Адамзат тарихындағы теңсіздіктің биологиялық және ландшафттық себептерін талдап, өткеннің қателіктерінен қазіргі қоғам үшін практикалық сабақтар шығару.
Тарихтың бастау нүктесі: Ландшафт – тағдыр ретінде
Сіз ешқашан неліктен кейбір халықтардың зәулім кемелер мен жойқын қарулар жасап, әлемді бағындырғанын, ал кейбірінің мыңдаған жылдар бойы алғашқы қауымдық деңгейде қалғанын ойладыңыз ба? Бұл сұраққа жауапты нәсілдік немесе интеллектуалдық айырмашылықтардан емес, біз табан тіреп тұрған жерден іздеу керек. Джаред Даймондтың пайымдауынша, адамзат тарихының бағытын адамның таланты емес, географияның қатал заңдылықтары айқындады.
Ландшафт – бұл тек декорация емес, бұл өркениеттің мүмкіндіктер картасы. Даймондтың айтуынша, тарихтың алғашқы күнінен бастап құрлықтардың орналасуы мен климаттық белдеулері кейбір қауымдастықтарға «алтын билет» берсе, енді бірінің жолын кесіп тастаған. Бұл көзқарас бүгінгі жаһандық теңсіздікті түсінудің кілті іспетті.
Неге Еуропа мен Азия? Биологиялық артықшылықтарды талдау
«Анна Каренина принципі» бойынша: «Қолға үйретуге жарамды жануарлардың бәрі бір-біріне ұқсас, ал жарамсыздарының әрқайсысы өз бетінше жарамсыз». Даймонд бұл метафораны Толстойдан алып, тарихқа енгізді. Еуразия құрлығында жылқы, сиыр, шошқа секілді 13 ірі жануар түрі қолға үйретілсе, Африкада зебра немесе Америкада бизон адамға бағынбады. Бұл тек азық емес, бұл – көлік, соғыс құралы және ауыл шаруашылығындағы қуат.
Еуразияның батыстан шығысқа қарай созылған осі технология мен ауыл шаруашылығы дақылдарының бір климаттық белдеуде жылдам таралуына мүмкіндік берді. Керісінше, Америка мен Африканың солтүстіктен оңтүстікке қарай созылуы климаттық бөгеттер жасап, дамуды тежеді. Міне, осы ландшафттық айырмашылық бүгінгі экономикалық алшақтықтың негізі болды.
Ялидің сұрағы: Жаңа Гвинея жағалауындағы диалог
1972 жылы Жаңа Гвинеяда құстарды зерттеп жүрген жас биолог Джаред Даймондқа жергілікті саясаткер Яли есімді досы күтпеген сұрақ қойды: [!QUOTE] «Неліктен сіздер, ақ адамдар, осыншама көп тауарды (cargo) жасап, бізге әкелдіңіздер, ал бізде, қара адамдарда, неге өзіміздің тауарларымыз аз болды?» Бұл сұрақ Даймондтың бүкіл өмірін өзгертті.
Даймонд сол сәтте Ялидің де, оның отандастарының да ақыл-парасаты еуропалықтардан кем емес екенін білетін. Бірақ неге бірінде «қару мен болат» бар, ал екіншісінде жоқ? Бұл кездесу оны жиырма бес жылдық зерттеуге жетелеп, әлемдік тарихнаманы төңкеріп түскен «Қару, індет және болат» атты туындының дүниеге келуіне себеп болды.
Қару, індет және болат: Технологиялық және иммундық үстемдік
1532 жылы Кахамаркада испан конкистадоры Писарро небәрі 168 сарбазымен Инка императоры Атауальпаның 80 мыңдық әскерін тас-талқан етті. Бұл қалай мүмкін болды? Жауап – болат қылыштар мен атты әскерде ғана емес. Даймонд ең басты қару – «індет» болғанын дәлелдейді.
Еуразиялықтар үй жануарларымен мыңдаған жылдар бойы бірге өмір сүріп, шешек, қызылша секілді ауруларға иммунитет қалыптастырды. Америка құрлығына аяқ басқанда, олар өздерімен бірге биологиялық қару әкелді. Инкалар мен ацтектердің 95%-ы қылыштан емес, еуропалықтардың микробтарынан қырылып кетті. Бұл – тарихтың ең қатал әрі әділетсіз беттерінің бірі.
Пасха аралының қасіреті: Экологиялық суицид шежіресі
Пасха аралындағы алып тас мүсіндерді (моаи) көргенде, адамзаттың қалай өз-өзін жойып жіберетініне куә боласыз. Даймонд «Құлау» (Collapse) атты еңбегінде бұл аралды «планетаның микромоделі» ретінде сипаттайды. Арал тұрғындары алып мүсіндерді тасу үшін соңғы ағашты кескен күні олардың өркениеті кері шегіне алмайтын нүктеге жетті.
Орман жойылған соң, қайық жасау мүмкін болмай қалды, топырақ эрозияға ұшырап, аштық басталды. Бір кездері гүлденген қоғам өзара соғыс пен каннибализмге бой алдырды. [!IMPORTANT] Даймонд осы жерде оқырманға сұрақ тастайды: «Соңғы ағашты кесіп жатқан адам сол сәтте не ойлады екен?» Бұл сұрақ бүгінгі біздің экологиялық саясатымызға да тікелей қатысты.
Қоғамдардың күйреу формуласы: Бес факторлы модель
Даймонд кез келген өркениеттің құлауын бес негізгі фактордың жиынтығымен түсіндіреді:
[!LIST_NUM]
- Қоршаған ортаға келтірілген зиян (экологиялық зақым);
- Климаттың өзгеруі;
- Дұшпан көршілердің шабуылы;
- Дос көршілердің қолдауынан (саудадан) айырылу;
- Қоғамның проблемаларға саяси және мәдени реакциясы.
Кейде халықтар проблеманы көрсе де, оны шешуден бас тартады, өйткені олардың құндылықтары немесе элитаның мүддесі өзгеріске жол бермейді. Мәселен, Гренландиядағы викингтер балық аулауды үйренудің орнына, Еуропадан мал етін күтіп отырып, ақыры суық пен аштықтан қырылып қалды. Бұл – икемсіздіктің құны.
Тарихтан сабақ алу: Қазіргі ресурстық дағдарысты басқару
Джаред Даймондтың зерттеулері бізге бүгінгі жаһандық дағдарыстарға басқаша қарауды үйретеді. Біз табиғатты «тұтыну объектісі» деп қарауды доғаруымыз керек. Оның айтуынша, қазіргі жаһандану дәуірінде біздің Пасха аралымыз – бүкіл Жер шары. Егер бір аймақта экологиялық апат болса, ол міндетті түрде екінші аймаққа әсер етеді.
Тұрақты даму – бұл тек сән емес, бұл – өмір сүрудің жалғыз жолы. Даймондтың «Тарихтың құлауында» келтірген дәлелдері бізді ресурстарды үнемдеуге және ұзақ мерзімді жоспарлауға шақырады. Бүгінгі таңда оның еңбектері әлемдік көшбасшылар мен экологтар үшін стратегиялық бағдаршам іспетті.
Институционалдық икемділік: Жапония мен Исландияның аман қалу феномені
Барлық қоғамдар құлауға мәжбүр емес. Даймонд Токугава дәуіріндегі Жапонияны мысалға келтіреді. Жапондықтар орманның азайып бара жатқанын байқағанда, қатал мемлекеттік бақылау енгізіп, орманды қалпына келтірудің бірегей жүйесін жасады. Олар өз құндылықтарын өзгерте алды.
Исландия да солай: алғашқы қоныстанушылар аралдың эрозияға бейім екенін түсініп, мал жаю мәдениетін толық өзгертті. Бұл Даймондтың маңызды ойына алып келеді: біздің тағдырымыз – тек география емес, сонымен бірге таңдауымыз. Қоғам өз қателігін мойындағанда ғана аман қалады.
Джунгли тереңіндегі ізденіс: Биологтың тарихшыға айналуы
Джаред Даймонд – нағыз полимат. Ол Кембриджде физиология саласында докторлық дәреже алған, бірақ өмірінің 50 жылын Жаңа Гвинеяның джунглилерінде құстарды зерттеуге арнаған. 12 тілде еркін сөйлейтін бұл ғалымның биологиядан тарихқа ауысуы табиғи процесс болды. Ол адамзат қоғамын биологиялық ағза ретінде қарастырды.
Оның отбасылық құндылықтары да ерекше: әкесі дәрігер, анасы мұғалім және музыкант болған. Бұл оның бойындағы ғылыми дәлдік пен әдеби стильдің үйлесуіне әсер етті. Даймонд әлі күнге дейін UCLA университетінде сабақ беріп, кезекті экспедицияларына шығудан талмайды.
Географияның заманауи геосаясат пен экономикаға ықпалы
Географиялық детерминизм – бұл Даймондтың негізгі тұжырымдамасы. Неліктен тропикалық елдер әлі де кедей? Даймонд мұны тек колониализммен емес, климатпен түсіндіреді. Тропикалық аурулар (малярия) мен ауыл шаруашылығының тиімсіздігі дамуды тежейді.
Сонымен қатар, теңізге шығар жолы жоқ мемлекеттер (landlocked countries) әрқашан саудада ұтылады. Даймондтың бұл талдауы заманауи экономистерге жаңа бағыт берді. Оның айтуынша, біз географияны өзгерте алмаймыз, бірақ оның теріс әсерін білім мен технология арқылы жеңілдете аламыз.
Тұрақты дамуға қадам: Жеке жауапкершілік пен жүйелік өзгеріс
Даймондтың кітаптарын оқығаннан кейін оқырманның санасында үлкен өзгеріс болады: біз – тарихтың бір бөлшегіміз. Бүгін сіз тастаған пластик немесе сіз таңдаған саяси шешім – ертеңгі ұрпақтың Пасха аралындағы жағдайына әсер етуі мүмкін. [!TASK] Бүгіннен бастап қоршаған ортаға деген көзқарасыңызды өзгертіңіз: табиғатты пайдаланбай, онымен үйлесімде өмір сүруді үйреніңіз.
Біздің базадағы Даймондтың кітаптары не үшін оқуға тұрарлық? Өйткені олар сізге әлемнің «неліктен осындай» екенін түсіндіреді. Бұл тек тарих емес, бұл – болашақтың жоспары. Автордың әрбір дерегі мен дәлелі сіздің дүниетанымыңызды кеңейтіп, сыни ойлауға баулиды.
Тарихтың келесі тарауы: Бізді не күтіп тұр?
Джаред Даймонд – бізге айна ұстаған ғалым. Ол өткеннің қаңқаларынан болашақтың бейнесін көреді. Адамзаттың алдында екі жол бар: не біз экологиялық және географиялық қателіктерімізден сабақ алып, Жапония мен Исландия секілді гүлденеміз, не Пасха аралының тұрғындары секілді соңғы ағашты кесіп, тарих сахнасынан кетеміз.
Тарих – бұл тағдыр емес, бұл – сабақ. Джаред Даймондтың еңбектері бізді осы сабақты үздік тапсыруға шақырады. Оның әрбір кітабы – бұл біздің өркениеттің аман қалуына арналған нұсқаулық. Оқуды бастаңыз, өйткені келесі тарауды жазатын – біз.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру