ 1 = 9

Оператор ЭЕМ-де белгілі бір тапсырма үшін жұмысқа кірген кезде, оператордың тілі мен ЭEM тілі арасында сәйкессіздік бар. ЭEM бит бой- ынша жұмыс істейді және деректерді тіркеу және адам сөз немесе тілді пайдаланады. ЭEM жұмыс қағидатын шартты түрде көрсету әртүрлі, ең күрделі заманауи сандықЭЕМ-нің жұмысы әртүрлі регистрлерде тек екі 0 және 1 символдан тұратын көптеген амалдарға дейін азайтылғанына бай- ланысты, бірақ бұл ЭЕЖ амалдары өте жылдам орындалады. Бұл қарама- қайшылықтар ЭEM-де кодталған қысқартылған сөздердің, сөйлемдердің немесе формулалардың белгілі бір санын пайдалануға мүмкіндік беретін жасанды мнемоникалық тілдің көмегімен шешіледі және бұл кодтарды

қабылдай алады. ББ-ге кіру және ББ-ны заманауи СББ жүйелерінде түзету, пайдаланушының стандартты дербес компьютерде жұмысымен бірдей. СББ көмегімен білдекті басқару бағдарламалары кіріс тілінің ақпаратын қабылдауға мүмкіндік беретін аудармашыларды қамтиды.

Әмбебап ЭЕМ-де амалдық жүйемен байланысу үшін аралық амалдық тілдер қолданылады. Үлкен  бағдарламалау  мүмкіндіктері  жоғары  деңгейлі  программа-  лау тілдерімен ұсынылған: Бейсик, Фортран, Алгол және т.б., сондай-     ақ арнайы объектілі-бағытталған тілдер. Бұл тілдер күрделі құрылымға ие. Бағдарламалық қамтамасыз ету саласындағы ең кең таралған бағдарламалау тілдері Ада, Си және Паскаль жоғары деңгейлі тілдеріне жатады. Жоғарыда көрсетілген стандарттардан басқа, арнайы бағдарламалау тілдері де бағдарламалық жасақтамада қолданылады.

Электавтоматиканың тілі

ІSO 7 ақпараттық кодтаудың халықаралық жүйесі бағдарламалық қамтамасыз етуде ақпаратты кодтау үшін латын әріптері мен рәміздерді пайдалану туралы ұсыныстар береді (1.4-кесте). Білдектің координаттар жүйесі (1.4-сурет) стандартталған. ОЦ, ГПМ және ГПС үшін жоғары деңгейлі тілдерді қолдану қажет, онда қатарлас, бір мезгілде технологиялық үдерістерді бағдарламалауға бо- лады. Мысалы, ГПМ-де бір мезгілде мынадай бөлшектер болуы мүмкін: бөлшектерді өңдеу, келесі құралды дайындау (оны құрал журналынан қоректендіру), паллет шығаратын бөлікпен түсіру, келесі паллетті дайын- даумен және т.б.

Артқа бағыттау белгісі (сағат тіліне қарсы) -

X өсі айналасында бұру

Y өсі айналасында бұру

Z өсі айналасында бұру

Арнайы өс айналасында бұру

Екінші реттік беру

Беру

Орындаушы құрылғыны ауыстыру шарты

Пысықтау еселігі

Доға центрінің немесе айналма интерполяцияның Х координатасы

Доға центрінің немесе айналма интерполяцияның Ү координатасы

Доға центрінің немесе айналма интерполяцияның Z координатасы

Ішкі бағдарлама туралы ақпарат

Қосымша технологиялық командалар

Ақпарат, фраза, кадр блогының нөмірі

Пайдаланылмайды

X өсіне параллель үшінші реттік немесе үдемелі ауыстыру

Ү өсіне параллель үшінші реттік немесе үдемелі ауыстыру

Z өсіне параллель үшінші реттік немесе үдемелі ауыстыру

Сүмбінің айналу жиілігі (жылдамдығы)

Құрал нөмірі және оны түзету нөмірі

X өсіне параллель екінші реттік ауыстыру

Осіне параллель қайталама қозғалыс Z

Параллельді ауыстыру X

Параллельді ауыстыру Ү

Параллельді ауыстыру Z

Осы тіл нақты уақыттағы жабдықта болатын дискретті электрлік автоматиканың параллель асинхронды процестерін бағдарламалауға мүмкіндік береді. Кейбір процестің сипаттамасы «Тармақ» ретінде белгіленеді ж»не алгоритм блогын құрайды. «Тармақ» құрылымында шартты сөйлемдердің екі тобы бар. «Тармақ» бұғаты деп аталатын бірінші топ ЕГЕР (шарт) – ОНДА (әрекеттер тізімі) түріне ие. Осы топтың жеке сөйлемдері «Тармаққа» басқару берілгеннен кейін бірінен кейін бірі жүйелі түрде есептеледі. Шарт арифметикалық ай- нымалылар мен өрнектерді логикалық өрнегі немесе салыстыруы болып табылады. Шартты сөйлемдердің екінші тобы «Жағдаятты тармақ» (ЖАҒ) сипаттамасына жатады. Сипаттаудың әр үзіндісі ЖАҒ белгісінен баста- лады;, оның артынан ЕГЕР (шарт) – ОНДА (әрекеттер тізімі) түріндегі шартты сөйлемдер тізімі ереді. Егер үзінді ЖАҒ белгісінен басталса, онда ӘЙТПЕСЕ (әрекеттері тізімі) түріндегі шартты сөйлемдер тізімі ілеседі. Әрбір ағымдағы уақыт сәтінде бір шарт тексеріледі және «Тармақ» сөйлемде көрсетілген сәйкес ЖАҒ өтеді. Әрекеттер тізімінде меншіктеу операторлары,  сондай-ақ  БА- СТАУ («Тармақтар» тізімі), ЖАЛҒАСТЫРУ        («Тармақтар» тізімі) басқарушы операторлары пайдаланылады. ІШІНДЕ (мс, с, мин) және КЕЙІН уақытша опера- торлары уақытты ұстауды орнату үшін қызмет етеді және нысандарды диагностикалауды ұйымдастыруға мүмкіндік береді.

өстерінің орналасуы

«Ярус-2» тілінде бағдарламалау үшін бастапқы құжат ретінде электрлік автоматиканы басқарудың, циклограмманың, алгоритмнің, күйлер мен өтулер бағанының релелік сұлбаларының ұқсастықтары қызмет етуі мүмкін. Пайдаланушының макротілдері ассемблер тілінің деңгейінде. Әдетте мұндай деңгейдің тілдері келесі мүмкіндіктерге ие болады: параметрлерді өзгерту, шартты және шартсыз өтулерді ұйымдастыру, басқару жүйесінің кіріс және шығыс цифрлық тіркеліміне рұқсат, дисплей экранында кез кел- ген пайдаланушы хабарламаларын қалыптастыру мүмкіндігі, таймерлерді еркін пайдаланумен, кез келген түзетулерді енгізу мүмкіндігімен кез кел- ген түзету кестесіне автоматты рұқсат. Құрастырма роботты басқару үшін жоғары деңгейлі мамандандырылған тіл мысалын келтірейік. Роботты басқару жүйесінің математикалық сипаттамасы қозғалыс тілінің бағдарламасын (айлы-шарғы жасау), жұмыс кеңістігімен өзара әрекеттесі бағдарламасын, қозғалыс траек- ториясын түрлендіру бағдарламасын және қозғалысты басқару жүйесін қамтиды. Деректер қорында жұмыс кеңістігі мен қозғалыс рәсімдерінің параметрлері сақталады. Робот қозғалысы моделінің әрбір нысаны өз аты- на, координаттарына, қармау нүктесіне, кету бағытына және басқа қажет параметрлерге ие. Түрлендіргіш бағдарлама қозғалыс траекториясының геометриялық параметрлерін оны қадағалау үшін есептейді (интерполя- циялайды). Қозғалысты басқару жүйесі траектория бойынша қозғалысты жаңғыртатын қадағалағыш жетектер контурын тұйықтауды жүзеге асы- рады. Тілді синтаксистік сипаттаудың одан әрі келтірілген үзіндісінде грамматиканың келесі қағидаттары пайдаланылад: квадрат жақшаларда міндетті емес бөлік, ал фигуралық жақшаларда қайталанатын бөлік белгіленген, қалған символдар қызметтік болып табылады. Үзінді келесі түрге ие:

<жариялау операторы>→(DECLARE<айнымалы><деректер тұрпаты>)

<шартты оператор>→(ІF<шарт>THEN<тармақ>[ELSE<тармақ>])

<сигнал  оқиғасын  күту  операторы>→(WAІT<оқиға>)<уақытты  ұстау

операторы>→(PAUSE<өрнек>)<нысандарды біріктіру операторы>→(AF FІX<координаттар><координаттар>[<қатынас>[<өрнек]]) <нысандарды айыру операторы>^(UNFІX<координаттар><координатт ар>) <жұмыс кеңістігінің моделін құру операторы>^(ASSEPT<аты><толтыру тәсілі><санақ басы>) <қозғалыс   операторы>→(MOVE<координаттар><белгіленген  пункт>

{<қозғалыс шарты>}...) <қозғалыс шарты>→(VІA<шарт>)/(WІTH<шарт>)/<шартты тексеру> (VІA<шарт>)→(VІA{<координаттар>}...[(VELOCІTY<өрнек>)] [(DURATІON<өрнек>)]

(WІTH<шарт>)→(WІTHAPPROACH<өрнек>)/(WІTHD EPARTURE<өрнек>)→(WІTHFORCE<бағыт><өрнек>)→ (WІTHTORQUE<бағыт><өрнек>)/(WІTHDURATІON<өрнек>) <босату операторы>→(OPEN<білезік><өрнек>)<қысу операторы>→ (CLOSE<білезік><өрнек>)<центрлеу операторы>→(CENTER<қол>)

<тоқтату операторы>→(STOP<қол>) <шартты тексеру>→(ON[<белгі>] <шарт>({<шарт операторы>}...))

. СББ бар жабдықты пайдаланған кездегі негізгі өндірістік кезеңдердің бірі ББ құру болып табылады. СББ бар білдекте бөлшектерді өңдеу үшін ББ дайындау басқару жүйесімен және білдектің өзімен автоматты түрде есептелуі және орындалуы мүмкін ко- мандалар кешенінің кодталған түрінде құруды білдіреді. СББ бар білдектің баптаушысы мен операторы ББ дайындау процесін жақсы білуі, сәйкес дисплейлік және басқа ақпараттық құрылғылар көмегімен бағдарламаны оңай оқуы және қажет болған жағдайда бағдарламаны түзете алуы керек. СББ бар білдектің баптаушысы мен операторы бөлшекті өңдеу кезіндегі ақау себебі мен қателіктер нәтижесінде ББ-ның өзінде немесе СББ бар құрылғының, электрлік, гидравликалық және механикалық түйіндердің іркілістері мен тоқтап қалулары себебінен туындауы мүмкін құралдың бұзылу себебін анықтай алуы керек. Бағдарламалаған кезде негізінде ББ құрылатын бастапқы ақпаратты жинау және жүйелеу шешуші маңызға ие.  Болашақ  бөлшектің  сыз-  басы геометриялық ақпарат, яғни бөлшек элементтерінің өлшемдері (координаттары, саңылаулардың диаметрі мен тереңдігі, корпусты дөңгелектету радиусы және т.б.) туралы ақпараткөзі болып табылады. Одан әрі технологиялық нормалар мен ұсынымдарды пайдаланумен әрбір технологиялық өтпе үшін технологиялық ақпарат жеке қалыптастырылады (құрал  түрі,  құралдың  айналу  жылдамдығы,  беру  шамасы  және  т.б.).

Геометриялық және технологиялық ақпарат негізінде әрбір өту бойын-  ша ББ жасалады. ББ дайындағанда технологиялық операциялар қарастырылады, өту тізбектілігі  және  берілген  мәндегі   бөлшектерді   минималды   маши- на уақытында алуды қамтамасыз ететін оларды орындаудың көбірек оңтайлы режимі анықталады. ББ дайындаудың негізгі әдістері 1.5-сурет- те келтірілген.

жазу;

бағдарламалау;

Қолмен бағдарламалаған кезде (қазіргі уақытта өте сирек кездеседі) бағдарламаны жинау мен реттеуді бөлшек сызбасы деректерінің негізінде технологиялық анықтамалар мен нұсқауларды пайдалана отырып, өз бетінше технологиялық өтпелерді анықтайтын, құрал мен өңдеу режимін таңдайтын технолог-бағдарламашы жүзеге асырады. Машиналық бағдарламалауда ақпаратты кодтау, құралды ауыстыруды анықтау, ЭЕМ көмегімен автоматты режимде өтулерді орындаудың оңтайлы жүйелілігі мен кесу режимдерін таңдау қарастырылған. Қазіргі уақытта машиналық бағдарламалауды стандартты дербес компьютерлерде жүзеге асыруға мүмкіндік беретін мамандандырылған бағдарламалық-математикалық қамтамасыз етілім (БМҚ) әзірленген. Машиналық бағдарламалау  білдекте СББ бар оперативті жүйенің болуын қарастырады. Бұл жағдайда бағдарламалауды СББбарқұрылғыныңпернетақтасынандиалог режимінде тікелей білдек операторы жүзеге асырады. Машиналық бағдарламалау кезінде білдекте кесу режимін тағайындаудың көптеген сұрақтары СББ бар құрылғының жадында сақталатын типтік технологиялық циклдерді пайдаланатын жүйемен шешіледі. Бағдарламалаудың осы түрінде СББ бар құрылғының дисплей экранында оператор белгілі әріптік немесе цифрлық пернелерді басумен жауап беруі керек сұрақтар тізбегі шығады. Дисплейдегі сұрақтармен қатар бірнеше мүмкін болатын, ұсынылатын БҚ нұсқалары, сондай-ақ оператор таңдауы керек оңтайлы әрекеттер нұсқасы шығады. Басқарушы бағдарламаларды қолмен жасауға немесе кез келген CAD/CAM жүйелерінің көмегімен түрлендіруге болады. СББ бар металл өңдеу жабдығы үшін ББ автоматтандырылған әзірлемесі үшін «СОЛВЕР» (SOLVER) ресейлік фирмасы PartMaker бағдарламалық кешенін пайдалануды ұсынады. Метал өңдеу білдектерінің дәстүрлі топта- ры үшін (жону, фрезер және электржеліну білдегі) ББ дайындаумен қатар бұл заманауи және тиімді БҚ көбірек заманауи әмбебап жабдық үшін, соның ішінде автоматты бойлық қайрау білдектері үшін, көп мақсатты жону-фрезер ӨО үшін бағдарламалар әзірлеуге мүмкіндік береді. PartMaker модульдік құрылымы қажеттілігіне қарай кәсіпорынның бағдарламалық кешенін жаңа модульдермен қосымша жабдықтау мүмкіндігін қамтамасыз етеді. БҚ-ге ББ әзірлеуге мүмкіндік беретін бес негізгі модульдер кіреді.

Пайдаланушы интерфейсі . PartMaker бағдарламасында графикалық қарапайымдылар (нүктелер, сызықтар, доғалар, жүздер және т.б.) көмегімен өңделетін бөлшектің математикалық үлгілерін жасау үшін орнатылған графикалық редакторы бар. Пайдаланушы интерфейсі үлгілердің геометриялық параметрлерін жасау процесін максималды жеңілдететіндей және тездететіндей түрде әзірленген. Бұған Wіndows стандартты командалары көмектеседі: «Көшіру», «Қиып алу», «Қою» және т.б. «Жылжыту» және «Суретті бұру» сияқты түзетуші операци- яларды орындау мүмкіндігі қарастырылған. Ыңғайлы пайдаланушы интерфейсі қамтамасыз етеді: • әзірлеудіңбүкілкезеңдеріндеөңдеудівизуалдауды(жекетехнологиялық өтпелерді де, тұтас бағдарламаны да)

Механикалық өңдеулерге арналған басқарушы бағдарламаларды әзірлеу . PartMaker-де механикалық өңдеуді бағдарламалау келесі мүмкіндіктерді қамтиды:

Басқарушы бағдарламалардың диагностикасы . PartMaker-дегі ББ ди- агностикалау жүйесі бағдарламаны білдекте ретке келтіру кезінде емес, бағдарламаны әзірлеу кезеңінде бағдарламалаудың қателіктерін табуды қамтамасыз етеді, ол қымбат жабдықты, технологиялық жарақты және құралдарды сынудан қорғауға мүмкіндік береді. Бағдарламаны әзірлеу кезеңінде диагностикалау құралдың дайындамамен, жарақпен немесе білдектің жұмыс механизмдерімен соқтығысу мүмкіндігін шығарады. Диагностикалау кезінде шартты апат болған орынды көрсетумен және оны туғызған процесті суреттеумен өңдеуді көрсетудің тоқтап қалуы орын алады. Осылайша, шартты апаттар білдектегі нақты апаттардың ал- дын алып, компьютер мониторындағы экранда болады.

Басқарушы бағдарламаларды оңтайландыру . Пайдаланылатын жабдық тиімділігін арттыруға, өндірістік цикл уақытын қысқартуға, өңдеу дәлдігін арттыруға, өңделген беттердің сапасын жақсартуға, білдектер мен кесу құралдарының тозуын төмендетуге ББ-ды оңтайландырумен қол жеткізіледі. ББ оңтайландыру әдістеріне келесілерді жатқызу керек:

Басқарушы бағдарламаларды жүктеу . PartMaker бағдарламалық кешені білдекте пайдаланылатын СББ нақты жүйесінің талаптарына толық сәйкестікте G-кодтарында ББ тудыруды қамтамасыз етеді. Бұл кешен жаңа постпроцессорларды әзірлеуді немесе ұсынылатын кітапханадан постпроцессорлардың түрленуін пайдалануды қамтамасыз етеді. Қолжетімді өңдеу операцияларының тізімі тіпті жабдықтың ерекшеліктерімен таныс емес маманның бағдарламалауды жүзеге асы- руына мүмкіндік береді. Автоматты бойлық қайрау білдектері үшін басқарушы бағдарламалар синхрондау мен күтудің мамандандырылған машина кодтарына ие.

CAD/CAM жүйелерімен өзара әрекет . PartMaker-де DXF пішіміндегі екі өлшемді үлгілерді және Pro/ENGІNEER, AutoCAD, SolіdWorks, Unіgraphіcs қосқандағы CAD/CAM жүйелерінен үш өлшемді үлгілерді импорттау мүмкін. Қажет болған жағдайда импортталған үлгілер тех- нологпен соңына дейін аяқталып, кейін CAD жүйесіне кері қайтарыла алады.

Алмасу хаттамасы . СББ жүйелері және әртүрлі деңгейдегі басқарудың басқа жүйелері, сондай-ақ СББ жүйесінің жеке блоктары (модульдері) шиналар жүйесімен өзара қосылады. Шиналар жүйесі  бойынша  СББ  бар білдекте және СББ бар білдектер кешенінде стандартты алмасу хат- тамалары бойынша ақпарат ағынымен алмасу болады. Ақпаратпен алмасудың келесі заманауи стандартты хаттамалары кеңінен таралған: Sercos, ІnterBus, ProfіBusDP, CAN– Bus, Ethernet-TCP/ІP, Novell. Кейбір жүйелерде RS стандарттарын алмасу хаттамалары қолданылады.

Циклдік  басқару  құрылғыларында  сандық   түрдегі   бағдарламада   тек циклдар мен өңдеу тәртіптері туралы ақпарат бар, ал жұмысшы органдардың    қозғалысы    басқару    элементтері    арқылы орнатылады.

Циклдік жүйе қарапайым құрылымы бойынша сандардан ерекшеленеді, бірақ олардың технологиялық мүмкіндіктері аз. Циклдік бағдарламамен басқарылатын машина (ОББ) қарапайым геометриялық фигураларды өңдеу үшін кең ауқымды өндірістегі бөлшектердің топтамаларын өңдеу уақытын айтарлықтай өңдеуге арналған.Циклдік басқару блогы СББ жүйесінің бір бөлігі болуы мүмкін, мысалы, құралдың өзгеру циклін ор- нату үшін. Циклдік бағдарламалық  бақылау  да  көшіру  машиналарын- да қолданылады. Сонымен қатар, өңдеудің геометриялық өлшемдері көшірме құралымен белгіленеді, ал жұмыс тәртіптері мен жеделдетілген беру/кері кету циклдік бақылаумен анықталады.

Бағдарламаланушы бақылаушы (ББ) – бағдарламаланатын  контрол- лер (БК) – құрылғының жадында сақталған бағдарламамен іске асырылған белгілі алгоритмдердің көмегімен электравтоматиканы бақылауды жүзеге асыратын құрылғы. Бағдарламаланатын бақылаушы (топаппарат) ЦПУ жүйесінде автономды түрде пайдаланылуы мүмкін немесе ол жалпы басқару жүйесінің бөлігі болуы мүмкін (мысалы, ГПМ басқару жүйесі) және автоматтандырылған желілердің жабдықтарын, ГПС қоймаларын және т.б. ДК-дің құрылымдық сұлбасы 1.6-суретте көрсетілген. Енгізу модульдері (енгізу модульдері) әр түрлі перифериялық құрылғылардан (шекті ажыратқыш, электрлік құрылғылар, жылулық релелер және т.б.) сигнал- дар шығарады. Берілген сигналдар оптронды түйіні бар. Енгізуге келген сигналдар, әдетте, екі деңгейі «0» және «1» болады. Шығу модульдері (шығыс        модульдері)        машина        электроникасының        басқарылатын жетектеріне (байланысшылар, бастаушылар, электр магниттері, сигналды шамдары, электромагниттік муфталар және т.б.) «1» шығыс сигналымен тиісті құрылғыны қосу үшін пәрмен алынады, ал «0» шығу сигналында

Басқарылатын қондырғылардың параметрлеріне сәйкес, дискінің модулінде тоқ (DC немесе AC) тиісті қуаты үшін есептелген қуат (тран- зисторлы) электрлік қосқыштар және жетектің электрлік кернеуін қамтамасыз етеді. Жадыдағы процессор кіру  модульдеріне  кіретін  ақпаратқа  және жадқа енгізілген басқару алгоритміне негізделген шығыс модульдерін басқарудың логикалық тапсырмаларын шешеді. Байланыстыру шарала- ры компьютердің циклдарына сәйкес уақытша кідірістерді қамтамасыз ету үшін орнатылады. Есептегіштер де ДК жұмыс циклын іске асыру мәселелерін шешеді. Бағдарламаны процессордың жадына енгізу және оны ретке келтіру дер- бес компьютерге уақытша қосылған арнайы пульт арқылы орындалады. Құрылғыны жазу бағдарламалық құралы болып табылатын бұл пульт ке- зекпен компьютер ретінде қызмет ете алады. Бағдарламаны жазу бары- сында консольдық дисплейде релелік таңбалардағы немесе рәміздердегі басқарылатын нысанның ағымдағы күйі көрсетіледі. Бағдарламаның енуін СББ немесе ЭEM құрылғысымен байланыс бірлігі арқылы де жүзеге асыруға болады. Жадта  сақталған  бүкіл  бағдарламаны  екі   бөлікке   бөлуге   бола-   ды:  негізгі  –  нысандарды  басқару  алгоритмі  және  компьютермен  және бақыланатын объект арасындағы ақпарат алмасуды қамтамасыз ететінқызметтік. ДК мен басқарылатын нысан арасындағы ақпарат ал- масу кірістерді (басқарылатын нысаннан ақпарат алу) және шығуды (басқарылатын  әрекеттерге  басқарылатын  нысанға  шығару)   ауы- стыру болып табылады. Осыған сәйкес,  бағдарламаның  қызметтік бөлімі екі кезеңнен тұрады: кірістерді сұрастыру және шығыстарды ауыстырып-қосу.

Бағдарламаланған логикалық бақылаушы (БЛБ) – бұл логикалық басқару алгоритмдерін іске асыруға арналған микропроцессорлық жүйе. Бақылаушы дискретті компоненттерде – реле, санауыштар, таймерлер, қатты логикалық элементтерге жиналған релелік байланыс тізбектерін ауыстыруға арналған. БЛБ мен релелік тізбектер арасындағы негізгі айырмашылық оның барлық функциялары бағдарламалы түрде жүзеге асырылады.  Бір  БЛБ-де  сіз  мыңдаған  қатты  логикалық  элементтер-  ге сұлбасын қолдана аласыз, ал тізбектің сенімділігі оның күрделілігіне байланысты емес. БЛБ ІEC 1131.3 стандарты бойынша бес тілде бағдарламалануы мүмкін: Релелік-байланыстысұлбаларға үйреніп қалғандарға, олардың негізіндегі LadderDіagramтілімен жұмыс істеу ыңғайлы болады. Сонымен қатар, электрондық сұлбаларды түсінетіндер функционалдық блоктық схема тілін (Functіonal Block Dіagram) пайдалана алады. Тәжірибелі бағдарламашылар бес тілдің мүмкіндіктерін пайдалана алады. Заманауи БЛБ дискретті және аналогтық сигналдарды, басқару кла- пандарын, қадамдық қозғалтқыштарды, сервожетектерді, жиілік түрлендіргіштерін өңдей алады, реттейді (PІD-реттегіш). Жоғары өнімділік сипаттамалары БЛБ құрылғысын пайдаланып, сен- сор сигналдарының логикалық өңдеуі қажет. БЛБ-ні қолдану жабдықтың жоғары сенімділігін қамтамасыз етеді; басқару құрылғыларын қарапайым ұстау; жабдықтарды жедел орнату және баптау;басқару алгоритмдерін жедел жаңарту (соның ішінде қолданыстағы жабдықтарға). Төмен баға мен жоғары сенімділіктің арқасында БЛБ пайдаланудан тікелей пайдадан басқа, жанама да бар: жабдықтарды толыққанды іске асыруға көмектесетін дайын өнімдердің өзіндік құнын күрделендірмей және арттырмай қосымша функцияларды жүзеге асыруға болады. Микроэлектрониканың қарқынды дамуы PLC-дің одан  әрі  арзандау- ын және сипаттамаларын жақсартуды күтеді, бұл оларды қосымша ын- таландыру болып табылады. PLC кең  ауқымы  қарапайым  міндеттер  мен өндірісті кешенді автоматтандыру үшін оңтайлы шешімді табуға мүмкіндік береді.

Әмбебап СББ жүйесі пайдаланушылар мен операторға керемет мүмкіндіктер ұсынады. Оларды  түрлі  машиналарға,  соның  ішінде  түрлі нысандарға бағдарламалау  арқылы  бейімдеуге  болады;  соны-  мен қатар интерактивті тәртіпте білдектің тікелей басқарылуын дай- ындау және ретке келтіру сияқты интерполяцияның барлық түрлерін – сызықты, дөңгелек, параболикалық және т.б. қамтамасыз етеді. Басқару бағдарламасы жадта сақтауға және оны өңдеу барысында оқуға бола-   ды, бұл кейбір жағдайларда бағдарламалық жасақтаманы оқу арқылы бағдарламаға бірінші кірмей-ақ жасауға мүмкіндік береді. СББ жүйелері қашықтағы  бақылаушыларды  қолданбай  автоматты  түзетуді  (жад-  тан) іске қосуға мүмкіндік беретін бағдарламаны өңдеуге мүмкіндік береді. Ақаулардың көздерін анықтау үшін, сондай-ақ кинематикалық сұлбалардағы жүйелі қателер туралы ақпаратты сақтауға, сондай-ақ профильді шығарғанда осы қателіктерді жоюға немесе өтеуге мүмкіндік беретін арнайы диагностикалық бағдарламалардың бар екендігін атап өту

қажет; білдектің үзілуін немесе үзілуін болдырмау үшін жүйеде өңдеу аймағына шектеулер енгізу мүмкіндігі; өңдеу тоқтатылған кез келген нүктеге оралу. Әмбебап СББ жүйелері сызықтық және полярлы коорди- наттарда жұмыс істейді, мысалы координат осін түрлендіруді қамтамасыз етеді, мысалы, шыңдарға арналған білдектерге арналған көлденең фрезер білдектері бағдарламаларын пайдаланғанда. Ақыр соңында, бақылаудың көптеген деңгейлері бар тармақталған кешендердегі жүйелерді біріктірудің жеңілдігін атап өту керек. Осылайша, қазіргі заманғы СББ құрылғылары әртүрлі жұмыс тәртіптерін қамтамасыз етеді (1.5-кесте).

1.5-кесте

СББ құрылғыларымен орындалатын жұмыстың тәртіптері мен амалдары

Сыртқы  бағдарламалық  жасақтама   операторы-  нан жұмыс немесе басқару бағдарламаларын  қолмен немесе байланыс арнасы арқылы енгізу; ақпараттың синтаксистік және грамматикалық талдауы; құрылғының дәлелінде шығу қателері; бағдарламаларды жадта орналастыру

Автоматты Бөлшектің пішінін бағдарламаға сәйкес өңдеу; жетектердің жылдамдығын автоматты түрде басқару; жеделдетілген бағдарламаларды әзірлеу; жедел ақпаратты жинақтау (өңделген бөліктердің саны, өңдеу уақыты, білдектің бос уақыты және т.б.)

Қолмен Құрылғыны баптау, ретке келтіру бағдарламалары; тақтайшада таңдалған жылдамдықпен қозғалысты тоқтату;  кадрларды  іріктеу  және  дамыту,  оны  есте сақтауы және сақтау;  Жеке  кадрлардан басқару бағдарламасын қалыптастыру; бақылау бағдарламасының шеңберлерін көрсету; түзету енгізу; диагностика (кейбір жағдайларда өзін-өзі ди- агностикалау автоматты тәртіпте жүзеге асырылады)

Редакциялау Көрсетілетін құрылғыға қажетті кадрлар мен шығыс ақпаратын іздеңіз; Жақтаудың мазмұнын түзету; басқару бағдарламасының қызметкерлерін ауыстыру, енгізу, жою; Кинематикалық тізбекті қателерді түзету

1.5-кестенің соңы

Сыртқы құрылғылармен байланыс арнасына жұмыс жасауды немесе басқару бағдарламасын шығару – бұқаралық ақпарат құралдарына (дискетаға, CDжәне т.б.), сыртқы жадыға, орталық ЭEM-ге және т.б.

Есептеуіш Формулалар бойынша қажетті мәндерді есептеу; Жалпыланған енгізу деректеріне арналған бақылау бағдарламаларын қалыптастыру

СББ құрылғысының негізгі жұмыс тәртібі автоматты түрде орындала- ды. Басқару бағдарламасын автоматты түрде сынақтан өткізу барысын- да әртүрлі деңгейдегі күрделі міндеттердің кең ауқымы шешіледі: опе- ратор пультінің түймелерін сұрау; оператор тақтасында көрсетілу үшін деректерді тарату және жеткізу; координаттар бойынша ағымдағы орнын есептеу және оператор панеліне ақпарат беру; өңдеу циклдарының есебі; эквистанттың орнынан алуын есептеу; түзету енгізу; қателерді өтеу; элек- травтоматика сездіргілерінен жауап алу; Кіру-шығару құрылғыларының дайын сигналдарын сұрау; интерполяция; жылдамдықты есептеу; жедел- дету-тежеу тәртіптерін есептеу; кері байланыс сездіргілерінен жауап алу; технологиялық жабдықтарға басқару әсерін беру; ағымдағы уақыттың ұқсастығы; бақылау бағдарламасының жұмыс істеу уақытын бақылау; Осы кадрде қамтылған бағдарламаның орындалуын талдау; келесі кадрді жөндеу үшін бастапқы ақпаратты дайындау. Математикалық қолдау және жұмыс және қосалқы тәртіптерді іске асы- ру мәселелерін шешу үшін СББ жүйесінің жадына ақпараттың үш түрі енгізілуі керек: 1) негізгі деректер жиынтығы; 2) тұтынушылар жинағына енгізілген қосымша бағдарламалар мен деректер; 3) ақпаратты бақылау.

Топтық басқару жүйелері білдектік кешендер СББ-мен бірнеше білдекті бір уақытта басқаратын құрылғылар болып табылады. Осындай жүйелерде орталық немесе орталық компьютерлік жүйенің негізгі функ- циясы әр топтық білдекті бақылауға (мониторингке) және оны қажетті ақпаратпен қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Бұл ақпараттың негізгі мазмұны ББ болып табылады, сондықтан топтық басқару жүйелерінің маңызды функцияларының бірі білім беру болып табылады. ББ кітапханасының топтық басқару жүйесіндегі қатысуы, оларды өңдеуге,

жаңартуға, өндірістік үдерістің барысына сәйкес автоматтандырылған іздеу мен жеткізуді жүзеге асыруға мүмкіндік береді, бұл бөлшектердің кең ауқымын өңдеу мүмкіндігін береді. ББ кітапханалары СББ бар білдектерге арналған бағдарламалардың мәтіндерін немесе білдектермен жұмыс жасауға жарамды пішінмен не- месе қысылған (мұрағаттық) пішінде бар. Кітапхананың тізімдемесінде бағдарлама атаулары (олар амалдардың шифрларымен сәйкес келеді), олардың орналасқан жері туралы ақпарат, олар әзірленетін білдектердің кодтары, сондай-ақ қызметкерлердің бағдарламаларды іздеу және пайда- лану үшін қажетті мәтін түсіндірмесі бар. Әдетте кітапхана көп деңгейлі үдеріс бойынша ұйымдастырылады. Мысалы, ол бүкіл жинақталған ББ қорын сақтайтын мұрағатқа, ал ағымдағы уақыт аралығы ішінде өңдеуге жоспарланған шектеулі бөліктерге арналған бағдарламаларға арналған амалдық қорды бөлуге болады. Мұрағат иілгіш дисктерде сыртқы жадта және қатты дискілердегі жедел қорда болуы мүмкін. ББ кітапханасыавтоматтандырылғандайындауқұралдарыныңкөмегімен алынған мәтіндермен және олардың жүйеге енгізілген редакциясымен толтырылады; топтық басқару компьютерінің амалдық жүйесінің бір бөлігі болып табылатын жүйелік мәтінді өңдеу құралдарының көмегімен; Кәсіпорынның немесе технологиялық бюроның ақпараттық және есептеу орталығының құрамында жұмыс істейтін ББ автоматтандырылған оқыту жүйесінің көмегімен; басқару жүйесінің жоғарғы деңгейінен байланыс ар- насы арқылы; бағдарламашы-технологтардың көмегімен қолмен жүретін жол; жедел басқару жүйелерінің немесе операторлық панельдердің көмегімен тікелей білдектер арқылы жүзеге асырылады. Кітапхананы құру және қолдау үшін арнайы бағдарламалық жасақтама жинақтар жасалады – командалық файлдар. Бұл топтық файл келесі функ- цияларды қамтамасыз етеді: Топтық басқару жүйесінің командалық файлын  қалыптастырумен қатар, ББ мен өңдеу құралы арасында сәйкес хат алмасуды белгілейтін файлды  құру  керек.  Бұл  файл  құралдың  ББ-кодты,  білдектің  түрін,

құралдың тағайындалуын, оның атауын және сипаттамаларын, сондай-ақ құрал-жабдық сататын дүкендегі орналасуын (ұя нөмірі) және қосымша ақпаратты қамтитын өңдеу бағдарламаларына сәйкес келетін құралдың картасы болып табылады. Топтық басқару жүйесінің бағдарламалық жасақтамасы бірнеше пайдалы бағдарламалар, сонымен қатар өңдеу функциялары бар. Топқа жататын білдектердің мониторингін (бақылау) жүргізу нәтижесінде топтық басқару жүйесі мынадай деректерді қамтитын ақпаратты жасайды: Топтық басқарудың орталық ЭEM және СББ құрылғысы арасындағы ақпаратпен алмасу бағдарламасы екі негізгі міндеттерді шешеді:

Ұйымдастырулы-технологиялық басқару жүйесі (ҰТБЖ) икемді автоматтандырылған басқару (ИАБ) мәселелерін шешуге шақырды. Икемді өндірістің қазіргі заманғы құрылымы білдектерді СББ және автоматтандырылған тасымалдау және сақтау жүйелерімен, жүктеу және түсіру құрылғыларын, сақтау және жеткізу құрылғыларын, сондай-ақ қосалқы амалдарды автоматты түрде жасайтын түйіндерді (өндірілген бөлшектерді, жуу, кептіру және т.б.). Басқару жүйесінің міндеті қажетті білдекті дұрыс уақытқа жеткізуге және қажетті уақытта басқару үшін бағдарламалар мен тиісті құралдармен жұмыс істеуді қамтамасыз етеді. ҰТБЖ жақын мағынада немесе одан да алыс болашақта жүзеге асыруға бағытталған өндірістік циклді сақтау және қамтамасыз ету бойынша тап- сырыстарды, тапсырмаларды, кестелерді және басқа нұсқауларды дай- ындау мемлекеттік автомобиль инспекциясының ұйымдастырушылық- технологиялық басқаруына жатады. Автоматтандырылған аймақта келесі функцияларды ұйымдастыру керек:

Өндірістің технологиялық дайындығының автоматтандырылған жүйесі (ӨТДАЖ) – стандарттарына (өндірісті технологиялық дайындаудың бірыңғай жүйесі) негізделген жүйе, онда инженерлік жұмыстардың барлық көлемінің айтарлықтай  бөлігі  ЭЕМ-де  автомат- ты түрде орындалады. Жүйенің енгізілуінде құрылымдаушы құжаттама пайда болады, ал шығу туралы ақпарат өндірістің қалыпты жұмыс істеуі үшін арналған бағдарламалар болып табылады. Сонымен қатар, жаңа өнімдер уақтылы және қажетті мөлшерде ассимиляцияланады. ӨТДАЖ функционалдық сұлбасы 1.7-суретте көрсетілген. ӨТДАЖ келесі деректер негізінде жұмыс істейді: өнімге арналған құрылымдаушы құжаттама; оның өндірісі; жаңа өндірілген өнімнің өндірістік бағдарламалары: өндірістің технологиялық дайындығы; өнімнің ерекшелігі; зауыттың технологиялық қызмет бөлімшелерінің мүмкіндіктері туралы. ӨТДАЖ шешуші негізгі міндеттер – жіктеу және бөліктерді топтастыру;технологиялық қызметтің қосалқы бөлімшелерінің мүмкіндіктерін есептеу; өндірісті дайындаудың желілік графиктерін есеп- теу және оларды оңтайландыру; ӨТДАЖ функционалдық кіші жүйелерін және техникалық қызмет көрсету бөлімшелерінің  жұмысын  жоспар-  лау және есепке алу. ASTPP жүйесі автоматтандырылған бағдарлама режимінде және бақылау-диспетчерлік қызметтердің қатысу тәртібінде жұмыс істей алады. ӨТДАЖ құжаттаманың үш түрімен жұмыс істеуді білдіреді: кіріс, шығыс және анықтамалық-нормативтік. Жүйенің кіре берісіндегі негізгі құжаттар – өңделген өнімдердің, өнімнің техникалық сипаттамаларының,

сондай-ақ бұрын дайындалған өнім туралы ақпаратты қамтитын құжаттардың сызбалары. Бұл ақпаратты өңдеу кезінде енгізу туралы ақпарат массиві қалыптасады. Анықтамалық-нормативтік құжаттама құрамдас бөліктердің, нормалардың, стандарттардың, бұрын болжанған технологиялық үдерістердің, құрылғылардың, құралдардың және т.б. құжаттамасының ерекшеліктерін қамтиды. Бұл ақпарат ақпараттық-іздеу блогыныңмассивінқұрайдыжәнедеректердіңмұрағатынқалыптастырады. Жүйенің шығыс құжаттары графикалық (амалдық сызбалар, құрастыру сызбалары, құрылғылардың сызбалары, мөртабандар, аспаптық түзетулер және т.б.) және мәтінге (бақылау бағдарламалары, технологиялық кар- талар, жиынтық технологиялық ерекшеліктер) бөлінген. ӨТДАЖ шығу құжаттары электронды түрде де, қағаз түрінде де орындалуы мүмкін, яғни қажет болса, құжаттама қағазға басып шығарылады.

Басқарудың ашық жүйелері кешенді технологиялық үдерістерді автоматтандыруға арналған. Жасалған өндірістің нақты технологиялық мәселелері негізінде СББ-мен жабдықтардың әртүрлі түрлерін салуға бо- лады. Бұл жағдайда басқарушы құрылымдар қосымша процессорларды, жады блоктарын, арнайы блоктарын сыртқы шинаға қосу арқылы басқару түйіндерінің еркін өсуін қамтамасыз етеді. Еркін құрылыстың негізгі шар- ты интерфейстердің біркелкілігі мен интерфейсі, сілтемелердің стандарт- ты орындалуы, ақпарат алмасу хаттамаларының біртектілігі болып табы- лады. Құрылған өндірістің құрылымдық талдауы Сізге сайттың қандай элементтері дербес басқаруды қажет ететінін анықтауға мүмкіндік береді және олар үшін – орталықтандырылған.

Сымды шина Жад Жад

a

b

1, 2

1.8-суреттегі aсыртқы шинадағы ГПС басқару жүйесінің құрылымдық сұлбасы, b

ГПС құрастыруы көрсетілген. Әдетте, ол 6оператордың басқару панелінен,

жуу бекетінен,

бақылаушы-өлшеуші машинадан,

пал- лет жинаушыдан тұрады. Әр ГПМ паллеттерді түсіру және аспаптық реттеуді жүктеу/түсіру ББ жүйесінен тұрады. Бұл ГПС-те бірыңғай тасы- малдау жүйесі жинақтағыштан бөлшектерді өңдеу үшін ББ-ға бекітілген

бөлшектермен бірге паллетпен қамтамасыз етеді. Содан кейін бірдей көлік жүйесі паллетті өңделген бөлікпен кір жуғыш машинаға, ал со-   дан кейін бақылау-өлшеу машинасына жеткізеді. Өңделген, тазартылған және өлшенген паллет паллет сақтау бөлігіне кіреді. Құрал кебеді және ол бұзылса, құрал ауыстырылады.Жаңа құрал құралдарды жөндеу жинауы- шынан келіп тұрады.

Стандарттарға сәйкес жабдықтарды қорғау дәрежесі латын әріптерімен ІPжәне екі санмен белгіленеді.

Бірінші санқызметкердің қозғалмалы және тоқ өткізгіш бөліктермен байланыста болу дәрежесін, сондай-ақ қатты денелердің алуынан қабықтың ішіне салынған жабдықтардың қорғаныш дәрежесін сипаттайды, атап айтқанда:

Екінші сан судың енуінен қабықтың ішіндегі электр жабдықтарын қорғау дәрежесі сипаттайды, атап айтқанда:

Білдек жасау өнеркәсібінде жабдықтардың жоғары дәрежедегі қорғау дәрежесін ескере отырып,электротехникалық жабдықтаркелесідей қорғау дәрежесі қолданылады: Қоршаған ортаның температурасына байланысты бақылау жүйелерінің жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін электрлік жабдықтардың білдектік жүйелерінің  екі  орындалуы  бар:  қалыпты  (04)   және   тропикалық   (T). Қалыпты ауа температурасы жабық стационарлы бөлмелерде 80%-дан жоғары салыстырмалы ылғалдылықпен +5-ден +45°C-ға дейін. Тропикалық өнімділік қоршаған ауаның температурасын +55°C дейін береді. Сыртқы механикалық әсерге байланысты басқару жүйелерінің жұмысын қамтамасыз ету үшін, жеке электр шкафтарына  орнатылған СББ және процессорлық жүйелердің бірліктері 4,9м/с

(M1 орындалуы) жылдамдығымен 1...35 Гц жиілігімен дірілдеуге мүмкіндік беруі керек. Басқару панелдері, қондырғылар, электр қозғалтқыштары, сенсорлар және электр құралына тікелей орнатылатын басқа да электрлік жабдықтардың түрі 9,81 м/с

(M8 өнімділігі) жылдамдықпен 1...60 Гц жиіліктегі дірілге жол беруге тиіс. Басқару жүйелері, белгі беру және/немесе жұмыс және апаттық тәртіптерді көрсету

қорғаныс құралдарымен қамтылу керек. Басқару жүйелері оларда орнатылған қорғаныс құрылғыларының жұмысы кезінде барлық төтенше тәртіпте термикалық және қарқындылық тұрғыдан тұрақты болуы керек. Басқару жүйелері көптеген теріс факторлардан, оның ішінде қысқа тұйықталудан қорғаумен жабдықталуы керек; бөліктер мен компоненттердің қызып кетуі;асқын кернеу; салқындатуды тоқтату үшін желдетуді тоқтату (күшейтілген желдету жүйелері); кері байланыс тізбектеріндегі ақаулар; жоғалуына немесе кернеудің жоғарылауына/ төмендеуіне жол бермеу; алдын ала белгіленген және нақты технологиялық тәртіптердің сәйкессіздігі. Басқару жүйесінде қорғау құрылғылары жұмыс істеген жағдайда функционалдық бөліктер деңгейінде жүйеде ақаулық орынды анықтауға мүмкіндік беретін

диагностикалық жүйесі болуы керек. Басқару жүйелері белгілі бір талаптарды қанағаттандыратын электрмен жабдықтау желісіне қосылғанда олардың барлық техникалық сипаттамаларын іске асыруды қамтамасыз етуі тиіс, атап айтқанда:

Микропроцессорлар мен микроэлементтердің пайда болуы, интеграцияның жоғары дәрежесі бар электрондық элементтерді құру СББ жүйелерін сапалы жақсарту үшін негізгі қозғаушы факторлар болып та- былады. Қазіргі заманғы СББ жүйелерінің ерекшелігі – әртүрлі білдектер тобына арналған аппараттық құралдарды біріктірудің жоғары дәрежесі, бұл құрылғылардың өзгеру санын күрт төмендетуге алып келді. Бірыңғай аппараттық база негізінде (көбінесе бірыңғай СББ жүйесі индустриалды дербес компьютер негізінде құрылады), белгілі бір білдекте өңдеу техно- логиясы бағдарлама деңгейінде шешіледі. Mіcro ЭЕМ негізінде салынған СББ жүйелері модульдік құрылымға ие және модульдерді кеңейту арқылы басқарылатын координаттар санын ұлғайтуға мүмкіндік береді.

Жалпы шина (МНМ)

Қосымша

сөз

қатар

сөз

Арна

Машина құралы

1.9-сурет микроЭЕМ базасында СББ жүйесінің құрылымдық сызбасы:

СББ микропроцессорлық жүйесінің құрылымдық  сұлбасы  1.9-су-  ретте көрсетілген. Технологиялық бағдарламалық қамтамасыз ету ЖЖҚ-да (оперативті жадта)  сақталады.  Жүйенің  есептік  бөлімі  П1,  П2 (процессорлар),ЖЖҚ, МТА (магистральдық адаптер) БП блоктары (басқару панелі), ЭТ (сездіргіні электромеханизациялау үшінбақылаушы),

ИТ (координаталары бойынша ауыспалы сездіргілердің импульстік белгілердіңбақылаушылері) және ҮТ (басқару кодтарын командаларды үйлестіру үшін контроллер) білдекпен байланысады. СББ жүйесі қосқыш арқылы қосылған ЖҚҚ-СЖ (сыртқы жады блогы) қамтуы мүмкін. СББ жүйесінің құрылымдық сұлбасындағы барлық функционалды мо- дульдер ортақ MТЦ шина-торап арқылы бір-бірімен өзара әрекеттеседі. МТЦ ортақ шинасы негізінде бір мезгілде торапқа қосылған бірнеше модульдерді өзара байланыстыра алады. МТЦ бойынша модульдермен өткізілетін өзара әрекеттер екі түрге бөлінеді: бақылауды және ақпарат алмасуды беру. Өз кезегінде, ақпаратпен алмасу МЖО (мекен-жайға бой- ынша оқу), МЖЖ (мекен-жай бойынша жазу), МЖО (осы мекен-жайға кейіннен жазылған мекен-жай бойынша оқу) бөлінеді. MНЦ-ге қосылған барлық қосылулар жүргізуші және жетектелген мо- дульдерге бөлінеді. Жұмыс үдерісінде жетекші модульдер (П1,  П2,  AMT, КЭ, КИ, ПУ) басқа жетектелген модульдермен ақпарат алмасу-    ды немесе басқа модульдердің жұмысын үзуді талап етеді. Жетектелген модульдері (ЖЖҚ, ЖЖҚ-СЖ, KП) ақпарат алмасуға тек жүргізуші мо- дульден алынған мекен-жай қоңырауынан кейін қатысады. MНЦ бойын- ша ақпарат алмасу сұраулары жетекші модульдерден асинхронды және тәуелсіз түрде пайда болады. MНЦ торапынан басқа, қосымша арналар бар, олар арқылы тек АМТ, КЭ, КИ, КП, ПУ модульдері қосылған. Егер МНЦ сақиналық торап түрінде ұсынылса, қосымша арна радиалды торап болып табылады. AMT модулі белгілердіМНЦ-ке түрлендіреді және радиалды басқару принципін қолданып, КЭ, КИ, КП, ПУ модульдерімен алмасуды басқарады. Бұл қосымша басқару арнасы СББ құрылғысының функционалды икемділігін арттырады және бірнеше модульдердің жабдықтарын азайтады. П1, П2 процессорлары СББ құрылғысының жұмыс бағдарламасын бірлесіп жүзеге асырады, ол пәрмендердің белгілі бір реті және жүйелік жа- дында сақталады. Әрбір процессорда ОЖҚ және ЖЖҚ бар. Бағдарламаның орындалуы кезінде ЖЖҚ мазмұны өзгеруі мүмкін, ОЖҚ бағдарламасы бағдарламаның өзгермейтін бөлігін сақтайды (бағдарламаның орындалуы кезінде ОЖҚ мазмұны өзгермейді). Процессорлар үлкен функционалдық мүмкіндіктері бар модульдердің кішкене жалпы өлшемдерін қамтамасыз ететін арнайы интегралды сұлбалар негізінде жасақталған. AMT модулі МНЦ негізгі жолын КЭ,КИ,КП,ПУ модульдерін басқару үшін радиал-  ды арна түрлендіру функциясын іске асырады. Сонымен қатар, АМТ модулі бағдарлама арқылы анықталған уақыт аралықтарының уақытша анықтамасын («Электроника НЦ-31» СББ құрылғысындағы аралық параметрінің дискреттігі – 0,1мс) функциясын орындайды. Уақыт аралығын  тексеруге  арналған  тапсырма  процессордан  AMT   жүйесіне

жеткізілуі мүмкін. Белгіленген уақыт аралығы аяқталғаннан кейін АМТ бұл процессорларға хабарлайды, бұл олардың үзілуіне әкеледі. Егер оператордың пультімен  немесе  бақылаушылердің бірімен  (КЭ, КИ, КП) алмасу қажет болса, онда алмасу бастамашысы ортақ МҚЖ-нің негізгі қызметін пайдалануға рұқсат сұрайды, ал авторластырудан кейін құрылғының мекенжайы қалыптастырылады. AMT модулі бұл мекен-жай- ды айырбастауға шақырылған жетектелген модульге радиалды әсерде түрлендіреді. Ақпарат алмасу аяқталғаннан кейінМНЦ торабы босатылады. Таймерді (AMT модулінде орналасқан) бағдарламалау қажет болған жағдайда, таймер бойынша МНЦторабы арқылы осындай тапсырманы ба- стаушы уақыт аралығы үшін уақыт аралығы кодын береді. Бұл код тай- мерге жазылған және бұл жазба сәтінен бастап белгіленген уақыт аралығы бағдарламаланған уақыт аралықтары (мысалы 0,1 мс) дискретті болғанда нақты уақытта есептеуге кіріседі. Таймердің жадында белгілі бір ақпарат мекен-жайының  жазуын  қамтамасыз ететін  белгіленген  уақыт аралығы

аяқталғаннан кейін процессордың үзілісіне тыйым салуға болады. КЭ модулі СББ жүйесі мен білдектің электротехникасы арасында қажетті электрлік сигналдарды қамтамасыз етеді. Бұдан басқа, КЭ модулі П1 процессорын білдектің электравтоматикасының жай-күйінің өзгеруі туралы белгі етеді, соның салдарынан электравтоматиканың кез келген белгілік құрылғылары өзгерген кезде п1 процессоры үзіледі. Білдектің электравтоматикасының кез келген белгілеріне П1 процессорын үзуге ар- найы тыйым салу мүмкіндігі қарастырылған. Модульдің сұлбасы білдекке электравтоматиканың релесін қосуды/өшіруді қамтамасыз ететін шығу жолдары арқылы байланыстырылады. Осы жолдардың әрқайсысы бой- ынша қосылатын/өшірілген тіркелу күйі бойынша анықталады. СББ құрылғысының жұмысы кезінде, кез келген процессор осы тізілімде қажетті ақпаратты жаза алады. Білдек пен модульдің арасында кіріс сызықтары бар, олардың әрқайсысы электронды автоматика үшін осындай белгілердің жай-күйін анықтайды, мысалы, шекті қосқыштар, апаттық ажыратқыштар және т.б. Бұл кіріс сызықтары кейбір үзілістерді ұйымдастыру үшін пайдаланылуы мүмкін. КЭ-нің барлық кіріс және шығыс сызықтары білдектің электр тізбектерімен гальваникалық түрде бөлінеді (мысалы оптрондар көмегі арқылы). КИ модулі келесі функцияларды орындайды: білдекте орналасқан икемділіктердің СББ құрылғысы мен фотоэлектрлік импульстік түрлендіргіштері  (сызықтық   немесе   дөңгелек   сенсорлар)   арасын-   да электр белгісін түрлендіреді. Бұл функция импульстік сенсордың унитарлық кодын екілік санауыш арқылы екілік кодқа түрлендіруден тұрады. Есептеуіш белгілері процессорлармен қабылданады (оқылады).

Оқудың соңында санауыш нөлге ауыстырылады. КИ модулі шпиндельді қоса алғанда, білдектің координаталарына орналастырылған сызықты және дөңгелекті сенсорлардың унитарлық кодтарын, сондай-ақ дөңгелек тұтқадан белгілерді ала алады. Шпинделдің сенсорымен байланысты есептегіш көрсеткіштері келесі функцияларды қамтамасыз етеді: нақты шпиндель жылдамдығын есептеу; шпиндельді бағдар тәртіптері үшін шпиндельді айналу бұрышын өлшеу, кері беру бағдарламалау тәртібі, бұранданы кесу тәртібі.Есептегіштің көрсеткіштерін координаттар бой- ынша ауыстыру сенсорымен байланысты, білдекте өңдеу кезінде құрал мен дайындаманың салыстырмалы қозғалысын анықтайды. Дөңгелек тұтқамен байланыстырылған есептегіштің көрсеткіштері жұмыс органының операторқолмен орнатқан координаттары бойынша салыстыр- малы желілік ауыстыруын анықтайды. Қозғалыстың координаталар бойымен қозғалуын бақылауды қамтамасыз ететін басқару модулі ауыстыру жылдамдығының кодын осы кодқа сәйкес аналогтық белгіге түрлендіреді. Аналогтық белгі -10-ден +10 В-ға дейінгі ауқымда өзгереді. Нөлдік координат тиісті координатта қозғалудың бол- мауына сәйкес келеді. ПУ басқару панелі СББ құрылғысымен оператордың өзара әрекеттесуін қамтамасыз етеді. ПУ тақтасында координаталар бойынша жылдамдық туралы ақпарат элементтері, бағдарламаның кіріс немесе шығыскадр параметрлері, СББ құрылғысының күйлерінің параметрлері және технологиялық үдеріс туралы басқа ақпарат бар. ПУ-де жұмыс тәртібін басқару үшін, бағдарламаның кіріс-шығыс кезінде жедал басқару және бағдарламаны қадамдармен немесе автоматты тәртіпте іске қосу үшін басқару батырмалары бар. ІЖ модулінің ЖЖҚ модулі мына функцияларды орындайды: егер бұл бағдарламаны сол СББ құрылғысы бар басқа білдектерге пайдалану қажет болса, сақталған бағдарламаның СББ құрылғысына кіру-шығуды орын- дайды. «Электроника НЦ-31», «Электроника НЦ80-31», 2С85, 2С42, 2Р22 және т.б. сияқты құрылымдық схемада микроэлементтерге негізделген СББ құрылғыларының үлгілері жасалды.

Негізгі ұғымдар .

Электржетек

сызықтар пайдаланылады) технологиялық үдерісті оңтайлы жүзеге асы- ру үшін білдектің жұмыс бөліктерінің қозғалысын қамтамасыз етеді. Технологиялық мақсаттарда СББ білдектерінің электр қозғалтқыштары негізгі қозғалыстың, беру және қосалқы ауысу жетектеріне бөлінеді.

Бастапқы қозғалыс

max

СББ-мен білдек электр жетегінің негізгі элементтері электр қозғалтқыш пен түрлендіргіш жатады.

Электрқозғалтқыш құрылғы

(1.10-сурет, а) : бәсеңдеткіш, трансмис- сия, белдік беру, еспе беру, қосиінді-бұлғақты механизм, бұрама-сомын берілісі және т.б.

Ауыстыратын механизмі өтпелі қатынасы – механизмдегі шығу жылдамдық қатынасына тән. СББ-мен қозғалтқыш белгілі бір білдекте біріктірілген (кіріктірілген) болғанда.заманауи білдектердің кейбір құрылымдарында мехатронды жетектер қолданылады – тікелей қозғалтқыш жетектер.

1.10. сурет. Машина құралы a

l ш

вх , вых

,  – кірісте және қозғалтқышқа айналу жиілігі; г

және т.б. Мехатрондық жетектерді пайдалану кезінде:

v

б

в

Түрлендіруші құрылғылар

Электр түрлендіргіштер әдетте қуатты жартылай өткізгіш аспаптарда жасалатын түрлендіргіш болып табылады: бақылаусыз (диодтар) және басқарылатын (тиристорлар, құлыпталатын тиристорлар, транзистор- лар, оқшауланған кірістері бар биполярлы транзисторлар – ІGBT және т.б.). Электрқозғалтқыш, беру және түрлендіруші құрылғылар электрлік (желілік, электроэнергетикалық түрлендіргіш, электр қозғалтқышы) және механикалық (жылжымалы элемент, мысалы, ротор мен қозғалтқыш білігі, механикалық беріліс, көліктің жұмысшы органы) электрқозғалтқышын  құрайды. Электржетектің маңызды функциясы трансформацияланған механикалық энергияны басқару  болып  табылады  яғни технологиялық үдерісті басқару. Ол электр жетегінің  бір  бөлігі  бо-  лып табылатын ақпараттық-басқару құрылғысы арқылы іске асады. Автоматтандырылған электромеханикалық жүйенің жалпы құрылымы 1.10-суретте. Жіңішке сызықпен электр жетегінің бөлігі болып табыла- тын және электр жетегінің қуат пен ақпараттық арналарын құрайтын жүйенің  элементтерін көрсетілген.

Ақпараттық-басқару құрылғысы электр жетегін белсендіру, іске қосу, тоқтату және төтенше және қалыпсыз жұмыс режимдерінен, сондай-ақ электрондық және микропроцессорлы басқару құрылғыларынан және электр жетегінің жұмысын сипаттайтын технологиялық, механикалық және электрлік параметрлердің сенсорла- рынан қорғайтын және қорғайтын құрылғылардан тұрады.Ақпараттық және басқару құрылғыларының комбинациясы электржетектің технологиялық процестің талаптарына сәйкес

электр жетегінің параметрлерін (координаттарын) бақылауға арналған электр жетегінің ақпараттық арнасын құрайды. Басқару  жүйесінің  маңызды  функция- сы электр энергиясының минималды шығыны бар технологиялық процесті жүзеге асыру болып  табылады.

Электржетектің технологиялық функцияларын әзірлеу тұрғысынан олар реттелетін, позициондық, кейінгі бақылауға бөлінеді.

Жылдамдықты басқару ауқымы максималды жылдамдықтың ең төменгі жылдамдыққа қатынасы ретінде анықталады:

D = n max /n mіn .

= n max /n ном

жылдамдықты бақылау ауқымы электр postoyan¬stve болып табылады. Қазіргі заманғы СББ D

= 4...10 үшін. Осы жағынан n max

рұқсат етілген, ал а n mіn

-1 рұқсат етілген қозғалтқыштың айналу, сондай-ақ қажетті статикалық си- паттамалары қамтамасыз етеді; Пномпень - арматура кернеу мен номинал- ды қуаты тізбек желісі кернеу шамасы статор орамасының қысымы номи- налды қуаты ағымдағы өзгерту жетегі үшін номиналды жүктеме сәттен жанап жылдамдықпен қозғалтқыштың номиналды ток жүргізуші мин -1 Колумбия округі жетегі үшін айналу жиілігі, және номиналды жүктеме Айналмалы кезде кернеуінің жиілігі.

Білдектердің электр жетектерінің динамикалық сипаттамалары . Электр жетектер басқарушылық ықпалды (іске қосу, тежелу, реверс, бір жылдамдықтан екіншіге өтуі) пысықтағанда келесі динамикалық сипатта- маларды алу үшін реттегіштерді баптау мүмкіндігіне ие: бейпериодты про- цесс; 20% артық емес жылдамдық бойынша қайта реттеумен тербелістік процесс; динамикалық процестің көп бөлігінде жылдамдық өзгеруінің сызықтық сипаттамасында өтпелі процестің басында (қозғағанда) және соңында (тоқтатқанда) аз үдеумен S түріндегі процесс. Негізгі қозғалыстың электр жетектері жүктеме бос жүрістің  тоқ күшінен тоқ күшінің номинал мәніне дейін номиналдан төмен емес айна- лу жиілігі үшін сатылы өзгергенде 1 с артық емес жылдамдықты қайтару уақытын қамтамасыз етуі керек. Бұл ретте жылдамдықтың максималды динамикалық төмендеу шамасы 20% артық болмауы керек. Айналу жиілігі реттеудің тұйық контурының жиілігін өткізу жолағы  0,1 В көп емес басқарушы сигналдың қозғалтқыш білігі мен амплитуда- сында қосымша инерция моменті болмағанда негізгі қозғалыстың электр жетегі  үшін  20  Гц  кем  емес,  берілістің  тиристорлық  электр жетектері

үшін 30 Гц кем емес және берілістің транзисторлық электр жетектері үшін 100 Гц кем емес болуы  керек. Тұйықталған контур жиілігін өткізу жолағы айналу жиілігі бойынша кері байланыс сигналдарының бірінші гармоникаларын және басқарушы сигналды фаза бойынша жылжыту 90 эл. град. аспайтын немесе шығыс сигналы амплитудасының төмендеуі 3 дБ көп болмайтын жиілік диапа- зоны болып саналады. Эксперимент ретінде тұйық контурдің жиілігін өткізу жолағы келесі түрде анықталады: жүйе кірісіне 0,1 В ампли- тудалы синусоидалық басқарушы әртүрлі жиілікті  сигнал  беріледі. Өткізу жолағымен ертеректе белгіленген фазаны жылжыту мен шығыс сигналының амплитудасын төмендету бойынша шарттар орындалатын басқарушы (кіріс) сигналдың максималды жиілігі есептеледі. Күй бойынша тұйықталғанреттеу контурының жиілігін өткізу жолағы жетектің сызықтық аймақта жұмыс істеуі кезінде берілістің тиристорлық электр жетектері үшін 5 Гц кем емес және берілістің транзисторлық электр жетектері үшін 20 Гц кем емес болуы керек. Білдектердің электр жетектері келесі жұмыс режимдерін қамтамасыз етеді: ұзақ (S1 режимі); қысқа мерзімді (S2 режимі); қайталама-қысқа мерзімді (S3 режимі); жиі реверсті қысқа мерзімді (S7 режимі).

СББ құрылғысының электр жетекпен байланысы . Жылдамдық мәні СББ құрылғысынан түсетін ұқсас кіріс сигналының мәніне про- порционал  болуы  керек.  Жылдамдықты  берудің  ұқсас  кіріс  сигналы

-10 В-тан +10 В дейінгі ( 10 В кернеуге максималды жылдамдық мәні сәйкес келеді) шектегі кез келген мәнді қабылдай алады. Айналу бағыты ұқсас кіріс сигналының полярлығымен  анықталады.

Электр жетекте жоғарғы деңгейлі басқару жүйесімен (СББ жүйесімен) алмасу сигналдары қарастырылған, мысалы жылдамдық беру мен ай- налуды бағыттаудың ұқсас кіріс сигналынан бөлек СББ жүйесінен ко- мандалар түседі – жетекті бұғаттан шығару (жұмысқа рұқсат); жетекті шұғыл (апаттық) тоқтату (бұғаттау); айналу кезін (тоқ күшін) сырттай шектеу; «сырғымалы» жылдамдыққа өту (негізгі жетек үшін ғана); же- тектен білдектің СББ жүйесіне – жұмысқа дайындық (жетектің жарам- ды күйі); шынайы жылдамдықтың берілгенге сәйкестігі (n<n зад

); ми- нималды жылдамдыққа жету (n n mіn ); айналу  кезінің  (тоқ  күшінің)  нақты мәні туралы ақпарат; күй бойынша кері байланысты жетектен аталған командаларға қосымша білдекті басқару  жүйесіне  берілген  орын ауыстыруды пысықтау туралы және күй бойынша қателіктің жол берілмейтін шамасы туралы командалар келіп түседі. СББ позициялық және контурлық құрылғылары болатындықтан, білдектерде сәйкесінше позициялық және қадағалаушы электр жетектер қолданылады.

бола тұра, берілістің электр жетектері СББ бар білдектердің дәлдігі мен өнімділігін анықтайды. СББ құрылғысының берілген траектория бой- ынша қозғалу режимінде және жайғастыру (берілген координатада тоқтату) режимінде жетекті басқару сигналын іс жүзінде бейинерциал- ды қалыптастыруына байланысты дәлдікті қамтамасыз ету үшін шешуші мәнге жетектің кинематикалық тізбегінің ерекшеліктерін ескерумен беріліс жетегінің сипаттамалары мен параметрлері ие болады. СББ құрылғыларын жетілдіруге, күй сездіргілерін арттыруға, білдектің механикалық түйіндерінің қаттылығы мен дәлдігін арттыруға байланысты беріліс жетектерінің дәлдігі мен тезәрекеттігіне талаптар жоғарылайды. СББ бар білдек берілістерінің механизмдері үшін арнайы әзірленген электр жетектердің үш типін атап көрсеткен жөн: • тұрақты магниттерменроторға ие синхронды (шұралы) қозғалтқыштары бар айнымалы тоқтың электр жетектері;

Көрсетілген үш типтің беріліс жетектерін салыстыру келесіні көрсетеді: Осы электр жетектерін пайдалану беріліс механизмін айтарлықтай жеңілдетуге және кинематикалық тізбекте бәсеңдеткішті қолдануды шығаруға мүмкіндік береді. СББ бар біліктердің заманауи беріліс механизмдерінде қозғалтқыш білігі жалғастырғыш арқылы шарлы бұрандалы жұптың (ШБЖ) бұранда білігіне қосылады, ал ШБЖ сомыны білдектің атқарушы органымен (координаттық үстел, суппорт, айналғыш қалпақша және т.б.) қатты жалғанған. Беріліс жетегі кері байланыстың

екі сездіргісіне ие – жылдамдық бойынша (тахогенератор) және жол бой- ынша (айналмалы немесе сызықтық). Берілістің перспективалық цифрлық электр жетектерінде жылдамдық сездіргісі жоқ, себебі жылдамдық жолдың уақытқа қатынасы ретінде есептеледі (есептеу тікелей цифрлық басқару жүйесінде жүзеге асырылады).

Құрылғы ЧПУ

R айналмалы сездіргісі;

Техогенератор әрқашан қозғалтқыш білігіне орнатылады (кейбір  беріліс қозғалтқыштарын орнатылған тахогенератормен және/немесе ай- налмалы күй сездіргісімен және/немесе жылжымайтын координаттарды механикалық бекіту үшін электрмагнитті тежеуішпен дайындайды).

Жетектің кинематикалық тізбегінде жол сездіргісін (сездіргілерін) орнатуға байланысты жол бойынша кері байланысты жүзеге асырудың үш нұсқасы бар. 1.11-суретте жол бойынша кері байланыстың жартылай тұйықталған, тұйықталған және гибридті контурлары бар қадағалаушы жетектер келтірілген. 10 мкм жайғастыру дәлдігін қамтамасыз ететін қалыпты дәлдікті білдектерде жол бойынша кері байланыстың жарты- лай тұйықталған контурын қолдану мүмкін. Бұл жағдайда жолдың айнал- ма сездіргісі қозғалтқыш білігіне орнатылады, ал ШБЖ кері байланыспен қамтылмаған.Ол ШБЖ қателігінің бұйымға ауысуына әкеледі. Тұрақты қайталанатын бұл қателіктің жүйелік құрамдас бөлігін ерте бағдарламаланатын өтемдік сигналдарының көмегімен өтемдеуге болады. Жоғары дәлдікті білдектерде білдек берілісінің атқарушы механизмінде (координаттық үстел) тікелей жоғары дәлдікті сызықтық сездіргі орна- тылады. Мұндай құрылым жол бойынша тұйықталған болып табылады. Бұл сұлбада кинематикалық тізбектегі саңылаулар мен серпімді дефор- мациялар жетек тербелісіне ықпал етеді. Бірқатар жағдайларда, әсіресе ұзын кинематикалық тізбектері бар ауыр білдектерде екі сездіргі пай- даланылатын жол бойынша кері байланыстың гибридті контурлары бар сұлбалар қолданылады: қозғалтқыш білігіне орнатылған айналмалы және білдек үстелінде орналасқан сызықтық. Бұл ретте айналмалы сездіргі жайғастыру үшін, ал сызықтық кинематикалық тізбектің қателіктерін ав- томатты түзету үшін қызмет етеді.

Кері байланыс сездіргісі . Бақыланатын орын ауыстыру шамасы қандай да бір физикалық параметрлердің өзгеруін туғызатын өлшеуіш элементтегі құрылғы кері байланыс сездіргісі деп аталады. Содан кейін өлшеуіш жүйе осы параметрлерді процестің бақыланатын параметрлері туралы дәлдікті талап ететін ақпаратқа ие бастапқы сигнал жүйесіне түрлендіреді. Сандық немесе циклдік бағдарламалық басқарудың тұйықталған жүйелерінде орын ауыстыруды бақылау қажет. Бұл ретте білдекте сызықтық, сондай- ақ айналмалы орын ауыстырулар да бақыланады. Басқару жүйелерінде күй сездіргілері (атап айтқанда жол бойынша кері байланыс сездіргілері) білдектер мен машиналардың жұмыс бөліктерінің орын ауыстыруын және жайғастыруды белсенді бақылауды жүзеге асырады. 1.12-суретте әрекет қағидасы бойынша оптикалық (импульстік) және индуктивті (ұқсас) деп бөлінетін күй сездіргілерінің сыныптамасы келтірілген. Конструкциясы

1.12-сурет. Өндірістік сериялардың күй сездіргілерінің сыныптамасы:

бойынша сездіргілер айналмалы (бұрыштық айналмалы орын ауыстыру- ларды өлшеу үшін) және сызықтық (қайтымды-ілгерілеме) деп бөлінеді. Айналмалы сездіргілер сондай-ақ сызықтық орын ауыстыруларды кинематикалық тізбек буындарының бірінде білікке орнату кезінде олар- ды жанама өлшеу үшін пайдаланылады. Орын ауыстырулардың өлшеуіш түрлендіргіштері механизмнің орын ауыстыру бағыты мен шамасы тура- лы ақпарат беретін стандартты электрлік сигналдарды қалыптастырады. Түрлендіргіш құрамына күй сездіргісі, интерполятор және күшейткіш кіреді. Күй сездіргілері білдекпен басқару жүйесінің маңызды элементтерінің бірі болып табылады және көп жағдайда білдекте бөлшекті өңдеу дәлдігін анықтайды, себебі технологиялық процесті белсенді бақылау элементі болып табылады. 1.6-кестеде өлшеуіш жүйелердің дәлдігі бойынша деректер келтірілген.

Оптикалық (импульсті) сездіргілер ұқсастармен салыстырғанда көбірек жоғары дәлдікті қамтамасыз етеді. Бұл сездіргі кешені механикалық, оптикалық және электронды жүйелерден тұрады. Механикалық жүйе тәуекелді шкалалардың алынғышқа қатысты дәл орын ауыстыруын қамтамасыз етеді. Айналмалы оптикалық сездіргінің жұмыс қағидасы растрлы және кодты түйіндесулерді фотоэлектрлік есептеуге негізделген. Айналмалы   оптикалық   (фотоимпульстік)   сездіргі    конструкциясы- на

және жылжымай- тын индикаторлық растрлы тал д ағ ы

штан

A, B, A, B төрт есептеу жолы кіреді, олардың әрқайсысы алдыңғыға қатысты растр кезеңінің 1/4 кеңістік ығысуына ие.

0,5 + 1,2

1 + 2,5

2 + 4,5

5 + 8

10 + 15

20 + 30

40 + 50

80 + 100

150 +200

Ескертпе.

Жарықтандырғыш

конденсаторымен

қалыптасқан  параллель  жарық ағыны растрлық түйіндесу арқылы өте отырып, төрт квадратты қабылдағышпен

және І

екі тоқ сигналдарын (sіn және cos) алуға мүмкіндік береді, тұрақты құрамдас бөліктері жарықтық деңгейін тәуелді болмайды

(1.13, в-сурет) . 90° жылжытылған екі өлшеуіш сигналдардың болуы механизмнің орын ауыстыру бағытын анықтауға және осы сигналдарды электронды сездіргі блоктарында өңдеген кездегі түрлендіргіштің айыру қабілетін арттыруға мүмкіндік береді. І

сағат тілімен айналдырғанда

сигналынан озып түседі. Орын ауыстырудың өлшеуіш  сигналда-  рынан басқа сездіргі білік айналымына бір рет істелетін және бұрылу бұрышының   сездіргісін   бұрыштық   орын  ауыстыру сездіргісі  ретінде

пайдалануға мүмкіндік беретін І Rі

секцияларының бірінен қабылданатын жарық ағыны осы кодтық растрлардың кез келген басқа өзара жағдайындағыға қарағанда  3-4  есе  көп. Электронды жүйе осы сигналдарды күшейтеді, содан кейін оларды тікбұрыштыға түрлендіреді

(1.13, г-сурет) . Импульстер санын орын ауысты- ру бірлігіне арттыруға (дискреттілікті азайту) электронды сұлбамен жетеді.

Рейстік сызық

1.14-сурет. Сызықтық оптикалық сездіргі: а

б

в

г

1, 7

g

Rі

Rі

t mіn

минималды жақындау уақыты; t d

d

<100 нс);

және U

(дискреттілік) Бұдан басқа оптикалық сездіргіге 5 немесе 10 қосымша бөлуді орындай- тын сигналдар интерполяциясыны блогы орнатыла алады. Сызықтық орын ауыстырулардың оптикалық сездіргілері өлшенетін орын ауыстыруларды СББ немесе ЦББ жүйелерінде одан әрі өңдеу үшін осы орын ауыстырулардың шамасы мен бағыты туралы ақпаратқа ие электрлік сигналдар жүйелілігіне түрлендіру орындалады. Сызықтық оптикалық (фотоимпульстік) сездіргі

l (растр қадамы 20 немесе  40  мкм)  және  индикаторлық  рас-  трлы талдағыштың жылжымайтын тілімшесінен

тұрады. Сызықтық оптикалық сездіргі конструкциясына сондай-ақ жарықтандырғыштардың тақтасы

(инфрақызыл ИҚ-сәуле шығарғыш) және фотоқабылдағыштар тақтасынан

және индикаторлық тілімше салыстыр- малы орын ауыстырғанда шкала растрының қадамына сәйкес келетін растр қадамымен A, B, A, B оқып алу жолдары сәулеленуді қабылдаудың екі ұқсас арнасын жүзеге асырады: A–A, B–B, әр канал құрамына 1/2 растр қадамына тең, растрлары біріншісі екіншісіне қатысты кеңістікті жылжуға ие болатын және сәйкесінше екі жарықтандырғыш

пен фотоқабылдағышқа

ие екі оқып алу жолы кіреді. А оқып алу жолда-   ры 1/4 растр қадамына тең болатын, В оқып алу жолдары растрына қатысты растрлардың кеңістікті жылжуына ие. Осылайша құрылған оқып алу жолдары 90° жылжыған І

және І

Рейстік сызық

а

б

в

г

2, 3, 5

8–10

t d

(t d

< 300 нс); t mіn

жәнеU

сигнал фронттары арасындағы минималды уақыт;

және U

анықтауға және түрлендіргіштердің айыру қабілетін арттыруға мүмкіндік береді. Түрлендіргіш бастиегін санақ басынан оңға жылжытқанда

сиг- налы

сигналынан озады. Орын ауыстырудың  өлшеуіш  сигналдары- нан басқа сездіргі нөлдік белгі сигналына немесе жоғарғы растр шка- ласы

(белгі арнасы ІІ) мен фотоқабылдағыш

сәуле шығарғышын (жарықтандырғыш 2) пайдаланғанда істеп шығарылатын ІRі санақ басының сигналына ие. Электронды жүйе бұл сигналдарды күшейтеді, со- дан кейін оларды тікбұрыштыға түрлендіреді

(1.14, г-сурет) .

Айналмалы оптикалық сездіргілер екі топқа бөлінеді: қателігі 15 бұр. с артық болатын өндірістік (дәлдік сыныбы 5 – 9) және қателігі 15 бұр. с аз болатын жоғары дәлдікті. Өндірістік айналмалы оптикалық сездіргілер аз ауқымды өлшемдермен сипатталады. Сызықтық оптикалық сездіргілердің айналмалыдан ерекшелігі – тұйықталмаған циклде жұмыс істейді және олардың дәлдігі қоршаған орта температурасына тәуелді. Қазіргі уақытта заманауи СББ және ЦББ құрылғыларында ӨЖ АКБ (Санкт-Петербург қ.) өндірісінің ЛИР сериясының айналмалы және сызықтық орын ауыстырудың оптикалық сездіргілері кең қолданылады. ЛИР сездіргілері жабық орындалуда конструктивті орындалған (қорғаныс дәрежесі ІP50-ден ІP65 дейін). 1.7-кестеде ЛИР сериясының кейбір ай- налмалы орын ауыстыру сездіргілерінің техникалық сипаттамалары келтірілген, ал 1.8-кестеде – ЛИР сериясының сызықтық орын ауыстыру сездіргілері. Сызықтық сездіргілерде нөлдік (референтті) нүкте күйі әрбір 50 мм сайын жүзеге асырылады (тапсырысшы таңдауы бойынша нөлдік нүктенің басқа күйі болуы мүмкін).

1.7-кесте ЛИР сериясының айналмалы орын ауыстыру сездіргілерінің техникалық сипаттамалары

-1

Дәлдік сыныбы

1.8-кесте ЛИР сериясының сызықтық орын ауыстыру сездіргілерінің техникалық сипаттамалары

Дәлдік сыныбы

0,1

1 240

3, 4

0,1

2 040

3, 4

0,1

3 220

3, 4

0,1

8; 20

2, 3

0,1

2, 3

0,1

3, 4

Индуктивті (ұқсас) сездіргілер электрмагниттік индукция қағидасы бойынша жасалған және айналмалы трансформаторлар (АТ) (резольвер- лер) мен индуктосиндерге бөлінеді. Айналмалы трансформатор кеңістікте 90° өзара жылжытылған статордағы екі орамға ие (яғни 1/4 кезең). Ста- торлы орамдар фазалардың 90 эл. град. жылжуымен айнымалы тоқтың екі фазалы кернеуімен қоректенеді. Статор орамдары электр қозғалтқыштың ауа саңылауында пульстеуші магнит өрісін жасайды. Түйіспесіз АТ ро- тор реактивті болып орындалады, ал екінші реттік (шығыс) орам статорда орналасқан. Екінші реттік орамда ротор өсіне қатысты пульстеуші магнит өрісі өсінің жылжуына сәйкес келетін сигнал қалыптасады. Бұл сигнал фазалық детектор мен күшейткіш сұлбасына келіп түседі. АТ қамтамасыз етілетін бұрышты өлшеу дәлдігі 5 бұр. с. 1.15-суретте АТ сездіргі сигналдарының электрлік сұлбасы мен графикалық суреті келтірілген.АТ салыстырғанда индуктосиндер көбірек жоғары дәлдікпен сипатта- лады. Индуктосиндер шкала (сызықтық сездіргі үшін сызықтық және ай- налмалы сездіргі үшін айналмалы) мен шкалаға қатысты орын ауысты- ратын бастиектен тұрады. 1.16-суретте сызықтық индуктосин конструк- циясы келтірілген. Шкала мен бастиекте жазық орамдар 2 мм қадаммен фотохимиялық тәсілмен қондырылған. Индуктосин трансформатормен айналатын жазықтықта іс жүзінде жазылған болып табылады. Бастиекте біріншісі екіншісіне қатысты кезең 1/4 жылжытылған екі орам бар. Индуктосиннің жұмыс қағидасы электрмагниттік индукция құбылысына негізделген. Бастиектің (стартордың) және сызғыштың (ротордың) өзара орын ауыстыруы кезінде индукция ЭҚК sіn/cos қатынасына пропорцио- нал қатынаспен, сызғыш орамының қадамына тең кезеңмен өзгереді.

а

б

t

Жеткізу кернеуін сызғышқа бергенде бастиектен шамасы бастиек сызғышқа қатысты орын ауыстырғанда мерзімді өзгеретін, біріншісін екіншіге қатысты 90° жылжытумен екі сигнал алынады. Индуктосин ферромагнитті тозаңның түсуін болдырмайтын қорғанысқа ие.

Орын ауыстыру түрлендіргіштерін таңдаған кезде білдектің дәлдік сыныбы, СББ жүйесінің типі, тапсырма дискреттілігі,  бақыланатын  орын   ауыстырудың   максималды   ұзындығы   ескеріледі.    Айналма- лы түрлендіргіштерді орнатқанда Акрмеханизмнің сызықтық орын ауыстыруының дискреттілігі, бұр. с, мына формуламен анықталады: кр

в /( zіі м

инт ),

мұндағы Т в

z

і

і м

инт

Сызықтық түрлендіргіштер үшін механизмнің орын ауыстыру дискреттілігі, мкм:

п

инт ,

мұндағы Т п

инт

Қалыпты (Н) дәлдікті білдектер үшін 6 – 8-сыныпты түрлендіргіштер, жоғары (П) дәлдікті білдектер үшін 4, 5-сыныпты түрлендіргіштер, өте

жоғары (В) дәлдікті білдектер үшін 3-сыныпты түрлендіргіштер, ерек-  ше жоғары (А) дәлдікті білдектер үшін 2-сыныпты  түрлендіргіштер  және асқын дәлдікті (С) білдектер үшін 1-сыныпты түрлендіргіштер ұсынылады. 6 – 8-сыныпты кіші габаритті фотоэлектрлік түрлендіргіштер қалыпты дәлдікті жону және фрезер білдектерінде қолдану үшін ұсынылады. Дәлдіктің жоғары талаптары бар білдектер үшін қолданылуы қозғалғыш бұранда қателіктерінің білдек дәлдігіне ықпалын болдырмауға мүмкіндік беретін кіші габаритті фотоэлектрлік сызықтық түрлендіргіштер ұсынылады. Ауыр және бірегей білдек түйіндерінің үлкен (30 м дейін) орын ауыстыруы кезінде ПЛИ-У, ПЛИ-Н, ПИЛП1-У сызықтық ин- дуктосиндер мен  құрама  сездіргілерді  қолданады.  Координаттық-  жону білдектері мен өлшеуіш машиналар үшін 1 – 3 дәлдік сыныпты фотоэлектрлік түрлендіргіштер ұсынылады.

а, в

б

г

орамдары; д

е

4, 5

Бөлгіш үстелдерде, бөлгіш бастиектерде айналмалы фотоэлектрлік сездіргілер немесе ПУИ-18 индуктосиндері пайдаланылады. Фрезер білдектерінің бұрмалы үстелдері үшін айналмалы оптикалық түрлендіргіштер ұсынылады. Бөлшек пен құралды бақылаудың өлшеуіш сездіргілері өңдеу процесін белсенді бақылаудың тиімді құралы болып табылады. СББ бар білдектерде білдек координаттарының күйі мен жылдамдығын өлшейтін сездіргіден басқа өңделетін бөлшек пен құралдың геометриялық параметрлерін белсенді бақылау сездіргілері кеңінен қолданылады. Renіshaw (Ұлыбритания) фирмасының түйіспелі сездіргілері

(1.17, а-сурет) СББ бар заманауи металл өңдеу білдектерінің конструкцияла- рында пайдалану үшін арналған. Түйіспелі сездіргілер құралды баптауды, технологиялық операция мен өлшеулер баптауларын қамтамасыз етеді. Түйіспелі сездіргілерді СББ бар фрезер-кеулей жону білдектерінде және СББ бар ӨО пайдалану:

а

б

Зерттеулер құралды баптау, технологиялық операцияға баптау эәне бақылау қолмен орындалатын СББ бар ӨО үшін жабдықтың жұмыс уақытының келесідей бөлінуін көрсетті: металды өңдеу – 55 %,

баптау және өлшеулер – 35 %,

басқа да операциялар – 10 %.

Ұқсас операциялар үшін өлшеуіш жүйелер пайдаланылатын СББ бар ӨО үшін жабдықтың жұмыс уақыты келесі түрде бөлінеді: металл өңдеу – 80 %

, баптау және өлшеулер – 15 %

, басқа да операциялар – 5 %.

Renіshaw фирмасының сездіргілері соққы мен дірілге қарсыласудың жоғарғы дәрежесіне, қымтақты атқаруға, майлап суыту сұйықтығы мен металл жоңқасына қатысты төзімділікке ие.

МР10 сездіргісітік және көлденең ӨО көптеген түрлері үшін арналған. Сездіргі түрленімі – үлкен габаритті білдектер мен СББ бар ӨО пайда- лану үшін арналған МР10Е бар. Сездіргілер іске қосылудың реттелетін күшіне ие. Өлшемдердің қайталануы X, Y, +Z бағыттарында 1,0 мкм. Сездіргі батареясының қызмет мерзімі 140 сағ. МР10 үшін сигнал беру қашықтығы – 6 м дейін, МР10Е – 9,5 дейін.

МР700 сездіргісіөлшемдердің жоғары дәлдігін қамтамасыз етеді. Осы сездіргіде тензосездіргілі сенсорлы техниканың пайдаланылуы өлшеуіш бастиек дәлдігін айтарлықтай арттырады. Жанасу бағытына тәуелсіз тұрақты болып қалатын іске қосылудың төмен күшінің арқасында МР700 сездіргісі күрделі пішінді, соның ішінде терең өтпелі тесігі баркорпус бөлшектерін бақылау үшін оңтайлы шешім көрсетеді. 3D-өлшеулердің қайталануы – 0,25 мкм. Калибрлеудің жеңілдетілген рәсімі өлшеулерді барлық бағыттарда орындауға мүмкіндік береді. Өлшеуіш қуыс құлақ диаметрі 0,25 мм дейін төмендей алады, ал оның максималды ұзындығы 200 мм арта алады. МР700 үшін сигнал беру қашықтығы – 6 м дейін, МР700Е – 9,5 дейін.

Радиоарна бойынша ақпаратты берумен түйіспелі сездіргілер

сездіргі мен қабылдағыш арасындағы  тіке  көрінімділік  сызығы  кепілдендіріле  алмайтын  бес ірі

габаритті және бес координаталы білдектерде өлшеу үшін арналған. Беру үздіксіздігін қамтамасыз ету үшін оларда кодталған жиілікті модуляция қолданылады. Сездіргілерде тіке көрінімділік пен радиобөгеуілдерді жою жүйесі болмаса да тұрақты радиосигнал қамтамасыз етіледі.

. Мысалы, NC1 сездіргісі құралды баптау мен ақаулы құралды анықтау үшін арналған. NC1 жүйесінде лазер сәулесінің көмегімен өлшеудің жаңа технологиясы пайдаланылады. Бұл әдіс құрал параметрлеррінің жылдам, тиімді және байланыссыз өлшеуін қамтамасыз етеді. NC1 сездіргісі келесі мүмкіндіктерді қамтамасыз етеді: сүмбі айналуының жұмыс жиілігінде құрал ұзындығы мен диаметрін  жыл-  дам өлшеу, құрал параметрлерін кез келген лазер нүктесінде өлшеу, көп қырлы құралдың әрбір қырының тұтастығын тексеру; білдектің жылулық ұлғаюларының мониторингі мен термокомпенсациясы; кіші габаритті құралды өлшеу (диаметрі 0,2 мм дейін); морт құралдардың тозуы мен зақымдалуын болдырмау; жылжымалы бөлшектер жоқ болғандықтан, ор- нату кезіндегі ыңғайлылық. Жүйелер екі нұсқада дайындалады: NC1 fіxed – сәуле шығарғыш пен қабылдағыш бір блокта (конструктивте) монтаждалған үйлесімді жүйе; NC1 separate – сәуле шығарғыш пен қабылдағыш 2 м дейінгі қашықтықта орналасуы мүмкін бөлек жүйе. Үйлесімді жүйе үшін өлшеулер қайталануы

қамтамасыз етілімі. СББ көптеген жүйелері үшін стандартты бағдарламаларRenіshaw фирмасы сездіргілерінің көмегімен автоматты өлшеу режимдерін қамтамасыз етеді. Бұл өлшеу режимдері БҚ қарапайым командаларымен жүзеге асырылады (кейде, ол бағдарламаның бір жолы ғана). Технологиялық операцияға баптау мен өлшеудің стандартты бағдарламалары келесі функцияларға ие:

бір  нүкте  координаталарын  (X, Y, Z) өлшеуді, саңылауларды, біліктерді өлшеуді, қорғаныспен жайғастыруды, қабырғаларды, қуыстарды өлшеуді, бұрыштарды өлшеуді қамтиды.

Құралдыбаптауменсынулардыанықтаудыңстандарттыбағдарламалары (1.18, б-сурет) келесі функцияларға ие:

1 – 4

8, 9

• кескішжиекті тексеру – көпқырлықұралдыңәрқырының тұтастылығын тексеру (тек NC1 сездіргісімен); Заманауи жүйелерде металл кескіш білдектерді басқару білдектің жұмыс бөліктерінің орын ауыстыруын ғана емес, сондай-ақ күшейтулерді, артты- рылатын күшейтулерді, моменттерді, автивті қуатты, түйіндер температу- расын және басқа технологиялық параметрлерді қамтамасыз етеді.

1.8.1. СББ жүйелерінің және ресейлік өндірістің бағдарламаланатын контроллерларының өндірістік сериялары

«МИКРОС» сериялы СББ құрылғылары . «МИКРОС» сериялы зама- науи СББ жүйесінқұрастырмалы конструкция, ықшамдылығы, жоғары сенімділік, баптау икемділігі, көрнекті және ыңғайлы интерфейс сипат- тайды. «МИКРОС» сериялы СББ құрылғылары әртүрлі металл өңдеу білдектерін – жонғыш, фрезер, ӨО, электржемірілу және т.б. басқаруды қамтамасыз етеді. «МИКРОС» сериялы СББ құрылғылары қатты нақты уақыттың өзіндік операциялық жүйесін пайдаланумен өндірістік компьютер құрылымына ие. Жүйеде ең соңғы есептеуіш құралдар қолданылған. Үлкен 15-дюймдік сұйық кристаллды дисплей пайдаланушы үшін әртүрлі мәтіндік, цифрлық және графикалық ақпаратты алуды қамтамасыз етеді. Құрылғының құрастырмалы конструкциясы ықшамдалған басқару пультін тікелей бөлшекті өңдеу аймағына, ал модульдер блогын электрлік шкафқа немесе білдек текшесіне орналастыру мүмкіндігін береді. Жүйеде басқару мәзірді пайдаланумен диалогтық режимде орындалады. Орындалатын операцияларды, сондай-ақ білдек пен СББ блоктарының күйін бақылау индикацияның дамыған жүйесінің көмегімен қамтамасыз етіледі.

Бапталатын  және  түзетілетін  параметрлердің  кең  жүйелі  жиынтығы «МИКРОС» сериялы СББ құрылғыларын нақты білдектің конструктивті және технологиялық ерекшеліктеріне ыңғайлы әрі жеңіл баптауды қамтамасыз етеді. СББ құрылғысында жетекті құрылғыға қосқанда не- месе жетекті ауыстырғанда жетектердің шынайы сипаттамаларын ескере отырып, білдектің әрбір координаты (өсі) үшін күйді басқарудың оңтайлы параметрлерін бірнеше минут ішінде анықтауға мүмкіндік беретін жетек- ке өздігінен бапталу рәсімі қарастырылған. Бұрыштық орын ауыстыру

сездіргілерін пайдаланатын білдектер үшін жүйеде білдектің қозғалғыш бұрандасының қателіктерін автоматты өлшеу және осы қателіктерді өтемдеу параметрлерін анықтау мүмкіндігі бар. Осы функцияның арқасында жайғастыру және білдекте өңдеу дәлдігін айтарлықтай артты- ру мүмкіндігі бар. Білдектердің электрлік автоматикасын басқаруды бағдарламалау үшін әмбебаптылыққа, көрнекілікке және ықшамдылыққа ие Мик-си жоғары деңгейдегі тіл пайдаланылады (әйгілі Си тілінің базасында). «МИКРОС» сериялы СББ құрылғылары электрлік автоматиканың жұмыс логикасын ғана емес, сондай-ақ оны орындау уақытын да бағдарламалауға мүмкіндік береді. Кіріс және шығыс сигналдардың орнатылған ұқсатқы көмегімен білдекті алып тастамай-ақ электрлік автоматиканы басқару бағдарламасын алдын ала ретке келтіруді орындауға болады. Кез кел-  ген таңдалған дискретті кіріс және шығыс сигналдар күйінің уақытша диаграммасын бақылау функциясы электрлік автоматиканы басқару бағдарламасы жылдам әрі тиімді ретке келтіруге мүмкіндік береді. Мәтіндік редактор басқарушы бағдарламаларды  редакциялауды  және қолмен енгізуді қамтамасыз етеді. Дамыған макротіл басқарушы бағдарлама көлемі мен оны ретке келтіру уақытын айтарлықтай қысқартуға мүмкіндік береді. Математикалық операциялар, функциялар мен опера- торлар ыңғайлы математикалық түрде жергілікті, жаһандық және жүйелік айнымалылары бар өрнектерді беруге мүмкіндік береді. «МИКРОС» сериялы СББ құрылғыларын бағдарламалық қамтамасыз етілімі бағдарламалар ұзындығын қысқарта отырып, көп операциялық өңдеу мен типтік контурларды өңдеуді бағдарламалауды жеңілдетуге мүмкіндік беретін типтік технологиялық циклдерді қамтиды. Графикалық қолдау режимі операторға құралдың бағдарламаланған қозғалысын қарап шығуға және сөндірілген білдекте траекториясының элементтерін тексеруге мүмкіндік береді. СББ «МИКРОС-12Т» СББ құрылғысы базалық жүйе түрленімі болып табылады және жонғыш білдектерді басқару үшін арналған. Осы СББ құрылғысы радиусты кескінің кескіш жиек радиусының тұрақсыздығын өтемдеудің бірегей функциясына ие, бөлшекті өңдегенде пішінінің шынайы қателіктерін ескеруге мүмкіндік береді. Бұрыш функциясы ретіндегі радиус шамасы СББ құрылғысының пультінен кесте түрінде енгізіледі. Құрылғыда сүмбі жетегінің механикалық сатыларын автомат- ты ауыстырып-қосу режимі қарастырылған. Қайрау мен көшірудің жонғыш циклдерінде бірнеше қуыстары бар күрделу контурды беруге болады. Күрделу контурды жеке аумақтарға бөлу талап етілмейді. Өту есептері берілген өңдеу параметрлеріне сәйкес автоматты түрде орындалады.

СББ құрылғыларында айналым берілісін (мм/айн) берумен қол режимі қарастырылған, ол операторға басқарушы бағдарламаларды пайдаланбай күрделі емес бөлшектерді өңдеуді орындауға мүмкіндік береді. «МИКРОС-12Т» СББ құрылғысының көмегімен күрделі контурлы бөлшектерді бағдарламалау және жоғары дәлдікпен өңдеу оңай. 1.19-су- ретте «МИКРОС-12Т» СББ құрылғысы бар білдекте өңделген бөлшек келтірілген. Фрезер білдектер мен ӨО басқару үшін «МИКРОС-12Ф» СББ құрылғысы тағайындалған. Арнайы технологиялық циклдер көп өтпелі өңдеуді бағдарламалауға және бағдарлама ұзындығын қысқартуға мүмкіндік береді. Осы СББ құрылғысымен корпусты бөлшектерді күрделі төрт ко- ординаталы өңдеу мүмкіндігі бар.

және бөлшекті өңдеу бағдарламасының мысалы (б)

Күрделі пішін бөлшектерін субмикронды дәлдікпен өңдегенде асқын дәлдікті алмас қайрау жонғыш білдектерді басқару үшін іс жүзінде үтірден кейін шектелмеген белгі санымен қалқыма пішімде білдек түйіндерінің орын ауыстыруын беруді (мысалы, 1 нм дискреттілікпен) және кон- фигурациясы бойынша іс жүзінде кез келген айналу денелерін келесі мүмкіндіктер арқасында өңдеуді қамтамасыз ететін «МИКРОС-12ТС1» СББ құрылғысы үшін анықталған: СББ «МИКРОС-10» СББ құрылғысы электржемірілу көшіру-тігін білдектерін басқару үшін арналған. Осы жүйенің бірегей функциясы – «ос- циллоскоп» – нақты уақыт режимінде өңдеудің электржемірілу процесінің негізгі параметрлерін графикалық индикациялауды қамтамасыз етеді: ге- нератор кернеуін; құралдың (электродтың) берілген және нақты жағдайын; жетекке басқарушы ықпалын. Осциллограмм талдауы тікелей дайында- ма өңдеу процесінде операторға немесе технологқа өңдеудің таңдалған технологиялық режимінің тиімділігі мен оны түзетуді талдауға мүмкіндік береді. Мысалы, оператор өңдеу процесі кезінде электрод аралықтың жемірілу өнімдерімен бітелгенін анықтап, өңдеу процесін тұрақтандыра алады. 1.9-кестеде «МИКРОС» сериялы СББ құрылғыларының арналымы мен негізгі техникалық сипаттамалары туралы мәліметтер келтірілген.

1.9-кесте «МИКРОС» сериялы СББ құрылғыларының арналымы мен негізгі техникалық сипаттамалары

Арналымы мен негізгі техникалық сипаттамалары

Арналымы

Білдектен дискретті кіріс сигналдарының максимал- ды саны

Білдекке дискретті кіріс сигналдарының максимал- ды саны

Пайдаланушының білдектің электр        автоматикасын басқаруын бағдарламалауы Бар Бар Бар -

СББ құрылғысы жұмыс жа- сайтын орын ауыстыру сездіргілерінің типі

СББ құрылғысы жұмыс жасайтын негізгі қозғалыс пен беріліс электр жетектерінің типі

+9 999

9 999

9999,999999

9 999

Орын ауыстыруды бағдарламалаудискреттілігі: сызықтық орын ауыстыру, мкм айналмалы орын ауыстыру,

0,001

Орын ауыстырудың максималдыжылдамдықтары: сызықтық орын ауыстыру, мм/мин айналмалы орын ауыстыру, "/мин

24 000

2 000

Жетек сипаттамаларына сүйене отырып басқару заңының коэффициенттерін өздік баптау

Бар

Бар

Бар

Бар

Қозғалғыш бұранда қателігін өтемдеу Бар Бар

Білдек бағыттаушысының, сүмбінің айналу өсінің қателіктерін өтемдеу

Бар

Люфтті өтемдеу Бар Бар

Құралға түзету Бар Бар Бар Бар

Орнатылған технологиялық циклдер Бар Бар Бар Бар

Бұрандыою Бар Бар

Басқарушы бағдарламалар жады көлемі, Гбайт

Басқарушы бағдарламаларды енгізу тәсілдері

RS232 Ethernet, СМТЖ

Ауқымды өлшемдері, мм,

көп емес:

406x170x40

Жаңа әмбебап «МИКРОС-12» сериясы жонғыш, фрезер және электржемірілу білдектерін басқару үшін арналған. СББ құрылғысы қатты нақты уақыттың меншікті операциялық жүйесін пайдаланатын өндірістік компьютер құрылымына ие. Функционалдық мүмкіндіктердің, жоғары сенімділіктің, білдекке қосылудың ыңғайлы құрылғысының, нақты білдекке жылдам баптаудың, басқару  мен  қызмет  көрсету  әдістерін  игеру  оңайлығының арқасында «МИКРОС» сериялы СББ құрылғылары қайта шығарылатын білдектерді құрамдау мен барларын жаңғырту үшін де кең қолданысқа ие. «МИ- КРОС» сериялы СББ құрылғыларын өндіруші – «МИКРОС» ЖАҚ (Но- гинск қ., Мәскеу обл.).

СББFMS-3000, -3100, -3200 құрылғылары . СББFMS-3000 құрылғысы үшін жоғарғы сенімділік, пайдаланушы интерфейсінің қарапайымдылығы мен ыңғайлылығы, бағдарламалық қамтамасыз ету функцияларының кең таңдауы мен қолжетімділігі тән. СББFMS-3000 құрылғыларын өндірістің автомобиль, аэроғарыштық, металлургиялық, атомдық, қорғаныс салаларының ондаған зауытта- рында пайдаланады. Бұл жүйелер білдек жасау және білдек жөндеу кәсіпорындарында кеңінен пайдаланылады. Жоғары өнімділікті СББFMS-3000 құрылғылары іс жүзінде барлық технологиялық жабдықтардың барлық типін басқару үшін арналған және төтенше пайдалану шарттарында жұмыс істеу үшін арналған өндірістік дербес компьютерлер (РС) болып саналады. РС негізінде құрылғанFMS-3000 сериялы СББ жүйелері РС барлық артықшылықтарын пайдалануға мүмкіндік береді: FMS-3000 ашық құрылымы(ІSAжәнеPCІ шинасы) жүйе құрамына әртүрлі өндірушілердің стандартты компьютер құрамдастарын біріктіруге және, жақсы және бірегей техниканың жалғыз өндіруші монополиясына тәуелділіктен құтылуға мүмкіндік береді.

PC базасында жасалған СББ құрылғыларын оқыту мен қызмет көрсетудің қарапайымдылығы ерекшелендіреді. РС-мен жұмыс істеуде   аз ғана тәжірибесі бар мамандар осы сыныптағы СББ құрылғысында жұмыс істеуге оңай өтеді. PC базасында жасалған СББ құрылғысының құрамына кіретін электронды тақталарды тестілеуді, ББ геометриялық жән синтаксистік бақылауды қарапайым кеңселік РС өткізуге болады. СББ құрылғысының толымдаушыларын тестілеу үшін арнайы сынақ стендін сатып алу мен монтаждау үшін қосымша шығын кетпейді. Орнатылған БҚ нұсқасына байланысты жүйелер екі топқа бөлінеді: СББFMS-3000 құрылғысыоператор панелі мен білдекті басқару блогы біріктірілген шағын моноблок болып есептеледі. Тапсырысшы таңдауы бойынша СББ құрылғысы білдек пультімен және пультсіз пайдаланыла алады.

Сипаттамада тұрақты тоқ кірістері мен шығыстарын DC деп, ал айнымалы тоқтыкін AC деп белгілеу қабылданған

«Қосулы/Сөндірулі» түймешіктері; апаттық сөнудің арнайы саңырауқұлақ тәрізді түймешігі) қарастырылған. СББFMS-3000        Comfort        құрылғысын        келесі        түйіндермен        жеткізу қарастырылған: «Қосулы/Сөндірулі» түймешіктері; арнайы «Апаттық Тоқтату» түймешігі) қарастырылған.

FMS-3200 Comfort құрылғысы келесі түйіндермен жеткізілуі мүмкін: Үлкен функционалдық мүмкіндіктердің, соның ішінде арнайы сервистік мүмкіндіктердің, басқару жүйесінің ашық құрылымын пайдаланудың, нақты білдекке жылдам баптаудың, басқару мен қызмет көрсету әдістерін игерудің оңайлығының арқасында СББ FMS-3000 Comfort(1.20-сурет) құрылғылары қайта шығарылатын білдектерді құрамдау үшін және бар- ларын жаңғырту үшін кең қолданысқа ие болды.

FMS-3000 «Comfort» құрылғысы

атқарымдылық, сенімділік, дай- ындау қарапайымдылығының үйлесімі болып табылады. СББNC-110 құрылғысымодульдік қағида бойынша құрылған. Негізгі құрамдауға келесі модульдер жатады: оператор пульті, білдек пульті, басқару блогы, шығару тақталары.

Тапсырыс бойынша жүйе алты позицияға ауыстырып-қосқышы, төрт позицияға ауыстырып-қосқышы, үш түймешігі, үш жарықдиоды, арнайы саңылауқұлақ тәрізді апаттық сөну түймешігіне ие шығару пультімен (ауқымды өлшемдері 188 х 83 х 83 мм) құрамдала алады.

305 х 335 х х 244 мм ауқымды өлшемдеріне ие басқару блогына:

Релелік коммутация мен индикация бар кірістер мен шығыстар модулі 255 х 115 х 43 мм ауқымды өлшемдеріне ие. Бұл модульде тұрақты (24 В, DC, 3 А) және айнымалы (110 В, АС, 3 А; 220 В, АС, 1,5 А) тоқтың релелік (дискретті) шығыстары бар. СББ NC-210 құрылғысының айырықша ерекшелігі ондағы басқару блогының, оператор пульті менбілдек пультінің біртұтасқабіріктірілгендігі болып табылады. Осы СББ құрылғысы төртеуден артық емес коорди- наталар саны және 64/48 артық емес дискретті кірістері/шығыстары бар қарапайым конфигурациялы білдектерді басқару үшін арналған. Осы құрылғыда салынған ықшамдылықтың бірблокты қағидасы жоғары сенімділік пен бөгеуілден қорғанушылықты алуды, электр энергиясын аз тұтынуды мүмкін етті. Моноблоктың ауқымдық өлшемдері – 423 х 340 х 140 мм.

СББNC-110 және -210 құрылғыларының БҚ функциялары:

СББNC-110, -210құрылғылары «БАЛТ–СИСТЕМ» ЖШС (Санкт- Петербург қ.) дайындалады.

СББ жүйелерінің өндірістік серияларын жаңғырту . Заманауи металл өңдеу өндірісінде СББ жүйелері «Электроника МС1201.2» және «Элек- троника М2» микропроцессорлық жиынтықтар базасында орындалған білдектер кеңінен пайдаланылады. Осындай құрылғылардың мысалы жонғыш білдектерге арналған 2Р22 және фрезер, координаталық, кеулей жону білдектеріне арналған 2С42 сериялы СББ жүйелері болып табылады. Осы СББ жүйелері өз ресур- старын физикалық және моральдық тұрғыдан тауысқан. СББ ескірген жүйелерін жөндеумен және қызмет көрсетумен айналысатын мамандар осы жабдықтың жұмысқа қабілеттілігін үлкен қиындықтармен қолдайды. Бірінші кезекте, бағдарламалар «Электроника-60» микроЭЕМ құрамына кіретін К573РФ1, К573РФ2, К565РТ5 типті ескі БТЖҚ микросұлбаларында жазылғандықтан, мәселелер білдектердің бағдарламалық қамтамасыз етілімін жоғалтумен байланысты. Бар микроЭЕМ жиынтығындағы тіпті бір микросұлбаның істен шығуы жабдықтың толық тоқтап қалуына әкеледі. Көптеген кәсіпорындарда СББ бар жабдық дәл осы себептер бой- ынша тұрып қалуда. «Электроника-60» микроЭЕМ базасында орындалған СББ жүйелерінің сенімділік және жөндеуге жарамдылық мәселелерін көбірек қарапайым және арзан тәсілмен шешуге осы құрылғылар үшін арнайы әзірленген бір тақшалы МК «Кварц-60.1» мүмкіндік береді. Осы микроконтроллерды білдектің жаңғыртылатын СББ жүйесінің конструкциясына тікелей орнатқанда жалпы алғанда он бір электронды тақталар, сондай-ақ желдеткішпен және қорек блогымен бірге микроЭЕМ- ның бүкіл модулі ауыстырылады. Жаңа микроконтроллер КМ1801ВМ2 микропроцессор базасында («Электроника-60» микроЭЕМ сияқты) орындалған, ол прототип БҚ өзгеріссіз пайдалануға мүмкіндік береді. Жаңа микроконтроллерда пайдаланылатын жедел жадтау құрылғысы (ЖЖҚ) статикалық типті. Тікелей микроконтроллер тақтасында 3 В литийлік  батареяны  қолдану  қоректі  ажыратқанда  жады  мазмұнын ұзақ мерзімді сақтауды  қамтамасыз  етеді.  Жадыны  ұйымдастыру  тәсілі ауыстырып-қосқыштармен таңдалады және  ЖЖҚ  жадысының жеті жинақтамасына (56 Кбайт) және ТЖҚ жадысының он бес жинақтамасына бағдарламалық рұқсатты қамтамасыз ете алады. Бастапқы тиеушілер мен СББ жүйесінің бағдарламасын бастапқы іске қосу үшін

микропроцессордың жүйелік жады астына ЖЖҚ мен ТЖҚ жадысының бір жинақтамасынан бөлінген. Штаттық ТЖҚ алтыдан артық жинақтамаға ие болмайтындықтан, ТЖҚ қалған бөлігі тестілік қамтамасыз етілім неме- се пайдаланушы бағдарламалары үшін пайдаланыла алады. ТЖҚ-на файлдарды жазу әмбебап арналымды БҚ мен жабдық көмегәмен орындалады. Прототип ТЖҚ-нан штаттық БҚ оқып алу және жазба файлын жаңа микроконтроллердың ТЖҚ-на қалыптастыру әдістемесі пысықталған. Жалпы ауыстырғанда СББ ескі жүйесінің құрамынан келесі құрылғылар алынып тасталады: Таймер, қызметтік сигналдарды қалыптастырғыш және қондырғылар блогы тақтасының функциялары жаңа микроконтроллермен жүзеге асыры- лады. Сондай-ақ арна кеңейткішінің қажеттілігі жоқ. Фото енгізу мен пер- форатор интерфейстерінің орнына осы құрылғылардың бағдарламалық- аппараттық жұмыс алгоритмін жүзеге асыратын байланыс интерфейсі орнатылған. ЭЕМ-мен байланыстың арнайы интерфесіне қажеттілік бол- майды. Осы интерфейс сервистік қызмет көрсету үшін пайдаланылатын терминал жұмысын қамтамасыз ете алады. Бұл жаңғырту он бір тақтаны біреуге ауыстыруға әкеледі. Қоректендіру блогын алып тастауды, кабельдер мен жалғағыштар санын айтарлықтай азайтуды ескерумен жабдықтың кедергіге төзімділігі мен сенімділігі ар- тады. Бұл жағдайда ақаулы бір тақтаны резервті тақтаның жаңа микро- контроллерымен қарапайым ауыстырумен тоқтату оңай болады. ТЖҚ-да іс жүзінде жабдықты тестілеуге арналған кез келген бағдарламаларды ор- наластыру үшін жады жеткілікті, ол ақаулықтарды іздеп табу мен жою процесін жеңілдетеді және тездетеді.

СББ жиынтықтамалы жүйелері үшін «Вектор» сериялы электр же- тектер . Негізгі қозғалыстың және СББ бар білдектер берілісінің электр жетектерін басқару үшін «Қозғалтқыштық техника» ҒТО-та (Мәскеу қ.) қуаты 55 кВт дейін жететін «Вектор» сериялы электр жетектер әзірленген және сериялы шығарылады. Жетектер айнымалы тоқ қозғалтқыштарының – асинхронды және син- хронды (вентильді) – және цифрлық микропроцессорлық реттеу жүйесі бар транзисторлық түрлендіруші-басқарушы құрылғылары (ТБҚ) база- сында орындалады (1.21-сурет).

қосымша блогы (тапсырысшы таңдауы бойынша )

d

Транзисторлық ТБҚ өзінің аппараттық бөлігі бойынша барлық қозғалтқыш типтері мен оларды реттеу тәсілдері үшін үндестіріледі. Барлық айырмашылықтар микропроцессорлық реттеу жүйесінің БҚ-де жүзеге асырылады. Реттеу жүйесі көп контурлы болып орындалады: тоқ  күшінің  (бұраушы моменттің) ішкі контуры жылдамдық контурына бағынған, жылдамдық режимінде жылдамдықты беру беру құрылғысына байла- нысты, ал қадағалаушы режимде – күй реттегішіне. Күй контуры осы сыныптың автоматтандырылған жетектері үшін міндетті, негізгі қозғалыс жетектерінде құралды ауыстыру үшін жұмыс бөлігінің дәл тоқтауын, сүмбіні бағдарлау режимін (С координаты) қамтамасыз етеді. Беріліс жетектерінде бұл контур негізгі технологиялық функцияларды: СББ құрылғысынан берілген бағдарлама бойынша білдек жұмысын,циклдік өңдеу бағдарламаларын жүзеге асыруды, көшіргі білдектер үшін қадағалаушы режимдегі жұмысты, кесудің оңтайлы режимдерін қамтамасыз етуді және т.б. орындайды. «Вектор» электр жетегінде күй контуры электр жетекті басқару жүйесінің құрамына кіреді. Тезәрекетті және жоғары дәлдікті «Вектор» электр жетегінде векторлық реттеу жүйесі пайдаланылады (1.22-сурет). Жетектің басқару жүйесі – цифрлық микропроцессорлық. «Вектор» электр жетегінің микропроцессорлық бақылау тақтасының жалпы көрінісі 1.23-суретте келтірілген.

Қосымша опциялардың ажыратқылары

Осы микропроцессорлық жүйе үшін СББ құрылғысымен және/немесе компьютермен жұмыс істеу кезінде баптауды, басқару мен мониторингті жүзеге асыратын арнайы бағдарламалық қамтамасыз етілім әзірленген. Микропроцессорлық басқару келесі мүмкіндіктерді қамтамасыз етеді:

1.8.2.СББ жүйесі мен жетекші шетелдік фирмалардың бағдарламаланатын контроллерлері

NCT 2000 және NCT 100 СББ жүйесінің базасындағы басқарудың жиынтықты жүйесі. NCT ІPARІ ELEKTRONІKAІ KFT (Венгрия) фир- масымен бағдарламаланатын контроллеріне, басты қозғалыс пен беру механизмдеріне арналған электрожетектері,  NCT  2000  немесе  NCT  100 СББ құрылымынан тұратын, басқарудың жиынтық жүйесін жасап шығарады. NCT 2000 СББ құрылымы машина жасайтын бөлшектерін жасауды қамтамасыз ететін, білдіктері үшін, сондай-ақ NCT 100 құрылғысы – құрал – сайман білдіктері үшін тағайындалған. Әмбебап құрылымы бар, NCT 2000 СББ жүйесі туралы толығырақ қарастырамыз. Жонғыш және фрезерлің білдектеріне арналған СББ жүйесінің нұсқалары бағдарламалық жасақтамасымен өзгешеленеді. Жүйелік БЖ флэш-жадында (ағылш. flash – бір сәтте) сақталынады және RS232 интерфейсі арқылы жүктелінеді. Оператордың панелі CAN-Bus шинасы арқылы логикалық блокка қосылады.

Технологиялық жасақтама . Жонғыш білдегінде бөлшектерді өңдеуге арналған бағдарлама 1.24 суретте көрсетілген, көптеген кадрлардан тұрады.

1.10-кесте NCT 2000 СББ құрылғысына арналған, бағдарлама жасау кезінде қолданылатын, сипаттамалар мен шартты белгілер

Негізгі атқарымдылықтағы координаттардың саны

Атауы

Қосымша координаттардың саны

Қосымша координаттардың атауы

Мәліметтердің метрикалық тапсырмасы

Салыстырмалы бағдарлама жасау

мекен жай- лары бой- ынша

Полярлы координаттардағы тапсыр- ма – қосулы.

Полярлы координаттардағы тапсыр- ма – өшірулі.

Ауыспалы қадаммен

1.10-кестенің жалғасы

X координаты бойын- ша

Z координаты бойынша

Өшіру

Минутты, мм/мин, "/ мин

Айналмалы, мм/об, "/об

Жоңқаны үздіксіз шешу

Нақты тоқтату тәртібі

1.10-кестенің жалғасы

Пайыздық қосып- ажыратқышты өшіру

Ішкі бұрыштары кезіндегі беруді азайту

Айналдырғыштың сипаттамалары (S), дайындық (M) сипаттамалар

10%

Айналу жиілігі тапсырмасының дәрежелері

Айналу жиілігін шектеу

Дайындама координаттарының жаңа жүйесі

Бағдарламадан құру

Құрал-сайманның қосарланған ұстағышының бейнеленуі, қосу/өшіру.

Масштабтау, қосу./өшіру.

1.10-кестенің жалғасы

Көрсеткіштің атауы

Бейнелеуі, қосу./өшіру.

Жазықтығын таңдау Z, X

Жазықтығын таңдау Y, Z

Құрал сайман нөмері (Т), құрал сайманды түзету

Тқрт сан – құрал-сайман нөмері

Құрал сайманға сілтеме жасау мүмкіндігі

Ұзындығы бойынша түзету тіркелімдері

Радиусы бойынша түзету тіркелімдері

Диаметрі бойынша түзету тіркелімдері

Құрал-сайман күйінің коды

Ұзындығы және ради- усы бойыынша түзету сілтемелері

Ұзындығы бойынша түзету сілтемелері

Радиусы бойынша түзету сілтемелері

1.10-кестенің жалғасы

Кадрдағы остері бойын- ша (арттыру)

Кадрдағы остері бойын- ша (азайту)

Жазықтық , сол жағынан

Үш өлшемді

Бағдарламаны жайдақтату қызметтері

Сол жақ бұрандасы

Құрал сайманды ілбелеп тігу арқылы шығару

Жылдам жүрісте шығару

Күту, жылдам жүрісте шығару

Терең бұрғылау

Оң жақ бұрандасы

Орнын толтырусыз оң жақ бұранда

Жұмыс берілісіндегі шегінуі

1.10-кестенің жалғасы

Жылжымайтын айналдырғышынан шегіну

Кері жүру арқылы ізбелеп тігу

Тесіктің түбіне қолмен кірісу

Күту, жұмыс берілуінен шегіну

Өшіру

Жақындау нүктесіне дейін шегіну

Кесу

Бұранданы кесу

Қапталдық қаралтым өңдеу

Көшірме өңдеу

Таза өңдеу

Қапталдық кесу

Кесу

,с

1.10-кестенің жалғасы

Бағдарламаның мак- сималды саны

Жадының көлемі, Кбайт

Басты бағдарламаның басына өту

Ішкі бағдарламадан қайту