Әңгіме

Папасының иығына сүйеніп қонақ бала Маратик қыңқылдайды. Үлкендер жапырласа әңгімелесіп шайға түгел бас қойған. Бұны байқар емес. Маратик ауық-ауық танауының астынан түсініксіз сес жіберіп қойып, папасының иығынан сілкілейді.

Маратик есі шыға қуанып кетіп, төрден секіргеннен есіктен бір-ақ шықты. Бұл далаға шыға келгенде есік алдында шуласып жүрген ауыл балалары су сепкендей жым бола қалды. Маратикті бейне айдан түскен адамдай қоршап ап тамашалайды.

Саттар Маратикті қолынан жетектеп, ат қораға беттеді. Балалар үймелесіп бұлардың соңынан ерді.

Бірін-бірі түртпектеп әлдене десіп сықылық қағады.

Мінесің бе?! — деп сүлік қараны сылаңдатып Маратиктің алдына көлденең тоса берді. Балалар бір оқыс құбылысты күткендей шүпірлесіп дөңгелене қоршап тұра қалды. Сәл кілт кетсе өзін оңдырмай табалауға дайын ондаған назар ұшында тұрғанын Маратик қарамай-ақ аңғарды. Жүзі бірден ду қызарып елеңдеп тұрған жарау ат қасына қалай жетіп барғанын байқамады. Бейтаныс атқа қол арту қалай қорқынышты болса, мына аңдап тұрған топ баланың алдында масқара болу да солай қорқынышты еді. Көңірсі тер иісі аңқыған ат бойы едәуір биік жатыр. Үзеңгіге аяқ жетпесін білді де, кідірместен дереу таралғыға жармасты. Атқа емес арқанға өрмелеген мысықша салбырады да қалды. Аяғы да ештеңе ілмей көлбақаша тарбаңдап абыройсыздау көрініс тудырса керек. Ат осқырынып үркектеп, қоралы бала қыран-топан жығылып жатыр. «Өй, өлдің жібер таралғыны!» деген Саттардың дауысын есітіп ызадан өртеніп кете жаздады. Қолын ағытып жіберді. «Қап, өлсе де мініп кетуі керек еді!». Біресе бетінің түгі шығып, бозарып, біресе жүзі лаулап қызарды.

Балалар бұны қоршап әлденелер десіп дуылдасып жатыр. Кейбіреуі аянышын білдіріп, кейбіреулері бұл кемшіліктен құтылудың жолын түсіндіріп, кейбіреулері көмектесуге уәде беріп жатыр. Енді біреулері «Байқа, бұл саған мініп алып педальды бассаң, жүре беретін машина емес!» деп рақаттана күледі. «Кәне тарандар!» деп әмір ете жақындап келген Саттар бұның алдына атқа міну тәсілін тәптіштеп көрсете бастады. Маратик ұялғаннан онан сайын жерге кіре түсті. Әлгі шуылдап жүрген балалардың бірқатары әлдеқайдан тай-құнан тауып мініп келді. Маратиктің алдында қарғып мініп, қарғып түсіп, «міне», «міне» десіп өнерлерін көрсетіп әлек.

Маратик біраздан кейін шыдамай Саттардың қасына келіп, енді өзім мінемін дегендей болды. Саттар сеніңкіремей:

Саттар іркілдек семіз денені құйрықтан нұқи көтеріп ерге мінгізіп жіберді. Саттар әзірше жетелейін деп еді, Маратик:

Ойнап шыға келген сүлік қараны көріп жанын шүберекке түйіп жүгіріп Саттар келеді. Сырттағы у-шу үйдегі үлкендерді де өре тұрғызған екен. Маратиктің папасы елден бұрын далақтап ұшып келеді. Саттар жеткенде Маратик ұзынынан сұлап түсіп етбетінен жатқан. Саттар: «Әй не болды?!» деп иығынан көтеріп еді, анау ашумен бұның қолын сілкіп тастады. Саттар енді қозғауға батпады. Маратиктің иығы селкілдегендей болды.

Папа! — деді әкесінің мойнынан құшақтай беріп, жоқ, құшақтамаған екен. Папасының жағасынан ұстаған екен. Ұстаған жерінен қатты-қатты сілкілеп:

Кешкі шай үстінде атасы мен немересі арасында мынадай әңгіме болды.

Кекілі маңдайына түскен қара көзді талдырмаш бала жігіт кідірмеді:

Жауапқа емініп құлағын тоса берген шал иекке үрғандай басын кекшең еткізіп:

Шал сәл бәсенсіді-ау дегенде бала жымиып тіл қатты.

Бала аспанға қарап көзін сығырайтып ойланып:

Бір тұтам қазақ қасапшының қолына түскен тоқтыдай домаланып жіліктене бастады.

Шал бұ жолы тұлданбайды. Кемпіріне «сен шаруаң болмасын жата бер!» дегендей ым қақты да, өзі бұл түн немересімен ұзақ отырып сөйлесер аңғар танытты.

Немересінің оқыс таңданысын сезген шал көтеріліп желпіне түсті.

Саттар етене досы Нұрланды асығыс сипаттай жөнелді. Кейбір жерде тілі жетпей «Нұрлан сондай жақсы бала» дей береді. Шал оны сөз ортасынан бөлді.

Саттардың көз алдында көлбеп, бірінің қолы бірінің жағасынан босамаған қырық ру тірлік етіп жатты. Озбыр Ықсан ауылы мен бейнетқор бабасы — Абралы ауылының ұзаққа созылған жер дауы, құн дауы.

Жон-жоталы Ықсандардың тұтқиылдан қол жиып кеп Абралы елін шауып кетуі. Жастайынан ат құлағында ойнап сойылға машыққан ер жүрек бабасы Абралының осы маңайдағы исі Табыннан жігіт құрап ру намысы үшін, аяқ астына түскен аруақ намысы үшін ат беліне қонып: «Қанды сайда» жау жақпен тоғысуы. Дүркін-дүркін түйісіп, дүркін-дүркін беріспей шегініскен майдан суреті. Ықсан руы іргелі ел екен. Жиған қол,ы Абралы жасақтарынан үш еседей асып түсіпті. Абралы жігіттері орасан қайсарлық көрсетсе де көптің аты көп қой, топан судай көміп кете берген. Кешке дейін созылған соғыста Абралыны жүздей беріш ортаға ап соққыға жығып, ат бауырына ап сабаған!—деген кезде Саттар әңгіме әсерінен көзіне жас айналып толқып отыр еді, бірден сұрланып кетті. Оңбаған жау арыс бабасы — Абралының алтын басын мыс етіп қия шөлге тастап кеткенде оң қолтықтан сүйеп аузына сусын тосқан айналайын ағайын емес пе!

Бұл тұста Саттар жат руға сонша ызасы қозып, ағайынға иіп, елжіреп кетті. Осыны бұлтартпай болжап отырған әккі шал әңгімені тұздай түсті.

«Сол соғыста өлген біздің жақтың ай маңдайлы арыстарының құнын беруден Ықсандар ат тонын ала қашпады ма. Ол, ол ма Ықсан алдында азамат құнын даулай барған осы сені мен біздің әкелерімізді, ақ басты шалдарды құдайдан безген Ықсан жондарын түрдіріп қойып сабапты дегенде Саттар тісін қалай қайрағанын аңғармай қалды.

Шал сөйлеген сайын Саттардың сауаты ашыла түскендей. Дос дегені жау шығып, жау дегені дос шығып, көзқарасы аңғал-саңғал. Қазақтың көптеген рулардан тұратынын оқулықтан да білетін. Енді мына қызық әңгімеден кейін сол ру аралары қым-қиғаш әрекет қозғалысқа толып қимылдай бастағандай. Соның ішінде өзі де жүргендей көрінеді. Беріштерге ала көзбен қарайды. Анау әдебиеттен беретін Нұрқасым ағайды Беріш деп кім ойлаған. Әйтпесе қандай жақсы адам! Бірақ заты қарсы жақтан екенін ойлағанда жүрегі одан бірден айныды.

Нұрлан! Доспын деп жүрген Нұрланы! Сөйтсе ол да Беріш екен ғой! Қап, кеткен өкінішті-ай! Оның бабасы, бұның бабасы — Абралыны сабаған ғой! Әй, неге сабайды-әй! О, несі-ай! Осы кезге дейін жат пен жақын арасын неге түсінбеген!

Бала жүрегіне мұз енгендей.

Шал одан әрі де ұзақ сөйлеген. Бала жүзіне ауық-ауық ойнап шыға келген ашу толқынын байқаған. Сол толқынның алабұртып кері қайтуын байқаған. Іле сұрланып, тіс қайрағанын байқаған.

Тек түйілгеніне біраз болған жас жұдырықты байқамаған еді ол.