Карен Ван Кампеннің нейробиологиялық зерттеулері мен оның «Ми ешқашан ұйықтамайды» атты еңбегіне негізделген, түнгі сананың жұмбақ әлеміне терең бойлайтын талдау.
Түнгі өмір: Процессордың өшпейтін шамы
Көпшілігіміз ұйқыны организмнің «өшіп», қуат жинайтын тыныштық уақыты деп қабылдайтынымыз жасырын емес. Алайда, қазіргі заманғы нейробиология бұл түсініктің тас-талқанын шығаруда. Белгілі зерттеуші Карен Ван Кампен өзінің ізденістерінде мидың түндегі рөлі біз ойлағаннан әлдеқайда күрделі екенін дәлелдеп отыр. Біздің денеміз қимылсыз жатқанда, бас сүйегіміздің ішіндегі «биокомпьютер» нағыз қарбалас жұмысқа кіріседі.
Бүгінгі таңда интернет кеңістігінде ұйқы мен жадтың байланысы туралы материалдардың трендке шығуы тегін емес. Мәселен, The Globe and Mail басылымы жақында түстердің денсаулық пен жан дүниесінің тепе-теңдігі үшін маңызын тағы да атап өтті. Карен Ван Кампен өзінің «Ми ешқашан ұйықтамайды» кітабында бұл процесті өте әсерлі суреттейді: «Миыңыз – түні бойы жұмыс істейтін тәулік бойғы зертхана. Сіз ұйықтағанда ол күндізгі ақпаратты сұрыптап, керексізін лақтырып, маңыздысын мұрағатқа сақтайды». Сонымен, біз ұйықтағанда миымыз шын мәнінде немен айналысады?
Түс ішіндегі түс: Шешілмеген жұмбақтың кілті
Көз алдыңызға елестетіп көріңізші: бір инженер айлар бойы шеше алмаған күрделі сызбаның кілтін кенеттен түсінде көреді. Ол оянған бойда дайын шешімді қағазға түсіреді. Бұл жай ғана әдемі аңыз ба? Жоқ, бұл – мидың түнгі алаңсыз жұмысының заңды нәтижесі. Карен Ван Кампен осы құбылысты түсіндіре келе, түс көруді «мидың шығармашылық еркіндігі» деп атайды.
Кітаптағы сюжеттік детальдарға сүйенсек, ми түс көру арқылы бізді болашақ қауіп-қатерлерге машықтандырады екен. «Түстер – біздің өткенімізді өңдеп, болашаққа дайындайтын эмоциялық репетиция» дейді автор. Бұл механизм бізге өмірде кездесетін қиындықтарды бейсаналы түрде шешуге көмектеседі. Демек, сіздің түсіңіздегі ең оғаш оқиғаның өзі – мидың ақпаратты қорытудағы өзіндік әдісі болуы әбден мүмкін.
Нейрондық архитектура: Жад қалай сұрыпталады?
Мидың ішіндегі гиппокамп пен кортекс түні бойы тынымсыз «сөйлеседі». Гиппокампты қысқа мерзімді жадтың уақытша қоймасы десек, кортекс – ұзақ мерзімді мұрағат. Түн ішінде гиппокамп күндіз көрген-білгенімізді кортекске «тасымалдайды». Егер ұйқы қанбаса, бұл логистикалық тізбек үзіліп, маңызды ақпарат мәңгіге жоғалып кетуі мүмкін.
Бұл процесс туралы Ван Кампен былай дейді: «Ми – өте ұқыпты кітапханашы. Ол әрбір естелікті тиісті сөреге қою үшін тыныштық пен уақытты қажет етеді». Осыған байланысты, ұйқының бұзылуы тек шаршауға емес, когнитивті қабілеттердің күрт төмендеуіне тікелей әсер етеді. Бірақ бұл жүйенің дұрыс жұмыс істеуі үшін біз не істей аламыз?
Мидың жанармайы: Сапалы ұйқы гигиенасы
Мидың түнгі жұмысына кедергі келтірмеу үшін Карен Ван Кампен нақты биохакинг кеңестерін ұсынады. Ол мидың «тазару» жүйесі – глимпатикалық жүйенің тек терең ұйқы фазасында қарқынды жұмыс істейтінін ескертеді. Бұл жүйе күндіз жиналған токсиндерді жуып-шайып, миды келесі күнге дайындайды.
- Ұйқыға 2 сағат қалғанда гаджеттерді өшіріңіз (көк жарық мелатонинді тежейді);
- Бөлме температурасын 18-20 градус аралығында ұстаңыз;
- Миыңызға «жұмыс аяқталды» деген белгі беру үшін тұрақты кешкі ритуалдар жасаңыз.
Есіңізде болсын: «Ұйқының жетіспеуі – мидың өз-өзін тазарту жүйесін бұғаттаумен тең». Бұл ұзақ мерзімді перспективада мидың саулығына елеулі нұқсан келтіруі мүмкін.
Түс көру – эмоциялық терапия құралы
Түс көру – бұл жай ғана суреттер емес, бұл нағыз эмоциялық өңдеу зертханасы. Біз күндіз бастан кешкен стресс, үрей немесе қуаныш түс көру кезінде бейтараптандырылады. REM (тез ұйқы) фазасында мидың эмоциялық орталығы белсенді болып, біздің жанымызға түскен жарақаттарды «емдейді».
Бұл идея Michael Pollan-ның жаңа «A World Appears» еңбегіндегі сана құпияларымен үндеседі. Ван Кампен түстерді «табиғи психотерапевт» деп сипаттайды. Осылайша, ми бізді келесі күнгі жаңа эмоцияларға тазалап дайындайды. Сіз қалай ойлайсыз, түсіңіз арқылы миыңыз сізге қандай хабарлама жіберіп жатыр? (Риторикалық сұрақ 2).
Кітаптар сөйлейді: 'Ми ешқашан ұйықтамайды' импульсі
Карен Ван Кампеннің бұл еңбегі негізінен балалар мен жасөспірімдерге бағытталғанымен, оның астарында үлкен философиялық және ғылыми салмақ жатыр. Ол күрделі терминдерді қарапайым сюжеттер арқылы түсіндіреді. Мәселен, ол түсті мидың «қиял жаттығуы» деп атайды.
«Түсіңізде сіз ең батыл ғарышкер немесе ең жылдам желаяқ бола аласыз, өйткені миыңыз сіздің қиялыңызды шындықпен теңестіріп жаттықтырады» Бұл балалардың дамуы үшін ғана емес, ересектердің де креативтілігін сақтау үшін маңызды. Автордың стилі – оқырманды тергемей, онымен бірге зерттеу жүргізу.
Түс күнделігін жүргізу: Өз-өзіңді тану өнері
Түстеріңізді жазып жүру арқылы бейсаналық әлеміңіздің есігін ашуға болады. Карен Ван Кампен оянған соң алғашқы 5 минутта көрген түстерді қағазға түсіруді ұсынады. Бұл жадты дамытып қана қоймай, шығармашылық идеялардың қайнар көзіне айналады.
Түс күнделігін жүргізу арқылы сіз өз өміріңіздегі қайталанатын образдар мен символдарды тани бастайсыз. Бұл ішкі қорқыныштарыңыз бен армандарыңызды түсінуге жасалған үлкен қадам. Тек фактіні емес, сол кездегі эмоцияңызды да қоса жазыңыз. Бұл сіздің жеке «сана картаңыз» болмақ.
REM фазасының құпиясы: Жоғалған минуттардың құны
Тез ұйқы фазасында көз қарашықтарымыз қозғалып, миымыз ояу кезіндегідей энергия жұмсайды. Бұл – жаңа дағдыларды меңгеру уақыты. Егер сіз жаңа тіл үйреніп жүрсеңіз немесе музыкалық аспапта ойнап машықтансаңыз, миыңыз сол дағдыны дәл осы REM фазасында «бекітеді».
Ван Кампеннің айтуынша, бұл фазаның жетіспеуі адамды ашуланшақ және зейінсіз етеді. Ол түнгі ұйқының соңғы сағаттарында көбірек кездеседі. Демек, таңертең ерте оянып, ұйқыны қандырмау – мидың ең маңызды оқу процесін үзу деген сөз. Әрбір минуттың өз құны бар екенін ұмытпаған жөн.
Ғасырлар үні: Түс жорудан нейробиологияға дейін
Адамзат тарихында түске деген көзқарас үнемі өзгеріп отырды. Ежелгі заманда түсті құдайлардың хабары деп білсе, Фрейд оны басылған тілектердің көрінісі деп санады. Бүгінде Карен Ван Кампен сияқты авторлар бұған нейробиологиялық тұрғыдан қарауды ұсынады.
Бұл – мидың биологиялық қажеттілігі. Түс жору – бұл мидың ақпаратты мағыналы бейнелерге айналдыруға тырысуы. Қазіргі ғылым мидың бұл «бейберекет» ақпаратты қалай жүйелейтінін әлі де зерттеп келеді, бірақ бір нәрсе анық: түс көру – сананың ажырамас бөлігі.
Естеліктердің сақталу заңы: Түнгі архивтеу
Мидың «мұрағаттау» функциясы тек ақпаратты сақтау емес, сонымен қатар қажетсіздерін өшіруді де қамтиды. Ван Кампен мұны «интеллектуалды тазарту» деп атайды. Біздің миымыздағы нейрондық байланыстар түнде қайта бағаланады: әлсіздері жойылып, жиі қолданылатындары күшейтіледі.
Бұл нейропластиканың негізі. Түнгі жұмыс біздің тұлға ретінде қалыптасуымызға, мінез-құлқымыздың тұрақтылығына көмектеседі. Winnipeg Free Press атап өткендей, жад пен әл-ауқаттың байланысы дәл осы түнгі процестердің сапасына тікелей тәуелді.
Сағыныш пен жад: Кеткен жандардың түске енуі
Карен Ван Кампеннің жеке өміріндегі оқиғалар (мәселен, Уэйн Аллан Ван Кампеннің қазасы туралы деректер) бізге түстердің тағы бір маңызды қырын ашады: қайғыны жеңу. Түсімізде жақын жандарды көру – мидың жоғалту сезімін өңдеп, оны естелікке айналдыру әдісі.
Бұл – ауыр эмоциялық жүкті жеңілдету процесі. Ми өткен мен бүгіннің арасындағы көпірді түс арқылы сақтап қалуға тырысады. Бұл процесс ақпараттық тілмен емес, жанның терең тербелісімен жүреді, бұл бізге психологиялық тұрғыдан қайта оңалтуға мүмкіндік береді.
Оянғандағы ой: Біз кімбіз?
Карен Ван Кампеннің «Ми ешқашан ұйықтамайды» кітабы бізге үлкен бір шындықты ұқтырады: біздің санамыз – шексіз мұхит, ал біз оның тек бетін ғана көріп жүрміз. Түнгі ұйқы – бұл жай ғана үзіліс емес, бұл біздің тұлғалық болмысымыздың шыңдалатын уақыты.
Бүгін түнде ұйықтар алдында ойланыңыз: миыңыз сіз үшін қандай жұмыс атқармақ? Сіздің түстеріңіз бен жадыңыздағы құпиялар – сіздің ең басты байлығыңыз. Карен Ван Кампеннің еңбектерін оқу арқылы біз өзімізді тереңірек тануға, миымызды сыйлауға және өмірімізді сапалырақ етуге мүмкіндік аламыз. Өйткені, ми оянғанда емес, ол үнемі, тіпті ең терең ұйқыда да бізбен бірге.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру