таңғы шуақ күш құйды.

Түнгі алаудың орнында

көкшіл түтін бықсиды.

Күн сәулесі

шөптерде

жарқылдайды шалғыдай.

Шық шашырап бөктерде

қарсы алады таңды ұдай.

айнымайды тіпті де.

Көк шалғын да, гүлдер де

жұпар демін таң жұтқан.

Жігіттер тез бұл жерге

бауыр басты сондықтан.

дала гүлдеп үлгермей.

бәрі де айтып жатыр құндақ әнін.

Сен жайлы сыр шерткісі келетіндей

бас изеп талдары да бұл даланың.

Сен туған бұл өлкенің тастары да

сөйлейді сені үлгі етіп жастарына.

Ардақтап есіміңді елің бүгін

әніндей көтеруде аспанына.

Есітуге сол әуенді бар жер асық,

қазақтар халық екен әнге ғашық.

Сол әуен бүгін шырқау шарықтауда

Памирдің жотасынан әрмен асып.

Қарсы алып алтын далаң шыққан күнін,

әз халқың тыңдатуда бұлттарға үнін!

Дүрсілдеп алып жүрек заводтар тұр.

Өлмепсің, тірі екенсің, Мүхтар, бүгін!

Далаңның қойны тұнып гүл, егінге,

күй шалқып, еседі екен жыр еліңде!

Сен жүрсің соның бәрін өзің бастап,

сен жүрсің бар қазақтың жүрегінде!

Кезде де талантың - жау, даңқың - қайғы

толғандың тағдыр жайлы, халқың жайлы.

Кешсең де отты өткелді, асыл сөзің

бұл күнде шам-шырақтай жарқылдайды.

Ол сөзде лүпілі бар жүрегіңнің,

ол сөзде қуаты бар жігеріңнің.

Ол сөзде бүлағыңның сыңғыры бар,

нұры бар сенің мақпал іреңіңнің.

Ол сөзде өткен күннің өксігі бар,

өксітіп бүл жерді де көшті мұздар.

Қашан да таланттыны тақымдайтын

бұл тірлік өзіңе де тосты ма ызғар?

жаңарған кең даласын қазақтардың.

Болғанмен қанша алып ұл,

ажалдың оғы жыр үзді.

Таптаурын жолда бәрібір

табады ол әрқайсымызды.

үзе алмайды ажал бірақ та!

жүздесер қазақ онымен.

Тасалай алар қай мүсін

ой-өзен ақса арнадан!

Еңлік пен Қебек қайғысын

бөлісер әлі сан заман.

Досым менің!

Міз бақпайтын болмыстың қақпаларын

сені іздеп ұрғыладым,

іздедім, құр жыладым.

Ысқаяқ жел қоймайды, қайталайды

мұңдылау қырдың әнін.

Осы сәтте бір сәуле соны нұрлы

жұбатты көңілімді:

«Мұхтар тірі! Қеткен жоқ ол өмірден!»

Сонда менің төгілді нұр өңімнен,

сендік ұлы қазақтың тірлігіне:

ғаламда алмасады.

сала алмаған бұл заңға жылдар құрық.

егінінен, сайраған жолдарынан.

Кездестірдім Мұхтардың нұр бейнесін,

елмен бірге қарсы алған күнгей, кешін.

Көрдім оны (іздеп мен әр үйге ендім)

кітапқа ынтықтығынан сәбилердің.

Жасай берсін сөз күші тапталынбай,

мұзарт таудың ерімес ақ қарындай!

Бұл күнде асыл сөзің - жасқа мұра,

тірісің, оған куә тас та мына!

Бас иіп тұрмыз бүгін, Мұхтар саған,

халқыңа, аймағыңа, аспаныңа!

Бағыштап ғұмырыңды туған елге,

ал өзің айналыпсың асқарына!

мыс тиын мен былай жазған хат табылды жанынан:

«Тақсыр Сұлтан!

Мен тілімді жұтқанмын,

асқақ жырым ұмытылды, төмендеді күрт халім.

ант етемін алдыңда:

жүрген даңғой екеніңді айтқаным жоқ ешкімге!

Амазонка толқынына самғады.

Жүрегімде - мұңды үнім,

айлы түнгі батукедей сиқыр би

көз алдымда тұр бүгін.

Қолым мынау күстенген,

жанарымда - жүрек кегі тістенген.

Тағы, міне, іштен тынып сарнадым,

тағы арқаны қызыл қанға малғаным.

Жүрек қалды қаңырап,

сенімді аңсап жігерім,

бірақ тағы күдік-ойдан жүдедім.

уақыт жалмап жұтып жатыр барлығын.

Қайта тағы шарықтайды көңілім,

тағы естимін киссанжидің,

маримбаның өр үнін.

Гитара мен саксафон да сарнайды,

сиқырлы би тағы мені арбайды.

Сонда алыстап бар қайғым,

өмірімді жалғаймын.

Қайта тағы мен аңсаған арманның

қанатында самғаймын.

Тағы маздап талабым,

от шашады жанарым.

Махаббаттың батпан жүгін қайтадан

иығыма саламын.

маған қарап үмітпен.

шабыт болып құйылады жанына!

көздерімен тінтеді.

Әрбір үйде сыналап

құлып қағып, дыбыс шықса үркеді.

Үрей жайлап ортаны,

адам кейде өзін өзі тыңдауға да

қорқады.

Өйткені бұл күндері

ауада да күдікті үрей жортады.

өйткені мен - қарамын.

Африка — Отаныма оралдым

оттай жанып жанарым...

Сүйсінердей бар адам

тарихты

біз жазамыз жаңадан!

жанымды.

Даңқ күтпе –

қарапайым солдатпын мен,

Адамзаттың солдатымын кәдімгі.

Қошеметтер жарасады қолбасшыға

дарынды.

құпия сыр бар мұнда.

адамдардың қатал келер келбеті.

адамдардың мұңды келер жанары.

ұлы адамдар санатында емеспін.

Мен өмірде таппай жүрмін өзімді,

бойға жиып төзімді.

мен жүруге тиіспін.

Соқпақтармен жүруді өзім қаладым,

мен оларды табамын.

Сонда өзің айтқаныңдай мен саған

жапырағы арасынан пальманың:

күлімдеймін, қарағым.

Жалын мен ырғақтар

Жол бойында

кісендердің сыңғыры.

Жасыл орман құс әнімен мүлгіді.

алаулаған ақ жалын.

шарасыздан қол қусырып барады.

Таңғы шапақ...

Тамтам үні...

Ырғақтар...

Қабақтарда мұң қатқан.

қандар да ырғақтар.

Қимылдарда, үндерде,

би баураған түндерде —

бәрінде де ырғақтар.

Жалын лаулап үрледі.

О, азапты Африканың үндері!

адам болып жүру қандай қорқыныш!

адам болып жүру неткен қуаныш!

Қуаныш пен қорқыныштың арасы -

әлем, бейне Нигер менен

Оңтүстіктің даласы.

Ол далада маримба үні,

тамтамдардың ырғағы

қас қағым да тынбады.

жаңа әнін.

сабанмен жапқан кыстаулар!

нәр алған содан қиыр маң.

мәңгілік мұзды мекендер.

осында арман бақтар да.

мінгендей қиял тарланын.

Шаттыққа толы жан-жағым.

қар басқан құзар шыңдарым.

жайқалған мынау тың жерлер!

Азап шеккен Африка жерлері

Африка жерлері

азаптан қалжыраған...

Құлдар мұнда өксіген, сан жылаған.

Жынды биден төгілген терге бөгіп,

басқа жақтан келгендер шерге көміп

азаптады жұрдай қып бар мұрадан.

балаң гүлдің иісін-ай...

Африка жерлері,

кезі жоқ жасы кепкен.

алып...

Көкке қарап қол жайған жалыныштар,

Африка жерлері,

еркіндікке жаны құштар.

ұйқтасақ та енеді түсімізге.

мәңгілік бөлшектері.

ал жанға иілмейсің керекпеген.

жай табамын саяңа сүңгіп беріп.

Неткен бақыт!

жаныма сая болған бәйтерегім!

қызық-ау өмір деген.

тақтай тапқан жантайып дем алатын.

Бұрын түбін бұтаның пана қылып,

ашық аспан астына қонып жүрген.

Біреуі бар,

таниды екен үңіліп аз ғана әріп,

оңай оқи алмайды жазғанды анық.

Кітапханаң бар ма? - деп таңданады,

кім оқытсын оларды

қу тағдыр жарлылықты жазған ғаріп.

Тас көтердім солармен мен де барып,

сол сәтте мені әлсіз деп сенгені анық.

Қиындығын жұмыстың сезе тұрып,

маған жүктің жеңілін қалдырады,

бөрененің ауырын өздері алып.

осындайда бақытты емес пе әркім?!

Қатықсыз ас,

неткен дәмді екенін сезер де едің,

себебі бұл бүгінгі өз еңбегім.

Елестейсің сен маған

сағымданып,

қызық-ау өмір деген!

Құрылыста жүрмін мен мектеп салып!

Еркелетіп сендегі сүмбіл шашты

үнсіз сипап тұратын қолымменен.

аңқау күйге түсірерін біліп пе?

мынау тірлік тынып қалған сияқты.

Тек сол қыздың келуі - үлкен құбылыс.

Сол екен деп жүгіреді

машинаның соңынан да ағылған,

қазір мезгіл сағаттан да жаңылған.

Алып ұшып, тулай соққан жүрегі

бара жатыр кеудесіне сыймай да.

өзгелер де күлер еді байқаған.

Мазақ етіп кеткен сол қыз

оралмайды, мына сорлы жаралмаса қайтадан.

Әлін білмес аңқау еді не деген?

Бұл өмірде күлкілі іс көп,

бәрін оның байқауға

жеткіліксіз қарап тұрған терезең...

баласы да тентек болып өспеген.

қайырым да жасамаған басқаға.

олар тегін шарапқа құл болмайды.

олар күрес деп үғады арманды.

Олар нұрға орайды анық бар маңды,

солар ғана оятады ұйқыдан

тіршілікте мүлгіп жүрген жандарды.

анық орын тек тамұқтан тиері.

(шулы тірлік қуанып, кейде налып).

Қазір көше, талдарға сүйенемін

жүрегімді бір шаттық билеп алып.

көктем де әсер етпейтін, күз де мүлде.

бар адамға қараймын сенімменен.

ілесемін әйтеуір алмай тыным.

жаныңа жақын келдім.

ісі де жоқ дүниенің дүрмегімен.

Алып дене теңселген тұлға қандай!

Сол қаяпында көрінед күнде кілең.

Әңгімеміз жолықсақ -

аяқ киім, мүжілген өкшелері...

былғарының түрі, түсі... жамау жайы.

Осылайша күні ылғи кешкереді,

бітіруге тездетіп алаңдайды,

ойламайды ол басқа ештеңені.

ол жүреді бәз қалпы - баяу басып.

Бір ауаны жұтамыз,

көкірегі оның, ешқашан тарылмайды.

күрсінбейтін не деген дана кеуде!..

батыл шынын.

Кісі өлген...

Қанішерден кездік қалған,

Қыз өлген...

оның барлық мақсаты — тиын ғана.

Осылай сатушының күні өтеді.

Айқайлайды:

«Уақиға көп, бұл газетті алың!»— деп,

оқығандар білмейді өлгенді де,

өлтірген де оларды кім екенін...

Ұқпайды өлім - біреудің соры екенін,

біреудің көз жасының құны екенін.

жалған сөзбен көңілді мұңайтуды.

Үйретеді ісімен адам бол деп,

үйретеді оқуды, ән айтуды.

Үйретеді ол:

бұлақтың мөлдірлігін.

Айтады ол

адамның сан арманын.

Кең әлемнің тынысын сездіреді,

сырын ашып бір алыс аралдардың.

Адамда әттең армандар орындалса...

Әйтеуір бар жақсыны үйретеді,

ойын бөліп

қоңырау соғылғанша.

Оның жаны ақ алмас жарқылдаған,

оның бойы - өнер-нәр сарқылмаған.

Амал қанша...

Бірақ сен айналаңа танылмайсың

сол таза қалпыңда, адам!

4. Қайыршы

Жалтаңдайды кінәлідей,

мінезі де бұйығы.

Қорқынышты емес оған

мына өмірдің қиыны.

Өткіншінің мазактаған

сөздерін де ұқпайды.

Қуанышы - калпақ жайып

сұрап алған тиыны.

Оған мүлде қажет емес

бақыт-бары өмірде.

Ойламайды,

білмейді ол

ата-ана, тегін де.

Садақа деп тастап жатқан тиындардың

сылдыры -

бар демеуі көңілге.

жайлы қоныс екенін де біледі.

Ол бүгін де ойламайды ештеңе,

ол ертең де тап осылай жүреді.

Тірлігінде күндемейді басқаны,

бәрібір оған күліп өткен жас-кәрі.

ол өмірді өзі осылай түсінген...

таңдағы жапырақтың күміс шығы.

Оған мелдір су керек, аспан керек.

оған керек әлемнің тыныштығы.

пәк жанардан мезгілсіз жас тамғаны.

Шамасы жоқ көп ойды тауысуға,

ол шаршайды өмірдің ағысында.

Торғайдың да тағдыры қинайды оны,

мазалайды құрбақа дауысы да.

Кітап оқып тыншиды, көз іледі,

отырады бәріне төзіп енді...

Тіршіліқтен әділдік таппағанда,

оған да өзін кінәлі сезінеді.

Бар әуенді өседі тыңдап жастан,

іште өледі алдағы тумақ дастан.

Ақын осылай тыныстап отырады

өзгеге де, өзіне тіл қатпастан.

6. Ұры

Ол мүмкін мұңаяр еді...

Амал не, бойға сіңген бұзық қылық,

сол жолды қиялдайды қызып тұрып...

Біреудің асыл бұйым алтындары

отты көзін ұрады қызықтырып.

(ал ақшасыз бұлай боп жүрмес еді).

Түнді тілеп, сақшысыз қақпа аңдып,

терезеден ұрланып кірмес еді.

Қасиетті тастар мен алтын ақша

дәл осынша керегін білмес еді.

Осы оңай олжаның татқан дәмін

иесіз үйде оңаша ақтарған күн...

бостандықтың тартқан зарын.

Сот жүреді....

Шығады әділ шешім.

Адал еңбек

айтады оның иесін!

Ұры болса армандап отырады,

қалта ақшаға толатын сол бір кешін.

Қайта оралып жаңа бір әдіс тауып,

біреулерден қайтарады тағы өшін.

Ол өзінің кәсібін ұнатады,

мейлі жұрт

оны атақты ұры десін.

Әйел мен еркек

шулы көше қалады бұ да тынып.

Кетеді сосын ән болып аспан-әлем,

қу бұтадан тұрғандай гүл атылып.

Иесіз үй де көрінер жалт-жұлт етіп,

бос тұратын қаңырап мұңға тұнып.

жалт бұрылып сүйсіне қарамас па!

Шарасы жоқ ешкімнің бұл заманда

мына мөлдір сезімге қарамасқа.

Өйткені бұл - махаббат,

аһ ұрғызып біреуді күрсіндірген,

(мен де сол бір қайғыдан үнсіз жүрем).

Көлгірсіген сайқал бір сезімділер -

адам емес хайуан - құнсыз кілең.

Ол екеуін көргенде:

бұлтты аспанды нүр-шапақ торлады да,

аяқ басты дүние оң жағына.

Әйел

Оның шашы қара майдай мөп-мөлдір,

менің шашым да сондай.

Ол жанымда болса, жүрем - маған әлем - көктем, гүл,

жүрегімнің оған деген алауын бір баса алмай.

Сүйрік саусақ, қызғылт тырнақтар қандай!

Қараторы дене неткен тәтті еді!..

Көздері ше?

Қол жетпейтін армандай,

сосын, сосын... төсектегі сәттері...

О, тәңірім!

Дүниеде әйел бар ма, дәл мұндай!

Бар деп ешкім сендіре алмас, сендіре алмас тап мені.

Қөп, әрине, әйелдердің ақ, қарасы, сарысы,

әрқайсысы - әр жігітке бақ тегі.

Сүйген жанға періште сол, сұлу сол -

ол әйелдің түсі мейлі

қара ма еді, ақ па еді...

жылы үйді жайлы сағындық.

үмітпен күнді жалғадық.

жайнады жадау тіршілік.

Адамның ізін қалдырып!

Өлім, қаза...

Қыршын кетті қанша менің достарым,

Осы ма еді бұл жалғаннан тосқаным?

қанжарменен осқаның.

Қайран менің достарым...

Испан халқы ақыным деп еміренген Мигельді,

(жалындаған жүрекпен ол елін, жерін сүйген-ді),

Федерико ер еді ғой, ер еді ғой...

Солардың

көздері мен тілдеріне темір шеге түйрелді.

Қалай ғана соны көріп сыя алармын үйге енді?

Гүл еді ғой екеуі де, құдайым-ай, бүр ашқан,

үзілгенін көріп сонда сорлы халық жыласқан.

Тірі күйде жанған отқа лақтырғанда екеуін

қалай ғана шыдап түрды Жерге түспей бұл аспан?

Иә, иә, қанішерлер сол ерлерді жоқ қылды,

(мен байғұстың жанарымда өшігу мен от тұрды).

Ойыншығы суға кетсе, жылаушы еді сәби де,

ал мыналар асылдарды көрмеді ғой доп құрлы.

Испан жері қан сасыды,

арыстандардың өлігімен шыбындарды жемдедік,

қанға қанмен жауап берер қалған да жоқ елде ерік.

Қанға бөгіп тірі қалған жандары да шарасыз,

өліктердің арасында жүр әйтеуір сенделіп.

Не істеу керек?

О, сол соғыс!

Уақыттың

қан жаудырған кезі еді.

Ол қайғыны бақыт, Күн

өшірмесін сезеді.

Барлық тірлік, бар адам,

сезеді Жер де, жылдар да.

Тек тірлікті қалаған

аспан, гүл де, құмдар да,

Испания...

Сонда мен

келгем алыс жақтардан.

Құшақ ашып қорғап ең,

балапандай бапталған.

сенің адалдығыңды.

кетер де емес жадымнан.

Жаттың шыдап бәріне:

тауың кұлап, гүл сынып.

Жерің жатыр әлі де

көз жасына тұншығып.

Сол бір соғыс...

жететіндей барлығы

секілді еді-ау құрылықта.

Адалдық та, таң нұры,

мейірім де, шындық та.

Нан жоқ еді. Түске енген...

Сосын темір жетпеді.

Сонда адамға күш берген

махаббаттың от демі.

жанарда ыза, мұң тұнған.

Махаббат бар, жалын бар,

қару ғана жоқ бірақ.

Бойда қуат, ағын бар,

өршіп жатыр от бірақ.

Не істеу керек мұндайда -

сұрап тұрмын сендерден?

Жауап берер бұл жайға

қайсың барсың, кел бермен!

Жеңіс құсы қонбаса?

Не істеу керек? Не? Не? Не?

бұған қандай амал бар?

жараланған қарт арлан.

бара жатса айдалып?

Қор болған жер

Азаптан тұншыққан өлкеге қарашы,

жалғыз үн қатуға келмейді шамасы.

Күл-талқан жартастар...

Бидайдың

орнында қан бөккен даласы.

Мекен-жай еді-ау бұл ақ арман басталған,

бүгінін қарашы қан жутып жас тамған.

Онсыз да жаралы жерімнің төсіне

қорғасын құйып тұр аспаннан.

сәбиін өздері құздардан лақтырып.

Жол жатыр өлік пен тастарға көміліп,

қайғы мен жанталас, ашу мен долылық...

Қанша өлім, қанша азап Жер үсті,

тағы аң да қашады тастарға соғылып.

ештеңе-ештеңе!

атқызады оймен таңды ұлың.

Мен соншалық сүйемін

әр тасыңды да, киелім.

Бұрқанып жатқан теңіз бен

тауыңа басымды иемін.

Сенімен бірге гүл аттым,

бақыттан сенсіз жырақпын.

Сонау бір сәби шағымнан

сенімен күліп, жылаппын.

Өзіңді барлық қалпыңмен

қалтқысыз сүйдім, ұнаттым.

Ал бүгін, жаным сезеді,

ой тыным таппай кезеді.

Қателік толы жылдардан

көзді жаңа ашқан кез еді.

Адалдык пенен шындықтың

жетті ғой деп ем кезегі...

Зұлымдық тағы көрінді-ау,

қабырғам соған сөгілді-ау.

қалған едік сол көңілсіз шақтарда.

Аждаһаның аузында тұрғанда,

Мұнан асқан қайғы менен мұң бар ма?

Салқын таңда өр Мадрид амалсыз

боз тұманға тұнғанда.

Сонда мынау өз көзіммен көріп ем:

құрту үшін қорқауларды жаныштап.

Кеуделерін нала түндер езеді.

сәбиінің өлімінен шошынып.

Бостандығын аңсап кеше көрге енген.

Келбетіңде жеңем деген бар-ды үміт.

Туысқандар,сендердің

өрлігіңді бар әлем

ұқсын биік санамен:

Сөйтіп барлық түнектерді таптасын!

Испан жері, бүкіл әлем қашан да

ұмыта алмас сол істі:

жан аямай келіп алыс жат елден

Жараланған бостандықты әперген

жолдастарын құрбандыққа шалдырып.

өздеріңе барлық әлем борышты.

Өлген солдаттардың аналарына

Өлген жоқ олар:

күшінен жау да ығысты.

Айбынды бейнелері

тұр бүгін гүлге оранып,

денесін күнге малып.

Айналасы егінжай жайқалады,

Олар жайлы ұрпақ ән айтады әлі.

Қайғылы аналарым!

Өмірін қиған ұлды.

Күні ертең дабыл үні

Рухымен солардың жаңғырады,

Тұншығады дұшпанның сандырағы.

Өмірден сол ұққаны.

Аналар!

Көз жастарың оқ болсын

күндіз-түні жауларға атылатын,

жеңістерге шақыратын.

Үміт боп жүректерге,

күш болсын білектерге.

Мен білуші ем сендердің ұлдарыңды -

жігіттерді кіл жалынды.

нұр шашып жүздерінен.

Аналар!

Торын жайып қойды азап.

Бірақ сенем:

бұл қайғының артынан

көз жасынан сейіледі бар тұман —

күн шығады, нұрлы сәуле тарайды.

Біздің арман осы еді ғой талайғы.

Сонда өлілер Жерден тұрар күшке еніп,

Жұдырығын түйген күйі тістеніп,

Нұр сәулеге күлімсіреп қарайды.

олар үшін сенсің сенім, ақ үміт.

балқығандай.

Күліп атып таң мына

бір өзіңе нұр шашып тұр. Ендеше

еш уақытта қалғыма!

Туысқандар, бас алға!

Арқалаған елдің, жердің сенімін,

естисің бе қансыраған кек үнін,

көресің бе, қара Жер де тұр жүдеп...

Ұмтылыңдар алға түнді тілгілеп.

найзағайдың жарқылынан шошынған.

адалдықтың мықтылығын ұқтырып.

Күші, айбыны - сендерсіңдер халыктың,

алдан туар жарык күн.

Алға, алға ұмтылыңдар, жарандар!

көрсін қорқау сендердегі өр тұлғаны!

былықтарға қарама!

Испания

Мекені алма бақтардың,

ел қорғаған мынау ұлдар - мақтаным.

Дауылдарда, қан төгісте солармен

өміріңді сақтадың.

Сарбаздары халықтың!

сенім отын тұтаттың.

Олар тағы бара жатыр

болашаққа құлшынып.

Испания жүрегімде

Сұрайсыңдар аң-таң боп:

Өздеріңнен еш сырым жоқ жасырмақ.

...Мадридте тұрушы едім.

Қоңыраулар сылдырлап

жас сезімді қытықтайтын,

сыбырлайтын тұнжыр бақ.

Мұнаралар көп еді онда. Көп еді онда терек те.

Ақын болсаң тауыса алмас ең

сұлулығын бір жырлап.

Менің үйім тұратын-ды гүлдерге ылғи көміліп,

Сонадайдан сұлулықтың гүлзарындай көрініп.

Біздің үйдің ауласында көп ойнайтын балалар,

асыр салып, үндерінен сыңғыр күлкі төгіліп.

Рауль, сен елестетші сол күндердің шаттығын,

Рафаэль, есіңде ғой қақпамызды қақты мұң?

Федерико, мәңгі ұйқыңнан бір оянып еске алшы

шілдедегі жұлмаланған Мадридтің ақ гүлін.

Бәрі мұнда тыныш еді, тыныш еді күнде де:

сап-сары боп бидайлы алқап жайқалатын іргеде;

ескерткіш те

бәз-баяғы қалпында еді томсарған:

Соның бәрі быт-шыт болды.

Быт-шыт болды бір таңда:

жер астынан жылан шықты,

баса алмады жұрт алға.

Испан жері содан тұнып тұр қанға.

Самолет мінген қарақшылар шырқыратты жат елді.

Сақиналы сұлуларын қызықтауға әкелді.

Қанішерге бата берер молдасы да келіпті,

Ал көшеде сәби қаны ағып жатыр қатерлі.

Қорқау қасқыр.

Одан барлық қасқырлар да қашады,

Арлы адамдар жасқанбайды,

бетке алмайды тасаны.

өздеріңді басады.

Қарғыс

Отаным, саған ант етем:

туады нұр Күн шуағы.

далаңда бидай тұнады.

Әйтеуір сол күн келеді,

жүрегім соған сенеді.

жексұрындарды қарғаймын!

көр соқырларға мың қарғыс!

...Келер-ау бір күн құртар күш...

жан баспаған жолдарға.

Сен бұйырсаң қашпас ем:

қия шың ба, орман ба.

Қиындыққа сал мені,

жұмса жырақ жақтарға:

Өбсін бетті шаң, желі,

сүйсін аяз ақпан да!

Отан, маған бұйыр сен,

шақыр алыс орманға.

Мені аяма иілсем,

өжет болсам, таңданба.

Жұмса мені жерлерге

жан баспаған жалғанда.

«Қиындыкты меңгер!» - де,

сонда ұмтылам таңға - алға.

Біреулердің жанынан

бей-жайлықты қу шалғай.

Мейіріміңді сағынам,

тұрғай мәңгі кір шалмай.

Сонда қайда жүрсем де,

қуанамын шаттанып.

Өмірім де бір сенде,

сені айтамын мақтанып.

Қиналсам, мені жұбатпа,

жоғалмайды ештеңем.

Баршы деме жұмаққа,

жұбатудан сескенем.

көкірегіме тағайын.

Неше ғасыр ұмытылған, тапталған

жерге ұқсаймын мына мен:

бәріне тез үйрендім деп мақтанбан –

ұнасам да көп жандарға

қиындықпен ұнап ем.

Дірдектетіп мені күздің жаңбыры,

шыңылтыр күн өртеді.

Уақыт мені салмағымен таптап талай қарғыды,

дәл үстімнен тапағандай бейне қалың қол тегі.

Қалжырадым, құламадым бірақ мен,

қолым создым шыңдарға.

Дауылдарға, жауындарға ұнап та ем

сынбағаным үшін ауыр сындарда.

Мүңаяйын, қуанайын мен мейлі -

сезем Отан жанарынан жылылық.

Мен мүңайсам, туған жердің топырағы емдейді,

жанымды үнсіз ұғынып.

Мен ешкімнен ештеңе де сұраман:

қонатын жер, нан да, су да, жарық та –

есен болса туған жердей шын анам,

байлық менде, қамықпа.

бәрі маған құшақтарын ашады.

Күндер, күндер өтуде күлімдеген,

томсырайған бұлыңғыр бір қатары.

Тағы да кеш. Жалғызбын бүгін де мен.

Тек дәптердің парағы тіл қатады.

Көңілсізбін. Бірақ та қайда кетем –

ешкімім жоқ, досым деп барар едім...

Күрсінемін. Күрсіну айла ма екен,

жан жоқ болса кеңілдің табар емін.

жыр жазамын тағы да - белгілі ісім.

Уақ-түйекті елемей жігітше мен,

басып келем өмірдің мұнар белін.

Ертеңімнен соншалық үміттенем –

бақыт тегі өзімде шығар менің.

Сүй мені, шырай жүздім,

дірілдеп ойланбай сүй.

Бейне бір құдай бізді

некелеп қойғандай сүй.

Сүй мені батыл келіп,

қарама сынса белге.

Сезімге ақын жерік,

ойлауға мұрша берме.

Сүй мені есімді алып,

сыйлауды былай қалдыр.

Сен келсең - кешім жарық,

ұршықтай шыр айналдыр.

Жанымды жайлағын сен,

жатсам да сырқат, сызбай.

Мені аңды қайда жүрсем,

ешқайда бұлтартқызбай.

Мүсіндей қаша мені,

жүр маған ерік бермей.

Қайтадан жаса мені

сүйікті кейіпкердей.

Ұқсамай еш адамға

қатал сүй, жасқанбай сүй.

Ұқсайын есалаңға,

тек арға дақ салмай сүй.

Алдымда калғы, жүгін,

жүректе калсын сенім.

Болайын жаңғырығың,

болайын жалшың сенің.

Жалтарсам кешірме түк,

сонда ару, ханша да мен.

Сүюді есім кетіп

талайдан аңсаған ем.

ашулан дымың қалмай:

сүй мені. Тек сүй мені.

Қателіктер жасадық біз күтпеген,

бірақ олар шыңдамайды сананы.

Алғашқыда түсінгем жоқ түк те мен,

ал кейін де сұм болғаным, шамалы.

Сенгіштіктен талай бейнет шексек те,

сенуден біз арылмаймыз бәрібір.

Сыртқы көзге ересек боп кетсек те,

көңіліміз бала шақтай әлі гүл...

Міне, мен ұлды болдым!

Әніңе басшы, күнім.

Сәулесі түнгі жолдың

бір маған шашты нұрын.

Балықтай ауға іліккен

жанымда тыпырлайды.

Арылдым сан күдіктен,

кетті өтіп бүкіл қайғы.

Даңқың да, кұрметің де

қажетсіз енді маған.

Енді өмір құдіретіңе

өзіңді сендіре алам.

бас иіп табынады.

Ол екеуін жауластырды өмірдің сан сұрағы.

Жаулықты да, достықты да уақыт ұмыттырады.

«Біз екеуміз ешқашанда түсініспейді екенбіз», -

деді-дағы қош айтысты. Достық туы кұлады.

Жүйрік поезд алып кетті сол «дұшпанды» жыраққа.

Дауласатын жан қалмады, тыныш тапты құлақ та.

Қалғандардың ешқайсысы қарсыласып жатпайды,

жалбақтайды, жұбатады мұны ылғи да мақтайды.

Бірақ сенің жан жүрегің құлазиды бір кеште,

«дұшпанымен» бірге жүрген түсіреді күнді еске.

Қаймықпастан дауласатын, барын бүкпей айтатын

сол адамды сағынасың. Сағынасың қайта тым.

Сағынасың, сол жанды іздеп ойша дала кезесің.

Оның орнын ешбір адам толтырмасын сезесің.

Тез ұмытып оның сенен кеткендігін ашынып,

«Жолың түссе соғып кет» деп хат жазасың асығып.

Келер ме енді? Үміт, күдік сені әуреге салады.

Көп күттірмей почташы қыз есігіңді қағады.

Сонда екі дос, нағыз достар, табысады қайтадан,

үнсіз сонда ұғысады екеуінің жанары.

Соғыс-сұм бізге жайды уын,

боздақтар өлді тамсанып.

Он екі жаста кайғының

салмағынан біз шаршадық.

Сол соғыс жұтты әр үйдің

сағынып күткен арысын.

Жүрегін көздеп сәбидің,

әйелдің таптап намысын.

Ұмытпайды сені шартарап

ызалы көзден қан ағып.

Үлкеннің жүгін арқалап,

соғыста өткен балалық...

дөңгелегі тағдырдың.

Сағыныш жоқ күйдірген

тәтті үмітке мас қылып.

Дөңбекшіткен, сүйдірген

жанарында жас тұнып.

Махаббатың тағы да

алаулатпайды бетімді.

Жел шарпыған жаныма

бәрі де бір секілді.

жасқаншақты мазақтап?

Мен емес пе ем

бұл жалған

талай-талай сынаған?

Сонда жүйрік жылдардан

тек денсаулық сұраған?

Мен ем... салды мол сынға

өткен күндер жүгі шын.

Тек денсаулық болсын да,

болсын қиын жұмысым.

Байсалды боп келем мен,

талай қайғы жеп кеудем.

Күйзеліп ем дегенмен

көп нәрселер жетпеуден.

баттым талай шығынға.

Көйлекке де жетпеді,

сағат түгіл жұрттағы.

Жетіспейді бек тегі

жігіттің бір сырттаны.

Күйеуге де алмады

көпке дейін кісілер:

жұмбақтауын таңдады

қыздардың да ішінен.

Шаттық жайлы бұл ғалам

алдарқатты тек мені.

Ал шынында бір маған

барлығы да жетпеді.

Мұңдары мол ауыр күн

маған ғана беттеді.

Көп аңсаған сәуірдің

жылылығы жетпеді.

Мен күтіп ем, көп жанның –

шыншылдығы жетпеді.

Көп тараулы жолдардан

соқпақ тиді шеттегі.

Сөз бен істің арасын

қабыстырмас алшақтық.

Білмей күштің шамасын

толқындарға қарсы ақтық.

О, алшақтық, керең бе ең,

сордың қанын талайдың...

Байсалды боп келем мен,

бәріне жай қараймын.

Өзге біреу көз жасын бұлағанда,

қасіретін кез келген ұға алар ма...

Жолы болғыш жандарда шаттық та мол,

оларға емес, асық сен жылағанға.

Қондырған жан бақыттың бұла құсын

бөліскенге кенде емес қуанышын.

Қайғылының жанынан сен табылсаң,

соның өзі-ақ ол үшін жұбаныш-үн.

Ұға алмаймын өмірден кейде ештеңе:

бақыт пенен қызғаныш үндес неге;

неге бақыт адамнан бұлтарады

адалдықпен, арымен күн кешсе де?

Кездерім аз, достарым, шат көрінген,

ұққайсыңдар жанымды ақ көңілмен.

Талай бұздым тып-тыныш күндеріңді

қайғы тұнған өзімнің сәттеріммен.

Біле алмадым мені не тыншытарын,

тастаймын да ысырып күлкі таңын,

қайғы-мұңсыз жерлерден шеттей берем.

тек осындай достықты пір тұтамын.

Тас қалады шырт сынып,

сынар темір, жезің бе...

Әлемдегі мықтылық

тек ғаламат сезімде.

Сол бір нәзік талшықтар –

арадағы көпірлер.

Қырқып, кесіп жаншып қал –

үзілмейді со тіндер.

Ол сезімнің арқауы

үзілер мұз деміңнен.

Жүрек көзі, қалқаны –

сол бір тіндер керілген.

Келем

өзің жанымда

қыл көпірдің үстінде.

Мұндай сезім барында

әлсіз небір күштің де.

О, менің сол бір адасуларым!

Есімде бәрі: жарасып жаным

өзіңмен бірге келе жаттым мен

елемей бөтен қала шуларын.

Мейлі мен сонда адастым, бәлкім,

әдептен шықтым, оғаш деді әркім.

Есіңде шығар: «Ұят-ау...» - дедім,

оралса-ау сол бір жарасты қалпым...

Айқай мен шудың тоқтамай легі,

сансыз тұяқтар таптардай мені...

Ұқтым мен бірақ

жанымды жаңғыртқан

сол бір күндердің ақ таңдай лебі.

Елең еткенмен денем кей үнге,

ермейді жаным желең-сейілге.

Сол шырын сәтім болмады менде

саған дейін де, сенен кейін де.

Менің досым жынданып

әйеліне ұрсады.

Соғыс ашып сызданып,

ұмыт болып нұр шағы.

рюмкалас достарға.

Ішсе екен-ау менімен –

жоқ, татпайды-аү. татпайды.

Сәл кешігіп келіп ем –

ұйқтамайды, жатпайды.

азаптады тағы да.

Өш алам деп осылай,

киноға ертпей кетерің.

Білмейсің сен, досым-ай,

жалғыздықтың не екенін.

Не болып кеттің бүгін сен?

Танымай қалам апырмай,

Жақын кеп саған үңілсем.

Кезенген қару-жарағын

ермегі болдың жауыздың.

Малынып қанға балағың,

Көзіңнен жасты ағыздың.

Жаралы қалпың қансырап,

Қорғандың таспен, темірмен.

Денеңнен қан, тер тамшылап

Жүгірдің алға шегінбей.

Үнімен асау тасқынның

ұмтылдың алға алқынып,

көшеде зарлы үн, жас, қырғын.

Көзіңде тұрды қан тұнып.

Сатқындар жатқан қақпаның

қираттың бәрін балта алып.

Ешкімді бірақ таппадың,

жоқ болды мұнда жан, халық.

Байқадың таңның атқанын...

Күлкіңнен тұрды қан тамып.

Есімде

Есімде менің бәрі де,

ұмытар емен әлі де.

Күйзелдім сонда қалжырап,

ата алмай тұрды таң жылап.

Қан түкірген Жер, жанның,

күңіреніскен Зарлы үнін...

Ұмытса жұрттар барлығын,

ұмытпаған мен бармын.

Сондағы қан ағылған

тарихқа да жазылған.

Сондағы отты махаббат

жаралған еді жалыннан.

О, мырзалар, сұлулар!

Есімде бәрі мәңгілік.

Сол жылдар кетті зарлы қып.

Қан жылап туған жырымды

шырқаңдар өлмес ән қылып!

Ұрыстан кейінгі дала

Жердің беті күл-талқан:

жаутаңдайды жетімдей ақыл сұрап,

қопарылған егін де жатыр сұлап.

Шала-жансар қаралы Жерге мына

Ай қарайды мүсіркеп, жақынсырап.

Дала қалды жұрдай боп көк түрінен,

қабырғасын қара жер сөкті білем.

Тірілер жүр көміп те үлгере алмай,

өліктердің соншалық көптігінен.

Сынған қару-жарақтар, бас сүйектер.

Үйлер қалды шарпылып өрт тілімен.

Шыққыр көзім, куә бол барлығына:

сақтау үшін мәңгі есте қанды мына,

сезу үшін мәңгілік өлім иісін,

кетпеу үшін жанымның зар, мұңы да.

Сақталады мәңгі есте мұның бәрі,

қанды жол боп қалады жырымдағы,

мән куәмін өйткені барлығына.

қасірет шеккен ел мұңын.

Бәтеңке жамау жыртылған,

сыз өткен аяқ сыздайды.

Балалық шақты мұң тұнған

еске алсам жаным мұздайды.

Темір жол жаққа баратын

күнбе-күн әкем ертемен.

Ешкім жоқ үйде қалатын,

батамын ойға мен терең.

Сарқырап жарға ұрды ағын,

сол үнді жалғыз тыңдаймын.

Кейде асқақ, кейде мұңды әнін

жаныма құйған сырлы айдын.

Жаз болса күні күйдірген,

егінжай тұнған даласы.

Сол жерді жастай сүйдім мен,

мұхиттың еді жағасы.

Шұрқырап жылқы ойдағы,

қайтатын малдар өрістен.

Кешкісін қозы, қойлары

жамырап у-шу көріскен.

Даланың жолын шаңдатып,

арбалар қайтар егіннен.

Жүзім мен бидай - бар бақыт,

қысы-жаз елге тегін жем.

қыс қамын ойлай сақтанып.

Балалық өтті даланың

қойнында, шағын ауылда.

Онда жұрт тапқан тамағын

қарамай боран, дауылға.

қалмадық ойдан жырақ біз.

Махаббат

Махаббат жас шақтағы

күдік пен мұңга толған.

Бір сүйсе асқақтады,

қырандай шыңға қонған.

Түн. Толқын ағылысқан...

Сол көктем нендей бөлек!

Жүрегің алып ұшқан

келе ме, келмей ме деп.

Мазасыз көктеменің

келгенде бал түндері,

Көзден жас төккен едім.

Бұл - қайғы әркімдегі.

Оңаша мұңға батқан

жастықтың көктемдері.

Бұлақтай құздан аққан

қиялдың өткелдері.

жан жүрек тұрар жасып.

Дүние дүсірледі

жерге аспан құлағандай.

Қайғыны ішіңдегі

тұрасың шығара алмай.

Қараса ол атыңды айтып,

қонғандай қолға бақыт.

Жүрек ас батырмай түк,

толқисың ойға батып.

Жастықтың армандары

қиялмен қанаттанған.

Бар нәрсе жалғандағы

таңдантып тағатты алған.

Бұл әлем саған ғана

күлімдеп қарайтындай.

Шаттық ән бар арнаға

бүкпесіз тарайтындай.

Қара орман сырын ашып,

сенімен мұңдасқандай.

Ағаштар сыбырласып

сөйлескен құрдастардай.

Дүние барлығын да

бөліскен өзіңменен.

Сырласқан шалғының да

түнімен көз ілмеген.

Назыңды бердің желге,

ең алғаш ұнатқаным!

Сандалып мен жүргенде,

жоламай жырақтадың.

аспанның өңірінде.

Дір еткен таңдағы үннен

көктемгі гүл бақша едің.

Сүйгізе алмадым мен,

әлде онда тым жас па едім?!

Ақ ордам үйім менің

Бөренемен мықындалған.

Сыятындай ішіне бүкіл далам,

әшекейсіз, өрнексіз ағаш үй-ді,

Тиіп кетсең едені сықырлаған.

Бірақ одан еңсесі аласармай,

онысынан ешқашан ұтылмаған.

Алтын үйден не пайда өңгедегі,

аттатпайтын ешқашан төрге мені.

Мені үйреткен өмірдің дауылына

жел аңқыған сол үйдің бөлмелері.

Балғын жырым сол үйден қанаттанып

асуларға талпынып өрмеледі.

Дәл сол үйде ата-анам

отыратын ортаға ап бесігімді,

әнге қосып аялап есімімді.

Көп болатын қонақтар. Аяулы ана,

мазалаған сондағы кеш үнімді?!

Сонда кезім болса ғой ес білетін,

ат дүбірі, дүрсілдер естілетін,

мылтық үні сарт та сұрт, жүгірістер...

кіріп, шығып адамдар кеш жүретін.

Абалайтын күшік ит дымы қалмай,

біздің үйдің сыртында ұры бардай.

Паровозбен кететін алыстарға

қайран әкем түндерде тыным алмай.

Паровоздың дүрсілін сүйетінмін,

келеді әкем - киімі күйе күлгін.

Кетерінде оралып аяғына

алып кет деп мені де жиі өтіндім.

Жұмысшылар келетін жиі бізге,

күлкі, әңгіме толатын үйімізге.

Бөлмеміздің тарлығы, салқындығы,

білінбейтін жүпыны күйіміз де.

Көрген олар өмірдің сан ызғарын,

азап қайғы көзден жас ағызғанын.

Мен солардан түсіндім әр адамда

ел алдында өтейтін парыз барын.

Ерте есейіп ұқтым мен өмір заңын,

мен сондықтан оларға қарыздармын.

тамашалап жағада таңғы ағынды.

Қала жатты оранып боз тұманға.

Елемеді мені ешкім қарға ғұрлы.

газдың иісі ұласып бензинменен.

Алғашында мен түкке түсінбедім,

ақ арманға титтей дақ түсірмедім.

Шешек қырған жандардың моласынан

қатты шошып үдеді ішімде мұң.

Елтімедім қаланың гүліне мен,

жыр қумасам қаладан түңілер ем.

Әр кеш сайын жұпыны жатағымда

жыр маржанын теруші ем түніменен.

Мен түсіне бастадым,

өмір деген кімге сор, кімге бақыт,

жеткізбейді алдамшы жүрдек уақыт.

Әр кеш сайын ойлардың толқынында

малтып жүрдім бір шығып, бірде батып.

Мен осылай өмірді бастағанмын,

көңілде арман, биік құз-асқар алдым.

Қиын жолды - жыр жолын қуып бердім

азап көрдім, жанарды жасқа малдым.

Жандар көрдім азаптан құтылмаған,

әділетке тапшы екен бүкіл ғалам.

Дүниеде көп екен адамдар да

жараланып жүректен, тыпырлаған.

Мен солармен достықтан арылмағам,

мұндай достар бұрын-соң табылмаған.

Үйретті олар өмірдің шындығы мен

адалдықтың, достықтың бәрін маған.

Жүректерге мұң құйдым жырларыммен,

алдарынан үміттің шамын жағам.

Олар маған сана мен сезім берді,

қуат берді бойыма жалындаған.

жігіттігімді сездірген.

Аттатқан сәби пәктіктен

ұяттан безген сол түнде.

Құлпырып тұрды бақ біткеп,

құлпырып кетті көркің де.

Төсекке келіп құладым,

не болды - жаным сезбеді.

Есімде жалғыз - жыладың,

сүйіп те жаттың сен мені.

Тәтті нәр алып түнектен,

қанымда бір от лаулады.

Дүрсілдеп соққан жүректер

естіртпеді үнді баудағы.

Махаббат тұрды қалықтап,

қол жеткен талай күрсініп.

Әлемді кезді ол шарықтап,

біткендей өзге тіршілік.

Сезімге батып бал-шырын,

есімнен танып жаттым мен.

Рақат деген (бар сырым)

басталды сол бір ақ түннен.

Саяхатшы

Теңіз кездім, ел кездім жағаларда,

Көзім тіктім көрмеген қалаларға.

Қайда барсам жоқтық пен аштық көрдім,

Болады олар өмірде жала барда.

Енді көрдім коңырқай адамдарды,

Көргені ылғи теңсіздік жаралғалы.

Тас қопарған шаң жұтып шөл далада,

Мұнай іздеп жер бетін тарамдады.

Тұрдым біраз Бирмада ән тынбаған,

Мұнаралар алтынды жарқылдаған.

Тереземнен соғатын самал желге

Кеудемді ашып кештерге салқындағам.

бұл иіске үйренген бала жастан.

Тағы да ұқтым мен сорлы қара басып,

жамандық мол тірлікте араны ашық.

Бұл әлемде әділет жауыздықпен

жүреді екен ылғи да жағаласып.

Жырақта

Ұлы Индия!

Жалба-жұлба түріңе қарадым мен,

Мұң естідім сендегі қаралы үннен.

Ұлдарың жүр қарусыз дала кезіп,

Құтыла алмай азаптан бала күннен.

Жылдар-жылдар салыпты шимайларын,

Көкіректер өксиді сыймай жалын.

Бабаларың қалдырған сан мұраны

Қайғы, азапқа мен тұрмын қимай бәрін.

Көшең қандай гүл тұнған жасыл желек,

Тамашалап көруге ғасыр керек.

Дана халқың жүр бүгін жүдеп-жадап,

Жүрген бар ма өмірде асылды елеп.

Бұл жауыздық кімдерді зарлатпаған.

Тірліктегі бар қадір-қасиетті

Сылдырымен ақшаның салмақтаған.

Құдайлар көп. Жұрт одан арылмады,

Тас мүсінге келеді табынғалы.

Сұсты бейне, кекшіл көз қарағанда,

Гүлдер солып кетердей жанындағы.

Қарап тұрдым ғасырыма

бос жіберген жауыздықтың жүгенін.

Мынау менің көргенім:

Сайгон жерін араладым,

Мадрас пен Кандида да болғанмын.

Мұхиттарды жағаладым,

Кездім ішін джунглидей орманның.

Бангкокта таңдандым,

Тас маскалы биші қызды көргенде.

Өзендерден іздеп күндік талғамын,

Мыңдап жүрген қайыршылар сор кеуде.

Өзен ассаң алдыңда

Жер жатады сүйреткендей теріні.

Қара халық зар мұнда

қара нанға. Өшкен елдің сенімі.

Қолбасшы да, мырза да

тұрады аппақ әсемделген сарайда.

Берер екен кім жаза

Бұл өмірге қайғы салған талайға,

Соларда екен жауыздық пен бар былық.

Ал халықты жылатқан

өз байлығын өздеріне зар қылып.

біреулердің жерін тартып, жайлады.

Махаббат-нұрмен аңсап тым

Махаббат-нұрмен аңсап тым

арнадың өлмес маған ән.

Екеуміз кешкен бал шақтың

қайталанғанын қаламан.

жаңарады ғой дала да.

Жаңару - заңды барда арман,

тұралау - жанға бір уайым.

Шеңберден шықпай қалғаннан

сақтасын мені құдайым.

Көше алмай қалған баладай

қайталап бәрін жатпаймын.

Сүйіскен сәттер - таң арай,

сезімді қалай жаттаймын.

Екеуміз кешкен жан нұрын

жоғалтармын ба, солар ма!

Болған-ды... Сезім бар бүгін,

махаббат бізде көп алда!

тып-тыныш көше мүлде.

Кезеніп қылыш қанды.

Ұйқыдан ыршып тұрып

Қапыда түршікті жұрт.

Жау жүрді ажал сеуіп

Халықты тұншықтырып.

Испания!

Атпады таң ағарып.

Қаралы тұрсың бүгін,

Жоқ жассыз, мұңсыз күнің.

Үзілді сан бұтағың,

Қайғырды, күрсінді ұлың.

Тілеймін жылап тұрып:

Гүлдесін үміт-құрақ,

Жүгірсін күліп бұлақ.

Махаббат

Испания!

Мен өзіңмен сырласам жылап тұрып:

Тындашы өзің үлыңды құлақ түріп.

Көп нәрсені сіңірдің қаныма сен,

Бердің маған махаббат, тұрақтылық.

Жар сыйладың.

Ол ұқсайды балауса гүлге мүлде!

Аймалайды тынышсыз түндерімде,

Тек сол ғана жанымды жадыратты,

Түнектерден түңіліп жүргенімде.

Тағдыр, сірә, қоспаган бекер бізді,

Қастерлеймін кездескен мекенді ізгі.

Дауылдар мен қан төгіс соғыстар да

ажырата алмады екеумізді.

Кездескенше, сүйіктім, мен сенімен

жалғыздықта мақсатсыз сенделіп ем.

Мен мұнда едім, білмедім күн туарын

қанып ішер бақыттың ернеуінен.

Сонда шалды жүзіңді тұман кайғы

(ұғысқандар қабақтан сыр аңдайды).

Сүйгенінің қайғысын көре тұра

шын сүйген жан қайғырмай тұра алмайды.

Махаббаттың ыстықтау оты Күннен.

Ұмыттырдың, өмірден өкініп ем.

Қарсы шабам қатарға арғымақтай

Қарғып өткен ажалдың көпірінен.

Шолпаным боп кеудемде жарқырадың,

Содан бері жалғыз сен - бар тұрағым.

Күресте де сен жүрдің қатарласып,

өзіңменен шарықтап шалқыды әнім.

Бізде шаттық, қайғы да, кек те бірге.

азапты да мен үшін шекпедің бе!

Әрі шатты, әм мүңды жыр боп қалдың

менің кітаптарымның беттерінде.

Еш нәрсеге мен сенсіз елтідім бе,

сен болмасаң қызықсыз еркін үн де.

Тағдырым боп жолықтың сонау баста,

жалғыздықтың тұманын серпідің де.

Сен болмасаң атпайды таңым күліп,

минут сайын жүресің сағындырып.

Дүниенің жарығын жиып алып,

тұрсың мені нұрыңа малындырып.

Мекендеген халықтар не заманнан.

Көкірегін Жердің еміп өтсем деп,

бал ернінен өбсем деп

шымырлатқан денені арман.

Мексика!

Өсіріпсің раушан гүлін де сен.

Қос мұхит арасында

Шөлдеген дала суға.

Өмір солай ала ғой, түңілме сен.

О, боз дала, шөлдеген,

махаббаты сөнбеген

Күн нұрынан нәр алып жалындаған.

Баурады елің мені

Кең шалқар жеріңдегі

Үйлеріңде мен талай дамылдағам.

Мексика!

Аймағы үлылардың,

жүректе жыры бардың.

Отаны бұл ақ алмас қылыштардың,

не ғажап аңыздардың,

бәрі үшін қарыздармын.

Кастилия...

Кеңпейілді далаңда жан сақтадық.

Мексика,

аштың сен құшағыңды

жандарға кұса, мұңды.

Өз ұлыңдай қарсы алдың, күлімдедің.

ар жолында бастарын игендерді.

Шөлден, талай азаптан арылмаған.

Қоштасқан кез секілді, сағынышпен

жасын төгеді туған жер тағы маған.

Азап кештім, талпындым саған қарай,

Мен де өзіңді өзіңше сағына алам.

Талай елді армансыз араладым,

Дәл өзіңдей көрдім мен дала барын.

Ол далада арманшыл құстар менен

батыл жандар бар екен, паналадым.

Кен іздейді қопарып қара құмды.

Жатады үнсіз тіл қатпай дала мұңды.

Сонда сені, туған жер, елестеттім,

Елестеттім еңбеккер адамыңды.

Олар менің туысым, қандастарым,

Қол ұстастым солармен, жалғасты әнім.

Зұлымдығын екі бет ғасырымның.

арманы жоқ жалғанда.

Көңілі аппақ кіршіксіз,

Жаны таза ардан да.

Мен жазамын халық үшін

Оқып бір күн жырымды,

Естиді одан бір үнді.

Не қуантты, жылатты –

ұғады олар сырымды.

Егіншінің көзінен

От ұшады жалындап,

Мұңсыз күнін сагынбақ.

Балықшы да үмітпен

Кетеді алға адымдап.

Басқа бақыт іздемек.

Өлім

Мен талай тірілгенмін

мәңгі екенін паш етіп жұмыр Жердің.

Енді өлемін. Айналам топыраққа,

Естімеймін бірін де дүбірлердің.

Естімеймін күлкісін сүйіктімнің,

Естімеймін ыскырған үнін желдің.

Естімеймін үстінен қабірімнің

толқын ба әлде адам ба - жүгірген кім?

Бай мырзалар өлімнен қашқан, жүдә,

Қара жердің кегінен жасқанды ма.

Жұмақ жасап алуға тірі кезде

бөлісуге тырысады аспанды да.

Мен жұмаққа баруға талпынбадым,

Қара жердей, шүкірлік, бар құндағым.

Енді мейлі енемін құшағына,

Жер үстінде мен талай жарқылдадым.

білем бақыт туралы аңсағанын.

Біреулерге жұмақ та жасайды олар

Және соған төгеді қанша қанын.

Бәрі де өтті пәниден, бәрі кетті,

Мықтыға да ажалдың әлі жетті.

Таңдамайды жынысын, бай, жарлыны,

Өлім деген осындай әділетті.

Өмір

Уайым шексін біреулер о дүние туралы,

Ойламаппын мен бірақ ол жайында туғалы.

Өмір деген әдемі соны ғана білем мен,

Жас арудай тартады тірлік шіркін гүл өңмен.

Дүниеде мен ылғи нәзіктікті ұнатам,

Күрсінгенде көңілді гүлге қарап жұбатам.

Алыс елдер, тынбаған қоңыраулар дабылы,

Таң алдында ұрыстар. Аврораның жалыны.

Махаббатым өмірде айнымаған, сөнбеген –

Бәрі мені күтіп түр, алыс жерлер көрмеген.

Өмір деген ұзақ жол, қысы ұзақтау күзінен,

Өмір - алып жартастар

дәу толқындар мүжіген.

Жаңа піскен нан иісі, тербелісі бидайдың,

Соның бәрі өмір ғой. Мен өмірді қимаймын.

тұр ымдап.

Көр қазып жүр біреулер,

дайындап жүр өлімді,

Құрта алмайды бірақ та жердегі бар өмірді.

Өмір деген мәңгілік, сөнбейді оның шырағы,

Қуаныш пен бақыттың нұрын шашып тұрады.

Өсиет

Жұмысшылар менің кіл жыр етерім,

Жер қопарған, кен қазған.

«Қара аралда» үйімді жағадағы

Мен өлгенде соларға мұра етемін.

Менің салған үйімде аралдағы.

Төсегімде ұйқтаса деп тіледім.

Есігі ашық үйімнің, туысқаным,

Кел, ұмыт та азап пен жұмыс барын.

Салған үйім бұл менің өз қолыммен

Кешіп жүріп өмірдің ұрыстарын.

Мен осы үйде жыр жазғам тағы күшпен,

Махаббаттың шырынын қанып ішкем.

Талай ұзақ сапардан, сан елдерден

«Қара аралға» оралғам сағынышпен.

Сен де сағын бұл үйді, сағынасың,

Шын сағынып келмесең арыңа сын.

Айна төсті теңізге қара, сонда

Мазасыздау күйіңнен арыласың.

Екінші өсиет

Мынау кітапханамды қалдырамын,

Құндысы осы мендегі бар мұраның.

Кітаптарды жинадым көп жыл бойы,

Көп сырластым, түндерде қалғымадым.

Ақынына қалдырдым келер күннің

Дүниеде әділет жеңер бір күн.

Алып қолдар жер үстін тазалайды

қоқыстар мен бықсықтан. Сенем, құрбым!

Дозақ өмір бүгінгі қалжыратқан,

Ауыр бейнет халықты кан жылатқан.

Кетер ұшып сағымдай жер бетінен,

Көрер сонда адамдар таңды да атқан.

Сонда ақ бидай алқапта тербеледі,

Жасарады, жайнайды Жер бедері.

Сан ғасырлар төгілген қан мен тердің

Жемісімен қызығын ел көреді.

Сонда өмір арылып бар күнәдан,

Бостандықта армансыз шалқыр адам.

Сонда ғана туады өлмес кітап

Өтіріксіз, тек шындық жарқыраған.

Кітаптардан мен жиған нәр бұлағын

ішсін халық, естісін ардың әнін!

Ақынына келешек ұрпақтардың

Мынау кітапханамды қалдырамын.

Жер мен су арасына.

Онда толқын тулайды құзға асылып,

Кейде тыныш түскендей сабасына.

Мұхит берген жаныма

мендегі бар қасиет, жақсылықты:

Мөлдірлікті күндердей ақ тымықты.

Көз жетпейтін кеңдікті шет-шегі жоқ,

Кейде жайлы, кейде ерке жас қылықты.

Мұхит берген

Құстарының қанатын жырларыма;

қанық еді толқындар сырларыма.

Мен көңілсіз келгенде жағалары

Жұбататын орап ап құндағына.

Шаттығымды, қайғымды бөлісетін,

Мен жыласам жастарын төгісетін.

«Қара аралға» сапардан оралғанда,

Толқын біткен қуанып көрісетін.

Аймаласын денемді өлгенде мен,

Ағыстармен, сонда мен өрге өрлер ем.

Өлмес толқын денемді орап алып,

Көктемдерге жеткізер мен көрмеген.

Қаным мөлдір бұлақ боп шапқылайды.

Халқымменен бір жүрсем шаттанамын,

Жауға қарсы найза алып аттанамын.

Жауыздық көп жерде әлі,

Жатыр адал гректер дарға асылып,

Жапон жерін тұр тағы қан жасырып.

Чилидегі басшылар ардан безіп,

Отыр бүгін жазықсыз жандарды езіп.

Мен өлмеймін сондықтан

Әнімменен қаламын, жырымменен.

Жүрегімнің еліме гүлін берем.

Күтіп жүрген адам көп жырларымды,

Күтеді олар сөнбейтін бір жалынды.

гүлдейді жырлар сенде.

екпіні орда бұзған.

Жиде, өрік тамып-тұнған

жұмақ па жүрген елің?

Жоқ, нағыз барып тұрған

дозақ бұл жыр дегенің.

Жармасып күнде кілең

жауларың жатыр қайнап.

Солардың үргенінен

қажиды ақын-қайрат.

Өсекті мыңдап әлі

сен жайлы таратады.

Жағады кір-жаланы

шығарып жаңа тағы.

Солардың қойшы бәрін,

налисың күйіп несін!

Жасайды ойшыл әнің,

сен әр кез биіктесің!

басыңды кесе алмайды.

Бықсысын сорлы жүрген

ұясы сан жаланың.

Сен болсаң әр жырыңмен

жылан ғып арба бәрін.

бар сенде басқалары.

Қорқаулар қашан қалды

жасқамай дарын үнін?

Бәрібір жасар мәңгі

өзіңнің жалын-жырың.

Бәрібір шабытты ұрған

жау тозып, озады жыр.

Жыр жазу - барып тұрған

жұмақтың дозағы бұл.

қанында азап барын.

Ол азап - ғұмыр жанға,

шалқысын шабыт селі.

Найзағай жырың барда,

сүйеді халық сені.

Тамырды жайдың жерге

мәңгілік Күні күлген.

Сен барда баймын мен де,

сен барда тірімін мен!

Менің партияма

Танымайтын жандарды туысқан қып жібердің,

Қайнар көзін сен бердің қайрат пенен жігердің.

Отанымды қайтардың быт-шыт болған кезімде,

Бостандық деп талпынтқан бөледің бір сезімге.

Мейірім мен махаббат отын жақтың жаныма,